Lucia: novela nga binisaya
Jalandoni, Magdalena Gonzaga., American Philosophical Society. Library.

Page  [unnumbered] .'4 to..40 Zr i% m lt~ U) n () "tU) Z z 00 4-^\T;-'

Page  [unnumbered] * \ N % N. 'dV^ ^ 7 J

Page  [unnumbered] t

Page  [unnumbered] n `i Novela nga Binisaya Sinulat ni Guining uagbalena,Jalanbuni g (~oataga. 'Guinpaimprenta ri C, P, Pertecto BANIN I, L.na nga paghuad.:': " LA PANAYA NA" rtwennt,; Libreria vy Enciadcrnacixin. -. a':Madulrriao, lloilo, 9191.,

Page  [unnumbered] a Edici6n propiedad del Editor. m. -/P r

Page  1 .*'I I

Page  2 'ALL.' Guining Magdalena Jalandoni Taogbuhat sini n-g Novela.:!::I ) fiA/ i -f

Page  3 co7Y.r. SA -MAGABASA, Abpan nga muagabasa: Sa pagbucais -mo sang pinanid sining cubus nga balasahon, guinacalipayan. co sing da. cIi con macabulig man paghatag 9ing diutay nga caiingauaa sa i mo painoino ang pagbasa sa iya. Guinaquilala co -n a aug acon igsusulat malay6' unta' -nga macabantoc sa pinanid sangisa, ca balasahon, sing. mga matahum nga ba,latia'go~n nga macahatag sing cauilh sa taguipo. soon sang isa ca bumalasa, sing matam is -ng mga tinaga, nga am6o bilarig ang bin'ilug sang mnaamnion nga mga bul'ac nga guinauas ag sang isa. ca bulauanon nga igsusulat sa paghatag sin~g duag sa' tagsa.niya ca- sinulatan; apang sa dacu" n ga pa'gtinguha', guinpang ahasan. co cag palacton, djifi tungud sa pagpaquig-imnpo-n sa ngalan s'ang mga, maayo ngra rnagsusulat, diii' tungud sa'.handum nga maca agum- sarg pagdayao sang btdnalasa cund'i tungud la. mnang sa isa ca pagtinguha' nga ayhan basi l pa con macabul1ig' man paghatag sing caling-auan sa buot sang acon mga casimasnua nga nagasapopo -sang iya pulong nga- caugalingon, cag basi pa, con macabu-lig -man paghatag sa fla sing diutay nga capuslatian.

Page  4 .1 ~. I Sa pinanicd sining cutbu~s n-ga b-afasahcnhi m-aquita- moi aby'an -ang talahoron nga panim~u ot nga, n-a g abuylo g sa dungganon nga taguiposoon sang jia 'ca rnalolo' cag rnaanyag nga ulay, npa guican sa mnapiut nga cairn~ulon., dinala sang maayo Dga capalaran sa, dagaya", nga. pangabuhi -nga, am6 ang bumugay. sing malahal'on ng,-A m~a paini sa iya silimbtdhon nga, catahurnan, oga pumahayag sa derosason nga panahon sang iya cabuhi. Laq'uip sini. mabasahan mo man ang lawauan-san'g masubu-nga, pangakuhi; npa nagapahayag sa, cairnuloin; mabatian mo ang mamingao oga panghayhay sang- mga mabinatia, o'n nga taguipcsoon nga, nagasapopo, sa, iya cag sa nagab-asa ca4 sang pinanid sining cubus. nga tulon-an, guinapangayo co nga pasaylohon mci lamanan "ang tagsa ca sayup nga irno ma-usisaan, cay ang tagsulat cubus caayo, cag ang madulum niya oga -isip nauad-an, sang mnasilac n~a banaag sans hibalo nga am6' until ang tnaga-iuag sa iya. Ag Tagsulat. /

Page  5 MAGDALENA JALANDONI. -n9- - - a- iVENAHA-UNA IGOA BAHIN.,I JALq imol iqa maftqifiqisda. SA isa ca mahnong nga hilit nga nabarm ctang sa isa ca b'ahin sining matahum nga cadutaan sang Iloilo, may isa ca masangcad nga baybayon; baybayon nga ang iya mrasadia nga 4hunasan napunihan sang tga matin-ao nga paquinhason nga naga silac sa tunga sang.iya malum-oc nga cabalasan nga sa guihapom guina hadcan sang iya maazal nga ilog. Sa tunga sadtong iya masangcad cag maafiag nga cadagatan humati ang isa ca silimbahoa nga calinon nrgi uaai sing cagahud -nga naga tublag. candi ang mamingao nga hinagunghung pang iya magamay tnga mga balud, cag ang matam is nga tiigug sang capispisan ntga naga duguc sa pagsuyup sang tinul6 sang. iya ma azul nga tabig, sa ubus na macauas-ag ang adlao sang tinipic sang iya masilac cag bulaaanon nga mga ubong. Sa lnga maaftag na bulan sa tingadlao,sa madulpm cag rmasanag nga cagab-ihon naga labad sa tunga sang salinong sang cada

Page  6 gatan 'yadtong malol6' n~a tingug. sang, mga imnol n~a sacayanon ngfa n-aga layag sa pag pangisda., cag naga, uluguy uguy' sa mata'm-ii cag mafaniug nga mga tingig nga guinabuylugan sang mga malocd6 nta tinadiga nga' avhan gumican yadto sa solud -gang ila malahalon cag dungganon nga taguiposo on. Ang _higad sining masangcad ngfa baybAyon, rnahimn6 nga isa ca puI6" nga ma'sadia nga guina. hingalanan n~a "Gatunggayx," ngalan.nga quinuha' sa mga- cahoy nga catungganon nga' naga palanubu-' sa tagsa niy'a ca du uc Ang am6' nga pul6, nahim6 nga dungca-an saidg m~ga magamay nga banca' nga iya n1ala~ pitan, cag min, guinalibutan sang mga cubus ngapamlay oga uald sing bisan isa lamang aga binuhat sai cahoy, cunodi tan'an, tubas cauayan cag nipa, puluy an npa hinig'ugma sang i'ya mga imo~l cag mnapainubuson nga pu-nuluy6.Sa mga pinunsoc nga. pamalay,. nga nagaculutubay sa higad- sang baybayon, m lay isa. man ca bal~y sa' ulu-unhan nga malay6O sa' i'ba'n -niya nga mfga caingud, binuhat sa cadapatan nga cauayan cag nipa' apan'g mnalapit caayo sa baybayon, -cag ang guba' niya nga gangha-an, nagatamud sa tubig nga subong sang nagalantao, sa -mga imol ng a sacayanon cag nagahulat sa pa-gbaton sa isai ca' dumuIu ng'ca1 nga macalolo oy cag may' quin'a hangtan sa -pagpasilong's-a iya. Ining diutay cag macalolo oy' nga balay, puluy an sang duha -ca i'mol -nga. inag asaua nga sugud sang nahau'na n ga mga adlao sang ila pag-upud guindili-an' sild sang langit sa. pagbu'gay sing isa' nila ca cali-pay, isi ca -an6.

Page  7 .n~a lmrn uuta' ang mahulug-an sang bug-los. nila nf~a paghigugma -cag sang ila inamay nga pag aliha. Ini silI' 'nagpuyo sing malino'ng sa ila irnG4d a, a puiuy- an, cag ang guinacuhh-an nila sang *pangabuh't amo6 ang pagpangisda" cag ib~n pa mnan nga palan'gitan-an nga. nagaguican sa baybayon. Imol silai cay -naculangan sing. iuanggad. oga sarang nila icapahuay, apang ang ila taguiposoon. manggaranon' ca-ayo sa calipav, cay sa ila puluy-an nagahari ang caIino'ng cag ang paghida et noga guwican sa, catam -is sang gugma nj~a guioa'hi-aguman sang duha nila ca taguiposo on nffa nagahigugma-anay. Ang dungganon nila npa panimIruut, am6o ang n-anginhuaran sang iba'n tiga mga imol qga subong sa ila, ca'y ang ila taguiposoon uqja" rpacaquilaia sang limnbong, sang palabilabi, cag sang pagpanglupigr, cu'ndi sa Ruihapon nagaharl a ng pagpaubus,, cag guinbucsan nila sa paghig-ugmna sa mpa macalolo oy nga suibong sa- ha., cag uakl naaupig sang mahal nila nga. ea - tarungffan. Ining duha ca bu~t anan nga minyo6 giuinS.hingalanan sang tanin.nga nacaquilala sa ila' cay tiyo' Andong cag cay tiyai Marcela, -imot.nga panimaldy nga' anig bana naghalad sang iya bug-os 'nga mnga adlao sa pa~gpAngi-sda. cag pagpang-hudhud sa baybayon, cag ang. asaua sa pagbulig -sang ila caimulon cag- pagtatap sang ila panimalay. Cay uala sila si-ag anac sa ila malinong nga panimalayr1 sa guihapon guinahalad 'niJa ang pila ca bah'in sang -diut nila nga quin-ita..an sa pagpacaon cag pagpas-aput sa cabata'

Page  8 an nga ilo nga dilf na matatapan sang parnimalay nga ila guinapuy-an cag uala na sing guinicanan iga naga-alil,..l Isa ca dumuluoncq. Isa sang mga matahum cag mtasadia nga cahapunon sa Diciembre. Ang adlao nga nagahinund na sa Catungdan, subong sang rsa ca masilao nga sacayan nga nagacatugdang sa isa ca dagat sang mgaqnaasilac nga panganud, nga hagacululuu bag sa ttnga sadtong derosason nga langit nga guinalamon sang isa cabulauanon nga duag, nga dao subong sang nagayuhumyuhurr sa pgaqritai sang iya silimbahon nga caanr yag, sa pagbatag sing ca lipay sa tagsa' ca binuhat sa duta. *' - Humarl ang calinong sa naazul nga baybayon sa Catunggan nga sa tunga sang matam-is rga hinagonghong sang iya magamay nga niga blalud, talay cagaiud nga nagatublag cundi ang inatagsing aga tingutg sang capispisan nga sa hinugna, msngalupad sa caibabauan cag maghilinugyaca nga dao ila gurinaambahan ang catnung sang cahaptnon. Sumilac ang catapusan nga bana-ag sang adlao, cag nauas ag ang tinipie sang iya bulauanon nga mnga trbong sa tunga' sadtong. matahum nga baybayon nga arno ang pumasilac sang iya ma azul nga tubig, cag sumrt

Page  9 ta c man 'sa maputi nga Tayag gang mga' imol n'ga sacavan nea naigautaoutao sv~iya', ca'g nagabugsay upud sa matam is nga dupuydupuy sang mabu'gnao nga ha'ngin sa Amfiohan. Sa higad sadtongf bay-bayon may plia cai lan'tb5" nga pamatan on ngra nagapanginhas, mga -imol nga purriuluy6o sa Catunggan, apang maanyag nga mga. ulay nga sa. tagsa nila. ca pagpulot sangz isa c a p:-quinhason nga.* naga. silac sa bal's., nagiahilinugyao sa labing ma. tamn is nga tingug, subong sang mga maanyag nwa Diuia sa cadagatan nga ptumahayag sa hunasan sang.isa ca matahun nga caha.ponon, Sa am6o nga- hunasa~n, maye pila man camga, babaye.n'a nagatilindug ca-i nag3alantao sa baybayon sa pagp a abut sangr sacayan nga nagadulungcd, cag sa ualai ma~dugay, luma-' bad s a tunga sadton maau nga tubig, isa ca sacayan nga nalayag an, cag guinasaquian sang pila ca _mangiligisd\~ caupud man sang pila ca mg'a babaye, mga tigulang, cag cabataan nga ila casacay. Ang paglayag san~ sacayan nagapadulong sa dungca'an, cagl a'ng tagsa. ca bumialantay nga na —alantao 'sa- iya, s-;hong sang, aad sn y pagdungc' sa pagha-cus cag pa'gpaqu~ighambal sa i la, mga' bana,- guinicanan, cag mga. utud, nta 'na~hafin sa iban nga banua, cagy nag abut sa 'pag. paquijgquita sa ila.Sa ualah maduga'y nga tion dumungc yadtong sacayan sa higad sadtong- irnol nga dungica~an, cag sa- uala itnadugay, nagpalanaug ang pila ca tauo nga iy'a4 casacay. Sa pila ca surnalaca-y nga -nagpalana-ug

Page  10 sa saayantigulang,- pAmatan on cag cabat't an, ma~ nana-ug man nga isa ca pamatan)n rga- babave nga haluis macalamnbut sa paniiigon nga ctuha- ca pub(' cag. isa ca tuig, nag~asapwa>~ ang duha niya ca butcon 'Sang isa ca batah tia babayre n~a haluis macalamnbut sa' panahon nga apat ca bulan', nasaputan sang labing rnatinl6o nga p~inapton, cag ang duiha rija ca- mata nagapiyong sa paghiagurn s an g i'sa c'a matam-is nqa catulugon' sa rn'ia but - con sang iya ualay p alad nga iloy, sa tu man nga calol6 guinatamdan sang tya mga mnata- yadtong larauan sang isa ca Angel nga rDagapahuay sa ha rnga bitcon, subong sang isa ca handumana n n~a iya guihapon guinatipigan, isa ca macanao nga mutia nga na~asilac sa tunga sang iya. masuluib on nga taguiposoon. Ang iya pa'nolacat mahin'ay caayo nga subong sang may calisu'd nga guinabatyag, maluspadd, mrninuang cag Inasaputan sang isa ca panapton nga lubus itum; apang sa malagtum, cagl madabong, nffa mga buhoc nga nagacauas ag sa iva maputi nga agtang, sa mffa.maitu'm -nia nga calimutao' ca'g mabalud nqa amnirniloc, sa ma-anyag ng~a pagbadlift sang i) a m'ga quilay cag mc-tahuim nga tabas -sang iya nauong sa, mapula nia nga a-~a bbigcag macanao ngra mga ngipos riag'acaigo6 nia n~aa cataas cag cadacL'nga nably-., logan sang.isa ca rnaanyag nga" panyglacat nagapahayag sang iya himpit ngal catahuman, ngfa subong sang isa ca maanyag nga larauan nga binanhay cag- hinuad sa isa ca matahumn nga damgohanon, isa ca maamioru op~a bulac oga burnuczad sa ppigsiac sang cabugr

Page  11 ua~on, cag nalayA sa cainit sang adlao. Sang ubuls na sia macapana ug sa sacaya'n binaliquid nia anp, batia nga nagabitbit sang, iYa cddalhan', isa ca batt nga lalaqui 'nqa nagapanuigon sing napulo6 cag duha ca tuia. cag sa. macalolooy nia nga. daguay naga-pa-. hayag 'nea isa sia ca solopoo-n nga nagatipud sa pamatan-on nga iya guinasundan Sang iha pagcatumban sa. higad sadtong rnasang~cad n ga baybayon, Iurlbingcud sa balas ang cailo "nga iloy sa paglantao sang sa cayan nga tumalluan; cag sangr ubus na magbi'nulagay ang iban nga durn.ulungca ngra iya casacay, nagpatulo' sia sang iya mnapait ng-a mga luha", n-ta duncan sini na-c~bugtao ang batAi sa iya hamnu-oc nga catul1ogon, cag hu — mibi man nga subong sang naquigbuylog sa iya iloy sa' pagtangis sang ila malaut nga capalaran. Tumunod ang adlao sa catungdan, nga uah~ na sing bisan diut nia nga banaag nabilin sa duta', cag bumnaylo ang isa ca mamningao0 nga. cahimtangan cay magatacup na ang casi. sidmon; -ang cailo n~a, pamnatarn'on n aoalinu cud guiihapon sa halas. cag. sa luy6' nia na ga-ingud ang, bata' nga nagadala sang iya cadaihan caa nagatam'ud man sadtong mamingao nila nj~a cahimtang~an. Dum-apia ang mabug-nao nga hangin. sa cahapo'non. Quiouha sang malolo' naa Bloy ang p-anyo' nga nagasablay sa. iya. abaga cag itabon sa lauas sang iya anac, sa djih la-' magmacabatyag sing catug-nao, cag ang ma-anyag n-iya uga mga matai tumuloc sa tagsa.v ca pamalay nea nagalibu't sa dungca.

Page  12 an, sa pagrpang~ta. sing isa ca gangha-an nga sarang macabaton sa pagpasulftd sa ila, tubtub tiia waacapahuay sila sa su!ud sadtong matu'gnao nga cagab-ihon. S-adto nga, hapon, nabucsan ang ganghaan sang tagsa ca pamnalay nga dao nagahutat sa pagbaton sa iya, cag ang iya napili: an nga pagasac" an amno yadtong dua g balay 'nga nagatamuai sa baybayon cag mala y6sa iban niya nga rnga caingu'd, yalItong baay sang imol nga -mangingisd na naga. hLlat lamang sang — iya pagtauag cay nahand&i rva sa pagpasacai sa tya. Tumindug sia. sa' iy'a guinalingcuran nga nagadala'sang diutay nga.bati *nga naga-ablay sa iya dughan,, cag s~ing ubus niy-a min mahadcan, fin'uloc niya sing isa ca mialol6' nga panuloc yadtong bata' n'ga agaupud sa iya, cag mni himindug man sa pagsuno-d con duin sia rnapadayon, iCailo n~a dumulu ong! s; iya. masub6 nga daguay, nagapahayag ang casaquit nga nagapatangis sang iya cailo "nga taguiposoo'n sa pagpalandung' sang iya nfllaut nga palad nga 2mo ang nagdala sa iya sa duta,, nga, uala sia sing bisan isa lamang c-i quilala. Sang iya pag-abut sa gangha-an sang amo6 nga balay, sumulud sia 'nga nagadala sing catahap, c'ag sang' iya. pag-abut sa -hagda-nan, halus 'macatusneao ang iya tingug sa pawtagbalay"'tungud sang dac~i nga cahuya' ngar,, nagabuylug sa iy a. San'g ubus sia. macatagbalay, gumaua ang maloloy-on nga asaua ni ti6o Andong -cak sang iya ni maquita, tinuloc ni-I sing i'sa ca

Page  13 (-I;inasulub on nga panuloc, isa ca panuloc nga.nagasiling sang dacu' niya nga quinahanglan cg-guinachuan sa pagpahayag. Saca" camo, ang,~ulong sadtong' maayo nga tagbalay n-ga nagaculucadlao sa pag'baton 'sa ila Sumaca sia suborg, man, ang. batah nga naga su nod sa iya, cag sang ubus sila. macaIin'gcud tinuloc 'sia sang tagbalay, nga dao nagapa 'uisayuid con anaino ang Ha quinahang ]an. O-Tiya',-ang pulong niya -may daciU un~ aco nga quinahanglan 'sa imo, cag ambut con~ icatugot mo 6con indi. -Isiling -ang. sabat ni.tiyai Marcela,-c ay con may yari lang sa acon matumnan guid. bisan rnga butang nga mahal pa caayo, -Sarang. cami ayhan' macapasilong sa imo balay caron nga gab i? -Nalipay aco sing dacuii sa pagbaton sa irjyo. Sin-o aug imo ugalan? ~-Si Dolores. -Sa di-in pa carno mnaghalin? -Guican cami sa isa ca banua nga Mala' pit sA Iloilo, cag caron lang nga~ hapon' ang amon. pag abut dirin u'pud sa sacayan n~a bag 6O pa lamang magdungcah. -Sin o ang' irno ca~updanan? -Arno lamang inin'g bat' ngaa nagadala sang acon cadaihan. — Garon nalipay aco sing dacL' Ca3y nacaquitd aco sing isa ca" dumalay on nga subong sa imo. Sa sining amon diutay nga balay-ma:! datnu' aug dumulo.ong nga nagapahuay, cay aco cag aug acon b-ana -may cabubut-on, gui. hapon sa,pagbaton sa iha. N. K. I

Page  14 — Madamu' nga salamat cay. natuman ang guinapangabay co sa imo-ang pulong ni Dolores nga, tumuloc cay tiya' Marcela, cagr ma gy uhu my uhum: Ang tagbalay riga inapatugsilingon, ualat na, magsagad usiSisang chimntangan sang dumulu ong nga bag' 6 nagsaca sa. iya, balay, cag sa caluyag niya. s-4dtong. ma-anyag nga. nauong, sadtong diutay nga bata" nga nagaculocadlao sA mga bu'tcon. sa-ng iya, iloy, dinau6 niya cag h-dcao sa, tuman nga, calid*~. -Pagcatahum sini ngabt i- ang iya. ngalan. - Si Lucia - Bata' MO ii? -Con may igasog6' -May pila, na ini ca bulan? -.-Nagas~ulud, na sa. apat ca bulan., Si Tiya' Marcela nga sa, %kahi madugay nga, tion paquighirup sa, pagpaquig pulongpulong' sqi isa ca abian nga bag 6' niya tnaqui-, lala.. sa' dacu' nga, cauili guintamdan niya ang maanyag uga naniong sadtong lanubo' nga, bata' nga nacahuad sing mnaayo saIrun sang * iya, iloy cag sa. fa sini malahalo'n., ng~a daguay, gunpquilala ni-ya, nga diii gmican sa, mga imol npa pariimalay, cundi" sa, isa ca panimalay nga may cahimtangan cag nacapani'lag sang: mga maayo a.ga, pamatasan. -Caron Dolores. -ang ptulong niya- buut guid aco trnta' maquisayud con anano. ang cabangdanan nga'nac-iambut ca, diri sa amon pubo. -.Tiyai- ang sabit ni Dolores- ang rialaut nga capsilaran arr6 ang nagdaF& did sa accun, cag agud nga. imno tanin- masayurao igasuguid

Page  15 co caron sa itno. Aco, -isa, ca irnol. nga pamatan-on, nga m-pa duha pa larnang ca bulan n a nabao, cag ang acon bana napataiy sa malavyo nga dutla nauliaco maaauog cund-i sul't lam-ang ang acon nabaton nga 'nagasuguid' sang iya hin al nga camatayon N~aglacat sia. sa pag pamaiigya -sang di-ut nga, bidauan nga amon* pinamnaclan nga sarang ni~ya didto nagaananciahan,' cag -sang pag abut niya sa barua nga iya guincadto an sa pagpamafIigya", dinungg&O sia sang balati an, cag -nanmatdy 'sa isi lang ca adlao nga pagbati, cay yadto' nga- banua inabutan' sing isa' ca macahalangaua nga carnatay. Sang' acon "pa.)cabaton sadtong mapintas nea sulat nga nagasuguid sang masubLu nga camnatayon sang acon bana, nga g~uinadala sang isa namnon ca maayo noa aby'an niga am6 sa acon ang nagpamnatuod,- guinbug os co. ang isa ca mpayo nga caisipan nga amo ang pagbiya sang acon banua nga caugalingon, cag ang. pagpacadto sa' isa ca ba'nua nga. uala,sa a. —on -sing nacaquilala, agud mabug-os ang acon pagparigita sang palamugnan- sa. tanan nga -adlao nga icasagud co sang amon panga. buhi, tub-tub ng 'a madacu' ining acon ualay palad nga anac. Uala sing amay cag iloy nga magacosog sa acon cay aco dugay na nga nailo'sa ila, caig uala' na man.sing mnga utud cay isa. lamang aco ca bilog. Ining bat' nga acn po isa namon ca so'.og'on nga nagpuyo sa amon sugud sang bag. o, hamon nga pa'g pani-nal'ay sang acon bana cag sa tagsa ca b~ulan guinabayaran' namon ang iya cabudlay nga guinahalad sa amoi.,

Page  16 Natuno ng ang iya masu~bLu nga panuguiron cag ang maloloy-on nga tagbalay nacahbib sa pagpamat` sang iya niapiut Dga, cahimtangan -Salamat Dolores-ang pulohg nia,~-cay caron nasayuran co na ang maS UbL' MO nga pangabuhi nga ubus mo sa a'con icasiliguid; cau) con may, cabubut on ca-sa pagpuybO sa sining diutay? namon nga puk~y an, aco cag ang, acon bana nalipay-. sing dact sa pagbaton sa imo. Tungud-sang dac'I co nga calooy, iga-up~ud to -namnon sa pap pangabuhi cag. ang amnon diutay nga quinabudlayan igabulig namon sa pagsagud sa imo diuta'y nga anac tubtub nga -madaciui cag macahatag s'a imo sing calipay., cay carni mifli6 nga nagapuyo-sa sini, nga ba 'lay sing macapin, na sa duha ca pu6 -ca tuig0, cog.sugud sang una nga mga adlao -sang. anion pagtiayon, ualal cami paghatagui sang langit sing -anac n~a a.m6' unta ang amon mangincalipay. Sang bsnamabatian ni Doloie n a abi abihon nga pag agda sa iya, humibit sia' sa I'uyo6 sang tagb'alay nga iya -caatubang sa pagquilala sadtong bunayag nga cabubut —on nga. guinahalad sa ix a. -Salamat -abian, n pulory niasamt sa irno, joh dungganon nga taguiposo'on nga bum-atiag sing p'atugsiling sa sining cailo nga pinalid'sa lauod sang casaquitan!. Cabay pa r~amabalusan ta sa olehe nga mnga adlao, cg con dilvaco mracadangat ang langit magabalus' sa imo....,

Page  17 (g,, Auq paqtuqqjar sanq isa ca anac Sugud sadto nga tion, bumatiag sing calL pay ang cailo nga taguiposoon ni Doloires,.cay ssuborg sang nacaquita sia sing isa ca utud tiga nagsapopo sa iya sa tunga' sang calisdanan, cag arng una nga iya guinhirno', am6' awn-p pagpasalamat sa latigit sa pagqjuilala -sang daIcu nia n-ga catooy nga iobus nila ruabaton..Sa suivsadtonZ malinong nga cagab ihort pumahuay sila didto sang c alapio', nga ila biUatiag, cag si tiya' Marcla naghimurs sing isa ca panibhapon nga' guinbutaog sa ila, cag nag - him us man. sine isa ca tuatinko nea hig~daan uga pahamtangan- nia sadtong 4iya bag-o nga aby'an nga' nag ayup sa ha, balay. Sang madalum' na vaayo ang cagab-iho.,, umabut si tl'y6 Andong guican sa baybay-ov nga -nagacdanta sa~mahinay nfa tin'gug., cag s~ang pagbucas, nia. sang ganghaan sang ila balay, sinugat~ sia sano iya asaua cag suguirati,sang macaiolooy nga cahirntan-gan sadtong caih viga duniuloong naa nagapeahu'av sa ila' puloy, Sang pagca aga, guinpaiquiiala ni tiva Mar.cela sa-iNa bana vadtong dumulu-ong nea na. mcadayon sa ila, cag sang maquita' iii tiy6, Andong ang macahalanusbiii nga cahimtangan nii Dol'ores inabut sing -turnan nrga calooy ang iya ma inauiion nga taguiposoon. Guinpaquid4ala sadtong- m-ag asaua cay Dolor-es nga conl nmagpuo'o sia sit isa ca bantia nga ualA sia sing uIa.1-2

Page  18 *isa ca hirnata' cag quilala, paga-antuson niya ang tuman ca piut nga pangabuhi, cag (lungan sini, guinpacamaayo nila nga con may -cabu. but on si Dolores sa pagpaquigbu) log sa ila, iga uptid nila sa pangabuhi cag magabulig sila pagsagud sa isa 'niy'a ca bilog nga anac. Guinapaquilal-a ni Dolores ang butiayag nga pag.ag4a sa iya, cag ang tuman nga balooy nga nagapahayag sa nauong sadtong duhia ca mainauaion nga m ny(', cag sang uahti na sia sing tacus ica balibad, nanangd6. sia sa maay'o rga caispan nga guinapahayag. sa iya. Sugud sadto, nagpuyLu sil.a sang iya d uitay nga anac sa imol nga balay ni, tiyo, Andong, Caupod sangr bata rga iya sulug.'on nga guinahingalanan cay Inocencio. Sugud sangmga adlao nga pag-impon ni Dolores sa parniralay ni tiy6 -Andong, ang iya guinahim6' sa sulod sang ballay' arn6' ang -pag — -bulig sa mga matnag-an nga bul.ohaton fl i.titya Marcela, cag ang. pagpama'tQn sang pila ca pa. nid nga talahion; si Inocencio, nagatuman sa'ng casuguan -sAng mag~asaua nga ila guinalumunan sa' paghalad sang iya cabudlay sa mga tao nga nag-agubay.sa ila S'a- cilisdanan. Sa sulud sadtong imol nga, bala,~ nangabuhi si Dolores, sing malinong Inga subong sang nagapanimfalay sing caugalingon, cag a~ng aualoloy-on nga mag-asaua nga sa giiihapon. nagabatyag sing daci' ngfa calooy sa iya, nagubay' sa mapiut niya nga pangabuhi, nagcabig sa iya nga subong, sang isa nifla ca uituci cag ang, iya,, anad gain alila cila singr maayo cag ila guinihalaran sing isa ca inarnay IDga paghigugm a. 10%.11.,.. -.11. A. __ -,:. -,... - L. - -... -.'.. -. 1. L -.

Page  19 Sugud sadtong.mga adlao -sang ila. pagululupud, guinalipay sang duha' ca mug saua ang painoino ni Dolores agud magtauhay ang iya pagpuy6'; apang ang iya taguipos~onr n~a ngabatag sing tuman nga caminga~o sa tanan uga horas cag guinabuylugan sang calisud nga nagapatangis sa, iya, amo 'ang guintuniaan nga -nacau~iuhi sing isa. ca balat'an sa iya lauas, nga 'sumugud pagluspad ang iya maanyag nga. nauong, nagniuang ang nagacaig6 niya, nga panglauas, napahang mnasili nga captilai sang iya mnga bibig,, cag naga amat -sia luva nga, s'_~bong sang na-_ garpahayag na "sa iya ang mamingao nga landong sang camatayon. Pu rnahayag sa iya ang.daguay sang mapintas nga Anus, tag sang 'guinapanan-ao niya ang caabtic sang pagdug-ang sang balatian sa iy~a Iauas, guinapangaminao man 'niya ang iya paigpanaug sa isa ca madulum, nga cutcut, -cag tungud sini, nagatangis sia sa. mga ma-' mningao ng~a cahorason djih tungud s'a cahad~iuc sa camatayon, cundi sa- pagdumdti m san g cailo nga cahimtangan sang isa nia c'a bilog nga an-ac con umabut ang mga adlao nga i~a na pagatalicdan. Sang. may duha' na ca bulan -ang pagpuy( ni Dok-res sa balay sadtong maloloy on n-ga -mag-asaua, dumapat sia- sa iya, higda'an /cag sa turnan nga, calooy guinsagud sia 'ni Marcela cag guin~asto' nila iii ti6 Andong ang pilai ca 'bahin sang ila quinita'-an soi pagpabulong tubtub nga maghaganhagan ang iya b1alatan, Ualay labut sang maay' g pagalila" sa iya sadtong duha ca maloloy-on,

Page  20 "'nga Mrng-a-satia, guinsagud man ruila si1ng maayo ang diutay nga bat,-i ni Dolores,, cag guinbatihi nila, nga subong sagia agi ngon nga anac. Sang isa ca cahapunon-nga mapaang Ca. -avo ang init, nacabug'tao si Dohores, sa iya imanabao nffa catulogon; sang pagmuclat sang iya m~ga mata humibi sia' cag manghav haysa 'isa ca mnaslub-on, nf~a tinguig cag. dungan sini, hinacus sang iya mapigao nga mga buitcon yadtocg anac nga nagacatidog sa luN-o6 sang iya higdiara, cag hinadcan niya ang maanyag nga nauong sang lanujb6 nga bata ~ga hinupug sang matin-ao niva n-*a mga tuba' -~Anac co-ang pulong niya, -cailo ca man. con uala" na aco!, jSin-o pa ayhan Locia ang macahalad sa imno sing. isa ca iniloy figa gtu$!rna, sing isa ca malol- flea pag-j a1iL con Manginbangcay na ining acon Iauas? *?,-Sin-o pa ayhan ang macatal-us sa acon sa pagpasiga sinrog gugma nga nagadabdab s-v sulud sang acon t'aguiposoon, n ga ang iya cainit arp6 unth- ang macapalamnb sang imo.cabuhii, jLucfal bulac nga mnaamyon sang acon taguiposo~on calpysn a~g pagmata na anac co sia imo hamtuoc nga catulugonT lHalus- sa actapus sadtong ia atg nga iya pinamulong, bumaloc -Via liuan sa nauon sang iya pinalangga" nga anac, nga dungan sini, nacab~igtao ang bata" sa iva ha?muoc nga catulugon cag tumangis man ng a suaoog sang naquigbuylog sa iya. Si Oil Mar-ce'la nga sa uala' madugay nga to'n nacabati sadtong mga. miasub nga ti

Page  21 naga nga hah~s ni Dolore's nizipamulong, tui wjindog, 'sia sa. iya guinalincuran cag pumadayon sa higda'an sang cailo nga masaquiton sa paghacus sang diutay nga bata' nea nagahibi sa iya' Iuyo', ca'g sang iya pagpalapit, 'umatubang sa iya si Dolores nga nagatilbo ang iYa mn~a luha'. -Tta Marcela -ang pulong niya- may isa aco unta' ca butang nga labing dacu nga igapahayag sa invo ni tio' Andong. IDiin sia subong sini? -Yadto'sa silong; cag 'con buot MO, taugon co sia. -Maayo guid untd; agud camo' nga duha,ang nagapamati. Gumua si Uh- IMarcela sa pagtauag cay cay ti6 Andong nga nagalingcuei sa silong sang ita balay, cag sang ubuis lini macasaca' dinala niya sa hulot n~ya guinahigd'an. niDo lors.Sag. ia pagcasulud, lumingcud sila sa Iuy6 sang iya higdaan, cag -sa inanay umatubang sa ila- ang cailo nga masaquiton! nga nagapatulo sang i ya Iuhi, cag. nagapilanuP. rug ang iya AcnCa bibig nga dao halus tnacamitlang sadto'ng mnga finaga' nga buot niya igapamulong. =_ —D.olores anano ang buot -MO ighambal sa amon? —.naqgutana sa iya si tio Andong rrfu Andong - ang pulong niya-n aquita ninyo nga ang masilac nga adlao. sang acon cabuhi, naga-amat 'na capalong ang iya banaag, cay -nagapadulong na sa iya maitum n~ga catungdan sa pagsugud sang, isa ca da. yen naga pagcatunodil Naquilala, ninyo o ga aco isa ca imoi~nga. dumuloong nga bag-o pa

Page  22 tamang dIum'.ingca' s9a inyo pul60, tiala~y barra, guinicanan c-ag mga utud nga tacus' taugonr con Limabut ang calisdanan cundi camo lamang naa duha', cam6', nga bum~ucas, sa inyo taguiposoan 'Sing -isa ca tubairan nga ualay cahuluibsan sang calooy oga hi~nalad ninyo sa acon, cag guinpautang aco, ninyo sing linib6' nga cabalaslan nga ayhan dihi coI na sa iuyo mabalusan. Caron may.isa aco ca butatig......n~a. labirng dact'i nga pangay('on sa inyo,, isa ca -butang ngca dacu guid caayo, cag mahal nga subong sang acon.cabuhi: apang masaligan co ay,han nga- i.gabatag' ninyo sa aeon cag dili cam6o magpamali'bad?' -Dolores,- ang sabat ni ti'(' Andong-isiling con an-ano nga butang ang pangayo(on' mro sa armnor, cag -salgi nga igahatag namon sa irno bisan mahal pac'yo cgt-n bang sang amon cabu hi -Stugad sang bumucas ang mapintas nga rnga adleo sang acon. casaquit., guic~hub - lasan aco sang langit 'sang tanan nga calipay, apang guinbugayan aco niya sing isa ca -ana'c nga, am6'., ang,magabunyag sa aeon, taguiposoon sinang, tin ulo sang calipay7 nga nauakia sa iya cag amo -lamang ang 'macapabulahan sang mnga adlao sang aeon cabuh I Sa sini nga anac guinatingub co ang aeon bug~os nga gugma, ang acon bug os nga i talipay, cag guinahandum co unta' nga tnagbulahan ang pana'hon sang iya cabuhl con umabut ang adlao nga acan sia pagabaya-an; cag agud ma"bug os ang acon pagsalig, guinahandurn co unta" nga con uala' t'a aco si Lucia igabilin -co sa inyo', cag

Page  23 (-23-) CaM6o na ang mahibalo sa iya tubtub nga macaligad sia sa mapiut nga mga adlao sang iya cabuhi. Ipa ambit nin~yo sa iya itiang gugma, nga 'guinasab ug sang inyo taguiposoon n gIa arno Iamaugaingacapatunong sang masubu nga pagtangis sang isa ca macalolooy nga. i loy, nga, nagapangit" sang infloy nga gUgma -nga nauala sa iya., Ihulog ninyo ang inyo calo oy sa, sining anac nf~a guinatuguian co caron sa, inyo 'sa, trnian, nga pagsalig, cag batun'a ninyo sia, sa ubus, na pur-niyunlg a~ng acon iliga mata' sa paghiagurnv sang isa cadayon nga catulugon. 0l Ang mag-asaua nga, nagapamati sadtong masubu' nwya n~ga mga puloner, nacah~ibi'sa tuman nga calo~oy sa iya, cag ang ila, m'aloIO nga taguiposoon - bumatyag sing tuman nga calipay sa pagbatori- sadtong mala halon nga handumanan nga, guinabahin sa i'a - ni Dolores. Salamast, Dolores-ang' sabat nila- ca'y caron naquilala- namorv ang, imo bug-os ngapagsalig sa, amon; naquilala namon- nga gizicabig mo'cam'i nga subotig sang imo mnga guinicanan, cog inang bunayag nga taguiposoon nga, guinapaquita mo sa amon, pagzaba-. lusan man namon sing isa ca ina-may nga gugma.. Batunon narnon sa. tuman. nga, calipay ining anac nga. guinabilin mo caron sa anmon, cag sia. lamang nga uala' na sing iban ang mahu',ugan sang amon inamnay nga, gugma, sia ang magatal us 'sa bahin sang isa, ca anac nga, naculang sa. amon,' sia ang -mangin tagi iya sang aimon ltug-os nga capala-ran, sia

Page  24 mafahafo~iv nga manggad npa macahatag stiug1 calipay,, sa imol namon nga, panimalay, cap, sia ang masilac nga mutya nga macapabulhahn sgang mga adllao saug ainon citbuhi.. '1Doloresl Batuna sa tum-n nga caug can ang capalaran nga ipadala sa imno sang 1t n~it, cag dii, ca na magbaliquid si sirnin, anac nga guinatuguian m -o caron- sa arnon, cay yari. ang amon 'gugma nga miagata) u-s sang sa imo nga maulah sa iya, cag yari. cami nga magaubaky sa iya ttibtub nga macadantat. sia sa ganoha-an sang isa' ca maayo nga pala abuton. Sang ubus ni Dolores masa uran ang mnakdo nga pinatnulong sadto'ng duha ca mainaua-on nga taguiposoon, humibi sia cag mad-. pasalamat sa tuman- nga calipay; sa uala madugay, nag inanay sia sa pagcuh;d, sang isa ca bulauan nga culintas-nga. natabiran sang isa ca maidhalon nga oCarmen* -nga nata. go sa iya olohan cag ini 'hioadcan niya:cag isab-it sa li u'g sang iya anac. Timya Marcela-ang pulong niya - ini nga culintas -igabilin c.- nga isa ca' ha'ndumanan cay Lucia; icao, na ang mahibalo mag tag'(' cag tipigui sing maayo nga diii madula sa imo tubtut 6 sa ol ihe. nga mga adlao, cay sa.sulud smina n~a Carmen natag() ang aconi larauan, cag — sa olehe con may quinahanglan si Lucia sa 'pagtandao sa iya, -bucaran tmo, ca~g ipaquita agud, maquIilala niya ang matujud naaJarauan sang iloy nga naghatag *sa iya sing cabu hi. Hoo 'Dulores,-ang sabat ni tiya Marcela. tpigan co cag pacamalhulon tubtub sa ole

Page  25 he- tia tina'adlao. Anj! cailo tica mnasaqUiton nag-inanay paghacus sangy iya hinigugma nga anac, cag hinadcan- niya nga dungan azg papcauas ag sanig mas(lug nga miga luha~ sa iya mga mna — ta.: Sang pagcatapus inuyatan niya' ang camnut sadtong. duha ca mag-asaua nea nagatambong sa Iiya; tinuloc niya sing isa ca na-,sub6 pga panulo6c, c"a-e duongan ang pagmi - Hang "nga nagapa~langurug. ang iya tingugr. — Pa-ala'm sa inyo, joti duogganon, nga taguiposoon nga nagpautang sa acon sing isa ca ma may nga gug"ma! Paalam sa. inyol. Paalam cay magasugud na ang acon dayon ngfa pagpahuay, cag batuu4 ninyo ang -,acon anac. Tuwujnud ang a-ng adlao sa catungdan cag naipalung ang iya ban-a-ag oga amo lamnavg ang chagahatag sing casaaag sa mga madulumt' oga hilit sang duta', Tumacup ang mamingao nga, horas sang casisidmon, cag dungan sa 'pagpangayuflgcung-sang dahon sang cacah-iyan naa buut na mnapahuay sa -pagbaton sang rnab~ugnao nga tinul6, sang tun-og, pumiyong man an~g rnga mnata -sadtong. alay p dad ngfa ii y, sa pag agum sang isa ca dayon nga catulugonl..... IV Auql Butdanan uqa~ Sio1qoon Sugud sang- mga adlao nga patay na Si Dolores, a-ng iya hinigugma nga LuCia, nabili.sa imol. nga panimay sadtong duha ca mainaua on nga mniflo6; guinhigugma cag ~,uiln

Page  26 ( -26- ) ahlla nii U tyo Andong n ga subong sang iya anac nga, caugalingon, guinhalaran ni tiya1t Marcela sang bugos fi) a nga cabud1lay sa pagbatiti, guinpalangg~i niya ca g iyaI giuiitp1 -usan sang ini-lov nga tpugma 'nga na~uala' sa' cai'lo nga bat'i Nabilin mnan sa fla panimnalay ang' but-anan ziga sulogoon ni Dolores nga sang buhi pa sia guintug an mnan niya sa duha ca rnag-asaua nga diii nila pa~, pabay-an, cag sug~o on nila cutub sang iya masaran-gan. Ang mga buluhaton ni In0cenfcio sa sulud sang balay, amo ang pagtumnan sang -marnagan npaa. casugu an. ni tiya Marce'la, ang pagl1ibatug con caisa cay Lucia, cag ang pag-upu'd, rman cay tiyo AXndong sa pagpanagat sa mnaa malin'ong nga caorason sa tingaadlao. Sa sulud sadtong itnol nga- panimdlay ni tiko Andon'g, nagpuy(' Si Inocencio sing maliuiong, nga su'b~otg sang sa Iuy~o san'g iya mga mabirup nga~ himatai, cag con naga'liban'g sia sa diutay nga Lucia, sa masunsun guinahadcan niya ang nauong sadtong maanyag nga batit,- nga aug iya taguiposoon n~agabatyag sing tum~an nga caauai cag pag. calooy. Lumnigad ang tatlo cag tui'g uga pagpuyo n iInocencio sa ba-lay sang duha, ca ma inaua on nga Miflo, cag lumigad man ang. maIauig nga mga adlao sang paglibang 'niya ca)', Lucia. I) 'I

Page  27 V. Si Lnocencio sa luijo? sang Ma~nuqbaligiji IsA sang tnga malinong nga aga sa Diciembre, nga sang mainit nga '"diao nagajagu~a g sang iya ulauanon ngp mga silac sa maquiti'd nga cadalanan sa Catunggan, cag nabucsan.angp tagsa, ca talamnua-an sang mga magamay niva nga pamalay. Sa sulud sa dtong matahumn nga caorason, sa uali mradugay may lumabaiy sa Iuyo6 sang. balaiy ni tiy6\ Andong., isa.ca taio nga, yara'.sa nanunga'tunga sang nag~acaigo' nga-panuigon, nasaptitan sang rnga, maputi, apang- cubus riga. panapton, cag nagalacat sa, dalan. nga uala\ sing ha pin ang iya mga tIll s~a madamnul nga yab-.' oc nga iya guinatapacan..Ang too niya nga, camut nagabitbit sang isa ca payon~g, cag' ang pihac,' niya nga but - con nagasapnay sang isa ca, bus og nga la. rausn sang santos nga, natabunan. 'sang isa ca panapton nga maputi Sang iy-a pagcatupad sa luyo6 sang gan. H-van sang bal-ay -ni tiy6\ Andong, dumnulug sia cag tlumangla- cay tfai Marcela nga nagagau'a sa -isa nila ca, talamu-a an. -T'iya- ang pu'long nia,-malimu's ca dira' sing larauan sang santos? -~Anano n'ga santos ang taglarauan?-Naquisayud si tiya Marcela. — La'rauan ni San. Roque Sacai diri sa ibabao cay tan vauon ta. Surnaca' ang tao ng-a nagasapnay sadtong larauian nga iya guinatahud, dinala sia niya Mar

Page  28 cela sa sagua' sang ila balav, cag, pitialinlgCLud nia sa isa ca lincuran.Binlitang sang tao ang guinadala nia nga laraulan sa ibabao sang isa ca tUl~fngt~uuqan cag binucsan iaagiaquita cay tiy\ Marcela aug mialolo(' rga nauong sang Santos, nga ang matahum nia n~a panapton 6tiapgtacanl sang bulatianotn nga rn'ga bulac il'Pagca -oyag nga larauati sang Santos! ~-ang pu'onig ni tiya Marcela nga nagatamud *sa larauan. -Bacla -,Png sabat ~sang tao, -angay guid ini diri sa inxo _-_A.Pila ang imno jpagbaligyad? -Ualo ca pesos arig maftiod- nia nga bili. ~Uala' cana sing iba-n nea laratian nga guinabaliguia? -Ua!a~ na; sang nahauna -nga mga adlao sang acon din pagdu ngca' madamul ini, apang ang iban nabacal na man. -Casan-o ca lang bala magdungcar — Mga duba na aco diri ca semana halin.sa anion banua, sa paglibut sining mga laruan nga acon guinapalimusan,. -~Sin-o sini ang -noagpanghimior -A co tban- lamang; cag avig acon' wahumlan' pguit'afing-ub co' cag dal on sa iban n~a baoua cay madamt)i ang maluyag magbacal. Sang na~ahambalauay si ti~ya Marodla cag a-ng tao, sa uala' madugay sumaca' si Inocrencio cag sumu'lud sa pagtan ao sang -larauan. Sang pagcaquita sang, tao aa cay Inoc-encio tinuloc nia sa dacu' nga. cayangbag cag tinamiAo dayon...-jlnocencwio jNga-a nga dii -ca man?~

Page  29 -Did aco nagapuyo' -sumfabat sa iya ang bata. TLIm'indog' si Ino'cencio cag hu-mambuy sa aibaga sang tao sa "pagpahayag sang iya cahidlao. ~Nga a ngA ari ca man, diin ca mag~aN c? Casan-o ca lang mag abut? -.Mga dUha pa lang caron ca. semana. Ma y quilala aco diri nga guinida~ tnan.-C~ahidlao co na guid soe inyol - an g pulong -ni Inocencio nga nega ablay sa tao. -Nag.-ano ca man n~a, ual;'t cana macaba1kc sa aton ban'ua? iCadug-av nga naghalin ca didto cag uala" c-a na guid maca ugpotl -NagahunAhuna aco nga wapa-uli apang Ualk' man aco sing, updan. -Umu.pod ca sa ocon co'n wagpauli ri.co; Uala' ca bala mahidlao canday nanay mo? -iNahidlao nia guid unta! AnanQ man con'o nila sa aceon? — Guinabacag nilia ang imo pagpatihli -IMaayo man.sila didto? -Maayo man. -Nqa -a nga riagaquilalahay cam6 n i InocenciNangutana si tiyai Marcela sa maaogba-Hinablus co minibata sang acomu ~tod nea babae; vdugay na mini diri sa Mayo?-Macapin na car'on sa talo, ca Wuig..-.Nga a nga dini ii macapauli? -Data ini sia ni Dolo-res nga diri mapatay sa amon. -Patay va gah yadto?'' -Hoo;- dugay na napatay -Sang b-ag-o nacasi -i Dolores, guin-ay('

Page  30 rila, si Inocen-cio sa acon utod nga sa ila La - mang papaul-on; cagL sang pagcapoatay sang iya bana sa malayo nga banua 1uinacat sia nf~a dala nia si -Inocencio, cag diri gahi sila pumadayon.- iGuinapangita ini sang iya 'mga guinicanan cay cadugav na nga tiak(i guid macapaul.. -~Di ni mi sia c-aron' sa amon nagapu)'o, g~uinasagud cag guinapanaugan man nam'on,.==~Pila sini diri ang i~ a utang? -.Uala, cag c.-n may cabubot on ca sa pagdala, igatugot man namo'n sa imo -Labi nga salamat con ipadala nino'o sa acon si Inocenciol -Agui~hon mo lang sia dini con magpaulb ca agud macahibalo men ang acen bana. -Maa~yo man. Sa sulud sad tong malip ot nga tion guinhambambalan nila si lnocenoio, cag ea catapusan Ptjin ayo nii ttya' Marcela ang larniuan sa' nagacaigo' nga bili, cag sang naghinugot -sila binayarpi niya ang tao sang iy a pag pa[ia ug, ca g bini 1in- nia ang maaznyag nga lanaUan ni Sn.. Roque, Sang madas'on nga adlao nanumbalic ang tao. sa -pagpaquigquita eav tiy6' AndonR, sa pa, pangayo6 sang pahanugot nga dalbhon nia Si Inocencio, cag sa maayo nga cabubut on g UintUgot ni tiy6 An'dong ang pa~padala. sa' iy a. Guinbimos ni tiya' Marcela ang tanan nga cadaihan ni Inoc'encib cag guinpatabasan nila sing bag o inga -parnapton nga iya pagagamniton *con lumacet.. Sang umabut ang adlao sang pi'gtalivan sang

Page  31 tao guinsugat nia si Inocencio sa balay ni tiyo Andong,,,cag sang btuot na sila matlaug hu. maloc' si Inocencio sa camut, sang d-uha ca rnainaua'on n-ga minvyo; hinacus nia cag had. can ang rnaanya~g nga nauOng sadtoig diutay, nga Lucia, nga p.-nautang nia sang iya cabudlay sa sulu.d sa-ng malauig nga mga adlao. Sa catapus-1an nanatig sia sa arno nga puluy-an nga nagasab ug sang tinulo') sang i) a matin -ao nga mf'ga luha' cag nagabaliquid sa diutay nga bata n~a nagahibi ma sa- mga butco'n ni tiya Marcela cay nagaangot sa i'ya. Tumnaliuan si Inocencio upud sa iya tiyo sa pagbalic sa iya hinigugmna nga mga guinicanan Ca'g mga utod, cag aig- diutay nga Lucia nabulmnsa camut sadtong duha ca mnahigugmaon nga -mag asaua nga,amo6 ang hurnalad -sa iy'a sing isa ca -inamay nga gugma naaig. nagalila cag nagpalangga sa iya, cag auig.,nag. sagud sing mainau.Lon tubtub nga na,-Jambo ang nagatagumnatay on nia nga cabubi. VI. Sa isa ca balaliqiqa -an. Sa sulud sadtong masadia nga pul6 ma y isa ca imol nga bala.ligyaan sa tabas nga cul'uca — malig nfla binuhat sa cauayan cao nipa', 'cag didto natipon ang madamu' n ga inogbaliguia' nga quinah'a"ngiang sang mga im'ol nga pum~u luyii sa Cjitunggan, subong abi sang mnga pagca on nga nasulud sa lata, mga cigarrillo, calan' unon, cag iban pa nga yangcot-yangcot nga sarang maganancikhan' sai+(g nagabaliguia'

Page  32 cag macaha~tag sang q'uinahanglan sang ta'gSa -ca pumultuy( nga Oilh na sila, maca usic -sanu la, cabudlay sa pagbacal sa isa ca, banua nga fla naipingan. UaI~y labut sang nanuhaytuhay tiga balagligya, nga didto natipon, ang anm6O nga culucamalig nahimno man tga, balatigyaan sang nanuhaytu'hay nqa mpa ilimnoni, swbong abi sang mga vino cag limonada, cag ini ualay iban uga guinatigan an cundi-ang madamu' nga sacay anon nga napadutungca cag nagasulud didto sa pagbacal. Ang amo nga bala~ligy-aan guinahingalhnan ENinohans- cay, didto natipon an. 'nanarisarl nga mga vino, cag sa tanan rgla adlao guinaduao'san'g pila ca mamalacal nga nahamuot sing dacti sa, pagpatagay sa iya Ining diutay nga, culucamnalig nahamtang sa isa ca hi~lt nga malinong caa o- cay uala s i ng baanga naipingan, cag nabugsuc -sa I -sang. isa ca madabung nga Talisav nga naga: hatag sa iya sing.cabugnao con miasingcal caa yo ang init. Ang nagabantay -sang amo6 nga b-alahguian, isa ca pamnatan-on nga guinahingalanan cay R~ufo, imol nga, pumnuluy,'o sa Catungg~an nga amo ang guinatuguianan sang tag-iya sa pagparnaligyga, cay sia isa ca pamatan on- nga bun a)ag sing cabubut on, maabi abihon sa tanan nga mamalacal nga nagasulud sa iya, masinadiahon. mauilihon, sa tanan nga, quin~alipay, cag muay quinabatasan sa pagd.-l46 sa mga magamay nga cabataan nga nagaba'cal sang iya baligya. Si Rufo, isa ca pamatan-on nga guinhubiasan sang l1angit sinang caanyag nga Iguinapuni

Page  33 rv4ya sa iban, apang gntinbugavan man fliya Sing isa ca matalium nga tingug, gjani, 'may qwinabatasan si 'Ru& s'a pagcanta sang mga matantis cag matolo nga calantahori, cag s&mpaton sia inagpatsanog sang guitarra inga ambo ang aagabuylog sa iya mnalaniug cag malahilon- ngfa tingug. Sa sulud sadtong, diutay-niya- -nga balalig - yVaa n anti iya guinahimo con nagahiogudto ang adlao cag c~ulang ang na'gasulud oaga njanialac-al, amo ang pagpatunug sang guin Apacarn-ahal niya oga guttarra -nga s~a diii f1amang madugay, guinadugoc sia sang mnga mag-amay nga cabatcian- sa ualay iban nga tu)'6, -cundi ang pagpamatj sang matahutm nga tungg sang guttcarra nga iy-a guina-uyatan. Sang isa ca ca'hapwnanon nga masingcal ca-,ayo ang iit cag anig 1 adlao nagabinamput ita sa icad~uha ca isi p sang caorason, sr RufojuhImingctud sa tsa ca Iingcuran nga' nabamntatng sa ganhaao sang amo nga balaligyaan sa pagpatUoog -sang iya gultarra,. cag sang iva';ni g-uinabagay, sa uala wadugay nga tion sumoulud ang isa ca. bata nga babac nga, halus'tua-,cala-mbut sa panuigon nga pito ca tuig, 'maanyag nga. subong sang larauan sang isa ca Angel,. apang nasaputan sang isa ca cubus n~a. panapton, cag sa iya daguay, nagapa'hayag nea isa sia ca anac nga gumwcan sa isa ca imol nga panimala'y sa Catunggan. Sang- iya pagtamnua' sa -ganghaan, tumindug sia cag pumal-icud sang -duba niya ca camut onga ang-iya mnaanyag nga mga mata, tumrnahud sa guitarra noga guinauyatan sang nagabragav cag sa manayanaya- nia n a pangguyahon naLucia. -

Page  34 g'apaha'yag nga aung iya tan ub) nga.tagutrjsr on bumatiag sing tu-nran nga caurli sa pagpa, pamati aadctong malahalio nga tinguig. Dinutlgarr ni Rufo arag pagpatunog srang.i)a giiitarra cag tcfrnuloc sa maanyag nga bata; in. rtmangra sa nanuhhaytirhay nga rnga baliguia ag tum-loce cay Ruor rnga nagacai'ucadlao.. —Maano ca? - namangcot sa i yai. si Ruti - Maba ca ' cal a n- u n m. — Anano tga catan-unoni - Tinapay..-.Piia? — D3uh; ca centimos. CumurhA ang nagabafigya sing dursa ca br. og nga tinapay cag ithat:g sa bat', ca~o irt sang isa pagcabaton hinatag ni)a cay Rufo ang cuarta nga yya gaina uvatar Tiumindug sia liuan 'sa ganrian nga aag jya camut naga uyat sing tinapay nga bag o niya binaca? cag uawa pa mabuhinr. Tunruloc sra cay RKufo cag tumuloc man %a guitarra nga stboog sang iya gtrinahulat nga b aga'ron liian, cag se. uala madugav rte)tI\t si;Rufo sang giritarra cag baga) rn n.a (sa Ca rnatahum rga tingug; ang bat( li imnio;ctrd s/a isa ca utudc nga cahty nga sa taharntang sa ganhlan, cag mamati nga nagaceltucadlao sa turnan nga cuiti. Sang pagcatapus sadtong mnatahutn. nga pagbagay ni Rufo, tumuloc sa iya ang ba' ta nga nagayuhburyuhum cag sinugurar nis pagcaort ant iyya guina uvatan nga tinapay. — Sin- ang guinahulat mo diri? -nanguta na si Rufo sa bata. - lala ahl -sumabat ang bata nga dumu

Page  35 co cag 'umntdoc sa tinapay nga iya gunna-ulyatan. -jNq;aa nga uala, ca pa magpaidi. -Mamati aco titian, eon -bagayon mo an Ig guitarra..Macah-ibalo ra bala" magcantar 1indil - sumabat sia nga tumnuloc' Iua-11 cay Rufo cag mnagyu~humyuhum. -Hinta' palapit diri anay cay may.ipaqui - say ud aco sa irno. Pumalapit ang bata cay Rufo, cag si RuI~o humnaloc sa iya 'nauong. Sang pagcatapus pinalingcud nlya sa Isa Ca Jincuran rita maJapit sa iya. -~Sin -o ang imo nga~anw'-na'ngutana si Rufo. ~-Si. Lucia-sumabat ang bata' sa manayauaya nga- nauonxg. -~May amay. ca pa cag iloy? H~OO. ~Sno ang ila ngalan? -Si Andong cag si Marccla. 4.-Diin tupad ang inyo? ~-Malapit man, lamiang sa imo balaligya'an cag nag-asulud mnan. aco guihapon diri upud sa iban nga cabatitan. Tubtub -nga nagasabat sia sa ng tanan nea paquiana ni Rufo, ang iya mga camut nagatandug sang mga cuerdas sang guitarra. -Abi canta ca cay mamati aco-ang p~tLlong ni Rufo' nga' tumuloc sa bata. -Indi aco cahibalo. -~Masabat ca con, tUn-an ta? -Amlbut... basi con mnaaquig si nanay! -Sabat cay tun-an ta agud midahi ca wiag-a lam. Cumanta si Rufo sang isa ca calantahorn

Page  36 nga angay sa cabataan cag ang fitrtay rrg bata, naga upud sa iya pagcanta sa isa cap matagsMng nga tingig. Saog pageatapus- ainulit' liuan n. Rufo sa p)agtitrgubl niya nga tahibaloanr guitayon sang bata, cag inr, nagasabat man gthirapon nga a uala maduggay nahiba)',an nF a ang ibar nga mga tinaga rga gt'natoon sa iya. An.. cataht>m' iang iya tingug, nagabtuyog.a inatar is nga tingLtg.sang nagatudilo cag sanl rnalapit na sa isa ca hoyas ang iya toon, r}iu'Pay na tamang ang iya savup tulbtb nga IIaCuha niya ang paointrug nga guinatudlo sa iya. Sang dugay na, dinulugan ni Kufo ang iya pagtudlo, hinadcan niya ang nauong sldtong maanyag nga bala nga natabunan sang culon, niyagaga, mga buoc, cag ino, btrlatg sa iya 'ihnctran: cay buot na mapaul '-Pagcahulas sini 'rga bati t*n.an, ca, calahum gali sang!ya tingu —ang pulong ni Rufo nga huomaloc lian sa nauong sang bata. -Bumalic ca din buas Lucia sa arno man pmi nga boras, cay tun-an ta liuan. -Hoo con buot lang 5i nanay. -Tunmuon ca sing naavo sa accn agud fcOn rnag-alam ca na, inadanj ang malntyag Jarnati sa imo. -Mabalic man aco dir buas. Gumua si Luci a sa amr nga b3laliyaaao, cag ptumauli sa ila, madasic caayo nga lacat. Sang madason nga adlao, bumalic sia li uan sa Vioohan; cag sang iya pag abut, tinuloc niya si Rufo cag magculocadlao. Nagbalic aco cay mapat6on liuan sa imo. Cabapon, nanuguid aco cay nanay, cag caluyag.......a alya

Page  37 (-37 -vqiya mnawati sang canta nga guintoon nmo sa atoti. -Palapit diri anay... -Anano con6 nilya Inuyatan ni Rufo ang cainut sang bati l cag pinalincud mya sa isa ca 4incuran. - Nagsiling sia nga cumaadtoco disi s pagpatoon sa imn, cag s ia ia 'ca adlao nacadto man sia agud gaquitaay came nga duhd.. -Con mapisan ca lang din magcadto, maga-alam ca guid sa dludaguinot. -{6oo - aog sabat sang bati-.la acadto ac..guihapon'. -Guinasulit liuam ni Rufo ang pagtoon sa iya sadtong panir'ug nga guinatudi niya sang nagligad nga hapln, cag sang maalam na sia, guinhatag sa iya ang bag c nga "*iecci6n." Sa taann nga adlao nagacadto sia cay iRufo sa pagpatudlo, cag sugud sadt., Rahimi' si Rufo nga mpgtoton aiLucia sang guitawrra, nga sang,lumigad ang aalauig nga mga adlao, tagsampatot sia pa-patunog samg niga cuerdas sang am6 nga 'ba!agayon.... Ar3q lino^s ';urnigao ang rtato ca wtig sugud sang Fagt(oon ni Lucia sang guitar.ra sa iliutay ngt rbalaligy'an. lsa sang' mga mabagnao nga cagab ihon, nga ang 4saagin sa iya matam-is rga durpvy'dupuy, nagaras ag saatong ulay nga caamaion sang nagabucad nga cabulacan, nga nagapatanaub6 sa mga masi-ut nga talon sa Catuag

Page  38 Itan. Ano cabito cman sa tung).:, qsairg rga nmanipis nga gal urn, nagauas ag sang iOa madabdab nga csrilac, sa luy6 sadtong na cdlapan nga bulan nga ang diut niya nga banaag atno larnang ang nagahatag sing- casanag sa masangcad nga calaparan sang dagar, cag amrn man ang naga-itag sa mga imot nga sacavanon nga nagalayag sa rya. Sa sulud sadtong malinoitg nga cagabrhon, sa higad sang ba) baon may duinungca nga isa ca sacayan nga nalayagan, cag may nata-ug nga isia ca tbo nga Ittmacat sing matadlung cag durnufug sa silong sang balay ni ti)a Andong. Nanoctuc sia sa ganghaan sang iya pag.abut, cag sa uala madugay nabucsan; ang isa catalamui an cay gumava si tiyo Andung.sa pagpaquisaytud sa.ya. -Sin o inil? -Aco tiro Andong con may igasfgo6. -M;:ano ca? Guinsugo aco sang aeon Irga caupdanali ~a- sacayan * nga pahibal aon icao basv con may cabubut on ca sa pag-upud sa amoor cay caron nga gab magahbuat cami sing isa ca raiauig nga panacayon. — Hoo ang s.abat niya, nrryiaupudc aco sa inyo; sacil diri anay cag hLilata acto sing Ymacadali. -Indr na; mra-trnra hiig aco cag (lidto ta namon hulatotz sa saca\an. -Maayo man. Lumacat ang taua cag sa sutfLrd q.adt. nga gab-i, guintrimus ni tia Marcela ang cadalhan ni tiyo Andong, cag sang i'va pagpaatig.humaltle Ma anay sa nauong sarg i ya

Page  39 ~inailangga nga anac, cag pumacadto sa sa<ayannga magataliuan sa arno nga cagab-ihon. Sang iya pagtalicuad guinalantao sia sang i:;a asaua cag anac cag uaia.sila maghalin sia ta-iamua an, tubAub nga uala rmadula sa dia panan ao ang landsong sadtong stctaya nga iya guinasaquian. BI numcas a-ng c agahon; 'ang langit sa s-idlangan nga nabadlitan sang isa ca mapula,uga du-ag, ^mana-amat tabon sadtong mga maittinm 'aa panganrud. nga gmnapalidpid.sangt mabascug nga hangin, cag sa tala madllgay cunalapaly sa lanert sa paglamon sad Cong masilac nga bana-ag sang cabuguason xiga nagayuhumnhutmim sa - sidlangan. Ang himpit nga catin.ao sang langit, binay. Uolian sang bug-os nga tadulum cag sa vuat4; madugay nga tion napalung an~g bana ag:~ang cabitoonan cag naualai ang bulan,cay linabtinan sang nmga ma itutn nga gal-um Dumullum ang cahimtangan sang iantgit c:y ang adtao nga but u na untaa mabutlac — a sidlangan napalung ang casilac sang iya bana ag cag naual;l ang calinung sang 'caagahon, cay sa maatamis nga hiuuni sang capis pisan bumaylo ang maoascug nga hinagong 4iong sang hangin nga nagahaimpac sa da4agci alga cabaluran sa -baybayon, cag ang.naanyag Iiga cabulacan nga buut na untfl langhumlad -sang iia pinanid nagadulucI cag nagapangayungcong ang ita malagpad nga mRa <lahon nga subong san, nagapangarnan a Vagbaton sang isa ca mabascug nga an's. Dumapia ang mabascug nga hangin cag vahulug.ang madamill nga:tin416 sang u3.a

Page  40 (-40-) nga guinauas ag sang mga maitum nga gafIun dili maghilibati ang hinagonghong.sang d'alaecl nga mga bat id, naoacapucan ang rgr.r mrata-as nga cacahuyan, cag natacpan ar: falanmia an sang taosa ca pamalav. Hlumari ang unus sa sulud s dtong marnangao nga adlao cag uala maguntat tubtub nga umabut ang cagab ihon.... Ang inga sacayan nga nagalayag sa baybayooi, nagapalalipud sa mata as nga cabfiquiran tubtub nga macaligad ang unus, cag sa tungit sang, dalagcu nga cabaluran may tumugdang nga isa ca sacayan nga nalayagan, isa ca saa)yan nga nagadala sang malami nga suinllacav cag sang ubus na sumalulot an- bug-os niva nga layag sa idalum sang tubig, nadu aS man cag sumalurlot sa caidadalman ang pita ca cabutri nga nagalayag sa iyat Sa suFud sadtong madulurr nga cagab. ifon, may isa ayhan sa iFa nga' sarang rracaruas sa tunga sadtong maca narmatay nga cahimranftan? Bumucas ang ca agahon; cutmaray ang cabascug sang hrang'i, cag nagama# ca mr asang mga nai'tumr nrga gat.-rr nga amo anug prmadfalurm sang rangit. Tumrn-ao ang sidlangana, cag sa tral mr.adfugay s'.ri}'F aug eabtBuuason', natapus ang entrs. Sumilac a'ig cabita onan, brnmadfir arvg ma-anyag nga du- ag sang langit, nagIugya~w ang capispi~an cag nanghum:ad ang piryanid sang cabulacan, sa pagsu)yup sang maalaba-ab' nga sihc sang maoasubang nga adlao. Sa sulud' sadtong biidhon nga horas, bumaylo.a cadulanm ang isa ca malalmlon nga capaua,.

Page  41 (-41-) bum-aylo sa cabascug sang harngin ang matamn-is nia nga dupuy dupu nga nauas agan -sang ca amion sang cabulacan; apano, isin o avhain ang macasayud con ) adtong mpa cailo nga nagc'alal'unud, stutvalulot sing dayc'a sa idalurn sadtong mad~ium nga calalauran, cag ual' nsa iIa sing may naCabutia~ sa pag. tan ao, sadtohg masadia nga ca-agahon?' 'Sumilac ang adlao;- na'muca's ang tagsa ca pumulu% 6. sa catungan sang ila mga' tilamnua an cag ang balayn tiya Marcela nabucasaii man 'cag sa isa ca talamnua an- nagagaua sla.sang- iya- hinli iggma nga Lucia, cag inaga Iantao, sila sa. baybayo'n sa pagpa-abut. sang isa ca balita% con anano angy nahanab~u cay tiyo Andong, apang uala -pa sing. isa ca. sacayanon nga sarang macasuguid sa. ila. Umnabut ang cahapubanoa', sa higad sangt dungca an durnulug isa ca sacayan nlea uahi' sing -Iayag, cig 3 adto guinasaquian sang lima ca sacayanon,. nga an Y tanan sa ila nag palanaug cag sumuolud sa -cVinohans sa pag bacal sing.mga pagca on cag jijinnon n g a i1zi nahamut an. Si Lucia na gagua sa talamnua an, cag s an g iya paca'(luita sadtong pita ca sacayanon npa pumuadavon sa sVinohanio dtimalagan siA cag manaug sa tuman nga ca-abtic cag pumadayqn -man sa amo -nga balaligya an. Si tiy a'Marcela. gurnau-a sa pagIantao con -di..in. sia tupad pumada'yon, apang.sa uahl ma. dugaly nanurnbalic an~ batd nga na ga'dalagsgi cag rnagahibi', cag sang pagabuta niya sa ugsarso sang ila balay, tumangli si'a cay tiya Marcela nga. nagahibubuin utit

Page  42 1N-Nan-ay-; aug -pulong ni LuMcia, nalunud si tatayl Humibi sia luan cag sumaca sa ibabao cag san'g iy'a pagabut hinacus nia si ti\va Marcela nga n'agasugat sa iya sa gang ha an. - Nanay, nanay, nahamus si tata, lnagubav sia ni tiya Marcela, pinahiran angy iv-a miwa luh~i; -cag hinadcan ang iya mna an\ ag na ntuo ng. — ~Sin -o a~nac co ang nagsuguid sa iM o?, - ilinambal sang m~a tao sa Vinohati uga. nabati an co. -~Mistuud? tu "uluc UILCSi tiya Marcda, sa bat.i rnga nagapalangluspad ang iva nau ong. - o 1bo dao; lacat b~ala.uitdta sa Vinohani:agud macabati ca man sang hinambal. nila. Nanaug si tiy'.a Marcela nga nagadapit' cay L ucia cag pumnadulo'ng sila sa ga'ngha -an sang amio nga balaligula an. Sang ila pagcasulud s-i', ugata' sila- sang isa ca saca.x an rn npa naga C Ulocadi. o turnuloc sa lyva, apangr masub~i ca ayo ang k a panguyaho'n. T 1iya Marcela, --- ang pulo:. sang taio —ang unos nacadaut sa madam6o nga- sacayanon. -..~Caron lang carno inyo rnagcUngCa? -Caron lamang nga hapon cag dioray langang nalunod Si Andong nagsacay man sangy isa ca gabi cag sa banta -co sa tun~ga sila sang latied. baguio-har; snano ang bati ninyo sa, ila?' - Ambut ual;; cami' macahibalo; - sdimabat ang tao sa -malhinay nga tingug, nan'ghalin nng iva pangguyhon cag curnagat sang iya inga, bibig..Sa aou pagbant,"t dao guinalicr-nan m() g~u I ac-o.

Page  43 . —.....4 - oasi con.culbaan ca.. z=Sang ano? i-Suguiti cnan aco. -Nalunud ang sacayan nga gt~inasaquiatl ni tiya Andongl sumabat ang too sa rnalaguay niga pulong. jCasan-o? ~tAnano nga ho-~ ras malunod? nangutana'si tiya Marcel-a sa tumnan nga ca qui~but niga nagapalangurug ang iy'a lauas, cag dungan 'nga 'Winulo6 ang iya I u ha'i. -Cagab i sang na'gasucut ang bagtiio amo' ang pagtugdang sang ila sacayan. -~Uata sing may nacaluai sa ila sa bati -Ambut, ualal pa carnii sing binatibati; sa pila ca adlao mnahibalo an ta ind -Sin o man lamang aug. macaluas sa amio yadto nga horas ca pi ut! -Basi pa lamang ang caloov sang Dias. -Pagc'a-ualay palad nga ta'd cay Andong9 sa panaca\ on. Macaduha -na sina' malunud, Sa uala madugay nga tion gurnua AitiYAi Marcela. sa- arn6" uga balaig-uiaan nga naga. pamnahid sang duha niva ca mata; ang iya nauong masubili caayo, cag nagalacat sia subongy sang nauad an sing painoino Ang batdl naga uyat sang -iya camnut nga naga'hibubun, ut e-Nanav din. quita macadto con uia~l na si tatay? Pagcagahiud inday sa. irno; odi. ca Magsagad 'hamibal sa dal'an. -jApang sin-o lang. ang miasagud saatn -.-Sin-o pa abi con ual(-\i na si tatay rno! Aco na lang nga isa -jCAilo mran si tata y! malacat quita nanay sa pagpangita sa iv a.

Page  44 -i'iinlIa pa sia pangita~n cay adto na 'sa idalurn sang tubigl Ilurnibi ang bat~i sing mabascug tag dutnialagan tubtub sa ganghaan sang ila, batay. Sa tagsa ca hapon nagacadto si tiye Marcela. sa hjgad 'Sang baybayon' nga nagada'pit sang iya 'pinalanggai nga anac, sa pa-pa-abut sa[)g sacayan nga nagadulungcii tubtub nga macabaton sila sing mga balita con anano lang nadangat ni ti'~6,Andong. Con dugay na nga uaLa sing. isa nga sv irang mapaquisayuran, malingcud sia sa balas.nga naga ingud si Lucia, cag im guio~ahadcan niya nga. nagacauas ag ang iya mga IuhW; ang bats nga- nagatamud sang iya mnasitbu' nga cahimntangan, mahibi 'man sa dac6 P-ga camaingao cag sa higad sa'rg ma'azill nga. baybayon nagasab-og Oia sanf. ila mapa it nga rnga fuhai. ViII Masa'dia'nq &5lita. LUrniigad ang isa ca semnana sang pagca. lunud -ni tiy6' Ardong. Is-a' ca maanyae nga I~hapunon nga si tiy a Marcela. -nagatir~dug sa iga'd sadtong mnasangcad nga hur'asan, may, dumungca isa ca sacayan nga. gttina~aquian sang.irna, Ca man anagat. Sang ubus na macapana-ug sa sa:-ayan yadtong lima ca tao nga bag o dumungcA sinugata' sila ni tiya Marcela' sa Pagbaton sing bag-o nga bahi-i, -.pang v- -ualt' pa sia I

Page  45 macapaquisayud, tinuloc nila si' isa ca rwas'adia nga pan~gu ahon. -Tiya Marcela, ang pulo ig niila, rmagpa-sala. inat ca cay na caluas na si tivy6 An dong 10h6!l jDao s~i indi aco magpati,, s'umabat siti% 6' Marcela nga ' bumay lo angi casadia Iqa iya pang~jyahon. -.Tan-a'uon mQ ugalinga Sa pila ca adlao., cay cami guid gaml ang iuna macaquita sa ila' Lima Sila nga pulus lipung cag macadagsa sa hioad sang baybayon sa isacabaa a malapit man. lang diri sa -aton. -~,Na ulian na sila sa bati 'ninyo? - Ho o; apang dugay anay nga tinakang coig mauli-an; apat sila nga natabangan ca-g isa gUid sa 'ila ang napatay, -Salama t j61h DIOS lo! cay pina agumi 1110 carnt sing dalo oy. -Coa indi 9-ng ca'bacas, ni tiyo Andong) Ium ian~, dulxiduhi conk uali 'na raauu -Pila sila sa isa ca sacayan nga- nalisnud? -Napulo cjg duhak; Lima ang n-ac'a dagsai sa higad, cag pito ang uala" maquitatl -ICailo man yadto sala.-Sa banta namon patay na -adto nga mina tao. -UalA na ayhan si -Andong sing catalagman sa carnatayon? — S~a calooy sing Dios tna aYo na adto, apang maluya pa saag anion paghalin, cag sa. banta- namon sa madason n~a semana sarangy na maca pauli. Natapus ang ila paghiaambaliy; -si tiya Marcel3 pucnauli" sa ila n-ya nagyacalipay, cagy sang iya pag-a'but lumuhod sia sa atubangan -sang isa ca larauan' n~ga iya guina paneadie' an,

Page  46 sa pagpasalamat sa langit sa blagu ilia nisa hat~ag nga ubus nila mabaton. Isa ca masadia nga aga, nga si tiya Ma'rcela nagatindug sa tunga sang masangcad nga hunasan sa iuyod sang i~ a hiniguotna nga Luicia rga nagapamulot sang, mga rnatin-ao nqa paqjuirshason naa i~ a zhaquita s'a bak'Is. Sa Uala, madugav tialantauan niya a'ng isa Ca sacavanl nga (ia~ apadulong. sa higad sadiong rnasangcad nga ba~bayon, Dumungc". yadto nga sacay'at, cag inagpa-t lanaug ang ta-nan mia nga casacay. Isa sadtong rnga nagpalanaug, amo -si tiyo, Andong nga maluya pa- caayo, cag, sang pag ca quita ni Lucia duma lagan cag humracus sa yasadacu raga calipay. [Iinadcan nia ang batai nga ndgaablay, sa iya mga butcon nga dungan ang pag tub san'g iya' aga luha'. -jAnac Co ang pulong nma, con uala aco' calooye sang langit uala na qwita magclu lilitai. =Tatay indil na aco buut nga magsa~cay ca liiuan-ang pulong sang bata'. nga tumnuloc sa wya sa isa, ca nauong nga masadia. Sa- bag-o nila n~a pagquili-lita, humari ang bu~g o; nga casadia sa tun.ga sadtong masangcad n~a. hunasan, cag sa sulud sadto nga adlao humari mar ang bug 'os nga calipay sa imol n~a panirnalav ni tiy6 Andong, Sa- daCU nga pagpasaiampat naghimus si tiy6' Andonp, sing isa ca catipunan sa iva balay cag fla guinpangdapit ang madmLia I g mnga abian nga n-aga dugoc sa pagpaquigquita sa iy'a

Page  47 Anqjtiqulang nqa mIlanuqbaliqxji Isa -Rang mg~a rnainit n~a caudtohoa,- sa tingadlao. Ang. calinong amo ang nagahqri sa Inca ir-nol nga pdrnalay sa catunggari, cag sa mahinay- nga hinaounghong sang mga magarnaV tig balUd sa bavbayon, nagaupud ang ma - laniug nga tingug sang iva mga maany~ag nea pamatan on nga sa s ulud sang mga maca Iloouy nila nga puluy an naga quina-nta. sa Ioyo sang ila mga buluhaton. Sadto nga caodtolhon, nabucsan ang ganglh-.an sang vinohatpi, cag uala sing isa,,ca miarnalacal nga nagas-ulud sa, iya. Si Rufo nagalincud sa isa ca fincuran nga nahamtang sa luyo sa isa 'sang iya rnga nugbaaligya', Icag nagabagay sang isa, ca, guitarra nga ang iya 'malolo nga, tingug guinabuylugani sang matam is rgRa hinlini sang njg~a magatnlay nga capi spisan nga nagalabay -sa IUy.(), sang m(Za ma azul nga tubig seng, bayba yo n. Sa tung.d -sadltong malinor ig nga cioraisou1, sa ual' [nadugay may sumulud sa ganha'an sang, vinohan, isa ca imol nga, tigulang, i!,a ca, tigulangv nga Ialk-qui nga, n~gabinamput na sa iya icacapi. toan cag fir-na nga pa'nuigon, apang mapagsic pa. nga subong larnang, sang naga-tumban sa can uman cag limna ca tuig, cag rnanayanaya ang iya pangguyahon nga subo-ig sang nagapahayag sang -larauan sang iya dungganon n.,,a tagui pos6on.

Page  48 Anig niaputi niya. nta wga buhoc iiatabunan sang isa ca calo nea burl, ang ia lauas nasaputan sang ruga' cubuis, apazig mat i )I nga p)anapton, ang ita rnga O~il guioaputus sang mga yab oc Isa dalanon uga iya gmiinatapacan, cag. ang iya carnut vag'abitbii sang isa ca gujitarra' cag isa ca violin nga napangamburan sang is'- ca panapton nga mvapula s a mahipid c~ayo nga pagput46. Sang iva pai~casulud.- sa, amo6 nga b~alaK y.~an, -tumrndug sia sa.Iuyo6 sang ganhaan hinucas niya ang cab *nga nagatabon Sa hva.o0o, cag pumalapit sia sa. pagpahamtanl sarag iya mga' cadaihan sa ibabao -sa~ng isa. ca Zu Itingtungan n'ga nahatntang. sa tupad sang ganhlan, tinuloic niya -si Rufo ca'g magyu1,humytuhutm. K-~Tot - arilg pub~ong niya-sarang aco dini mnacapabu'4y -sing madah.l*amang?-.-Ho o uyong,- ang sabat sa iya ni Ruto, lincud ca, yari ang lincoran. Tumindug sia' cag camuha' sing isa ca lic.coran nga iy a hinatag sa' t, igulang; yadto Iu - nminc~md sa Iuvo6 sang ganhaan sa tum an nga. pagpast-dam'at, cag -sang ubu's iya, mapahi, ran ancg mga balbas nga nagatuIo sa iya agtanrg b imaliquid sia - sa masan'gcad nga bay - bayon ngra naga-atubang sa ganhaan, 'sa pagsuyup sang mabugnao nga. hangin nga nagadopya. sa iya.I -Pagcasingcal sa'ng mnit caron nga adlao,- nga dao halus matapacan ang balas! -Ho'o, ang sabat ni Ruto,- mainit na guid man cay sagasulud quite caron sa cuaresmna. _.-Uala macalambut sing tatloca bor-as aug

Page  49 wcon lacat, bur-natyag" na -aco -sing calapio s dalapnon. -INZaa uiyong sa dfin ca pa mlaghafin? = —Guican aco sa isa ca pub(' nga guinata. tiag Ilang Bang. -.Malayt' din caayo?-ndl guid mas- cay mahalin -sa acon guinapuy-at tubtub dini mga. apat ca lhoras con lJacton. =~Diin ca pa bala' maca'dto uga nacai-h gad ca diri sa anion pulo? Na galibud acm eang violin 'cag guitarra toga acon guiaabaligya. ~=Guinabahigya mo Jnwj?=tinudl6' ni Rufo atg v'iohin cag gu'itarra sa ibab~o sang tutungtungan, -Hdo;-=ang sabat sang tigulang - bacla aung -isa cay sa acon pagbanua maay- Ca guid magbagay. Tumindiug ang tigulang' sa iya -guinaliocoran cag cuhaon -ang violin nga nahamtang sa ibabao sang tulongtungan, -cag sang iya' pagcalincud, binuclararn niya cag patunggon sa isa ca 'mnat~am-is ng~a tingixg 'sa atubangan ni -Rufo n~a, aruo lamang ang nagapamati, Sang pagcatapus, hinatag niya cay Rufo ang,%iohin, cag ini sang iya pa'gcadaho', Pinatu. nog niya' sa isa ca paning-ug offa iya -naanaran, a pang d-inulugan niya sa uala lamang madugaoy. 'Uy'ang — aug -pub~ong ni Rufo, -pagcabi. cualooc- sang acon naga camut cag malayo' caayo nga- macaangay sa. imo, Sa banta" co sugud sang imo. pagcapamatan on, atu6 izqi ang masunsuq.. mo' nga. guinabagay.Luc'la J- 4

Page  50 i - -Indi larnang nga sa masunfun accrn gui. nabagay, cundi amo man ang" acon guinapanghimo, cag guinacuhhan co sang acon pa ngabuhi sugud sang nga adlao san(g acon pagcapamatan on. -— Nagapanghin6o ca gall sang mga guit tarra cag violin? -' — Ho to'tj=ang sabat sang tigulang ==amM ag acon naanaraa nga buluhaton =Sa diin dapit mahamtang ang imo balay? -Sa puno sang isa ca mnadabung nga Hangilatg, na bugsoc ang diutay nga culucamalig nga acon guinapuy an' sa higad sang isa ca mamingao nga dalan cay nalhca caayo ang nabigsoc nga pamalay, apang sa tagsa ca adlao uala guinacauad i sang madat'i nga -uilalagui nga nagala:bay pacadto sa mga banua nga iya nalapitan.. —Sin-o ang guina.upod mo sa pangabuhi -Dugay na aco ttot nga nabalo, cag ang, tagsa co ca anac may caugalingon na nga panimalay, Ang guinaupod co caron sa pangabuhl, amno atg isa co ca apo nga lalaqui nga naga panuigon sing napulo cag apat ca tuig nga ilo. na sa amay cag iloy. -!Pagcatabum u^onag sang pangabuhi nga giLinhatag sa imo s ang nitt - - Ang acon tot6 pani!ralay naculangan sang manggad cag caduogganan, apang ang acon taguiposoon nagabatiag sang bugann nga calipay sa tunga sang caimulon nga acon nahamtangan. Sa pagbutlac sang Cabuuason, ang acon painoino nagabatiag sidg calipay sa.agpamucas sang acon ganghaan, sa fagsuyup sang ina-: '...'.."....,,.....

Page  51 ( 51-) bugnzo nga hangin sa puno.5ang rnga niadabung ngq liangiflang.nga guinalapus sang banaag sang bulan. Sa mainit nga caudtohon, guin'acautlihan co ang pagpatu-nog sang -cuerdas sang acon ma-la halon nga vjolir' sa sulud 'sang acon diutay ncga pamandayan, tubtub oga, dugucon sang pila ca- umalagui nga may quinahanglan sa pagbacal sa iya. Sa pagparnati sang matam-is nga tingug sang. capispisan ngak nagalacbayi sa acon puiuy-an sa p-agpaninghot sang caamnion sang-mga. bulac nga gtiinadap'ia -sa aton sang hangin, sa pagparnati sang m'atatw-is nga''hinagonghong sang mga. matin..ao toga flog sa. luy6 -1sang acon pulOy-an, una anamcahatag sirig calipay sa acon magulang nga taguiposoon. Cav, psin o ayhan. ang diih buumatiag sing.calipay sa p'agslaolog sang 1a silimb-ahon nga catahu man?1 =jMatuod uwong; cag bulahan6 ca imo c-ty nacalamnbut ca sa -malauig nga panuigo'n sang irno cabuhi! Sa,uda wnadu'gay, turmindog' si' Rufo sa. iya guinaling~curan. cag cumuha -sing isa, ca botella nga vino n~a iya guintagay. sa tigulang. Vari - ang d'utay nga~ ilimnon, imrna. uyong agud maulian ang imo eusug- nga -nadula' sa dalanon cag maghaganhagan ang imo cabudlay. Binaton sa'ng tgulang. yadtong ilimnon nga gUinatunghol sa iya. ca-g -sang pagcatapuis bu - mucad sia -sing cuarta uga igabayad cay. Rufo,, apang ini nagapamalitbad nga 'idi. wagbaton. -Madam u nP SAlaRnat tot6", so bun'ayag nga. cabubu-t- on aga guinapsutang mod s'a acbn.

Page  52 (52-i =Uala -sing ano man con tungtid lamang Sa unmo -Nagaamnat na buignao Ang init cag paaflarn ac> sa imo cag magasugud qa aco pagliburI lining acon inogbalaligya, basin con madagui-.not pagbacal. -Maayo rnatuod. P inutus sang tigulang yadtong violin tinga iya guina-uyatan, cag sang pagcatapus, quitluha nia sa ibababao -sang tulungti.n~n, ang nahain tang nga'guitarra-cag sang ubus na sia m'acapaalam cay Ru-fo gumua' sia.nga b-,iot na unta Sang iya pagcagua 'sumulud si Lucia sa am6' vp~ baialigypan. -Lucia, atig pulong ni Rufo, yadtongy tgiguIang ovagapamaligya' guitarra 4m-ay luyagy camo pagbacal?. -Ambut ca'y tat~ay con baclan ni~ya aco..-=Taugon co sia cag dalha sa inyo basri coili baclan ca nila. Tina'uag ni Rufo ang tigu lang nia. uala pa macalaca't sing malayi6, ca'g sang ';ya pagocaibati, nanumnbalic sia -cag sur(nulud sa amo6 nga bal aligyaian. -Anano toto ang gumnatauag wo sa aconr nangutana' sia cay Ru~fo. =Guintauag t~a, cay ini nga baffa may cabu.but on. guid sa pagbacral sang - imo balahigya". =~Mahibalo ca inday magpatunog sang guI. tarra cag violin? ---!nangutana. ang tigulang -cay Lucia -Ho o;- ang sabat sang bata. -Mahibalo sia- sing diutay -~ang pulong ni' Rufo cay 'gui'natun-an con ma-ca-sulud sia dir'. I

Page  53 -Con amo maayo guid nga macabacal ca siog imo, ang pulong sang tigulang nga tun uloc sa bat.. — Lucia ang pulong ni Rufo,dal-a sa inyo ang tigulaog, agud matanauan ni tatay i[:o ang iya baligufa cag mabacdan ca niya. -Ho-o! —~yong lacat quita anay diri sa balay, ang pulong ni Lucia nga bumaliquid sa tigulang. Gumua ang batit sa Vinoban nga guirasunud sang tigulang cag )adto guindala niya;tubt4b sa ila balay. X.. 1masadia nga Paggqilitaaq. Sang ila pagbabut tumagbalay ang tigulang sa hagdanan, cag si tiyv 'Aneong namucas sanW. ganghaan sa pagsugat sa i a. -Tatay, ang pulong ni Lucia,-y)ari a!g mfanagbaliguii sang guitarra, guindala co aguld baclan mo aco. — Sa diin inma maghaln? -Nasugata co sa vinohan cag dinala co dii. -Sacahabian; ang pulong ni tiyo Andong uga nagatindug sa- ganghaan. Sumacia ang tigulaeg cag sang i)a pagta mnu; sa gangbaan, butmncas sang iya cao cag humatag naayo nga hapon 'cay tiy6 Ao#dong nga nagapahimnutad, sa iya. -iAy abao, si maninoy gali! ang pulong ni tiyi) Andong tga naca-isul sa guinatindugan. Anano nga palad nga nacaabut ca diri,

Page  54 sa amon caron nga haponl -jSi hijado Andong! amo ini diri ang inyo?. -Ho-o maninoy jMa-anoano ca man? -Maayo man, -Cag camo diri?.==Sa calo oy sang Dios arno man guiha pon. Dayon diri sa gu, maninoy. Sumulud si tiyo Andong sa sagu. sang ila b.lay nga nagauyat sang camut sadtonA 4 tigulang, cag ini pinalingeud.niya sa isa ca lincuran h, =!0Dug4y na maninoy nga mga tuig nga uala quita magquililit,,! ang pulona ni tiy,) Andong nla tumuloc sa tigulang. =IjDugay na matuoudl sa bantt co mga napul6 na catui,— Dao am6o ca man guihapon, uala ca guid man magtigulang. =iDao sa butig! sa am.6 na cadant nga mga tinuig ang nfilig-ran.; -May mga pila ca na caron maninoo? -Sa banta co nagasulud na aco caron sa capito-an cag lima ca tuig. A - ng imo? nangutana anY. tigulang cay.ti ' Andong. =Aco caron, rtga catim-.an na man.. -Yadtong nmga tinuig nga nagabuiag ca' sa aeon pagpangh m6 guitarra, sa banta co naligaran na sing mga eatloan oa tuig. -— Matuud manir.oy cag con nadumdtuman co yadto nagala in ang acon buut. -Sugugd sang pagcasal sa inya nga guintindugan co, macapmn na sa duba ca pulo ca tuig:, -Diri\ man sirra, sa banta co. - "... Sugud sa~itong rnga tuig nga tala qtitd

Page  55 miagquililita maanoane man camo inyo diri? nangutana ang tigulang - cay tiy6 Andong. -Sa calooy sang Dios maayo man; nagapa.ngisda aco. =Cau icao maninoy? -Aco nagapanghimo man guibapon guita rra cag iban' pa nga balagayon, apang uala va aco didto sa una co nga nabugsucan =-jDiin na caron ang imo balay? - Nasaylo aco sa isa ca pulo nga malapit sa t)anta, cag ang acon balay nabugsuc sa higad sang dala nga a caalang-alangan; maayo cay madamil dlirl iya ang nAgaligad nRga marnalacal. -Cag ang acon caron nga igso on, ~p{an.o sila ila? =Tagsa sa ia mnay caugalingon na man nga panimalay. Isa na lamnang ace caron nagapailgabuhi cag ang isa co ca. ap6 nglilo, -ano lamnang ang acon upod. — Pagcadugay. na ega mnga adlao maninoy sang hAndum:namon nga maauigquita sa imo. -Diin ia si Marcela nga uata aco diri,n a.aquita? =Yadto Qia sa isa ca balay, nagdu ao saisa namon ca abyan,-sumabat si. ti3c Andoni 4ga bimaliquid cay Lucia. ==Inday tauga didto-si naanay mo, isiling -am slaa nga yara si maninoy niya sa balay. -l6o; tatay taugon co sia. Si Licia.nga inagatindug sa luy6 sang isa ca, talarnuian -dumalagan cag manaug; ang tigulang bumaliquid sa beta 'a tuman nga cabalaca. Bata mo,na ) adto Andong? — Hoo.maRfnioy- sumabat si ti,) Andong

Page  56 ., |, -(-r*, -)? nga nagayuhumyuhumin.,- — Dao uala man cam6 sang una sing bat.! ==lna nga bata indi gUid namon caugahngon; apang subong lang sang bata namnon ang amon pagpalangga cay diri sa amon madacu. -Cam6 guid aug nagbatit? -H6o mga apat patlang ca bllan ang iya paruigon cag saguron namon ni larce!a tubtub na caron. -iDiin sina ang iya iloy?. —Patay. na cag sa amon niya igbilil -May pila na init caron ca tt!ig?.-Sa aeon pagbanti nagatumban na caron si Lucia sa napul, ca ttai. -iPagcaa yoayo nga bat.)$ Sagura Andong sing:aa\o ca ca l aipay nimyo inia Con madactu.. Mahibalo na ini magbagay sang guitaxra ca) pagcaas opa man maninov sing tingug. =Patun i sia sang pagpatunog sing violin..agLd tnag alam sa olehe. — Arno man ang acon guinahunihuna. -Dira co sia masumalang sa isa co ca balaligyaan, cag dicala aco niya dii, ca, mrabacal- cono sia sing gurtarra. -.-Cay-ang nagapamaligia dira amo ang. nagatoon sa iya sang guitarra. Ina nga bat., maninoy amro lamang ang amon calipay ni Marcela, cay cabut-anran sa iv!a cag ca mahigug. ma on sa amon. =Angay guid inm.sa inyo cay uala man eamo sing bata. Nautud ang ila pagpulongpulong cay sa walak madugay s'biacal si tt M3rcela, cag sang pagcaquiti sa s igulang, pumalapit sia;'. I

Page  57 cag humaluc sa iya sini ca.aut. sa paepahayag sang tuman' niya. nga cahid-lan, Guinhimusan. n~lia sing pa~mahao ang tigu lang, cag sa tuman nga pag-abi abi jzu'n'hauitan nia nga dira- laag sa ila-hunMgd_, sa at-no ng a gab i;- ang tigulang sang uald na sing sarang icabalibad nagp'asugut lamang sa ila; cag sa sulud sadtong mrasadia nila pagquilit.' dao halus matapLuS- ange la. paghinambalIa v Sa sulud sang malinong nga. cagab-ihon. guinpastunog.sangy tigulang ang guitarra' cag p~nacanta nia si Lucia sane, m'ga matahurLim nifa calantaohot n~a iya naalamnan. Guintun an man sia sang tigulang sang-pag.patunog sang,. iolio cag sa bug os n~a ca-. luyag sang bata nagasunud' sia sang tantan nga g uinatudl16 sa iya. sang tigulang1'. xl1. *Anq paqbaqlo- sanq palkuiqihrnoant sang pagca aga namucas si tio6 -Andoncy sang tagsa nila ca talamuaan, c"ag. ang tigu )ang gumua sa paglantao Sang ipasangcad nga baybayon =Vijado Andong,==ang pulong niya -pag-, catahum sining inmo nabala\an cay -nagatarnua.guid 9a, dagat. -Ualay labut nga nagatamu.-i sa dagat' malapit guid sai dungca-an sang saca'yan; -u mabat Si ti() Andong. =jAna nga palangitan-an nga. guinacuh..an' diri sang pLIrn~uluyo'?

Page  58 r41O. 7 4 A e=Ang calabanan sang tio diri naga-upud sa, sacayan. sa pagpangisda, anig iba, nagapunihfidd cag ang iban nagacadto sa banuasa pagpanmugon. -Con am6 culang cmtyo ang pakinaitan an diri! -Culang matuod;_ con m aayo ang tienmpo cag masayon ang hangini amo' lamnang ang cafipvy sang sacayanion.. Ining palanaitan-an nga sa tubig -dacut caayo ang -catalagman - Matuod- maninoy; Iabi, na con uak~i ca sing pal-ad sa pana~a~ont. ~San.: pa matan on p'a aco, nacatilao man aco.i~ naa pangIt-1, aping uaIAt man Irang Ixadto nmdugay. cag bu% a-an co. j.Nga a man? ' ndi macauyon ang aeon' lauas sa tubig, lab! it pa, icaisa cami baguiohatn sa Iauod nga diutay lang cami- magcalalunod. -Matuod m~an ang imo:- maninoy; ~-sumabat si tfi Marcela nga. nagalingcud sa pihiac' cumiadlao cag- tumuloc sa tigu'lang-.-Si Andong icaduha na inai malunod caog nagahatag guid lamang sa acon. Sing culbai cay 1ua!a na -aco. nagabuna'huna nga, macalias pa; maa~o cay sa ca'loov sang Dios macaluas man guihapbn. 01h6:-icaduh6i ca na- maIhn d5 Turnuloc arng tigulang cag rna~ngutana,cay. tiyo Andong ~adacu' tnga caquibut-.Nalunod cami cay nag atunga'tunga' guid sa Iauod cag baguiohan ang amon sacayan. ---— Casan-o'ca man malunud? - Ang, una-co nga -pa{,c'alu-nud dugay na

Page  59 Ca-ayo cag ining olehe mga tatlo pa latg caron ca bulan nga nacaligad. -iAbao aga-a man nga guinabaligya ma sa tubig ang imo cabuhi! Con ano ina nga suguid, indi umuyon ang imo palad sa sini nga palangitan an. - Nagahiunhuna gani aco nga dao magabia'f aco sina nga pangitA. -jMa ayo pa matuud! pangita ca na lang sa iban nga pa agui. Nagapanghunal.una pa aco subong sini con anano na man nga palangitan-an dag sarang co masudlan. -Con macaquita lang aco sa tacas, baya an co giAid ang sa tubig. -iAbao con amo lang inn, cad!amu sang palangitan an sa tacas! -Madamii matuud, apang ang iban uala ta ma anari. =Con abi macaquita lang cami sa luas sing palangitan an, baya an na lang namon ining amon pu6l cay nadudla naguid aco sing acon. Indi aco ang nagapataga sa catalagman apang aco ang dacu sing pangulba.-Sumabat si tiya Marcela nga nangilay. cag magculucadlao tumuloc sa tigulang. -Ta anay Andong, ang pulong sang tigulang nga tumacbung sang camutbsi iya agtang,,naca dumdum ca sadtong una sang nagabulig ca pa sa acon pagpanghim6 sang mga guitarra cag iban pa nga balagayonr —:Abao con dumdumon co dao cahapon lang yadto lumigad' -=Nacaduindum ca con isa ca ano' nga pilac ang aton, sadto pinangit.i? I.".- l: I _.,,, )l.

Page  60 (4)-.) -Ma-ttuud; dao pagcahula: sadto sang cua rta.., -Sa naquilalatcoicao, sampaton guid mag him6'-sina nga cadapatan, cay cadugay 'sadto` sang tu on, rflo sa aco'n cag con may. lactan aco i-ng una, icao lang gani ang ac )nguinasaligan. ==~Ngaa.a nga arno lang init ntga buluhiaton ang. indi mo sudlan? -In,-, matuud nianitioy, mra ayo man nga buluhiaton, apang sa tagsubong sa acon', mab~udlay inst cay utla' aco sing cadapatan. — Con tungud lang sa cadapatan, didto sa acon buluhatan ualf-t ca sin,'I sing naculang; pili ca lang sang buuit mo gamniton. — Hoo; macphulam aco, sa imo tubtub nga maca bacal aco sing acon; a pang drin culang tiga (la-an ang mamalacal.:Con may cabubut on ca -guid man sa. pag sugud siri n~a buluhcaton cag nagahumhnfitin ca man iga bay'-an mo. ang palangitan-an sa daoat, mia.ayo' pa nga utmupud na lang camo~ sa acn cag. di.dto c~arro magpuy6'..-Painoino-hon ta ana-y maninoy.. sum abat si ti\6 A ndong nga dur'alum ang iya pa'inoino. Ambut dird sa imv:.ang p ulong.ni; ti~ Marcela nga tumnuloc 'sa iya bana, aco iya sui. twud lang masquin di in' daihon. Co n abi may cabbbut-on carno sa pag-u-pud sa acon ining icon paghagad indi lahuglahuig cay. ca balaca co,. matuud sa in~o. -Con tur gud sining arnon balay, ang ptdong ni tiy6 AndonlF, mahim6 coin ipatabd, ugaling con umnabut didto ang amon..na, man pagapuy.an?. -Am6 guid lang ini naga libug guid ang-..olo mo; didto sa 'iu La) co ngC- puluy an -sara-ng

Page  61 (-o I).cEIZIo macaluwon sing pila ca'6 buL an; parnlagavi niny o con mnacauyon camo didto, ugaling. con mnaca up:on camo, pumasad camo inyo singT caugal r~gon. Tan-auon ta ugaling -sumnabat si t6An - dong, nga tumnuloc sa tigulang -cag mag':uhumiy uh1utin'. -~Co ain na uid man yad to, indi ta icao pagpabay-an; bumulig ca lang anay sang acon mga buJliiaton, cay gatunga'- quita sang g-anancia; ugling con rnadamt'i na didto ang imo m~a (luilala, cag' na-anad na sa imo ang nmamialaCal, ang amo nga bulu'haton iga bili co na-. lang sa irnio, cay vnag-abiya' acov' acon. == N aa m an maninoy! (Cag icao? ang pilong ni ti6 -Andong sa dacu" nga catinga~a'. ==Aco mnapauh 'Con sin o nga anac c o ang acon nahamnut an cay tigulang na aco caayo, ioang acn-Iauas naaataca na sang pangabudLay. -Ma4U)'a ca na mnatuud maninoyI~suma.i bat si tiya -Marcela=Ang tagsa co, ca bata' idi -na 'unta' buuit n~a man~eabuhi aco sa acon, quinabudlayan,. cay aco corio tigulang na. cag 'sa. acon, latias quin-abanglan na' ang, pag)pahuay, apang ~-,Apang anano? nangutana si -tiy6' Andq'ng. v-Dao nahi-lac man aco magbiya" sang amio nga bu'lu~haton, ~cag caviyo riga -palaquitaan -Cp~n -amo, macadto aco pagpaquigquita' sa irno, maninoy, sa -pila ca -adlao. - Con sugut mo upod ca nalang sa acon -caron con.. magpaulh aco agud macatoltol ca sang aconi guinapuX-an cag macaquita' ca han.didt6' sang anion pulo.

Page  62 -Maayo parnatuuEl con mna-upud aco caron cav nManinoy. =Ang luyag mno lane; -con. sa, aeon rn aayo mnan. Con abi trlaca, uyo'n carno didto cag mnagulupud..q'uita sing pila ca bulan, si Lucia matuti-an co sing maayo sang violin. -Nalipay. guid' aco sing daciui marninoy con icao anrg macatudlo cay Lucia co -sarng pigpatunug sang violin —sumabat. sitiyai' M-p cela nga nagaculucadlao '-a dacu' nga calipay, Sang pagcahapon., hum~imus ang tigulang nga buut' naIaai; ang v10io cag guitarr'a nga iya ingbaliguiai, gUit~biliin niya sa balay ini tiy6o Andoirg. Ang guitarra g~uinhatag rjiya cay Lucia cag aeg violin gujintuguian ffiya cay tiydi Marcela con sin-o ang. mnalu - yag magbacal. Lumac~xt ang tigulang, cag guin-Upda'n ni fi) 6.Andong tubtub sa iya puluy-an;. sang pag-abut, tila.didto -guinbauilran sia san~g dUgulang nga didto' lanp sia humigda, cag nag. lauig st, tiy6 An dong sing mga du'ha ca. ad lao sa iya balay. Didto~ sa matal~ur nga-pulo sang tigulang guindala d si tiy O Andong sa ma main ao0 nga sapa nga iya gkuinapaligusan, sa. mga maquitid.nga 'talon nga iya guinapangahti,yan, sa mga matinao nga tuburan nga guinacbl-'iaan niya sigtubig cog. sa catapuisan guItbdala niya- sa. pila ca pamalay nga iya nalapitan.cag -ipaquila~la sa iya mga a-byan nga may dacu' nga- cahir-up sa iya'. Giouipatan-ao man sane, tigulang tay tiyo' ~ndong ang pita ca~ umalagui nga,. vagahi~tasi

Page  63 sa amo nga dalan, nga ang iban nagasulud sa iya pamandayan sa pagbacal sang iya rnga balaligui~ Guiipaquilala man niya.on iao and caayo sang palangitan an -didto, cag sang lu niigad ang dubha ca adlao pumauli si,ti,) Andong sa iya pulo nga bug os na caayo ang iya painoino sa paghalin didto sang iya panimalay agud maglinong ang ila pang-buhi. Sang' iya paz-abut, guinsapul niva ang iya asaua nga mahalin sila sa ila pulo sa pagsaylo sa matahum nga pulo sang tiulang, cag si tia Marcela sa ualay diuf nga pamalibad nagpasugut sa bug os nta calipay. Sa suluct sidto nga mga adlao, guinpatabia nila sa iban ang diutay nila nga balay cag sang ublis na sila macapaalamn sa taLarl nila nga mga abian, bioayaan nila ang pul6' nga Catunggan, ca, sumaylo ang panimalay ni til Andong sa lain naman 6ga pulp sa pagsu;ud sing isa ca bag-o nt paqgabuhi. CAlTAIPUS,\NN SANG UNA NGA BAHIN.

Page  [unnumbered] 3,-;.' ~;':"' ' "'<i*. ~;L' ', i ' '. ' -'; *'"*.1 ~;........... ' '* * 1'e ~.'.' ^ **' ~ y:'', a'

Page  64 (64) MAGDALENA J ALLANDONI. > ~~ ICADUHA NGA BAHIN XII, Ancj pulo6 tiqa hlang-llang Ilang-Ilangy, am6' ang aghin-aalan sang p1iil6 nga gui~nsaylohan- sang panimbalay ni tiy6- Andong.. lIii nga ngalan, quinuha' sa madamu" uppinono6 sang langllang nga, nagapalanubo6 sa higad sadtong. masangcad- nga dala-n n~a sa tanan nga adlao nagauasa-g sang ila mga -bulac, 'cag- nagahatag sing mabugnao nga, handong nga, sarang mapasilongan sang pila' ca umalagui nga nagalatas didto con nagahingudto ang ~adlao cIag masaquit ca-ayo 'ang init. Ini nga mnga cahoy guintanum sadtong una, nga mga adlao sang pihi ca ma-anyag n~a, cadalaganhan nga.nagapuloy6' an-ay sa, amo6 man nga p'ulo6 cag nacausic safig hla ma-anyag ngi mga adlao sa amo6 nga, cadtita-an, gani, tungud sini, guinbutang didto ang ma-aniyag. ng ngaian sang- amo naga bulac, sa paghataig sing handumanan sa, ili malahalon' nga mpa agui,

Page  65 An' hlang-hlang, isa ca ptil6' n a matahum caayo, malinong cag mahanahay ti~a nahamtang. sa- higad san'g isa ca Idalan n~a nianingao cay malacai caayo ang nabupsuc tiga pamalay, apang sa tanan n~a adla( dih mauad an' sang pilai ca urnalagui nga nagapalacadito sa mga ba'nua nga iya nala rpitan. Inirg anm6 nga caduth an, nalibutan sang niga rnasangcad nga paliangunmhan; inay rn~a matin-ao n qa sapa nga naga-ilig sa t~gsa n~ia ca hilit, may mga masulug, n'ga tubura~n ngra naga-ilig sa ipuno' sang mga manub6 ninga bulubaculodcamyma ma quitid nga talon nga nasangcapan sang nanuhay-tuhay nga cacahuyan nga Mnacahatag -sing madarin'. nga capuslanan s'a pila nkiA ca pumuluy6. Didto, ang ulay nga h~angin nagauas-acy sang iya tunay nga dupuydupuy, ang bu - cadcad nga mnga bu~lac nagasab-ug sa dalau sang ila rnayuyoma nga ca-amion, ang ma-anyag _nga capispisan nagahalad sang ila mdttarn is nga huluoihon. sa madabong nga san~ga sang cacahuyan, cag ang matinao nga mga ilog nagahalad sang ila mabolot nga hinuganas nga amo lamang ang nagalabad- sa calinong sang cahorason. Sa amo nga pulo6, ualay- isa ca. bal-ay nga nacasimnpon nga binuhat sa cahoy, condi tanan. pulbs cauayan cag nipa puloy-an nga' macalolo-oy sang iya inga imuob, apakng bu't-anan nga pumuluy6'. Ining amo6 nga mga -pamalay, nabugc sa higad sa'dtong masangcad nga dalan sa malay'O ca ayo ng~a pig ililingud, cag -sa si

Page  66 (66) long sang iban nga -cabalayan may m ga magamay nga bata'liguia-an nga natipunan sang ta'nan nga yangcotyangcot. Ang iban nagapamaligya" sing -mga canon cag sud an*. nga. ila guinatigana sa pila. ca urnalagui nga nagabatvag sing gutum, ang iban mga bunga sang cahoy nga guina. patubas nila sa ila mnga mnaquitid nga catamnnan, cag ang iban rnga tuba" calan onon -cag, iban pa nga yangcotyangcot nga- quinmhanglan sang mnadarnui nga umalagui. Ang tagsa ca cabalayan macaha~tag sing catahumnan- cag macapahatyag sing- caufll sa mn~a mata' sang -umnalagui; apang, ang Pu. luy~an sadtong imol nga tig'ulang nga- naga-, pamuhat sang mga guitarra cag violin, labi..pa' nga macahatag sing bugana" ng~a calipay, sa- isa ca pan an *ao tvga nagahigugma sing dacu" sang catahumnan.Sa luyo6 sang imol niya nga baflay, naham. tang ang iya di'utay ng' pamnandayan nga pinasad sa tabas nga culucumalig,, binuhat sa cauayan cag- nipai, cag nabugsuc sa luy6' sang isa cc- madabong inea, Iang-hlang nga nagahatag sa. iya sing- handong con masingcal ca-ayo ang ini.t Didto, guinahalad sang' but-anan nga tigu-, lang ang bug os niya nga cabudlay sa. tagsa ca adlao, sa paghimno sang mga guitarra cag. violin, cag- didto natipon man ang nanuhaytuhay nga balagayon nga iya mahuman oga sa tanan nga adlao guinadu-ao sang pilai ca mamalacal. Ining diutay niya nga pamandayan, nahamtang sa higad sadtong masangcad cag ma. mingao nga dalan cag sa luyo niya naga'g '9

Page  67 ilig anIg isa, ca maqt~itid nga s a p nea gainahandungan' sang madabong nga cacahuyan, nga ang iban naga uas-ag sang p)tld. pud n,Ila tiga mga bulac, sa, paghatag sing *ca-anuioln sa, matiu-ao nga tubig' sadtong -masihAc nga ilog. Sa amo ca, imnol nga pam-alndayan naga. *hari ang isa, ca, silimbahon n' a calinong nga uala" sing diut 6ga cagahud nga nagatublag, condi ang rnalaniug n;'a tingfug sang Violin.. nga guina-patunog sadtong imol nga tigi'i-1 lang con nagahingudto ang adlao cag masaquit ca-ayo ang iit, nga, sa dilif madugay guinadugoc- sang pila, ca umialagui nga nagapalahu.uay sa dalanon, cag nagapalamatI sadtong mataain-is nga tin-gug sang violin. -XII Alnq panimalaij ui ti'mo6 Andouq Sugud sang mga adlao ng-a pagsavlo sang panimalay - ni 'tiyo6 Andong sa- matahurr nga pul6, sang 11ang-Ilang, naglumon. sila, nga tatlo.'sa diutay tiga ballay sang, tigulang. Si tiyo6 Andong na'gsugud pagbulig sa, iya sa pagpanghim6 sang mga, guitarra cag iban pa r-ga balagayon, nga sa, tanan nga, adlao 'diii uad-an sing pill ca, marnalacal, cag ang cuatta nta ila, z abaton n~a bili sang amo nga m~a balaligya", tumAn rnga macasagud sang fla pa~ngabuhi caq mnacapalinong sang imol -nila nga panimalay. Sa sulud sadtong macalolo-oy nga p'uO luty*an, n~ag-uilpod sila sadtoiqg mahigugmna- on

Page  68 ,, — ' T, ,, -. I, -, '. - .-I.,-.". - 4 -,,,; .. " - "A I,:'., 7. I 'I ( 69 ' nga tigulang Sq isa, lanang ca pangabuhf ca'y guincabig -rila Dea subong sang isa nila _ca away, cag -sugud s'adto, nagsa~dia ang panimalay sang tfgulang, cay'ualay labut sang isa niya ca apo6 nga g uinaupud s'a pangabuhi'. may mga bag-o sia nga upud nga nagabuhi sang iya mnga, buluhaton sa sulud sang. balay. Didto, -guinahalad' ni tiy6' Andong ang -g bug-os niya -nga cabudlay sa. pagsugud san-g ruga buluhaton sa bag-o niya- nga palangianacag ang figularng nga uala sing ibait nga guiriahandu-m condi ang paghatag' cay, tiyo 'Andong Ising isa ca matauhay nga pangnbuhi, guina-ubayan niya sa mga mabudlay nga buluhaton, cag. iya guinapqqufl-ala sa tanan n-iya nga suqui sa iban nga banua nga nagacadto *sa pagpindac sang iya mga balaligya" na nga balagayon. Sa sulod sane.mga adlao s, ang ila pagululupod, guintu'n-an man sang m-aayo nga tigulang- si Lucia sa pagpatunog sang vio. lin, cag sa 'tanan nga aga guinahataga'n nia sing "leccion," sa nagacalainlajn naa paninguwg nga iya nahibalo-an sa matatap caayo. oga'pagtu on-. Sa tuman nga cabalaca nga mag-alam sing mnadalb ang matutum *-niya nga guintoton-an, guinausican sang tigulang sing ma-. lauig -nga. mga ho'ras ang pagtudlo6 niya cay Lucia,/cag ini, nga nag'ahigugma, maui sing dacu' sa pagpamnatf sang matamriis nga tingUg sang 'arni onga, balagayon, nagato-on sa bug-os nga. paghimulat cag sa ualay diutay nga cataca'i, nga sang lumnigad ang malauig nga mga adlao sanig ma'tutum niya nga

Page  69 (69 pagpatu~on sa tigulang, nag-sampaton sia sa pa~patunog sadtong matahum enga-.balagayon'. Lur-nigad ang malapit sa isa ca tuig sang iltnahi'rup nga pag ululupod. A Isa ca cahapunon nga nagahinunud na ang adlao., cag Si tiy6' Andong su mugud pagta - cup san'g gangha-an sang diutay nila tuga pamandayan. Sang iya pagcasaca' sa ibabao, tinauag sia sang tig ulang caupud cay tiya' Mar, ela cag sang nagalingcud na sa iya Iuyo ang duha ca mainaua-on nga mifi6', naquigh'ambal sa Hla ang -tigulang sa mahirUP 'caayo nga pagpaquig pulong. -Andong,-. —ang pulong niya,-Caron mnatauhay na -diri ang inyo, pagpuyo" cay masayon na ang imo PA gpanghlim6' sang mga bag - o nga buluhaton nga sarang mo macuhaan sang inyo paegabuhi, cag madamtrna a n inyo mnga abyan n'ga macabulig sa inyo con abu-tan c'amo sing calisdanan. Caron, rragasugud na aco- pag'biya sang. amo nga buluhaton nga nacahatag sa acon sing malinong, nga pangabuh't sa sulud sang malauig nga mga adlao nga paghacu-s co sa iya; m~agauntat na aco -sa pangabudlay cay tigulang na aco- cag maluya, na ang acon cusug; magasuguci na aco sing isa camialinong nga pa~gpahuay sa Iuyo6 sang acon hinigugma nga mga anac tubtub -nga um'abut, ang acon masubul nga camnatayon. Tungud aco' ma'gabulag na sing dayon sa amo nga palangitan an, igabilin co -na lamnang sa inyo ining diutay co nga. puluy-an, cag, cam-o na ang m~acgpuvo sing dayon sa iya; igahili co mnan ang diutay nga pamandayan su

Page  70 (70) bong man arag tanan nga galamiton n~ta nahamtang 'sa sulud niya ina guinag -it Sa amo, ngfa bu~luhaton, cag icao, na Andon~g. anog magbuiut. sini cay guioahatag co -tanan sa imo.. ijManinoyI ang sabat ni tiyo, Andong, sa paghinamnbit nga magabulag ca sa amon, nagaiain- ang amon buut. Dini ca rialamang 'sa amon magpuyo' ciy magaulupud quita tub. tub sa camat-ayon! -* Tunogud nga, aco may, mga anac catung. danan co ang pagpaquig-impon sa iia. Dili Carn() mamag-o sining aton pagbinulagay, cay magapanulags-a aco guihapon sa pagdul, ao. sa inyo, cag con tung'ud cay Lucia, ma. a-larn na man magpatunug satig violin sa SLI - lud sang malauig nga ma.bulan Baa pagt ud6 1.' o sa, iya, cag caron diii na quinahanglan ang acon -maucud nga pagtu dl6. -Con rnagabulag ca guid sa arnon mant tuoy, anano lamang ang sara'ng namon icahalus'sa irno? Pagc'adacii- sang ca'balaslan ng~a imo pina7: ulang sa amon, cag balus ca man sa pag - sticy cay magra tumnan cami bisan mabug at pa nga halus namon waasarangan. -— Ang acon pagpatigayon sa inyo, diii tung-ud sa ptagpang~ita sang cabalaslan' cundi tungud giiid lam'ang sa pagtinguha co nga magli-' Dung ang inyo pangabuhi cag wag bul ah-Ai man camno nga subong- sang iban. -Madam6 guid -nga s'alam'at maniiioy; - a ng pulong sang w'ag asaua sa tigulang."' Sa sul'ud sadto-ng mralinong nga ti-on, dao halus mautud aug. ila mahirup niga paghinambalay~ cag, s~ang pagca-aga, nagcadto ang. tigulang sa pagpanagubilin sa iya wahirup nga

Page  71 mgfa abian 71 Sang nadason 'nga a'dlao, gainhimus sang tigulang ang iya mbga c-adaiha'n sa- pag-upud sa isa -niya' ca, bata, nga Ialaqui ne-t amo, ang Inagsugat saiy cag a~m6 man ang iya, papa. Pauli'an. Satig buut na, sia mana-ug, humaluc sa, iya camnot ang duha, ca mag-asau-a n(!a nagasab-ug sang tinulo sang ila, mga luha; humacus sa iya si Lucia nga nagahibi' sa dacu" nga, camingao, cag sa, tuman 'ngfa catahuran -hi~nadcan niya, an'g 'camut s adtong malolo6 ng'a tigulanrg nga nangin —magtotoon nia sang violin sa sulud sang malauig nga mg~a adlao, T'imnaliuan ang tigulang- sa iya, hinigugmang puluy-an. caupu~d sang iya ap6' nga, na'gasabug sang ila mga Iuhai, cag ragalantao sa. ila si Andong cag si tiya' M~arcela nga — hagahibi man sa tuman nga, casubu"i sang ila painoinoSugud sang 'mga adlao'n~a tumnaliuan. ang tigulang nangabuhi sila nga tatlo sing maliiibng sa sulud sadtorng diutay nga, balay nga- gumnbili sa, ila, cag si tiy6' Andong naga halad sang bug-os niya nga cabudlay sa, tanan nga adlao, sa, sulud sadtong diutay inga pamnan -dayan Isa pagpanghim~o sang nanuhay tuhay nga, balagayoo,!cay arno ang palangitan-an 'nga iya na uyunan nga guinpapanubhi sa, iy'a sadtong maninaaon n~a, tigulang. Sa matahumn nga pulo sang. Iang-ilang, nagtauhay ang ila, panimalay, cag naglinung ang ila pangabuhi sa luyo sang g mahirup nila n ga abian. Con mga adlao nga. Domingo nagacadto' sila, nga tatlo sa pagsimba sa simbahan san'g isa ca, banua- nga guin-ahingalanan Fundacion'

Page  72 (72).cay yadto amo ang tag sacup sang pulo'nga Ilang. flang cag 'ang banua nga malapit caayo sa ila. Sugud sadto nangabuhi ang panimalay ni tiyo6 Andong sa, matahurn nga cadutii-an sa sulud sang malauig nga mg~a adlao, cag nagsadia ang iya painoino sa luyo sang matahumr nia nga buluhaton nga amo ang pagpanghirn6o sang mga guitarra cag violin. XIV ICa"I6 fiqa lloi~jl Lumi-gad an'g is'-a ra tuig nga pagpuy6' sang panimalay ni tiyo' Andong, sa matahum nga pub6 sarg Ildng-ilang. Isd-i ca adlao sa, bulan sa, Abril nga nabuc-' san atfg taiamua-an sang tagsa ca' painalay sa 1langiK'ang, cag ang tagsa ca balaliguia-an nga nabhamtang sa higad sang dalan,' napuniha-n sang madam6. nga inogbalaligva, sa pagpa. abut sang pili ca' mamnalacal riga rnaga alagui. Ang ganha' an- sang. diutay nga. pamanda. yan n-i tiy6 Andeng, nabucsan sapgao sang pila ca umnalagui nga nagasulud sa Ipagbacal sang- rnga violin cag guitarra nga iya g uinapamaligya". Ang adlao mainit caayo, cay" halus mangayungcung ang. dahon sang cacahuyan sa pagbaton sang iya mapa-ang nga silac,,cag -sa tagsa, ca. pagdapia' sang!natarn-is nga, dupuydupuy sang hangin. nagauas-ag' sang mayuyUm nga, ca-amion- sang hlan"g ilang.'. Sang nagahingudto ang adlao nga, nagahinampot ca. sa naha-unang isip sang ca-orason

Page  73 sa hapon cag uahA n'a- singV isa ca umalagui nga lurnabay sa, amn6 nga dalan', sa puno san-g madabung nga Ilang-ilang, sa, Iuyo sang diuta-y nga pamandayan ni liiy Andong, may puma-:silong nga isa' ca. tigulang nga, babdie nga na. gapanuigon na sing capi~n sa capito-an ca tuio, rvaniuang cag maluspad ang iya, paogo'uya'hon nga subong sa~ng isa ca bangcay. Ang iya, mga buhoc. maputi nga, subong sang pilac, ang iya licud nagabuctot sa pag - pa4hayag sang malauig nia nga pan uigon, cag ang iy-a panguiho maluya ca~ayo nga dao halus macaticang sa, dalan. Ang iya lauas nasaputan sang isa ca gui — si-on. nga panapton, -antg iya abaga nasablayan sang isa da pailo u ga lapat, ang pihac nija oga camut naga-uyat sang isa, ca payong nga. Itum nga dao halus mauasdac sa, dalan, car ang pihac nagabitbit sang diutay riia n~a bi -' nagtong nga nasudlan sang diut nga tinapay nga i~a balon. Sang iya, pag abut -lumiogcud sia sa, pun6 sadtong madabung nga Ilang-ilang sa pag. agumn sing diut nga cabugnao sang iya han dung. Binutang nia'a'ng guba nga payong sa. iya ItiY6,, guincuha~ nia ang pafio nga, nagasablay saiya abaga, cagphrnag balhas rnga nagahupug..sa, iya agtang, cagF sang pagcat'apus tumanghl sia sa pagpasalamat sa langit cag sumandig sa puno sang amno nga cahoy, sa pagpahanhan sang cainit nga iya' binatag sadalan. Sang dugay - na, binucad nia ang diut nea binagtong oga nahamnta'ng sa iya Iuyo6, curnuh'I sia c'ag cumaon.sing isa ca bilog nga tinapay

Page  74 . ( 74 ) nga iya balon, cag sang pagcatapus, nan-gb longhulong sia sing balay, nga tacus' rtia maiminan, cag. uala sia sing iban nga. naquita, cundi ang pamandayan sang guitarra cag violin, cay nabucsan rtga daan ang iya ganghaan, subong sang nagahulat sa pagpasulud sa iya. Nagdaguinot sia tumnindog sa puno sadtong maamio'n 'naa cahoy, binilin nia didto ang payong cag ang diut nia nga cadaihan, cag. Sa rnalaguay n~icang sumulud sia sa ganghiian s9ang diutay nga pamhandayan.. Lum~ingcud sila sa ganghaan' sang iya pagab —ut, cag- ualla sia sing iban nga naquitai didto 'culdi. ang maloloy-on nga asiaua ni tiy6 Andon g — ~Maano ca 'tigu)ang?-nangutana, sia sa isa ca tingug nga malolot. -Inday, —ang sabat nia, —,sarang aco ayha~n macai'num "dinf sing djut larnang nga tubig? iPagca-uhao ang acon! Pinahiran -nia sang paflo ang iya mga bibig cag manampbay sa luyo sang ganghaazi. -Sulud ca diri cag luming.-U'd; pnga-a nga dira" ca lamang-sa ganghaan? Cumtiha' si tia' Marcela sing isa ca li~ngcuran cag pinalingcud. nia angy tigulang sa su. Aud sadtong pa'mandayan sacg 'guitarra cagp,, violin. -Inday-ang 'pulong nia cay Lucfia,-cuha" ca sing isa ca vaso nga tubi cag dalha diri sa silong cay paimnont ang tigulang. -Ho6' nanay, ara na, aco. Sumaba't si Lucia sa, ibaba orsang ila puloy-,an., nga sa uala" madugay nanaug sia cag suMulud sa. pamandayan- nga nagabitbit sang isa

Page  75 Ca matinl6 n~a vaso nga nasudJlan sangr matinao ng-a tubig cag nasagpuan sang isa ca ma. puti nga, pingan. Sang, iya pag.abut tinunghul nia sa tigulanig ang vasco cag ini, nagapamalibad nga dao ha lus madah6'. - lnday, -'ang pulong sang tigulang nga tuimuloc ca'y Lucia, pagcatin ao nga ilimnan cag indi angay sacon! Sa cabo' aco lamang paimna -Inum dira, — ang pulong ni tlya' Marcela,.-iNgaa bala nga inch inP. angay.s-a irno? ~LUa. Id ca bala sing isa. ca taptiposoon nga iflogbatijag- subpng sang iban? *Quinfuh~: ni tiyc~i M'arcela ang vaso cay' Lucia. cag itunghol sa tigulan~?, cag sa turnan nga pagpasalamat dinaho nia cag imnan.!Madarnu nga, salamat inday, cay' nabulong ang acon uhao sa matin ao' [ga tubig- nga pinainum mo sa acon! -Cabay pa nga balusan camo sang anisaohenamga adlao! ang pu'long sang tigulang nga umuhli sang v. so cay tiya Ma'rcela cag ini dinaho) nia cay Lucia cag Iumingcucl sia sa luy6' sang tigulang.~Sa diin ca pa tiy~ maghalin nga nacada. ngat.ca diri sa' arno ii ca init? -Guican aco sa isa ca banua tip malayo' pa caayo dii 'sa inyo. p~uI6, caagahon pa aco didto magh alin, cag am' n aco ini -nga horas macalam'but dini j-Dayon man ang lacat mo halin caina? — =Masunsun ang pa~pangdalogdulog co sa dalan cay nagalain ang acon guin~hatta, apangi cay nataha' aco magpanaca sing cabalayan, n-agapasilong lang aco sa mga puno -sang- ca

Page  76 hoy. - Nagabalatian ca tiga, caluspad -sa imo?..Uakt-' na -man; apang bag-o lancg aco naga' o sa pagmasaquit, cag con tim *an aco sang init sa dalan nag ahapo ang acon guinhaua. -ODfin ca pa bala macadto subong sini? -Ma~adto aco sa banua sa pagpangrita' singZ isa ca maloloy-on nga agalon' nga' macabaton sa acon subong sang isa nia ca olip'on sa mqcacaon lang aco -cag indi aco mapatay sa gutum;-sumabat ang tigulang, nga tumulo" ang iya iuh-.i, apang pinahiran nia, cay diiit rnag. pasat-um -iMacAlolooy cag ualay palad nga ti~gulang! jNgaa nga ' n ahanabui ca sing subong sina'? ~Uak~ ca na bala sing nga. aiac?-nangutana si ti~i Marc'ela sa daci nia nga caaua'. Sangy pagcabat'i sang. tig'ulang, humnitbi cag hins apihac, cay, diii na maatg sang iya casaquit; si tiya Marcela huimibi man sa tuman nqa calooy sa tigoulang, cag sang nag - ha'ganhagan na ang iya. pagtangis sumnabat sia sa gifinapamangcot sa iya ni tiya Mar'cela -Nagapaquisayud ca inday con,.r~'ay anac pa aco n~a sarang macasagud sa acon 6 con ualh; caron, igasuguid co sa, imo ang matuud.. May anac aco ziga duha ca bilog sang acon pagcabai-o, i'sa ca lalaque cag isa ca -babae; babac ang camanphuran. Ang magulang coenga bata nacapangasaua, cag sa~g~ iya pagcapatay may biniliri nga isa ca bilo nga anac sa j'iy'a asaua. Ang babae nga camanghuran nacabana man, apang nataiG guiiayon cag uala' sia' sing bata sang iya pagcabalo. Nangabuhi cami nga d-uha sa sulu'd -sang mnalauig nga mga tuig cag' uala aco macaba' It v

Page  77 (77 tiag -sing calisud, sa iya luy6, cay guinasagud n ia aco sing mnaayo, cag dao diii -co mapui. long ang dacili nia nga -paghigugma sa acon; tpano atig amo p~a anac co napatay sang Wuig nea tinalicdan!l 10h anac co, anac co, diin co na lamang 1 panaitaon yadton'g ualay tupong nga paghi-! gugma mo sa acon! Natapus ang- imo gugrma, cag uaki n~a sing taguiposoon nga macatal-us sa paghigugma sa acon subon-Y sang irno. Nadula ca sa acori m~a mata, cagr aco nadulaan man sing buir. os ng~a calip'ay. cag ang. acon ca~ron guina. panan-ao am6' lamnang ang camatayon. Humibi liuan ang tigu-lang cag nauntat ang iya paghambal; humibi si tiya' Marcela, cag humribi man si Lucia 'n~a na~yatan~ao sa ila. -jCailo nga iloy!-.ang pulong ni tiya Mar. cela. nga nagapamahid sang iya mga l uhat' Cailo nga iloy. nga nadulaan -sang isa ca na. nlac n~ga gugrna! Gag, 4diin na caron aing apd MO nga isa Ca bilog sa bata mo, n~a lala-qui nga guinsuguid. caina? -Ang apo6 co nga ya'dto, lalaqui, cag pa. niatan-on na sa Caron nga mqa panuig Na. gapamafigya' sia sang mp vino sa isa ca balaligyaian tiga guinahingal'anan 4Vinohanq sa polo' nga puinatauag Catunggan, apang..... na. patay na.man yadto sang may duha pa la. mang ca bulan. nga lumigad. -~Sno Sado ang iya nigalan... ~basi si Rufo ayhati? -..Si Rufo manl-a'.4abat sang tigulang 11ga nagapamahid sang iya mga luh-a'. -jAhI si, Ruifo nga nagtuAi6o anay sa acon bata sang pagbagay sang guitarra- ~apo MO

Page  78 ( 78. ) gall? Hoo inday,=-ang sabat sang tigul'ang-ap6' Co conl may igasug'. Caayo sadto mnagbagay Sang guitarra cag caayo man -sa iya sing tingug. -jPatay na gall Si Rufo! ~Anano ang- iya balati-an? -~Hilanat; isa lang ca semana. ang iva pagbati. ~Sno tiya ang imo ngalan? — =Si Rufina inday con may igasog6' -Hanti, sang pagmasaquit mo tiya Rufina, sin-o nalang ang nagsagud sa imo? -Ang. isa co ca apo nga babdae sa hitiablu~ apang halus aco, mag ayo' tin'ac-an na sia sa acon; sang guinapanilagan co nga uala sia sa acon sing caauai aco natahai mraosagad pasagud sa iya, cag cay. sarang co namnan madata ang acon Iauas, nalgpaalam aco sa iya cag."magdaguinot sa pagpangita sing a'ga!ovi sa iban nga banua. -~Ang imo bala umagad, cag niga hinablus?.An(, umnagad co [1ga iloy ni Rufo dug'ay na mian yadto napatay; cag ang tatlo co ca hinablus, naglalapta sa mgra malay6' nga banua,-Con amno tiya Rufina, ualai na guid gall' sing,manugsagud sa imo!I - iUala' na guid inday! Dios lamnang 'ang nagabantay sa acon. -Con am6' in~L rig uala' naman sing manugsagud' sa imno, diri ca na lang sa acon pumna-uli. -Abao inday! maayo con icavo lang, apang ang inmo bana basi con mnaaquig ayhan.. -Ang bana co subonig'-man sa acon ca maloloy-on, cag con nasacpan, sia. dini sa imo indi ca guid n'iya 'pagpalacton. Con iban na mnan lamang ang imo' paulian diri ca na la

Page  79 (9) mang sa amon, cay saguron co ang imo pagcaon,, baclan ta, sing miga panapton nga.. ica. sm nba, mo, sa, banua, saguron ta con mtagmasatquit ca, ind i aco, buot nga mangabudlay ca sang indi masarangan sang imo mapigao n-ga cusug, cag con maca uyon -ca sa amon,. diri ca na, lamang manginmatay. -Paocamaloloy-on sini nga, babaye, nga Iuma pus guilayo agcaloo sa iya mabinatyagon nga /taguiposo'on..Canon cay naquilala co na ang bunayag mo, nga cabubut on,' mapabilin aco sa imo, cag suga aco dini sang tanan nga casugoan nga masarangan co. — Ang pag hau'id co sa, imo, idi sa pagpaayon nga macasugo6, con'di tungud guid lamang sa dacu' co nga, calooy. Cuha'a didto ang it-o ca-dalbanan niga, nabilin sa puno sang cahoy cag dalbht na, laan diri; idi cana, magsagad lacat sa, unhan. Gum~ua' ang tigulang sa pagcuha' sang gu. ba nlia nga payong; cag sang iya diutay nga binagtong. -Dinala sia ni tiya Marcela *sa puluya2n nila sa, ibabao cag didto, pinaca-on' nia, aug tigulang. S-umugud ang' pagimpon sang macalolooy nga, tigulang sa pani-malav ni tiyo6 Anclong, cag. sugud man sadto gu-insagud ni tiyd Marcela. sing maayo. aug iya, pagcaon; guin'pabolong ang guinabatyag niya~nga balati-an', gumn parrnacIan sia sing rfhga, panapton,' cag con Do~mingo guinadala nila, ni Lucia sa pagsimba sa, banua. -Sumugud didto aug matauhay nga pag puy6 sAng rigulang; cag sumugud man aug pag9 dasig sang iya, mapigao nga pagaanadula ang maluspad n'ga -du-ag sang iya nauong n~a

Page  80 80) utian ang iya pagnui~ang, cag nagpagsic sianga subong sang naga anuigon pa latnang sing can - uman cag lima ca tuig. Tungud sang malauig niya nga panuigon cag sang iya dunigganon nga panimu-ut, guinatahod sia sang bug-os. nea panimala'y ni tiyo Andong, uala s~a guinapab~uhat sang mnga mabug-at nea buluhaton nga indi angay sa iya mapigao nga cusug, guinahigugma sia sang mag-asaua nga subong sang isa nila, ca iloy, cao naga-angi sa iya si Lucia uga subo'ng sang isa niya ca apo'. Ang iya mga buluhaton sa sulud sang balay, amo aug pagbuligr cay tiya' Marcela sa pagd'iganmo sang iha pagca-on, ang pagsilbig 'cag.pagtinl6 sang sulud sang' bdaycgagpg upud- cay Lucia sa mgra sapa' nga ila guinapaligusan. Sang lumigad aug pila ca bulan ug a puyO" didto sangv tigulang, guinsapulan sang mnga, a1ol16 nga guinica~nan ni Lucia aug pagpatu on. sa iya sa isa ca -banua nga mnalpit sa ila pulo, aguid didto, matun-an Sia sang,isa c~a maayo nga rnagtutu-on sa isa ca buluth6-an nga catiiingban cag maca tuon wan sia sang mga ma'ayo-.nga pamatasan sang banuixhanon, nga amo6 ang ma-anyag niya nga putyi con. bumucas ang mga adlAo sang zya pagcaparnata-.i-on. Sang nag isa na ang hinambalan sang.mag asauaj umacat si tiya' Marcela sa banua sa pag pangita.sing isp ca balay' nga pagadayunan ni Lucia sa sulud sang mga. adlao nga nagatuon sia didto, cag guinpili niya ang balay sang isa nila ca mahirup ngp abyan ag ud cray mnga, calinungan ang pagpuyo sa -iy a in Lucia. Sumiugud ang pagbuth6 ni Lucia sa isa ca bulutho"-an sadtong.r walinung nga banua nuga

Page  81 gu nahingalanan Ftndacion, cag sa sulud sang malauig higa mga adlao,' nagpuy6 sia' s' am6io nga banua sa pagtu~on sing nja-ucud sa pagtuman sang handum sang iya hinigu.YmA nga guinicanan. Agud magtauhay ang pagpu\6' didtco ni Lucia, guinbuylugan sia, sandr tigul ang ngas —i Rtifina, cag ini amo6 ang nagahimnUS sang iya pagca-on sa-balay nga ila guinadayunan,.-cat, ang naga. bu\ log sa iya sa clalan co'n magpauli sia. sa ila pulb' sa rn-ga adlao n)ga uala sia rnagabutho6. xv Ang Fundacioxi *Malapit sa polo' nga liarig)-ilang, may isa ca baniua nga guinahingalanan sang cadarnu an Funcia cion. Yning amo6 n*ga ngalan, cliii ngalari nga caugaIi ngon sang banua', condi hav6' lamang nga guin. butang. san-g iban nga pum-,luy6' nga cubus si ng. pinanilagan, cay ang amo6 naa banua ang p~ulong sang iban, 'guinpasaid sadto'ng-,Una ntra mga. adlao sanez pila ca tigulan.) nga lalaqui ngxa nagapulu'y6 'sai~ya, naa may mga mata-as nf a pinanilagan. Ang Fundacion, isa ca banua nga dliut~av nga sa tu~nga\ ni'ya naharntang ana, isa ca maquitid nga plaza nga guinapanubu an sang(, mga rijadabulig cag 'mata-as, nga' hilamon nga ha'!us ma ca uslut ang mnga ugbus -sang nagat.mgumatayon nga Margarita, Al-as Cuatro cag' iban pa noga mga cahoy nga nagapalanab-it sa ila.

Page  82 (82) Sa higad sadtorng maquitid nga plaza, n-aga palanubo) man ang pila ca pun6' nga Tapulatnga cag. Calachuchi, nga sa ualay langan nag~auas ag sang' ila mia-anyag nga niga buflac -sa paghalad -sing isa. ca mnatahurn ng~a puni sa imol nga -duta ng-a ila naharntangan Sa atubangan sang am6' nga plaza, na'gatilibut ang pi-la ca cabalaymn aga ang iban binufiat sa bat6' cag.-cahoy cag ang -calabanan binubat sa cauayan came nipa. Sa isa ca bahin'sang banua ngra nag-aatubang mnan sa plaza cag malay6o sa caingud nga pamialay, n~harntang ang isa ca im-ol n-ga simbahan, (liutay nga bin uhat sa bath' cag cahoy, cag min g Uina libutan sang isa ca siclat nga salsal-on, apang Png ib~an nga dinvding, sang am6' nga '"siclat, nag~acaguba- na, cag' bisan'sa di-in. lamang nga bahrin saran~j' maca agui. ang may qu~inahanglan sa-pagsulud sa am6' nga catamrnan. Sa quilid sadtong imol nga simbahan. naga palanuho' ang -nanuhaytuhay oga mga cahoy n-ga nag~auas-ag,sang il1a maamnion nuga -m~a bulac. Didto may mnga Ta-pulan-ga, Calachuchi; E~sm'eraida,- Adelfa, Santaln, Sampaguita,. Alas cuatro, Margarita c,3g iban pa naa mga cahoy nga na-gabucad sing rnaarnion nga [uga bul'ac nga aw6o ang pumuni sadtong~ silhm-bahon nga hilit.. Did to ang calinung am6" lam'anp ~ang nag ahari, cag sa matamn is nga hinagunghung, sang haogrin, nagabuyl'og ang matagsing' nga hin-uni sang capispisan ng rigapulugad sa -mga layah nga balagon sang nm-ga. magamay naa ca-hoy, nga nagapalanpub6' sa nagacapugday nga. bat6' sa dtong' simbahan. Sa ibabao sang daci' nga gangha-an sang sim

Page  83 bahan, nagratin-Jtig, arrg isa ca rarauaan sang' Virgenngabinuhat sa isa 4ta bus og nga' bato6, cag angrnaanya~g -nia nga panapton nga napugtacatn sang magarnay nga miga bu)ac, maltabug n-a cayo, cag mlbganang -iya maanyag ~ nauongj, nga sa tungh sang naga casilop nga gu~ab sa "g bat6' nga ilya nahamt-angan tiga gu~inapi~nubuan sang nmga magamay npa cahoy nagapahay.-Ig sang, cadugavon na sang fin uig nga iya pagtindig., subunhg man sang cahirntangan s'ang simbahan to ga nagapahayag sang iva cadugayo'n sa mga guba nia nga gangha-an, cag, sa rnga bat6' nga. nagacamudrnud sa iyA dingding. Sa luvo6 sang simbahan, nagatindug anp, isa ca cwnftanario nga binuhat mnan sa bat6', -nga nahamntangan sang -isa ca da-an ng a linganay. nga am6' ang gumna bagting con burnucas -ang ca-agah"on, con nagahineudto ang adlao cag con tumn,acup ang casisidmon Nainqud sa simbahan, isa -ca balay nga binuhat sa cadapatan nga lubus cahoy cag na aptan sang zinc, cag nahibo sa isa ca inog pilinta nga am6o ang nacapaputi sang. iva mga dingding cag talanmua.-an, apa'ng nagasugud na catucas ang iban niya nga du-ag., naga amnat na cauas-ag ang iban- nga bahin sang iya dingding, cag naga sugud na cahulug ang tacup satne iban nia nga. talamua-an nga binuha't sa. tip~y cag cah-oy; gani, tungud sining imol nia nga cahimtangan,, nagapahayag ang- cadugayon na sang iya pagtin dug, staborig man sang- cadugay on sadtong simbahan; ini am'6, ang converito. Sa am6' nga convento, nagapuy6' isa ca tumanduc nffa parj, nga- nagapanuigon sing ca-numan cag lirna ca tuig', maluy6" sing parigiLiho, cag inalolo' sing panguyahon nga amo6 ang n-a

Page  84 , {'r (84 ) apalhayag sang dunggawon nia nta taguiposocon, cag sang iya but anan nga panimuut Ining am6 nga pari guinahingalanan caypari Mateo. Ang iya upud sa convento, amo ang duha ca bata nga lalaqui nga nagasabat sa iya sa Misa, n;aasi4hig sang amo mnan nta convento, cag nagalut4 sane iya pagcaon. Sa luyo sadtong conven'to, clay habugsuc nRa isa ca balay nga binuhat sa cauayan cag aipa, diutay ciayo, apang naliuman sa isa ca mahipid nga pagbuhat, cag ang iya quilid guiaalibutan sang nanuhaytuhay nga mga cahov nga nagabutlucad sing alaanyag nga mga bulag. Ang am<6 nga balay, guinap-ay-an sang isa ca tigulang nga lalaqui nga bulag ang pihac?i)ia rna mata, cag guinahingalanan cay Ninong, XVl. ~. Pinunqiol sanq mqa bulac. Si Ninong isa ca tigulang nga but-anan nga lumigad n:a ang malauig ng. mga tuig sang iya pagcabalo, cag ang iya lamang upud sa pangabuhi, arno ang isa nia ca biiog nga anac nga lalaqui, nga nagapanuigon sing napulo6 cag apat ca tuig, nga guinahingalanan cay Fernando. Ang palangitan-an nga guinacuhaan ni Ninong sang iya pangabuhi nga guinasaguJ nia sa iya isa ca bitog nga anac, amo ang pagtatap sang tanan nga mga gamit nga natago sa simbahan, ang pagbucas sang iya mga ganghaan con caagahon cag pagtacup con casisidmon, ang pagsilhig sang iya mga yab uc sa tanan nga adlao ang pagbunyag cag pagpang %-,-,; - - ~". I - - - 1.1-11.-,',.,-,. --- v~ % ~- ~ ".. '.:L IL

Page  85 hilamon sang mga, 'caho iga nagapalamulac sa quilid sang simbahat n~' sa mat'utim nia nga p~gtatap, -gufi'tabayar'~ sia sang~ Parn singy napulo, cag lima ca pisd ang bulan, b~alus sang iya pagpangabudlay. Ang guinabuhat sang iya 'anac sa tanan tiga *adlao am.6 ang pagcad'to sa isa Ca buiInthoart nga nahamtang sa sulud sang banw u' cay Mi am6 ang pagbuot sang iya a m'a Con mga adla~o'nga ualt sia nagzabuth,6, nagabulig sia sa iy.a arnay sa pagparnfhilarnon sa quihid sang simbahan, cag con mga adlao nfta Domingo, nagabuli.- sia sa paocanta sang Misa, ~Cay si Fernando., is'a Ca bath nga guinpo - ruihan sang lang-it sing isa ca fingug nga mnataimalaniug cac macuili, subong sang tunou sang isa,. ca rmilahalon nga Lira. Ualay IL-but sinirig matahum nga tingug nqa pumuni cay Fernando, guinpUnihan man sia sang laigit sing -isa ca himpit nga ca snyag isa ca matahurn 'nga daguay, cag isa ca butanan nga panimuot,'naa sa tungud. sini, '(uinpa-lanizga sia sadtong tigulang nga pani cag guinpasul,-bi sia -sa iban nia nga rnga alagad sa Corivento. Sa masuns'u, -nagasach" -si Fern-ando sa convento sa, pag-bulig didto, sang mga buluhaton sadtong maloloy-on nga par, 'cag tungud s ang iya malahalon nga t'ingfug, guinpatun-an sia sang pari sang mga calantahon nga guinagamift sa Misa sa isa. ca maayo nga magtutuon, sa' mga adlao nga >bal sia. magabutho capr guinpatun-an man sia s-ane pag- patunog san~g violin, tubtub nga mapuslarn nia ang iya malahalon nga tingug sa olehe nga mag adlaG. Tungud sa'ng dac nga calooy saag Pani n-a

Page  86 (86 gabulig sia- sa amay ni Fernando sa pagp'aMacal sang iya sini mga panapton cag sang iban pa nga. cagastohanan tubtub larnang nga macabuth6, cag sa pagquilala sifiing dac6 nga cabalaslan sA iya, guinatahud sia' cag guinahigugmia ni, Fernando nga subongy sang lea. cluha nia nga amay, cay si Fernando isa ca bata nga -mahigugmaon, malolo, cag masinulondon sa isa ca cubis nga amay nfla nak~aalfila sa iy'a, cag tungudl sunI~, tualay labut sahng himipit -nga catahunijan niga guinpuni sa iva sang, langit, guinpunihan mj-an Nia si Fernando sing isa. ca dulf)ugLanon nga panimuot, [iga arn6" ang nagabuIcas sa iya -sancj ganglhian ~anoz isa ca'masilac niga, palaabuton. Sang isa ca hapon nga na., apauighilamon si Fernando sa quilid sadtong- simbahan, mnay surnulud- isa ca tigulang ng.a b-abae nga nagabitbit sang isa- ca tacurong nga maituim gra napiud sa cnahipid caayo, cag nacambutan sang isa ca rosariohap. Sa iya, nagasunod isa ca bata nga babae nga nagapanuigon- sing napubo cag duha ca tuig, nagapanaput sang isa. Ga-.panapton naa maputi cag ang sinalapid nia nga mga buhoc nahigtan sang isa ca liston nea, mapula, ang maputi nia nga mga li nahapi nan lamnang sang isa man ca mapula nga sinilas, apang ang iya nauon~'o, nmaanyagT cagmanayanaya subong sang isa ca matahum npa bucol nga nagatacup par ang iya mga. ma-,puti nga pin~anid sa pagtag(') sang putlh nga caamion nga buot nia igauas ag sa.iya malahalon nga. pagpamnucadcad. Sang ila pag-abut, finicuancg sang tigulang, ang nataciip nga gangh~,an sang' simbahan, apang cay napintil cagl midi nia mabucsan,

Page  87 (87 pumalapit sas bata -aga nagapanghflamorb. -~Tot6,==ang pulong nia-taatacup ang gang. ha~an ca'g indi camni macasulud. -.4~Nallavehan?=sumabat si Fernando nga dumulog ang iya pagpanghilam'on cag ttman-g1Ia sa, tioulang...-Sa banta, co, cag tarnh ca pag-un. -Hulat la'ng cam6' diri sing macadali, cay cu — ba~onco cay tatay ang Have. Binutang -ni 'Fernando ang sulut nga.iya guinaiuyatan cag dumn lagan pacadto sa ila. Sa uaIa' madugay, nanumbalic sia nga, nagabitbit na sang /bw-e, cag s~ang iya, pag abut bi nucsan nia ang natacup nea gangbhian sang simW.bahan). Sumulud ang. tigulan g nga, nagadapit sang upud nia nga bata cag si Fernando nanumbalic sa, pagh-ingapus sang iya hilamonan; sang pag:ca-. tapus sumnaylo sia, sit pinunsuc sang -margarita,nga nagapalarnulac-sa luy6' sang ganghaa'n 'sa 'pagtatap sang ha, mga dahon nga t-'uinaca. on sang uhud. Lumigad ang isa, ca horas nga nacasulud ang tigulan sa'simbahan, ca smlac ang ca. tapusan nga banaag -sang adlao sa pinanid sang nagabulucadcad nga, mga Adelfa cag Rosal, nga nagauas ag sang ila mayuyum nga caarnion sa tunga "sadtong malinung nga hiGumua" ang tigulang, sa'-simbahan, nga gui. nasunod sang bata nga nagabuylog sa, iya; ang tigulang luanacat sing matadlung. apang ang bata, mahinay ang iya ticang, cay nagatan-ao sang maanyag nga mga, bulac, cag sa hinall Jamang, inuyatan- nia- ang camut sadtong tigulang nga, dumtulog ang ila paglacat. -Uyang Fina, - ang pu'long. nia sa tigulang

Page  88 -pagcatahum nga rnga bulac! -Am6' guid ina cay caina lamang mangh uml ad. -Caron, ugrIing qu'ita magua, matain-a'o quita anay dirn. -'\ga-a inday, malu~'ag ca marnacsi? -fHoo; -ang sabat sang bat~i, - rnangayo0 quita sa 'naoabantay Si Fernando nga nagalingeuld, sa pun'o sancg Margarita, cag nagapa-mati sadtong ila pag. hambalay, tumulo-c sa ila cag magculucadlao. -Icao tot6':aog-nagabantay sini nga rnga catamnan?=~nan 'utan'a sa iya ang tigulang. -Ant amay co amo6 ang guiaagan sini sang Parn, apang aco na,,,,abLulig mani sa iva sa pagtatap. -iPagcadarni'i dini sang cabulacan! ang pulong san gtigulangy nga tumuloc sa nanuhaytuhay nga mga cahoby -Hoo;==ang, satbat ni Fernado- - mahayag camo marnacsi? -Ang bata' nga upud co, n'agasilin nga mangayo' u nt "..-Lacat camo' dini cay mamacsi quita:' Guhidal-a sila ni Fernando sa' ta~sa ca bahit) sadtong matahum tia catamnan, cag guinpatan ao niya yadtong 'ma-anvag nga bata sang nanuhay tuhay *.nga m~a cahoy nga nagabucad sing maamion 'nga mnga bujlac sa naoiuhay tu'hay nga du-ag.Ang miaputi- nga mga bulac sang Rosal -cag Sampaguita, ang mqa map ula-pula nga. bucad sang Adelfa cag Esrneralda, cag ang mahumut n'ga.mga bulac sang Jazmin sag Asuw zenas, guin pacsi niya cag ipaquilala; sa batd1 arig, gu'in-calaina'n sang ila nanuhay-tuhay nga

Page  89 ( ^r) ca- amion. Sa catapusan, nagpacsi sia sang pinung3yut snclton arno ngabulac, guinting ib nia sa isa ca matahumn nga pungpung c ig ihata, sa bati. Nagpacsl man sia sing binilog sang mga bulac sang Violeta cag Margarita,. cag sang natingub na niya ang pudpud sang amo nga cabu:acan gunhatag min niya sa amo nga bata -Miadalntl nga silamnat sa mga bulac nga guinhatag mo,sa acon, — ang pulong sang bata nga tumuloc cay Fernando caA magyuhumyuhum. -!I'agcad uty nga butang! -— ang sabat -niva- cn malu ag ca lang sina maghampang sa tanan nra hapon sarang ca diri macapanguhli. - Basi mnaaquig ang par! -Ang Piar, uala sin;l iya nagah.labut; si tatay cag aco, am6;Ing nagabantay. Gurnua sa cataminan yadtong maanya, nga baia nga nagasapnay sang pinung ut sang mga bulac. cac sumunud sa tigulang nga iya guina updan; si }.ernando, nabilin sa tutg;a saditong matahum nga catamnan cag nanumbalic sa paghingapus sang iya hilamonan. XVII. Baqgonq paqgabian Lumigad ang isa ca bulan; ang mga caboy nga nagalilibut sa quilid sang simbahan napunihan sang bucadcad nga mga bulac ang ila madabung nga mga sanaa, cag sa tanan,

Page  90 ( )o ) nga adlao nagasab-ug sa duta sang pinanid sang uas ag nila nga mra hulac. Isa ca cahapunon nga matin ao caayo ang langit, cag ang adlao naasab-u. s'nt i, a masili nga banaag sa mgna inapula nla pizanid sang Tapulanaa. Buinagting sing icp at a e daan nga li',,ganay nga nabitay sa Campanrio cag durgan sini nang humlad ano mga bulac sang Alas Cuatro. Sa sulud sadtong bilidhon nga tion, humari ang calinong sa amo. ca talahoron nga hilit, cay ual.i sing isa ria pulmalapit sa p.ipanghilamon sang cabulacan, cag tialk man sing isa' ca masinimbahon nga sumnulod sa pagdi (ao sa simbahan, cundi ang pinatiung sang sIlimblabatang nga nagahalapon sa mnga la\';a nga balagon sa gu ab sang bat6, cag ang nanuhlay-tuhav ng:i aliban.,bang rga nagadaph sa pinanid sang cabulacan, am'o lamang drdto ang nagahatag sing diut nga ca'ahud sa ta,.sa ca paghuinlad sang ila malhhalon nga mga pacpac. Sa tunga sadtong( malinuno nga cahorason sa uala madugay may sumulud sa ganghain sang nagalibut nga siclat, isa ca Data nga babae naa nagapanuigon sing napul() cag tatlo ca tuig, nasaputan sang isa ca cubus nga panapton, cag imol ang ix a daguay; apang ang maputi niya nga nauong, manayanaya nga subong sang bulac, ang holoy niya nga mga mata rralolo caayo con iya igtuloc, ang inanipis niya nga mga bibig rmapula rga subong sang pinanid sang isa ca mapula nga bulac, cag ang iya panguiho maugdang caayo nga nagapaha ag sang tinay niya nRa pagcatna

Page  91 Painubuson-cag sang iya but-anan uiga paniMuUt. Sang iya pagcatupad sa ganghaan sang simbahan, turinangla' sia sa, larauan sang Vir. gen- nga nagatindug sa ibabao, cap, dumuco' ang iya olo sa pagpah'avag sang tuman niya nga, catahy'ratn; sang paigcatapus, cumadto sia sa pinuns~ic sangy A -las Cuatrot cau ma. mnacsi~ sang humflad n-iya nga mnga bulac.' S~a uala larnang madug~ay' may sumulud man sa ganghaan sadtong simbahan, isa, ca bata, nga babae, yadtong, bata' nga, sumnulud man didto sing mga isa na ca bulan -nga lumigad, upud sang tigulang, nga gunhata - gan ni Fernando''sing mga bulac.Sang iva pag~casulud, g)uinhumlad niya ang isa ca pafio nga. puti cag itabon sa, iya oln lumuhud *sis sa atubangan sang isa caalr nga nahamta'ngan sangy isa ca. larauan sang Virgen cag mnangadie sa tuman ziga pig - tahud. Sang pagcatapus, gurnu' sia sa amo nga simbahan, cag san g iy a, pagc-atu'mban sa ganghaan, nalantauan niya yadtotig bata nga iya *caangav nga nagalingcud sa pun(" sang isa ca midabuno nga atn cag nagatuhug sang pudpud nga bulac nga iya, pinamacsi.Tu~muloc sa iya ang amo nga bata, cag caagy-uhuznyuhum, cag sia bumalu's man sing subo'ng; s -ang olehe, guinpa) pay sia, sangy bata nga -nagatudlo sang ma~larnui niya nga mga bulac, cag Icay guinatan-ao niya nga dacu' ang' cabubti-t-on sadtong iva, casubong sa, pagpaquig-abian sa iya, 'cumadto sia ca,5 maquigpulon-gpulong sa tuman nga1 cahirup. -iDiin -ca maghalinl-nangutana -sa zya

Page  92 ang batas nf~a'dumulug ang iya pagpanaO'ug. -Sa. sulud sang simbahan - ang.sabat nia NagaCddto ca' diri sa tan an nga hapon? -Talagsa man lamang, - Tan-aual cadambi sang acon bulac. Mainyag ca manuhug?==guintudlo6 niya ang miga bulac nga iya g'uinatuhug. -Madamu" lang nga salamat. Lumingcud sia sa luy'o va6g bat'i cag 'tuman-ao sang guinatuhug nga bulac', cag a~ng baa uadayon san iya pagpanuhg =Uala ca' bala iwno magapamacsi diri sing bulac?. -Nangutana. sa iya ang bataii. -Uala; cay basi con aquigan quita sang parl -Uala' guid lamang nagapang'aquig; ica, ayo sina!l -Sang isa ca bulan sang pagsulod co di-, ri, cadamu' san~g bulac, nga hinatag sa acm' s~ang bata[ nga nagabantay, nag1usiling pa sia, nga sa tanan nga hapo'n sarang aco dini macapamacs. -1Ahl! si Fernando na- nga -paca-isa co, bata' ni tatay Ninong. -Tum-uloc sas iacg magculucadlao nga dumnulog ang iya pagpanuhog. -Hoho, paca-isa. MO? _-Ho-o; sila sin' dinl ang nacyabantay, Ang acon masquin an6' lang nga horas nagasulod aco d~irn sa pagpamacsi cag may iban paman nga bata~ nga nagasulod, guinapabay-an man lang nila. Cadto- ca. diri sa tanan nga hapon~ agud gaquita'ay quita. ==Ho-o -macadto aco; upod lang quita manguha bulac. I I: 4 2 -

Page  93 _-=Caluyag co naquigbuylog sa imo; ~sin o an}g imo ngalan? Si Lucia; jcag ang imo? -Ang acon si Ies;==lDinayon niya ang iya pagpannhog tcag binuligan sia ni Lucia. -[nes; subong sinA iga ntagaquilalahay na quita, magaquita-ay quita guihapon diri. -Di in tupad ang inyo6?-naangutana si Ines cay Lucia. =Ang amon balay, ual.i cliri sa banua; ano pulo nga lantg Iang am6 ang. amon guinapuv-an, Nagacadto lang aco diri. - Malay an( iny6 diri sa banua? -Indi guid man, mga tunga sa horas con lacton. -a-Ianti Ongaa anga sa masunsun nagacadto ca diri? -Cay diri aco nagatu on, cag may guinadayonan aco nga balay. Con mga adlao nga uala sing clase, nagapauli man aco sa amon. — jSin-o ang upod mo nagapauli? -Si uyang Fina? ang tigulang nga dira man sa balay, cag naga upud diri sa acon sa banua sa paghimos sang acon pagca on. — Pil na ca tuig ang imo tu on diri? _Nahauna palang.ini nga tuig.:-tMay anay ca pa cag iloy? -- Ho-o, ~ang imo?.-Ang acon may iloy; apang uali na sing ama); duha nalang cami ni nanay nagacabuhi. 7-=Uala ca bala imo nagabutho? -Ngaa a nga uala; apaug sang bulan nga ini, nag-untat aco cay nagmasaquit si nanay; cag caron ma-ayo naman..-_Con amo Ines; macabutho ca naman gall.

Page  94 ( "4 =AmibU t sini. cay ualay timbang si nanay sa bala\', gatil bag-o Iamning sia nac) a'.o. Guinapai h man aco niya, apang aco, nalo oy rnagbiyai sa i-a -~Ano. ang imo guinabuhat sa inyo6? 7 ---Si nanay nagahabol, cag aco nagatimbang sa' iya. Ang imo, Lucia? ~-~Ang acon con didto aco -sa balay, nagabulig man aco cay naoa\v sa iya- mga bulu — -haton; apang sia ugaling indi malnyag oga. mangabudlay aco, condi ang bu-o't lang n~la ni tatay,- rabutho\ aco sing mnaucud, cag mcig - patunog sang guitarra cag violin. _~Ma alamn ca gah magpratunog- sang violin?.-Ho o; cay guinp itun -an aco ni tatay, cao nagapanmaligyht man cami sinat nga cadapatan..-'Sin-o ang na~yapatnuhat? -Si tatay man l~ang, cay ama; m a a ng c'uinacuha-an niya sang gu'inasagud sa' atton. b - Pagcatahumn Lucia sang tingug, sang violin-, caluyag ang' acon mamat!. -iMatahumn matu ud-! 'ualha ca bala' imfo ma,.-atu-on sinai? -=Uala\; si Fernando nga-paca isa co am'6 ang macahibalo sina\ sing d~utay cay guina. patun-an sang parl, caig sia ma-ayo man pgra da-an si~ng tingug. =Con mialuyag c~a gali mamati, daihon co dini sa -ban'ua ang acon violin, con macapaulh aco sa amon, cay' pabati-on- ta sang- k acon pagbagay. - Ho- o; san-o mo."daihon dini? -Sa pila 'ugaling ca adlao. Macahiba-lo ca man sina\ guihapon, cay subong sina\ nga, sumugud na ang aton pag-abyan, talagsa

Page  95 ( 95 ang ha'pon nga indi qufta dii rnagquita ay. =;Buas. sa hapon Lucia, cum'adto ca dini cay tnacadto mnan aco,. magaquit'a-ay lang quita. -Ho o; ~sa aviano nga horas? -Sa mga icap at cag tunga' ang cahorasori saL hapon- cay manuhog quita sing bulac..- Ho o; macadto lang aco! dini. - Tan aua, cutub la-ng ~n~g aton pag hambalanay, diuha ca. cul~intas 'av aton natu,hlog BIinav~io ni Iies. ang dUha ca culintas uga tinuhog.sa niga ma-arnion iiga b~ulac sang jazini cagy sam'-paguita, cag, ang isa ti-nunghol niya cay LUcia. -Imo ang isa 'sini Lucia. -Ma ayo, man. Dinaho zi Lucia' ang isa ca. tuhog nga bulac cag, tagsa sa ila nag-ablay sa ila li- u.g.. Turnindog sila sa ila guinaiingcuran,, riga nagadapitAy' ang duha' nila ca camnut. Guindalai ni Ines si Lucia sa pinun6' sang -mfa madabong nga adelfa cag rosal; didto, namacsi sila s~ang ma anyag nga mga bulac, cag tagsa sa ila tiacahfm6' sing isa ca matahumn rga pungpo'ng. Sang- pagcatapus, gumlua" sila sa am6o nga catamnan uga dao halus ma-utud aug ila mAhirup nga paghambalay, cag bisan nagahila~o6 ay na sfia -sa d~alai, ta~gsa sa ila nagabaliquid sa -isa. Sugud sadto, naghirup ang pag-abyan ni Ines c~ag ni Lucia cag sa tagsa ca hapon con r-na-ayo aug init, nagaquita-ay sila sa quilid sadtong irriol nga simbaha'n sa pag-, pamacsi sang nanuha'ytuhay nga mga bulac. 'V.~I;4.."-",

Page  96 ( 91C1 xviii Sa tuf-tqa' sanq cabulaclan. Si Ines, isa ca bata nga but-anari, nga iiadaciii sa isa ca imol nga panimalay cag sagad, na nga. da-an sa pagpangabudlay cay nagmata' sa malisud nga pangab'Jhi, tungud nga diutay pa sia ma ito sa amay cag ang n a gpacadac sa iya, arn6 lamang ang isa niya. ca' mapigao nga, iloy. Ang iya iloy isa' ca babae nga *maugdang uiga, sug~ud sang mga, adlao sang iya pagca-. ba lo, uakt sinig iban nga guinhalaran sa~ng iya gugma cund'i ang isa- nia ca bilog nga anac nga iya nangin calipay sa tun a sang caimulon Ining iloy n-i Ines malolo caayo cag ma.pinalanggaion sa iN a -apang cay isa ca bab-3e nga masaquiton nga sa masunsun guinaabutan sing 'balatian, arn6 ang cabangdan'an nga su. gu~d sang tinubilan si Ines sing 'painoino, gumnhalad nia aug iya cusug sa pangabudlay co-n umabut' ang mapiut, nga mga adlao sa. ng ila pangabuh'i Si Ines, subong man sang iya iloy,' nalI6 cag maabi abihon sa iya mga caangay, maug'dang cag mapainubuson sing gaui, cag bu-.nayag sing taguiposoon nea sa tungu siin malahalon nila nga pamatas~in, ual a sing iso nga nacaquilala sa ila nffa diii bu matiag- sinF. c~iooy ag caauti con yara- sila sa calisdan-an.. Ang -guinahii6o sang iloy naA gu'inacuha'an' riia sapig ila parilabu 'i, -amr6 an,-) maucud nga

Page  97 ( S7.paghabul sa s Ultd sang balay cag trnatuLd nga sila irnol, apang uaLt sila mnaculangi sang isa ca.cubus nga puluy an n~a ila caugalingo[) cag naharntarig sa sutud san 1 badnua. Lu ngp d sang iya ioiloy ngaUg ra, guiiahalad wa a'w jya cusug sa pang6abudlay tuibtub nga mnacasagud sia sa isa nia ca bilog nga anac, cag ma cattion man nga subono san'. ib in naa cibat -all apang ang caifnulo-i nga ila naha-ata'nqan rno ang nagaupang sang iya malahalon nga han. duim, Cay' con urnabut, ang mapiut nga rng i adlao sang ila patiga-buh-, si Inci naga untat pagcadto sa bu'luthclan, c'au na~,abulig sia sa jya ilys aagubay -sang caiinolor., gani, tiga. con si Ine's m-acagagumn sing diut n,-a horas sa. pagpbhuay, tuinan fl: nga cahipay an,.y guii~abatiag sang iya. lanubo' nga taguiposoon. Sang. isa ca cahapunoa nra' si. Ines nacat'apus sang iya bulubatoti sa sulud -sang balay, nana ug sia sa i~a pulny-an sa _s- pagpacadto si:% catamnan sang si nbahari cay a,-,no' ang- iya qui~nab~atasan, sa pagpaquigquita sa iy im _gugina n~a abyan n~a si Lucia, nl~a arno gui'hapon ang iya' guinabuylog sa pagpamicsi sang mga bulac. Sang nagapadulong si~a nga ma~lapit na sa atm6 nga' simbahau., guinapa-matiao nia nga nagatunug ang matam is nga tin'gug- sang violin. cag ang amo6 ng~a tingu guna riagn i nga nagahalin sa Iuyo6 sang simnbahan didto s-' tunigd sang maaamion nga. mga bulac ngai i, a guihapod guinaduao. Ang am6 ~nga tiogug nagalabad sa calinung-z sangy cahapunon, subovg sang guinapatangils sang isa ca mabinatiagoa nga nagabagay, cag cay guinapawuat~an nia nga yadto, iya sang

Page  98 98 iy abyan nga si Lucia, dumnalagan. sia tubt-ub nga nacalhmbut sa lu'yo sadtong simbah)an. Sang iya pag-abut, sumulud sia sa. gacnghitan sang salsalon. nga siclat. sumughot Sia sa nagabulac nga cacahuyan, cag didto, na7 -quit;t nia si Lucia nga nagalingcud sa l~uy( sanig isa ca madabung nga Rosal nga naptinihan sang maputi nIka ng1 [nra, bul-ac, nagauyat cag n-agapatu~nog sang, cuerdas. sang iya ma~lahalon nga. violin. - Ines, pnga-a nga naulihi ca sa acon?, Du g~ay na' ang. hulat co -sa imol -ang pulong ni Lucia nga du'mulug ang iya pagpatunoa nga tumangla, cay Ines cag maquighambal. =An',6 pa lana unatapus ang acon mga buluhaton sa balay. -4Anano nga horas ang pag-abut mo dirn? lumin-gcc-d sia -sa 1u3 6 ni Lucia. -Nagabagting guid ang a las cuatro. jUalit ca pa m,-',capamacsi sing buldc? -Uala~; -nagpatunog lang aco sang violin. -Gu~inapamatian co sa unhan nga calolot sad tong paningug nga gUinpatunog mo. -Hoo; malolot c-Ag amo guid inai ang pani. ngug niga n'aluy'agan ni nanay. -Lucia pagcaayo guid sa imo magbagay, abi liuata cay mamati aco. -Anano nga paningug ang imo na'luyagan? -Ang maayo lang sa -imo; matahum, guid ang- rn.asubu. Jnuyatan lijan ni Lucfa ang violin cag bagayon sa is-a ca (D~amingao nga tingug; si Ines, nagatamud- sing mnaayo sa.mga cuerdas.3 sang violin, inga guinapatunog ni Lucia. Sa tunga' sadtong ulus3hon nga hilit nga ua

Page  99 ha sin-g nagatublag sang bug os ni ga cali nung cundi ang matam is nga, hinuganas sang hangin cag ang mnalol(' nga hinuni sang ca lpispisan lurnabad ang m' laniog nga tingug sang v\iolin, tingug n~a n aga-upud sa watamn is nig:. dUpoydupoy sangj hangin sa pag;bucad sang isa ca mnasubL' nga handumnanan., Sa hinali lamang, natunung ang pagpatunsj nii Lucia sang violin cay sumnulud si tnahi nay nga, ticang yaditong bata. nga. lalaqui tip nagatatap sang mnga catamnan; naga uyat sia sang isa ca hlave cag cumnadto sa, pagbuica,; sang nataC Up nga, gangh~'ian sano simnbahuin. Sang pagcatapus pumndapit sia sa, duha Ca bata nga nagaatubangay. -~Nagaan6 c amo6 diri?-nangu.tana, ang bata nga lumingct,:d man sa ol(Jonhan nila. -Ua]A ah! nagahul~uhambnal lamlang. Lucia, ~-ang pulong ni Ines nga, Wumuloc sa bata -am6 min si. Fernando nga -pacaisa co. -Taas mo sia?=nan'gutaona si Lucia ciy Ines -l-Ioo;=ang sabat ni Ines-pacaisa co A, ig guinasuguid co, bala, sa, imo Lu~cia, nga- b)a ayo sing fingug. Magpati ca. lang sina!=Surnabat si Fer'nando nga nagayuhumyuhum. Anano guid man ang ayuhon. -Mamnalibad ca pa, na-gacanta ca oani sa Misa, con Domingo. -=Nagacanta matuod, apang tulun an pa man Ah-con am6o, mnaayo CA gali matuod sing tingug.-sumabat si Lucia ng'a tumuloc cay Ferna'ndo cag magculuc-.adlao.-Con mac abat'i ca-sang acon tin Ug m a., cadlao ca sa 'banta" co

Page  100 - Lcia'- ngpulong ni Ines - patungga. ng violin day pacantahon ta si Fernando.. -Nga-a Ines, mchbogaisia rnagpatunog sang violin? - nangutana si Fernando cay Ines ng~a tumaloc cay Lucia -Hoo, caaio sa iya,!Pagcatahum nga paruat ian! -Abi bagaya an-g imo violin, cay con ma. tapus mailis man aco pa.gcanta==ang pulong ni Fern'ando cay Lucfa. -~Bagayon co',=-ang sabat ni Lucia - apang riiatuod -guid nga 'ma canta ca man caron? -;I1oo daol mabalus aco sa imo. Inuyatan ni Lucia ang violin cag patunggon sa isp ca paningug nga malolot, matam-is cag mnalantog.caa)o n~ga tacus macahatag sing can)Ingao sa isa ca mabinatia'gon n~a taguiposooil Sang pagcatapus, guinhatag nia cay Fernan(10) ang violin, cag gumn alungav nila ni Inei n.Cfa patunggon nia sa paningug nga iya na alaman cag budugan sirng isa ca miatahuni oga calantahon. Cay' si Fernando, mahibalo sing diutay magpatunug smining amo6 nga ba-, lagayon, cay guinatun-,an A.sang isa nia ca uptudngra nagacanta -man sa sim bahan, sa pagbulut-an sang Pani. Sa ualay balibad, guinpatunog nia ano mp~ cuerdas sadtong malahalon nga vio'l in cag gui-nbuylogan nia sing isa ca matahum nga calaritahon sa isa man ca tingug nga mamingao matarn-is, cag malaniog caayo nga sa uali madu'gay nga tiorn.nacapatulo- sang mnga matin a0 niga luhi' sadtong duha nga nagapam'ati -sa iya. Sang' pagcatapus sang iya pagcanta, guinpamialacpac'an sang duha ca bata sang ifla mga

Page  101 (101),cainut, 'sa pagpahayag sang ila pagdayao cag. ang violin guin-ull nia cay' Lucia _pagcatahum gali Fernando sang imo tingtr1 caluyag ang acon mnamat'i -angy pulong - ni Lucia nga tumuloc cay Fernando A-An6oina' caina siling niya indi sia maca hibalo, ugae..... catahumn sa iva cumanta su. tnabat si Ii eS_ ng'a tunwuloc~,cav Fernando -Natahuman gali cam'o sadto!... -Tingug nga dao ual-A co pa mabat i sa iban,.- sumabat si Lucia nga ang maanyag nia n ga ~wga mata nagatarnud sa mga cuierdas sang violin:' I1cao ugaling Lucia a-no6 ang maayo guid magbagay cav malayo6 pa aco cairia, -guinapamatilan co na ang m-ilol) nga tingug sang irao violin, — Abi, si'lies man aug tilauan ta pacatttaho-i, -- ang pulong ni Lucia,- nga tu'muloc cay' Ines cag cumnadlao. -~ Idi aco ninvo paghilabti cay' i'di aco iya m~acahibalo.-`surnab.at-si Ines nga lumis" Sa pihac ang i~ a olo cag dungan sini curnaad. lao sila ugaa tatlo. Yadt~ong niasadia oga hapo'n arno aung guinsuguran sang mahirup nga pag~qtiialahay vi-Lucia cag ni Fernando nga sa -'la binata' nga paghinambalay, nagatunud na, ang adlao cag macahalin sila didto. Sang buut -na sila mapauli, namacsi Si Fernando sing madanit'i nga maa bulac nga gunatag ni'. a cay Lcia cag cav'Pis Sugud sadto, o mga hapon nga ual't sing 4clase* na~gacadto si Lucia u-pud cay Ines sa sulud sadtong matahum nga catamnan nga. data ni, a ang iya naullhnuavoi

Page  102 (102) sia p-agpamacsir sang maamion nga mga bulac, c6ag con matapus- malingcud sila, sa mga ma. (labung tnga hilamnon sa pagpatunug sang arno nabalagayon cay dacu' ang cabubut on ni i~es sa pagpamati sang iya mfatam is, nga tingug; con c 'is naabuylog- man sa ila si Fernando sa pagpaquig-impon sa binat'a nila nga hambalanon; cao didto sa tunga sad tong maanyag nga catamnan, guinlapatunug nila ang violin cag nagacanta s-i Fernando sa isa camat-am-Is nga tingug. NIXx. Anq Parn caq si Lucia Sang lurnigud na' ang isa ca; tuig sang fla mah rup nga pag-inabian, isa ca. hapon vpgaimaayo ang init cag matahurn ang ca horason, sumulud si Lucia cag si. Ines sa.*m10 nga catamnan, cag cay nabuc'san na ang ganghaan sang simbahan namacsi SINa sing rnga pung'pung nga bulac, cag sang pagcatapus sumulud silt sa simbahan ca,: fumu~hud sa tielan sang m-nagnalaratiarn sang Virgen sa pagpahamntarig sang rnaarnion nga miga bulac nga ila-didto guinahalad'. Sang ubus na matapus ang ila. pagpanga-lie gurnua sila cag manumbalic sa amo nga catamnan; didto Ilumingcud- sila nga duha sa tungA sangf mga- madabung nga hilamon cag guinbagay ni Lucia ana dala niya nga violin sa pagpatan-ao cay Ines -sang tnaayoniy a nga pagdala, cay im may~ quinabatasan sa papauo ca uci asining amno nga

Page  103 (103) balagayon con nagabuylog siT a ngfa duha. Sang pagcaitapus guinpatunug ni Lncia sa isa ca matarn is nf~a paningug cag sang guinatan'dug niya ang mga 'cuerdas sadtong matahum nga violin, Gla uala" madugay nga tion sumulud ang Pari sa sitrbahan sa pagdu ao didto sing ma~cada~h -cag sa pagpangusisa sang ib-1n niya nga mga bahin. Di,'ulugan ni Lucia "ang iy'a pagpatunuwg sang pagcaquiti niya sa Par, sa paghatag sing catahuran nga ualay cagahud nga maCatubiag sang iya didto pagpamalandung. Sang; lumigad na ang tungi1 Sa horas, gumua ang Parn sa amo ng~a sirnbahan cag lurnig'ad sa 1luy6 sang duha. ca' batai nga- naga-lingcud. -Maayo 'nga hapon Padre- ang pulonO nila nga duha nna du-ngan sila tumindug cag tumuloc sa Parn sa paghatag sing catahuran. *Maayo ng(,)a hapon-sumnabat sa ila atig.Parn nga dumnulug ang iya lacat cag nagpa hirnutad s'a ila sing maayo. -~Naga-ano camno dini? -nangut'ana a4ng Parn -~-Uali ab! na —)du-ao camni sa sim bahan c-ag nag agyui lang camni diri,-surnabat si Ines cag in agcul ucadlao. -Amo mna ang mnaayo -sai inyo nga cabata-an magdu ao con- hapon sa simbah-in; -_su* mabat ang Padn nga, tumuloc sa violin nga guiiaa- uyatan ni Lucia. Nga-a ma n nga may violin ca nga dala? -- nangutana sia cay Lucia. -Guinaanagay co dini con r-nacagua carni -sa simbaban. -Mahibalo ca gali magbagay?-turntiloc sa iya 'ang. Pani cag mag-culucadlao.. -Hoo Padre -ang sabat ni- Ines, c'aa\vo sa iya.

Page  104 ( 14 ) — ~Sin-o sini ang iya nalan? -tinudl: ' niya si lucia cag tumuloc cay Ines. -Si Lucia padre —sumabat si Ines sa isa ca ma udan nga pangu ahon sa pa:paha\ag sang iya pagtahud. -Amo ini sa hinta co ang nagapatunug diri san, \ioln nga guinapamati an co con ca isa -ang pulong sang pari nga turnuloc cay Lucia., — Hoo, aco ina padre con m-y iasu(u,, - Pagca-ayo gali sa imo Luc a magbao ay sang violin, cag ca-ayoa\o g:li sa imo -Ma-alam aco sini magbagay cay du^,av ang acon tu on. -Lacat camo diri anay sa cnnvento cag pabati-a aco sang imo matahu-n ngA pagpatunog cay aco maluya:,on guid sin.i mamnati. Lumacat any pari nga guinasunod sang duha ca bata tubtub sa conveito, cag didto sang ila pag-abut, guindala sila sang l' ri sa isa ca m-sangcad nga ihgauan. pinal ngcud sila sa mga lingcuran nga nacubay sa tungi, cag si Lucia sumugud pagpatunog sang iya violin sa isa ca malolo tiga tirguo; ang Pari namati sa turnan nga cauilf tubtub nga natapus. -Catahum sini nga bata dumala sa.g violin da-ug pa niya ang tigulang,;Tagadii i ca? -namangcot ang pari sang pagcatapus. — Tagapul6 nga guinatauag Hlang lang. — Indj ca gal. taga diri sa banua? -Indi Padre: nagacadto lang aco diri sa pabutho. -Con uala gali camo sing clase sa banua, uala ca magasimba con Domingo?

Page  105 BiWsan uala' ca'mi 'sing clase n'agacadto ico dini con Domingo upud cay,nanay sa pag.,imba, cag con indi Si natiay macadAaneat, guina-updan aco. ni uyang- Fina cag nagatughapori cami con Sabado. — May pila na ang i~nc- panu igon? -Naplt') cag tatlo,,nagas~lod na sa napu 6 cag apat. -Subong sin.- ngra may bui o't na camo, ang pagsimba angay -guid sa inyo; ind] gtli( camo magpalangan. -Ualh man camit Padre riagapalanigan, con domningo-su-mabat ang duha ca- bathi nga tiaga atubano 'sa parn.i -Caron Lucia, cay naquilala C) icao nrga but-anan ca sing panaguibu-ot cag ma ayo man magpatLunog sa.ng violin, g-uinapangay(') -co sa imto, nga ang bAhin sang ipatunog mo sa acon catamnnan; didt. MO (alahon sa sulod sang) simbahan s a atubarngan' sang Vir - gen agud calo ovan ca niy~a. -Ho o Padre, najipay eani aco. con t Lgutan -.mo aco didta.-Cag ttingud nga aco naluyag man mamati., guinapangayo co sa. imo nga sa mgaIDomingo sing. hapon nga yari ca 4a banua, mangita' ca sing upud, daihon mo' diri ang imo violin sa convento, c60 ma gpatu'nog cay mnamati. aco. -Mahim6 ir "a P a dre. Suguid sadto, nagquilalah'ay si Lucia cag.ang part -nga naga~panu- igon na sin~g can umrna t cag lima ca tuig cao sang pagcata~pus sang ila paghar'-baldnay', -nana-ug sila ni Ines -sa convento. Sugud sadto, guintt'lman ni. Lucia -ing ta

Page  106 (106) nan nga pinangayo' sa iya sadtonig tigulang nga parn, uala' na sila ni Ines nagalingcud sa catamnnan sa pagba~)ay sang. violin, condi nagasuilod lamnang sila nga duha:.a poipi...macsi sang mga bulac, cag sa pagcataipus, nag'asulod 51a sa smrbahan. D dto, sa tung.; sang lc-bbn'g malinont! nga hilit sang simbahan naga'patutiog si Lucia sang iya 'violin s atubangan sane2 ma-an)a nga larauan sang Vir~en, sa 'nt~t;ihurn n,a. cahiorgson, naa nsgauas'ag ang adla-o sang tiniipic sanu wya catapuisan nWM m ya ubong Sa tagsa ca d-omringo sing hapon nagacadto sia sa convento nga dala n'iyA an~g iya violin 531 p)gpditurnog sa atubangan sang par)i, cag CO:IA \indi inacabu log sa iy'a si Ines, guinaupdan sia sag r tioula[)p, nga si Rufna. Sugud sad-lo nga. mga adlao, sumiugud man. ang -pagquilala cay Lucia saidg ta-nan tga pumnulo)'o sa banua tungud sang iya pagciAsampaton mpgpatunog sang. amo, ngi balaga-' yon, cag tungu(1 man 'sang -bilidhon ni,, a nga pagca anyag, guinhingalanan sia sang cadamnu-an, Dga anac~ sang catahumani. xx Anq panahon sanq caqha. Lumi-igad ang icatlo ca tui~g si3ng 'pagto oil ni Lucia sa Fundacio'n, diutay nga banua nga nacabilin' sa iva sing 'bi~lidhon nga- handumanan,. masadia cag- malahalon.nga ayhan dilii niya -mallinutan sa bug~ os nga mnga' adlao" sang iya cabuhi.

Page  107 (107 ). Umiabut ang9 malahalon nga mga aOlao rga si, Lucfa nagatamua, ia sa pagtumban sa iya ica pul6' cag- anum tulga panuigon, cag sa sulud sadto rnga taig, uala na sia- Ma3cabalic sa Fun - dacion sa pa pada)'on sang iya pagtuon, cay umnabut ang isa ca rnacahalangaua, nga camata)y' sa tajgsa -ca, batvua nga amo arw nacapilit sa p,3~patacup sang ganghcian sang tagr-,a ca, bulothuian. Umiabu, t ang panahon sang, cagha", naa sa tagsa ca "banua ~cag ca umhan mapait nga m~a hahla ang guiriasab ug sang tagsa ca~ pa n irn'a lay. npga sa, tanan n ga adllo - naga-bach(' sa pagtangis sa, ila tTmga guiiiicanlan, asana, cag mga anac nga, bag o turnaiuan sa. i1 si pag — sugud sing isa -ca da', on nga pagpahuay. Urnabut yadtong m~ipintas nga, mga adlao ng~a ualay pa'huay ang pag pa~dulong s~a IFatf() sang madamul nga naga catnata\; bUmucas ang camingao sa ta, sa ca banua, cag, palanguLhhan,9 apang labi pa nga. bIx-nat~iag' casaquit ang rnadinung nga pul6 sang hang-lhang. Natacpan aug ganha' an sang tagsa, nia, ca parnalay cag- talagsa lamang ang' nagadayan Sa daIan; Wumacup man ang ganha pin sang m~ga magamayv naa balaligy'aan nga guin'atigana unta sa ma-dam-u ntra umala'gui, cag ang carningao am6o laang ang nagharfisa, sulud sa'dtong mataur nga. puI6'. Ang tagasaca, Fanimalay nagatangisS3 ila nmga upud nga nagca'ladula, aptrig lumabi' pa, ang, pagtangis sang panimalay ni tiyo Arhdong sugud sang pagcadula sang iya asaua. Sa sulud sadtong mamingao naa mga adlao, turnacup sing dayon ang mga mata ni tiy~t Marcela sa luy6' sang i"ya bana cag anac nga naga

Page  108 I(ils batyag sing dacu ngv, ca au'-i sa ~iya. Sumnugu'd na an., ad-lao [nga bumatiag sing casaqui~t ang lanubo ng~a taguiposo on ni Lucia; sum'ug3ud a ng iya pagtangii ng~t amno ang nacapa. lubodg sang iya tynaanyag n,a mga miata, subong sang isa ca mabascug nga un6!) nga amo ang pumnacunul -sang malahalon npa pag pamucadcad -sang isa ca bulac. Umuntat ang camnatay; sumnugud ang pagbucas sang ta-)sa ca ganha-an sang -tagsa ca buluth6 -an, apang culang na,caa, o ang swutnlud sa iya sadto nga tuig cay ang calabanan sang na)a.tulu on naculangan na singI maa guinicanan nga maga ubay sa ila Subong man sini ang nahan abu' cay Lucia; na untat ang, i.,a. pagcadto sa bulutho'an, cag sa3 tagsa ca adlao naga-r n batya~g -sia sing camingao sa pagdumndumn sa iya- nauala nga ilo)'.Sa tunga- saritong rnasubu nia rnga cahirntananis sncaadlao nga' tinauag sia ni tiyo' Andong cag 'paquisayran, - jAnano inday sa im3 imagapadayon ca pa sang imno pagtuon? Sugot'.l.ang a~_o- con amino sa imo. -Ca'ron tata'y- ang sabat nia -c'ay uala na si- nanay, maga-unta't na aco-sa. pagtuon con yon sa imo buot. Magasug~ud na aco pagtatap sang aton-panimalay sa pagtimbang sa imno sa ato~n irol nga-pangabuhI, cay icao caron tigulang, na cag yari aco nga isa mno ca anac nga dill ma-cabatas magpaturnbaya Sa rnD o Umabut in'ng adlao sano dayon nga pagtaliuan ni nqnay, cag nabilin quita.nga duha sa aton i1mol nga panimala); difif ca sina mnagcasaquit -amay co, cay' yari aco nga magaha

Page  109 lad' sa irno sing isa ca inanac, noa gugma, Ya~ri aco nga mapaunong sa imo sa tanan mo nega. mga cisaquit, cag. yari m~an aco nga mnagaa~.,ubay sa imno con Limabut ang mapigan nga mga- adlao sang' irno ca'igulangon!Tinabunan nia aig, iya rng'a mata cag hUmilbisa- Iuyo ni tio Andong. -Salamuat sa, imo, anac co, salanmat sa butna~ag nga. gugmna nga guinah-llad mo sa acon. Ang langit magatamod sa imlo, cag cabay pa anac 'co. irga hatagan ca nia sing isa ca m-aayo rga palaabutonl Humibi man si tiyo Andong,' ca'g nag-angay ang fla, pagtangis Sugu'd s adto, nauntat na' avg pagtuon ni Lucia, cag sumu'gud ang iya inalinung nga pagpuyo sa ila caugalingon nga balay sa tunga- sadtong inalinong riga ca' dut~aan. Suinug'tid man ang mga adlao sang iya pag. pamucadc'ad,, suborg sang isa -ca maanyag r~ga bulac nga sumab ug. sang iya putli nga ca amion sa malinung riga-pulo sang Ilang-ilang. Didto nangabuhi sia -sing malinong sa luyo sang iy~a hin(igugm~a nga amay, cag aetig babae Uga upu'd nia sa sulud sang balay am6 yad-. 'tong tigulang' nga si Rufina, nga rnanginsu-bong -sang. isa nia ca iloy ca-y nagabatiag sing cdacui nga caaua cag paghigugma sa iya, naga.bantay cag nagatatap sa iyva, cag nangincaupud nia nga mahirup sugud sang iya pag-. tuon sa banua.K Sa-ng, napua~s na ang macahaladluc nga cawatay, isa ca Domi~ngo nga nacasim-ba si Lucia sa banua Ymupuld sa' tigulang nga si Ru. fina. Sang didito na sila sa sulud sang -simababan

Page  110 (110) n ga nrilgahiuat ang Pari sang misa, sa ual'a ma.. dijgay naquita ni Lucia -nga sumulod si Fernando cag rnaluya ca yo ang iya pmgguiho; linulo'. n'iya sing isa 'ca malol6' nga pantuloc, cag si Ferna do bumaliquid sa iya cag magyu liuniy'uhu in. Sa sulud sadtong imol nga simbahan n~a uala' sing iban nga tinguo nga nagalabad cundi ang iya sadtong" tigulanga nga - p'ar oga nagamisa cag ang iya sang pila m-an ca. tao nga nagacanta, nabat"an ni Lucia ang mnatam is' cig trualaniog 'nga tinglig ni Fernando nga napasahi ca ayo sa iban uiga tingug nga i~ya' guina. bul~.ogan, cag ang 'amn6 nga tiingug nacapabatiag 'sing carningao sa iya. taguiposoon nga halus tutrnulo' ang iya mnga luha~, cay y'adto ar'no ang bumucad sang — masadia iga mnga adlao sang ila pagr-ululupud. Sang pagIcatapus sang, Misa, gumua- ang pila ca suimilimba ngpk nacatamnbongy, gumnua man. si Lucia cag ang tigulang nga iya cabuylog. Sang nacaantad na sila sing diutay sa Simbahan, nabalicdan ni L-jcia nga si Fernando nagadal.dali- sa pagsunud sa ila,cag sa- uala madu-Jay nagbulu~ lo~g sila sa dalan. -Ma-ayo nga aga Lucia - ang pulong iii Fer-' niando nga tumucas sang iya calo"& Ma-ayo nga aga —sumabat si LUicia rnga tumnuloc cay Fernando~ cag magy-uhuimyuhumn;. - Nga -a nga nagapanaput ca man Lucia sang itum? sin-O;ang napatay s~a inyo?-naquisayud si Fernando sa tuman uga cabalaca. -Si nanay bald'.... napatay sinting pameste nga nali~gad. - sumabat si Lucia nga dao halus macatu'sngao ang iya tingug cag pinahiran nia

Page  111 a iya rnga mata cay tur-nul() an iyva ILi hai -Indi ca sina matingala cay talagsa lang' caron atig Ualav casaqu-it nga guinabatyaL'.. Ang acon sa bant~ co), labi pa sang sa imo. -din'ilu gan ni Fernando ang iya paghambal. -~Nga a nian? ~Anano ang nahanabo6 sa imio? turnuloc sia sa cay. Fernando cag maquidsayud sa daicu nga cabalaca. jPatay na si tai ay?! - Casan o mapata\? -Sining camata-y mnan nga nagligad. -jPagca ud0 ay palad sa iwno Fernando! - pulong Pi Lucia sa tumnan nga. ca-a ua, -Sino6 na lang ang upud mo caron nagapangabuhi? -Binaya an co ang.Y balay, cay dinala aco sang Pari sa convento. -Ma-ayo pa matuud con dira ca nalang sa iya-Yndi na'man sia. bu-ut nga maglhalin aco sa iya cag nanig-an si~ nga patunq-on nia aco guihapon. -Hanti man, indi ca g-Al magralisu'd. jApang anano ini? Calauigr na sang aton linactan cag ar'no man nga sunod sa aton t.a Fe rnando,tiruluc nia. ane iya upud nga tigi'lang cag nag hinay ang ila 'lacat. -Nga-a, ~di-in bala camno rnacadto? -nangu tana- sa iya S'i jFernando. -Mac~ito cami amon sa patio cay madu-ao aco sa linubo~gan ni nanay. -Con amno updan ta nalang camo. Balic ca nalang sa Convento basi con maauiat ang imo diidto mga buluhaton. -jlndi ahl ufa~aaco didto sing libang. Dumayon ang ila pagkh-cat tu'tub sa Patio cag uala mautud ang ila paghambalay sa dalan

Page  112 (112) -Con arno ini Fernando -ang pulong ni Lucia nga' a~rai ca gali sa Pari macapadayon ca guid sang imno pa( to on. -H~o o, guinapasalig guid aco nia. --— Ma ayo man -sia sa irno? -PaIanga' aco nia caron; guinacab i'gaco nia nga subong sang isa ca hinablus-. -Hanti (naayo; may palad ca Fernando cay (lira, ca sa iya macapanli -- Ca-rQn indi na gaoi sia gusto inga manga - budlav, aco~ condi aug bu ut nia, ihalad co ang taCO!) bugf os nga mqa' adlao sa pagto on. - Tag subong sa inYo Fc~rnando, guinahul at -sang isa ca maay-o nga-pala-abu'ton, caliti, basi pa conl magbulahan ca -sa olehe nga mga aldao, -MAlipay ca man L~ucia con rnagbulahari agco? -- lSico c-a abyan nga maayo subong sa imno, I ga -a abi ntga -indi aco malipay? - ~Ma-aua ca man sa aeon. co~n yard aco saca-saquit? Con gui.natan ao tai icao nf~a yara ca sa ca.saquit, dacui ang calo oy co 'sa imo. Guinahandum co Fernandof nga mag-bulahan ca mani SUbong sang iban mo nga mga caangay. SDalamat Lucia sa mahal mno nga pinamiti-~ long cabay pa nga madangat co ang imo handum. tMa-padayor' ca p-a irno sang tu-on? nancrutana sa iya % Fernando. -Aco, subong sini nga uala na si nanay. idi na miacapadayon. -Con amo6 talagsa -na lamang quita magaq ui litd!. ==Con mga adlao nga Domingo dirf man aco guihapon. ~=Sarang rnan dtco Lucia macacadto sa in yo

Page  113 ( 1 i3 IR1l6, sa pagdu.ao sa imo? - Mahim con may cabubit-on ca man, ~Di-n iya, si Ynes? - naugutana sa iya si Lucia-?aano man sila ila? -Maayo man uga subong saog una; duh-u man sila guhporn'ni nanay niya nagacabuhi. - Con niagquitaay cam6o, ilhug' lang aco isilin~g sa.iy a n~gainmdi na - aco macacadto sa' ila cay nagadalh lang ac~o -Hoo; isiling co lang sia. -4Ngaa, mapaulh caMO guilay on? - Hoo; cay isa lang didto, si tatay. Sang dugay na ang ila paghambalanay, n acalambut sila sa ganghaan sang Patio. Guinbucsan ni Fernando ang natacup nga ganghaan, cag sumulud si'la npa tatlo sang tigulang, --- Guindala sila ni Lucia sa linubngan sang iy'a iloy,7cag didto lumingcud sia cag Ocmat Li sang iya wiga, luha'. Sang'. dugay na humalin sila didto cag g'uindala sil-a ni Fernando sa pagpatan ao sang linubngan sarng iya amay. -Sang pagcatapus, gumnua sdla sa mainao nga Patio nga. ang tagsa' sa iIa' may, ca-saquit r~a guilnaba'tyag Si Lucia Sugud sang rnga a-dlao nga du'mulog ang pato iLucia, bisan sa pata naagasaua. ni tiyo Andoog, apang sa ubus' na mnacaligad ang masubu nia ig-a pagtanfgis bumaylo ang- malinong niya nga panimalay subong

Page  114 (1!4) satig 'una, cag na.2sadia- ang iya pangabuhi Sa lu)6o sang iya hinigugmu nga anac. Ang malinung utga, pulb sang Hang ilang guidnpunih,-n ni Lucia sang iya s-ilimbaho n nga' catahuenan, guinsab ugan nia sang iya putlh n1ga caamnion, cag guinpasadi'a nia sa matarnis nga tunog sarig iya malahalon nga violin. Aug iya cahalimbaua, subong' sang i sa c a maa anyag nga bulac n ga nauas agan sang m nasilac'nga tinuk(' sang tun og sa caagahon. cag namucadcad sa pagysab.uo sing iya bilidhon nga caamnion sa rnasang~cad nga dalan sang hlangflang Subong man sa-ng isa ca lanubo' nga. JDiua sa catahuman, nga pumahayag sang iya silim~bahon nga daguay sa tung.' sadtong mnamningao nga 'caduta-an. -Cay, ~sin-o ang d~i mauff' mamati sang marningao nga tingug' sang violin. ga guiriapatunog sang is-a ca ma atlyag nga ulav' con, nagah~ingudtu ang adlao, sa gangha. an -sangr isa- ca imol nf'a pamandayan, nga na'hanmtang sa higad sang isa ca 'da'an nga mamning-a& Sin-o- ang d-iii mnauili*mamati sang iya matamn is cag malaniug nga tingug aga naga-. gua sa sulod sang.diutay nga pamnandayan sang isa ca imnol nga tigulang, nga ualai sing' iban nga gu~inabuhat cond'i ang pagpamanday' sang guitarr~a cag violin? Sugud sadto nga. rga adl ao, ang diutay nga pamnandaN an ni tiyd' Andong nahimno ngai simbahan sang 'catahuman, cay' sa tanan uga adlao nagadugang ang' nagasulod sa pagtan. aosag iya balaligyvi nga mga guitarra cag violin, tungud lamangy sa pagpamnatr' sangy matam is ngra tingug ni Lucia, cag sa pag - tan -ao sang iya silimbah-on nga catahuman.

Page  115 Si Lucia, isa ca, pamnatan on naa nagaturn ban na sa iya, icapul6' cag anumn nga. pantiigon, ca,- riahirnpitan sang isa ca bugan't rnga catahuriian, suboig sang -masilac nea* Ca buguason r-ga nasangcapan sang nanuhaytuhay nga, du-agl ang iya masiga nga m~a ubont 'Ang iya mapulapula -nga nauiong mfana\ anaya nga subong sang nagapamucadcad 'nga bulac ag mnga maitum niya nga cal'mt( naa guinalibutan sang mabalud nga am-erm. loc, ma auxvag nga s,_~bong sang duha cam(luidlap up'a bito on; ang matahurn niya, nga inga quildiy subong sang pinaharmtarig sang isa ca bansagon nga manugbad ht; ang manipis niya nga mga bibig mapula ngt sti b9ng sang macanao nga pinanid sang bulac; ang mat'in ao niya nga mga ngipon'm ~put~i npa subong sang Mar/il. nga sa isa iii ya ca, pagyuhumyuhom nag~auas-ag sang hu'gana nga catahum'an. 'Ang naga caigo niya nga pangilung -mahimn pit nga naga'pahayag sang iya pagcatumanduc, ang nta-anyag niy'a nga a~.,tang' mIaputi u1ga subong sang pinanid sang bulac; ang c Ulong ri:a' nga mnga- buhic nga nagacauas. ag sa iya, map'ut! naa abaga malumn-oc nga subong sang such,; 'ang mata1vum nga bunos sang iya lauas nga guinabuylugan sang nagacaig6 niya nea cata ason, subongy sang tinahas sang isa ca bansagon nga ' ma~nugbanha\; ang- iya panglacat, ma anyag nga subo-ng sang -pagcubag -sang isa -ca masilac nga, pa. uganud; cag sa isia lamang ca pulong, ang iya ma-a nyag- aga dag'uay subong sang larauan sang isa ca Diua sa catahurman nga bin im

Page  116 pit paghuad sang is a c-a bansa-%n nga manugbadlit; isa ca bus og nga larauan n~a bi nuhat sang isa ca.malahalon nga manugban. hay, cao quinuhai sa isa ca lan~itnon ng~a da(I iohanlon Sug~ud sang mga adlao nga burauca ang;)"gpamucadcad ni,_- Lucia, nag sadia ang mnamingao nga pul6 -sang Ilang Bang, tungud san aaii nga pamatan on nga nagahafin sa iban nga banua c-ig naoalata's sang, am6o nga dalan sa pagsinbca sang. iya c.'anyag,; apahe ar'g labi nga nagadu ao, sadtong ma.3u bL`1 nfga dalan sang 1hang h1ang, amo siFrndo mahirup nga ab~ an ni', Lucia nga sugud sang ila pagcalanub6", tumnipig -sa sulud sang iya taguiposo on sing isa ca piguoma sa iya, isa ca. gugma niga. di. II malubad,- ulay cag ualaN7 simbog nga tiaI4 niya ica pah'ayag sugud 'ang mga adlao sang ila pag ululupod:, Sa' ta-gsa ca semaria, may isa si-a ca- a-d. lNo nga guinapili sa pagdu~ao sang masang-, cad nga dalAan 'sang Bang Pang,, tubtub "ng a mnagquita ay sila sang iya hinigugma nga Lucia. Nagasulod sia sa- irnol 'nga pa'm'arday'an sang glitarra cag violin, cag sa ma-abi abihon nga cabubut on, guinabaton sia. ni Lucia -cag ni tiy6 Andong. Con matahum ang. la~ngit sa cahapunon,,/ guinadala sila sang tigulang nga si Rufina, sa paglibot sang mnga mna anyae nga hilit sadtong Matahum n'ga" pulo6, c'ag didto, guinapatan-'ao' ni Lucia cay Fernando ang mga miatin ao nga ilog nga sa guihapon amno ang iya, guinapaligusan, ang mnga matin-ao nga 'tuburan nga guinacuha-an nila sing tubig, ang mga maqui — Al -

Page  117 t id tip talon np sa masunsun guibivsudlani niya sa pagpamacst s-ing mga bulac,- ci gco miatapus, mapaul'i si Fernan~do nga puno sang calipa\' ang iya taguiposo on. XXl[ Ancj masubu' Aiqa Paalarn. Sang. lurnigad ang piki' ca bulan sadtotig rmastun1SUn nga pagdu ao ni Fernando sang matahum nga puI6' sang Uing Bang, isa ca catidtohon nga matahum ang calania cag,masin gcal ca.-ayo ang init, timuyat Si Lucia sang Iva violin cag\ pumnatunog sa sulod sang imol nga pamandayan ui tiy-6 Andong. Sa uala ma'dugay, may lumabay samsncad nga dalan sang flang Ihang, isa ca ma-.anyag n~ga patrnatan on nga nagatum'ban sa- iya icaIpu16 cag tial nga patnuigon nasaputan sang Isa ca panapton nga maput'i nahapinan ang iya mpga ti ii;'.ang! isa ca imol nga sapin, nqtabunan Cang iya olo sang. isa ca cab nga bara tohon, apang ang iya nauong na-anyag cag manayanaya cag m-atahumn ca-ayo, ang iya tir-dog Sang i-ya pagcatup-ad sa pamandayan ni tiyo Andong nabiati an niya ang malanyog nga tingug sang violin nga guinapatunog ni Lucia, burni1iqu-id sia cag ang malol6' niy.a nga mga mata tumoloc sa ~gangha an sang amo t~g paImandayan nga dao dacu' ang iya cabubut or sa pagsulod, apang cay uala' sing nagagaua cag nagahingudto ang adlao, pinahiran niya ang mga baihas, sa iya agta~ng 'cag du

Page  118 . - ( 118) mayon ang, iya la'cat sa tung,"I sadtong maIauig nga dalan. sang iya pagcatalicud, nacagaua si Lucia sa.uah mgdug-ay cag sang malantauan niya *ano (laguav sadtong, pamatan on nga nagalacat sa dalan, naquilala niya ang ma sn% ag nga bayhon ni Fernando. IBinantayan fli\ 'a con di in tupad pUmn -d ayon, apan? matadlon'g ca-ayo ang, iva lacat, cag sang dugay na n wdula sa iya pana~n-ao. Sang, p-agcahapon,.nanumbalic ang amo nga pamatan on cag sang iy-A p~gcatupad sa parnanday!a~n ni tiy() Andong, surinulod sia sa jpappaquigqu~it cwv Lucia Pinasacit sia ni tiyo" An~do-ng sa ibabao sang iya balay cag dildto, *bino-ton sia. ni Luicia sa maabiabihon iga- cabubut on'. -Caina sang nagahingudto ang adlao, naJantaua~n 'ta Fernando nga nagalacat ca sa daIan, a pang nacatalicud ca na sang- acon- icao rnaquit an.. Sa diin ca sadto magcadto?-na-' n~otarna sa iv'a si Lucia-Nagcadto aco sa isa co ca himatt' ntga rnanugtahi nga nagapuyti sa ulu unhan sinirag in-yo puI6' cay may catwuy 'an aco sa iya... ~Anano- ang irno, tuyi? - Guina patauag sia sang Pafng na cumadto sa convento sa pagtabas sang acon mga panapton, cay subong sini Lucia, guinahimus aco niya nga pasacyon sa Manila. Tinagpu niya -ang carnut sa i\ a agtang cag manampu-a- sa 1) a lingcuran nga dumaluim ang painoino. - Guinal-imlus' ca niya' nga pa'sacyon!.. iSa anano, nga catuyu an? -Ining pagpasacay, niya sa 'acon,. ualk sia

Page  119 sing iban nga catuyu an cundi ang,, pagpa,,ayon didto sang acon.pagtuon. -Con atiro6 ia Fernando, nalipay aco sing (laci con rn-atigayon. -Nagap"amalibad aco uutat sa iya nga m idi ato magsacay ca\' tagstibong sa accrn npa uaL sing gal istohon, indi mrtn lam'ang macapada - y on tubtub sa catapusan. sang acon.. p igtu on; a pangp t inpud sang dacL' nia- nga paigtingtihii nga magaayo ang acon palaabu'ton, guLi i1PA - na~aco'an nia -ga pasacyon a6co sa Man la, cav tubtub cOO()' naa buhi sia gastohan aco niya cag indi sia magpat Umbaya tu'btub nga matap US ang acon pagtuon j-jPagcaayo guid sina nga Paril=4,ng p)ulong ni Lucia nga tumuloc cay Fernando cag rnagyuhumnyt-hoin=-Con am6O Fernando, sacav ca cag pas-ugtan ang, iya, binubuut nga raf~hanungud sa iwno.mnaayo nga palaabLIt O. s-=Sa pagtutnan. sang iya inarnay nga han. dum, w~agasacay aco" Lucia sa pagpangita sing isa ca purni nga' na~capabulahan sa acon- palacibuton nga mga adlao Magasacay aco sa. paghalad. sang acon bugos nga MPa adla~o sing isa camatutumn naa 'patg. toon, tubtub nga mabalusan co sing isa c~a caIipay ang inatrnay nga handuim sang mo~loloy, on ngct Pari, nga amo6 alamng ang nac atal os sa icon naual' nga amay s'a paghandum sang acon bug os nga cabulh an an, cag amo6 man lamang ang nagatoytoy sa aIcon sa gangha~an sang. isa. ca. maayo nga palaabuton.I Cag sa imo Lucia, ~sarang aco ayhan macasalig n ga- mnaca hal'ad ca sa imo mahirup nga abyan91 sing ISa ca pangabay sa langit nga madangat ni~a ang isa ca malahalon ngat handumn?.~-~a

Page  120 (120) rang aco ayhan miacahulat 'nga macabulig ca sa pagpqngalipay con magbulahan ining cu-. bo's iio nga abyan sa olehQ nga mga adlao? -Con tutigud ~a acon Fernando, i butang ang' ir'no bug-'OS Dga pagsalig, nga dii'i macalimut iniog irno abyan sa paghalad sa imno sing is~a ca pangabay sa langit nga punihan, ca niya sang cabulahan an nga imo guin'ahandum. Tun-gud sang aton. mahirup nga pagabyan nahanda' na Fernando ang acon tagul1 -posuon sa pagbatyag sing calipay con m'agbtilaha-n ca sa olehe nga mga adlao, cag gui-.,nahandum co 'man subongr sana pagha~ndumn sang isa ca maloI6' nga utud, nga pumuni sa im'o ang isa ca mnaayo nga pala'abuton..-Madam'I nga salamat Lucia sa n~ga ma. hal nga pinamulong nga imno guinahalhid -sa acon,-ang pulong ni Fernando, nga, tumuloc cay Lucia.si isa ca manayanaya n~a, nauong. - Apang Fernando, san o ca ba~l -masacay? -nangutana sa iya si Lucia. -Sa madason nga sernana; macadto- man aco diri guihapon. Sa uala' madugay,. nautud ang, ila pagpuIongpulong cay sumach si tiy6" Andong 'cag urnimpon sa pagpaquighambal 'sa ila,. cag sang hapon na caayo, nanaug si Fernando, sa ila imol nga pul-uy. an. bang madason nga' semana, -nanumbalic sia sang is'a c~a masinadiahon nga hapon sa. mam~ngao nga pul(I sang IlangyIlang sa pagpa." quigquitat cay Lucia ca~g sa. pagbilin sa iya sing isa ca masubu' nga paalam. Sang ubus nama2ca pa alam sf Fernando sa iya ma-anyag nga abyan, na~g pa-alam- sia cay tiy6' Ando'ng cag guinsaysay nia ang cabanrgda

Page  121 (121) nan sang iya pagsacay; nagpa-alarm man sia sa ma ayo nga tigulang nga naga bantay cay Lucia cgiaangin cabanmbal sadgyg galo Sang bu. ut na mana ug si'Fern'ando, u~muyat sia sa camut ni Lucia cag ini umuy-at man sang iya, nga ah'g tagsa sa ila niagamitlang sang isa- ca masubd~ nga pa-alamn, nga' guinasab ugan * sang ila matin-,ao vga mga I1uhd; cag sang iva pagpaina-ug, guindol-ong sia ni Lucia tubtub sa ganba-an sang ila balay. Tumaijuan sia s-a cubus, iga puluy- an ni tiy-6 Andong 'nga guinalantao ni Lucia, cag sia * nagabaliquid man guihapon nga naga-angay. laman-g ang'ila camningao. Lumacat si Fernando sa pagpangitd sang isa. ca masiflac nga pala abuton, cag sa catapu.san niya tvga, paglatis sadtong, mamingao vga dalan sang 'Iang -1ang, pagbilin-sia sing isa ca wasubu oga pa-alam cag guinsab-ugan niya -sang matin-ao vga tinul6 sang iya mga WMh, yadtong dalan vga sa 'maca'damti iya sga guintapacan cag nagbilin sing isa ca ma. sadia inga handumanan sa iya cabuhi. Catapusan sang. ICADUHA- 1GA BAIIIN.

Page  122 122 -MAGDALENA JALANDONI ICATLO NOA BAHIN * isa, ca.Adlao sa Fuudaci6n Su-gud sang mga adlao nga tumaijuan si Fernando, s'i Lucia nagacadto guiihapo'n, sa, banua, sa, pagsimba con mga adlao nga, Do~-, Mingo c'ag fiesta~ nga guinabuy-lugan sang tiegulang nga, si Rufina. Sa masunsun naga~adto sila. sa balay ni Ines sa pagpaquigquita' sini sa, iya, cag'co'n caisa, nia~acadto man sila, sa convento sa pagdu~ao sa. Parn. Sang isa ca adlao nga- uwabut ang masadia n~a, fiesta sang aih6 nga, banua, hurnim"Us si Lucia sa pagdugoc sadtong masadia vga caadlauan cag g-uinbuyluga-n sia. sang upud niy a ngra tig/lanag. Sang pagcatapus sang Misa nga rwagagua' na sila sa simbahan, guin-agda sil~a 'sang. Parl nga pagdayunon sa Convento, cag. sang uala" na sila sing sarang icabalibad, -sumacai Si Lucia nga guinabuylugan sang tigulang.

Page  123 - 23 -Sa, amo nga Con vento mnay madamti nga c-adapit ang Par), nga nagdulugoc sadtong inasadia nga cafiestahan sa banua; didto, may wma, pamatan-on man nga nagatilipon babay'e cag lalaqui nga caangay. ni Lucia sa panuigon,. may mnga tigulang nga kdlaq'ui nga may mga maa) o -nga piruanilagan nga amo ang cahamnbal sarg Parl, cag may iban pa nga tumalambong guican sa mga mnaayo nga. panymahay sa iban nga barnua nga nagaalatulbang sa maahaag nga lagauan sang -Convento Sa iuy6' sadtong niadamu' nga nagatilipoti si Lucia isa -ca imol n'ga cadapit con ipa anguid sa ila, apang' ang dagaya' niya nga,ca* tahuman aino an g Iumabao -sa tanan nga ua - lay naca-angay sa ila 'cag amno man ang nacahatag sing dacu' nga c"tilagaa sa iban nga nacatanmbong, ngR nacapilit sa ila sa pagpan~gusis'A 'con- diin guican yadtong ma anyag nga cadapi.t sa'ng,, Pari. An~y lumabi sa- iban nga burnatyag sing doC ru cail s a pataao sadtong napasahi nga caanyag ni Lucia, amo ang isa ca tiguilang affa -1alaqui, nga nagapanui~gon na sing. can uman ca tuig, -isa ca tigulang nga talahoron ang iya daguay cay- nabugayan sang isa ca maayo nga cahimatagan, ceag may maayo nga pinanilagav,. cay nagapaqu.ig impon. sa mga mata-a-s nga- cati-punan sa dalagcu nga mffa banua. Naca-sbut sia. sa pagdugoc sang masadia nga efiestaa, sa- Fundacio'n, cay ang isa nia ca hacienda n'ga bag-o tinaba', malapit' ca ayo 'sa arno'nga banua, labut pa, -abyan niya nga inahir-up an, g PTart sugud sang iya pagcapamatan orn.,

Page  124 -124 -Ining- am6o nga tigulang, guinahingalanan cay capitan Sibio, S a tum n gi 'sang masadia nila rvg pag-alatubang sang Pari, ang r-ngf inata ni capitali Sibio dao halus bumiulag cay Lucia, 4cag sang' dugay na nacadangat sia sa pagpangusisa'. Par" Mae n ulong nia,-taga dfiii ining maanaya nL~a pamatan-on nga nacadayon dini sa Convento? -~Sin-o, si Lucia?- tinudl6' saing Parn si Lu.cia nga nagaling~cud sa, ulu.unban cag tumuloc cay capitan -Sibio. - Si Lucia ang iy~a n'galan? jTagadi in inO' -.mamnangcot si capitan Sibio sa Pari, cag nagbat~likjid cay Lucia 'ang iban nga caham* bal nila. -Didto inai sa jiu16- nga Ihang Rang n-agara puy6, apang dini n~agasimba sa Fundaci16n -con Domingio. - Ca ayo nga bata jNacadurndum ca Pari Mateo sadt-ong cay Dolores nga bata' co?. -tumuloc si Capitan Sibio sa pani cag mag-. yuhumyuhom, A Ath sl Dolores! jCa ayo ayo. Sadtol ~ape quith aco, sang nagapanuigon sia sing napul6 cag ualo. - jDao hinuad guid nia ang daguay ni Do — lores! -- ang pulong ni capitan Sibio *nga tumuloc cay Lucia..-Ja' j a, ja, -cumadlao, si Pari Mateo cag t-umuloc cay capitan Sihio-natingaia ca na-_ man cay Lucia 'co, labi na- guid ayhan con'.macabatiA ca sang pagpatwnog nia sang vio-jMaalam sia magpatunug sang violin?

Page  125 1 25 -Sa niabatlian co lamang, si.a an~g naharina sa tanan. ~-~Ngaa ngat nacaquilala "ca man. sina'? -~Diutcay pa inai cag maquilala co cay dini na. gata-on. sa banua, cag coni ca-isa guinapabagay co' sang violin dini sa convento. Hulat camo anay cay masngitai pa, aco vioriia, par-natlil bala ninio cayi pabagayon coTumindug ang Pani cag, sumulud- sa isa came hulut sang Convento, -cAg- sang iya paggl-ia naga-.dala na sia sang isa ca violin nga_ bag-o; quinuha nia ang isa calincu~ran cag- ipahamtangsa.f'ya luy6O, cag sang pagcatapus, lumingcud sia cag bumaliquid cay Lucia. -Lujcia — ang ptulo ng nia,- lacat dini anay. Tumindug'si Lucia sa iya guinalin )curan cag pumalapit sa Parn. -~Anano Padre ang tauag mo, sa acon? -Lin,-cud anay d ri, cay 'may igasug6 aco sa imno. -Tinudlo' nia si, Lucia sa. isa ca. lingcur~ang n~ga nahamtang sa iya luyo6 cag yadto, Iumingcud n),a nagayuhurnyuhurn. -Ang acon mga abian nagapangabay sa acon nga pabati - on mo sila -sang matarn is mo nga pa~p:Itfnug sang violin. Yari ang -maayo-cay bag o lAng aco nacabacal., cag ini, gUidiatigana co s~a irno.. -tinudl6O nia cay Lucia ang violin nga iya guina uy-atan. Ugaling nd'i guid man aco samnpaton m'ig patunug' sinai nga balagay6-n-sumabat -si Lucia *ngfa tumuloc sa iban nga caatubang sang -Pan' cag mnagculocadlao. -In-di ca na mnagpamalibad,-ang pulong sang Pari nga nagatunghol sa iya sang vioalin -dau'a, cag bagaya anay -cay ma-mat"i carmi.

Page  126 . 126 Din aho ni Lucia yadtong violin nga guina~tunghul sa iya, cag. biniagay nia sa isa ca matam-is nga tingug. Naturnung ang hinambal sang tanan nga nasacpan sa Convento, cay nagah-ulat niga mamnat'i sa iya. Vadton~g ma'tahurn nga violin pinatrunug ni" Lucia, sa isa ca miatarn is cag mamin~,ao n~a tingug, nga ang tagsa ca nahasacp'an bu matiag sing dacu naa cauili 'sa pagpamnat), cag sQa cay capi-an Sibio, dumulut ang isa-ca camingao sa iya mab'natiagon nga taguiposoo'n. Nadumduman nia ang iya camanghuran nga anac nga bumulag sa iya sadtong una nga mpa adlao, cag sa-. tung~a sang- nadatmi nga tumnalambong, guinapungar, nia nga dii'i macatul6",ang iya lvh~. Sang pagcatapus, sang matahurn nga paningug nga- guinpatunug ni Lucia sa violin, inal malacp'ac ang. tanan nga nagatambong sang ila inga camut sa 'pagpahaya7g sang bug-os iiila nga pagdayao-,, cag ang' violin inull nia s a Panf. 'Tumindug si Lu'cia sa iya guinalingcuran cag surnaylo sa una nia nga nahamta ngan', sa pagpaquigbambal. sa iban nia nga mga caangay. SadcU rga cabalaca sad.tong tigulan g caatubang sang Parn, si Lucia lamang ang ila guinhambalan sa sulu'd sadtang masadia nga tion - Pari Mateo, sin-o ang tagbata' sini cay Lucia?-'natigutana aug isa Ica tigulan' sa Iuy6' ni capitan. Sibio..-Batah ina" sia sang isa ca manug'him6' guitarra nga guinahingalanan cay Andong, sa pu16 nga Ilangiflang.

Page  127 127 Sa bantai co maayo a'Vo ang caliiiatan Mi Lucia, cay caayoq ayo sa iya, surnabat luan an(, tigulang -Ang strguid nia sina' sa acon amay guid nia si Andong, apang- ang bati co sa iban, sinaguran man lang nila sang iya aisaa. Diutay pa con6' inai igbilin sing iloy nga dira canday Andong mapa.-aV. -Nacacadto casini "a a&ia pul*b? - namangcot sa Par! si capitan Sibio. — Hoo; icaduha aco macacadto cay may guinv paconfesar aco didto; ining olehe co nga. pag cadto nacasazca gani aco sina sa ila cay guindali aco ni Lucia. D dto carni cag magquii-alahay. ni 'Andong. -j~aguilaahayca m? -nainang~cot hiuan Si capitan Slibio. -Hoo; si Avdong masquin imol lang( but. anan Ina' nga tauo....Sa guinasgidsn iban 'inang pulo cono nga Ilang-IlAv'g, mata hum. sa iban nga* pul naaglibot diri sa Fuindacion,- sumabat ang is'a ca tao' nga tumuloc sa Panl cag tnagyuhomyuhomn. -Matahumn matup~, -.aug sabat sang Par', -cag apg dulha ca higad sanga masangcad nia nga dalo. guinacubayan sang m~a madabong nga pinnon6 sang IlangIliarig, labut pa? nasang~capan sang' mga-r matin ao nga tubu \ran' m~a, na'quitid nga,. sa-pa' cag ca-ayo dira sing hangin; apang cas&.bo man ugaling Si. na nga dancy na ig6" guid sa ca-alangalangan. ~-Amo ganiinma" ang matahunm;- sumabat liuan, ang t~o apang sa banta" co,' uala' ina

Page  128 - J28 -sing inojgda ug sa pul6' nga nahamtatigan sang haci-enda ni tiy6' 'Sibio nga bag-o dirn t in~ab "a -Ah, ang puI6' n;!a nahamtantlan sang. aeon hacienda dao ano guid man i~n.; uga. hiug a'ng naca-a)-o tang matu-ud cay malapit sa' baybayon.-.-suunabat si capitan 'Sibio. - Uala labut sina"!ca-ayo dira sang pa-la.. ngumhan. - sumabat ang- tigulang sa iya lu) 6. -Nagahunafihund gani aco nga mapabohat, sing isa ca balay sa higad 'sang baybay-ori; maayo inai nga litunan con tingad-lao. Angay guid:-'sumabat an'g Par).- cay ma-lapit- man lamang dirai ang' imo hacienda.. -~Pila ang taba" mo tiyo6 Sibio sinang imo hacienda?-namangcot ang isa ca tio nga ila man cahambal. -jCap-atan lamnang ca!ibol -Ma-ayo na nga bili; — ang sabat s'ang' Pari n ga s' adgsaialncuran cag bumutang sang, camot sa iva agtang ina" nga hbacienda matahumn cag,. dacu"x caa~o. 1C~apid an ayh~an ca libo nga pilac ang. iya patubson! Sang duga'y na. caayo, ang- ila paghilinambal, ang iban nga ca 'atubang sang Pani nagw amat magpalana-ug cay nagacahapon Ina 'ang adlao; nag~palanaug man ang iban nga pamatan on nga iya cadapit, cag ang~nabilin lamnan~g sa Convento, si capitan Sibio cag si Lucia, cag ang pila pa man ca ta'o nga' uala guilayon macapana-,tg cay may daciuinga cahirup sa Pari. Saug diutay na lamang ang, taio sa Con. vento, guintauag sang Pani si Lucia cag ipa~quilala cay cap itan Sibio, cay guinasatum. t

Page  129 -129 -nia nga dacu' ang cabubut-on sang arno, n~a tigulang sa pagpangilala cay Lucia. Sugud sadt9, nagquilaa ila, naa duha -~ni capitan Sibio; guindapit nia si LUcia sa pagpacadto sa pul6' nga nahamntangan sang iya, hacienda, cag pinangabay inhi nga mag. dala sing violin cay marnati sia liuan sang malolo' nga pagbagay sining.maarnyag nga p~amatan on. Tungud sang mia-abi-abihon nga cabubut on nga iya guinapahayag, nanug -an sa iya si Lucia, cag s ang pagpa uli nila sang figulang sa ila pulb guinpadul ong sila ni Capitan Sibio, sa isa ca matahumn nga salaquian. XXIV Si Capitan Sibio. Si capitan Sibio, isa ca tigulang riga, tumnanduc sa isa sang rnga dung~ga'ion niga batiua sa Iloilo. Naquilala sia sa mga rnataa,4 nga catipunan sang mga dungganon nga rnga tauio, guinaaud sia sang cadamuian tungud nga. sia:-manggaranon caayo, cag may dac6 ng*a cadungganan ~ang iya panirv-ala'y. Ang y cahimtanean, dilt naig a aa rangan lamnang, cundi sia isa sang mga quinilala nga manggaranon. nga. may duha ca hacienda nga matahurn nga. guinap~tubsan sing limibo nga~ pila-c; ma"'y duha ca balay nga da. lagcu" sa iya banua nga causaingon may is& ica balay nga bat6' ngai guinapahinacayan sa Manila, may mga ma-lahalon nga balaligya' nga guinadal-a s~a binanuabanua, may mga ma.

Page  130 I 30 dam li nga sologoon cag, may mga maiah3lon uga salaquian. Ining am6' nga tigulang, dugay na nga na - balo, cag ualaN pagbugay'i sang lanigit sing madam"I nga. mga anac cundi duha iamaaig ca bilog; si M~artina cag, si Dolores.. Si Martina na~cabana sing isa mnan ca rnanggaranon nga angay sa ila, -cag na. cabata' sing duha ca 'bilog' apang naurot magcalamatay,, cag napatay man ang iy-a bana. Si Dolores, nacabana sing isa ca tauo nga may maayo man nga pinanilagan cay napatun an man sang iy~a mga' guinicanan; mnpayo'avo cag matahumn caa' o sing tiridog, cap may diutay man bga pagc-thirntan.. a pang; diii mainggaranon uva sogsa ila; sa sini nga. cabangdanan, diii cabubut on sang amay ang iya sadto pagpamana,- cag sang ubus. na macasal si Dolore's sa amo nga taup,- gui-isicuay nia sa iya panirnalay, guinbilang nia nga. patay na, cag. guincabig nia nga isea na lama'ng ca bilog si Martina Si Dolores sang ubds na icasicuay sang iya. amav, binayAan nia angrz ilIa dungganon no*a panimadlay cag nagsavio sia sa i-sa ca banua nga ma:iapit man lamang sa ila', sa pagpuy6 sa lu. yo sadtong tanio rnga iya guinahigugma, sa tunght sang mapi-ut nga pangabuhi, nga ualA sing iban nga palangitan an' nga guinasagud sa iya cund'i ang pagpanmaligyai sang mga bulaUan cag iban" pa nga gyalamniton nga, iya guinapamacal cagy dai1hon sa iban nga banua tubtub, lamnang nga iya magananciahan. Isa ca ad'ao nga ang iya bana' Yadto sa maiay6 nga banua nga' nagadalai sang -mada'

Page  131 131. mnLI nga inugbalaligya, na cabator2 sia sing- isa ca sulat tiga nagasuguid sang h)a hinahi nga camatayon, cag sang Adbs na mnacaligad ang cabascug sang nahauna inga casaquit ni Do-lo. r, s, tumaliujan'sia sa. banua nga iya guinapu'yan nga ~nagasapnay sang isa-nia ca bilog nga acac sa paopangilta sa iban nga dut' sing sa*.raing nia pangabuhian. Tumaliuan ~ing dayon si Dolores sa d-ung. ganon 'nga panimalay savg iya mga guin-ica. nan -nga nagabatyag sing dacL'i nga caaquig sa iya, cag si Martina, sang umabut ang a.djao.sang iya. pagcabalo, nagtingub sa pangabuhi sang iyai amay- sa tuI sn dagaya" ni-la nga rnanggad, cag nali-mutan nila si Doloreca turgud. larnang sang tuman nlila. nga cahu. ya; sang iya bIinangatan..Sang* lumigad ang mialauig rga mga tuig, ncbaton sila -sing balita sa isa'-Tuac u lugy-a-'n, nga si Dolores, dugay na nga napatay sa isa ca pub6 nga iya guindayunan sang paglacat ri-ia nga patay na ang iya bana. Sang dugay na nga pagpatub6" ni Capitan Sibio sang -iya manggad, nacataba sia 6sang olehe sing isa ca dac"I nga hacienda -nga gui. nahingalanan Esmera'da sa i~sa ca pIna malapit caayo, sa Fundacion. Inirng amo6 ngra hacienda san~g pagtaba" ni Capitan,Sibio may dala nga isa ca balay nga matahum sing tabas, binuhat sa bat6 cag caboy iuga guinalibutan sang isa ca masangcad nga catamnan. Imi nga hacienda sugud -sang pdgcataba' nii Capitan Sibio, gninpadumalahan nia s4. isa ca tulugyana'n nga guiziahingalanan cay. Inocen -

Page  132 I32~ cio, -yadtong Irnocencio ng~i arn60 man anay ang bathi nga upud ni Dolores sang iya pagdungca" sa Caiunggan, nga 'sang patay na sia', humnalin sa pawniralay ni ti 6 Andozng sang lurnigad ang tatlo c;% tuig, sa pagpanumbalic sa d utai sang iya mga guinivcanan,- cag sang olehe nagpasacup na man cay Capitan Sibio' cay imi dumna..an n'ga alagsahan sang iya amay. Sugud sang pa tba nicpitan Sibio sang hacierda Esmera-lda ang Imatahum nga.balayguinpapuy-an nia sa pani-nalay n'i Inoccn~cio, apang -con 'tine. dlao "nagaliton sila didto ni Martina-f upud -ang iban nila nga sologeon cay miatahum caa)-o ang am6o Vga palangumrhan cag. maay-o -ang nagadapia ban hangiti. Sa' suilud. sanig mga -dlao n 'a dira' si capitan Sibio sa ix'a mnatahurn nga hacienda, sa inasunsun nagacadto sia sa Fundac&'6n con -Do. mingo, 'cag sa pagpaquij~quita sa Parl cay yadto dumaan nia nga.quilala. Sang lumigad ang pila! ca~adlao nga natapus a~g fiesta sa Fundacion rnga guindugucan -ni capitan Sib o, hidi ma hamntang ang iya painomwo sa pagpanumdum sangr iarauan ni Lucia nga purnahayag sa iya subong sang larauan ni Dolores, nga iya anac, cag ini, am6o ang nagapaSUbLi sang iya painoino cag ang nagapatu16' sang iya luhaii. Sang isa ca haptiolnga dao diih ma'hamntang ang iya- panumduman, sa paghatag sing calhnun-gan s~i iya buut titnauag niya si Martina cag suguiran sang, butang nga nagapalibug sang iya pa-inoino, cag sang -otehe tina-"" uag. nila ang ila tul uguianan nga. Si Ino-ceocic cag usiso.

Page  133 '33 --Inocencio- ang pulong ni capitan, Sibio,-'lacat anay diri cay may ipaquisayuLd aco sa imo. -~Ang anano tiy6O? purnalapilt Si Inocencio cag lum ingcud sa isa ca lfngcuran sa ila luy6. -M9,a duha nacaron catui.. nga nagligad, nagsuguid ca sa acon nga sang paghalin mo sa' panirnalay nga nagsapopo cay Dolores, may isa sia ca bilog-nga anac nga binifin sang iya pagcam-atay ~May pila ca tuig, ang panuigon sang iha bata' sang. paghalin (no didto?, —Sang paghalin co Ti) 6 nagapanui( on Si Lucia sing Capin sa tatlo ca tuig. - ~Sig-ano ang iya patng(.uyahon? -Nacasunud guid sa iy~a iloy, Sa ualay duhaduha, amo na inth caron sa, banta' co ang' bata'.nga naquita co sa, Con\ ento. S-.ig ano na Tiyo6 Ca dacui? -nangutana si Inocencio. -Sa bantai co nagapanuigon guid sing niaptI!6 cag anum. -Sibo) na' sang panuigon nga pagdungca'an ramo:n sa C'atugga 1, apat lang sad(to ca buang panuigon ni Lucia, cutub canon, rmg~a napulo' na yadto cag anum ca tuig., - Sin —oang nagasagud sa 'bata sang paghalin Iflo didto? -Si Tiy6o Andong cag- si Ti) a Marcela; caayo. sang pag-alila' nila, subb'ng guid, sang ila c'augafingon nga anac cag sa ila igbilin ni Tiya' Loling. sang buut na sia mamatay. -.Sa banta co indi pa macaquilala sa i'mo si Lucfa sang pag~halin mro didto. - Macaquilala na sia sa acon cay naga~ angut gani con baya'an co- apang sa cadug-a

Page  134 134 -yon na sang mga t-inuig nga lurnigad indi na yadto macaquilala caron sa acon. -iAh! ang bath indi macaquilala, sa imo, apang si Andong nga nagasagud sa iya macaquilalh guihapoti. -Con si Tiy6' Andong, ca -quilala guid lang sa acon! -Ang maayo sioak tatay usisaio~i ta guid sing maayo. cag con sa acon lang nga isa, qu in abanag an, vpa icao, guid ang. cumadto sa ila pul6', - Sumabat si Martina a nga nagalingcud 'sa luy6 sang iya amay. At-Ano' man ang acon guinahuna'hunai, apang con mnagcadto aco didto, aguipon ~osi Pari Mateo sa convento, cay sila ila ni Andong na gaquilalahay na. -Cag ma —ayo guid man tatay ngla dalahon, MO Si Inocencio, agud con matuud indi sia macabaibad- sumabat liuan si Martina. -Ma-upud guid lang aco -con may cabu but on sia sa pagdala sa ac'on -sumnabat si Inocencio sa manayanaya n-ga pangruy-ahon.,, Hoo;-ang -s~bat'ni capitan Sibio - buas macadto quit' -didto, aguihon ta anay' ang parl. -Con -maquilala' ta- ugaling nga bata' guid ni~ Dolores si Lucia nga naquita mo sa Convento, aco didto ang magasugat sa iya cag paton or' ta sa Manl-ib, -Slumabat si Martina' nga masadia ang iya nauong. Sa sulud nsadtong malinu-i.g naa ti-on, nagilisa ang ila. hinamnbalan, cag sang pagca-aga. humimus si capitan Sibio cag pumnacadto sa Fundacio'n nga guin'abu) lugan ni Inocenclo. Sang ila pag abut sa banua, guinhapit nia ang Par' sa Con'vento. cag yadto sa ualay

Page  135 '5 balibad., naIg-upud c iy capitan Sibio sa pagtultul sang miatahium nga puio sang Ilang ilang. xxv Auq matuud * iq a manfunubli Isa ca matahum nga, aga nga nabucsan ang- gangha.-an sang pamnandayan niITiy6O' A I. dong, cag culang —pa caayo ing nagasulud nga mamalacal1, Sa Iuy6 sang isa ca nabueC"san nga ta1I.m'uhi-an nga guin-alapusan sang: ma-alaba ab ingawsilac sang init'sa aga, nagalin'gcud Si' Lucia nga naga-bagay sang cuerilas sang isa camatahum nga' guitarr~i.. Sa ua1a' madugay rita ti on may dumnulug sa luy 6 sang am6o nga pamandayan, 'isa camatahum nga, sa Iaquia'n nga natacdan sa~ng duha ca malahalon nga cabayo,l. cag sa uala madug~ay nagpalana-ug ang iN a mngacasacay); duha ca t~o nga. nas'aputan -sang lubus Puti rIga panapton, cag isa ca Pan. Gumua Si tH,6 An.do.nIg sa.iya pamandava n sa paghatagy sing 'catuhuran sa' Parn cagr sa ti,.-ulang nga iya upud.. cag sila nga tatlo, dinala nia sa ' ibabao, pioa'lingcud nia sa inga 'imol, nia lingcu~rai1 sa iya. balay, cag-liiMinc.cud man:sia sB pagpangatubap~g sa ila. Dinulugan ni Lucia ang pagbagay sang iya - guitarra cag sa daix nga caau an nialapit~ sia sa pagtamiao sa Parn cag sa tigulang nga iya. upud nga am6'si capitan Sibio. -=Padre=,ang pulong ni ti)6 Andongbulahan in i rga horas nga' nacalamnbut camno dini sa amon.

Page  136 - 136 -- Dili mo 'Andong igcatingala angy salbat. sang Pary==tungud sang catahum sang inyo, pul6', madami a" ng~nagah~andurn nga magadu ao. -Matahum matuud cag' malinung; apang masubu' ii nga dalan cay naig6" sa caalangalangani, labi na guid sa mnga horas uga, uala sing naga-agui,. —Anarvo 'ang paghingalan' sini nga pul6?0 -namangcot si capitan Sit~io. -— hang flang s ni ang. pagtauag, C#,y madamti con6 ang hn-ag Matahum nga ngala~n ~tuananduc 0ca guid nga taga dir'? ndma'ngcot ang Pant cady6Eyo Anvd-ong. - &Idi ab! mga a'num pa lang caron ca tuig ang amon diri pagpuj6; -jap.a din,ca. guid' anay? _Sumabat si capitan Sibio nga. tumnuloc cay tiyo An'dong -0-Didto aco madugay sa pu'l&i nga gu.inahing~alanan Catutnggan, cay tumnanduc' ng~a ta ga-didto ang aeon asaua; apang cay uala a co sing palad sa pagpar-Iisda binaya,~an co cag sumaylo, cami diri. -jMaayo ang palangitan- aodiriiya? nangutana Si. capitan Sibio. -SAi caitooy sang Dios inaayo naman 3ang ang diri sang.sa tubig, cay ang dini iya, masquin-amo6 man lang ining acon palangitan-an, mnacasagud man sa acon panimal-ay cag ualay' cAtalagrnan a ng acon cabuhi. -Sin o na lang canon ang upu~d mo diri nagapangabuhi? - naman gcot sa iya ang Parn. -*Tatlo ipami; ang bathi co, cag ang tigu-. lang nga a mon upud.,Sutnabat Si tiy6' Andong nga tum-uloc cay Lucia-.- Inday, cuha' ca sing tabac6 sa sulud cay pa~tabacu-ari. ta Sila

Page  137 Tunmindu,. si Lucia s-i iya guinalingcuran cal sumulud sa diutay nila nga hkilut; sang iya pal talicud tinulcic sia sang Pari cag tumuloc mai cay ti~o Andong. - ~Bata' mo guid ina' Arndongt? - Namangco ang PC-Iri Ho o, ang sabat ni ti} 6 Ando'ng nga nag culucadlao', an6 man lamang inan~g isa ca bilrog Ang bati co sa ib~n sinaguran man lang nin. )o ina sang imno asaua,-ang pulong sang Pat nga tumuluc cay tiyo' Andong1, cag napLuut.gUi layon ang ila hinarnbal (ay sa uala-.madU g)ay gumuwa si Lucia nga na( abitbit sang isa ca ca ja nga cigarrillo. Pinahamtang nia sa isa ca bulutangan ca itunghul cay" tiy6" Andong. cag sang pagcatc, puIs lumingcud -sia sa.isa ca lhngcuran nga na ham-rtang sa~'-pihacv ga t9IamuI- am,, -Tabaco camo anav-ang pulong. ni tiy6' Ar dong nga nagatunghol sang cigarrillo, sa iy, rnga caatubaing cag -tagsa sa iHa pumulut sin is-a ca bilog cag maglataba-co.. -Dao na utcd lang ca'ina yadtong aton ban balanon, caron tapuson co na guid; - pumade yon si ti36O' Andong paghambal, -Nagap.; quisayud camo con' batah co euid si L-cia 6' co in di; hant', isuguid co na. guid ang matu ud ca yari man sia nga naoapamati. Ini si Lucia, it diI guid man namon ini bath, ugaling subon lang sang amon caugaliogon, cay apat lang c bulan ang i) a panu igon c,,g saguron namo sang acon asaua Si tatay man iya cagahud pa sa imo... - suabatpa si Lucia nga tumuloc cay tiy Andon'g sing isa ce? maloI6" nga panuloc, ca

Page  138 -138 -dUngan cumadlao ang tato nila ca caatubang ~-Sino Hiiagiaioy?- nanmangcot ang, Parn. -Si Dolores; isa ca, baba3 e nga maayoa)o subono guid ni Lu~cia. — Anano mo yadto? - Uala' aco sing' calabtanan; ugaling, sang iya pagdungca' sa Catung-gan sa balay sia rniacadayon, cag tungud sang calo~oy- namon sa iya sadtong acon asaua, hinauiran na lang -n'amon cag dirti s ia sa balay magpuyo'. Mga dUha guid man abi ca bulan ang amon pagu1LiuLu puLd cag mnapatay' sia, cag aug *iya- anac binilin niya samon..-Sineo sadto ang iya upud sang pagdungca niya sa Catunggan?-namangcot si capitan Sibijo. -A-sa Cabat4a nga lalaque' nga nagapanuigon sing sing napul6 cag tatlo r-ga guinatauag cay Itocencio, apang yadto iya,. naghalia sa 'aMOn sang lurnigad ang tatlo ca tuig -sumnabat si- ti3.6 Andong nga nagasagad pamulalonga sa tauo ngfa upud ni' capitan Sibio. -Sa banta co cofl macaquita ca caron cay Inoce'ncio. mdi ca na macaquilala- sumabat ang tauio nga curnadlao sing mnabascug. -Con uala lang aco, magsayup, dao guinapangilala ta guid halin pa, caina, Lugaling g Ui. zia alang-alangan Yang aco [nagbugrlo sa imo basi con lain ca ayhan;.contan-auon co dao icao guid si Inocencio, nfga dini man anay sa amon, -~Uala' aco ayhan' rnagsayup? a-J, ja,' ja,- cuwiadlao ang ta',o cag tumuloc cay tiv6 Andong-,Indi na gahi macaquilala sa acon si- tiy6' Andong, Si Inocencio man aco con may igasug6, cad ugay anay sang Y ~Lucia 11142

Page  139 139 -puy6, Co sa imo! -jSi Inocencio man matuud, nag-ano arrg. ~pnlocc ngaua.guilayon mnacarnulalonoJ ~-turnindog si ti\yo' An'dong sa. iya guinalingcura~n, cag humarnboy sa abaga ni Inoceflci.( sa daCU nga calipav.-Inocencio, dao. an'o ca man sang paghahin mo diri sang una, caron parnatan on cana gui4i n~a h-lmtong, anano p dao indi na aco rnacaqu lala sa, imo. -Duigay na man yadto, rga' tinuig tiyo' Andong, ang imo dao nagtigulang ca namani sa acon ranan ao. I-nday palapit dini anav cag quilalaha siIv~ocencio:- - tinulo'c -nia- si Lu cia 'cag itudlo6 si l noci~ncio -amo, ii ang' upud ni nanay mo sang *pagdungca niya sa Catungan nga,nagasa~pnay sa -imo. Quilalaha,. cay. arno' imi ang nagli. bang sa imo sang diotay ca pa. Tumindog si Lucia sa iya guinalingcuran cag mrangilala C'ay Inoc encio. -Ca dacu,, na cay -Lucia cag caayo-a'1 o paman, dao Iaratuan guid sang iya Iloy.-ang pulong ni Inocencio n'ga tumuloc -cay Lucia nga. nanombalic' sa iya. lingcuran. -Inocencio nga-a nga naca-abut ca dir, di in ca naman. caron -nagaPuy6?-narnangcot si tiy Andong nga Iumingcu d sa Iuyo6 ni Ino(encio... -Aco caron 'ang nagad~umala-, sa hacienda ni. ti~ 6 Sibio ng~ bag-o -dir tinab, —t.tinud16" nia si capitan Sibio. Tiy Andong am~o ini ang amay ni tiy) ~ Loling. Cumadlao Si capitan Si bio cag tumuloc cay 'tiy6 And'ong. Si Lucia n acayanghag sa-iva, Hopigcura-n, tumuloc sia cay capitan Sibio. sa,

Page  140 140 daciu nga catingala. - Matuud?=-namangcot si ti 6 Andong cay capitan Sibio=Dao sa butig nga suguid; ang pulong nia sadto sa amon ual.i na sia sing amay.... - Aco ang matuud nia nga amtay con may ijasu, 6; ugalinp, dao mabudlay na nga isuguid ang anion guin apuihan..... — May larauan pa gani si Dolores nga nabilin diri sa amon,=ang pulong ni ti)6 An. dong nga tunuloc cay) Lucia.-zlnday, cuha-a didto ang larauan sang irno iloy nga guinata^o mo. Tuiiindog si Lucia cag sumulod sa ila hu. lot; sang i)ya pag-guh, nagabitbit sia sadtong diutay nga laratan nga nagacauas ag ang iya mga luhla. Dinaho sa iya ni capitan Sibio ang anm nga laraian cag pahimutadan, cag sang pagcamalalong niya sang larauan sang iya anac, sa uala madugay tumul6 ang iva luh,. -ijAnac co! —ang pulong nia-Doloies co nga hinigugma sa dugay nga mga adlaol Con dili ang imo pagcamalalison, uala mo mada. ngat ang malisud nga pangabuhi! Pinahiran nia ang iya mga luha cag bumaliquid cay Lucia nga nagahibi man sa iya luyo. -I.ucia-ang pulong nia -'quilalaha ang matuud nga amay sang imo iloy, cay icao man lamangann sarang macatal us sang iya gugma uga nauala sa aconl tIumnaluc si Lucia sa iya camut cag sia hunaluc man sa nauong ni Lucia. -Patauara aco amay co cay uala aco macaquilala sa imo:-ang pulong nl Lucia nga luningcud sa luy6 ni capitan Sibio cag na

Page  141 .gahibi guihfapo-n. -Sugud -caron icao na ang acon marrunub1'i Icao na Lncia -ang tag iya san g rnianggad ngra macapin sa - isa ca gatus ca libo! Lumnigad ang cabascug sang acon casaqtit sa irno iloy c'ag caron icao rna lainang nga -isa ang mahulugan sang acon inamay nga. paghigugma sa iya!. Sa sulud sadtong masub6, nga, tio'n, guinsuguid sa ila ni capita n Sibio ang cabangdanan sang iya pagsicuay cay- Dolores. Guinsugriid man nia ang camatayon, sang arnay ni Lucia iiga nahanabL'i s'a nialay6) nga banua so'n6 sa mnga suguid -nga iya naba'ton sa iban, cag sa catapusan, guinpahayag man -nia. ang cadacuon sang iya casaquit sang, lurni~gad na 'ang pil-a ca tu'ig sang iya caaquig nga Ua1la na s,a sing binatibat'i sa iban con paano ang nahana~bui cay Dolores Sa cay ti'yo Andong, humnatag sia sing ma~calibo nga pasalamat cay guinsagud nila sing maayo 'ang iya anac 'nga yard s-a balat~an,'cag si'Lucia guinpa-utang nila sang ila.namay bga gugma, cag guinbat ti nila sing maayo tubtub niga nad~acu' sa ila luy6O Sa pagbalus sadtong diii maisip nga cabalasIan guin-agda nia- si tiyd Andong nga didto n-a lamang- magpu)6o sa iya cay magabalus -sia sa pagsagud sing maayo cag dili na maopangabudla); apang sa bunayag' nga' pag agda n~i capitan 'Sibio, namalibad yadtong but-anantoga tig'ulang, cag n anutg aa lamang sia nga iga. Uhl via' con cuha'on nila si Lucia, cag sia tmapabilin sa iya htinigugma nga puluy-an. sa pagpu~y6 sing mnalinong sa tunpd sang catMUIOn.._Sa~ng,.dugay n'a arg_ ila paghinambalay, na'g

Page  142 142 -pa-alam si c~apitan' Sibio cay tiy6 Andonj oga mapaul'i na sila, cag 'pinangay6 nia s, arn6 nga tigula'ng nga sa nmadas6n. nga ag mabalic sia liuan, upud ang iya bat'.A nga ba baye sa pagsigyat cay Lucfia, nga huilamon ni la sing tnila ca adlao cag igabalic man uga ling sa iYa. Nanug-an si tiy6' Andono, sa pa,)tugot san pinacngayo6 sa iya ni capitan Si~ib, ca4g( si Lu-c nanangd6' man sa pagy-upud sa iya. Nana-ug si capitan Sibio cag ang Parn sa irnol nga balay ni tiy6' Andong, nga puno& sang calipay ang ila painoino, c ig sang ma~dason nga aga nanumnbalic' ang amno n~a tigulang sa ma'subii nqa p~ulo6 sang 11ang-ilang nga upud na nia si Ma'rtina. Sang il~a pagr-but sa balay ni t-iyo' Andong, guinpaquila'a nia cay Lucia arig matuud nga utud sang iya iloy. nga nagahan'dum sing dacik sa pagtan ao, sa iya, cag sang ila, pagpauif, guinidala nila si Lucia sa iHa niatahum nga hacienda sa ubus' na sia macapangay6 sing pahanugut sa iya hinigugma. nga' manuga~ida nga si tiy6" And-ong. xxvISa dunqqanon nqa Pa'nimalaij. Sumnugud angy adlao sang pag imnpon. ni Lucia sa'dL~ngganon ngra panimnalay ni rapitan Sibio; sumnugud ang adlao sang iya pagtumnban sa dagaya' nga mnangad, cig sum ugud man, ang pagbucas sang iya. ma-ayo nga pala abuton., Sang didto na si Lucia sa- mat ahumn nia ba-lay sang h acienda cEsmeralda-, guindala sia nii Mar. tina cag iii capitan Sibio sa ild caugalingon nga

Page  143 - 143 - banua cag didto guinpaquiti nila sa iya ang matahrtnn nga balay nga guinpuy-an anay ni Dolores nga iya iloy, sa su!ud sang nmg adlao sang iya pagcapatnatan on. Didto, guinsuguran nita si 'Lucia sa pagpa quilala sa mnga abyan nilh nga dunganon nga subong sa ilt, guinpamacln qila sing mga malahalon nga panapton, cag tuhgud nga sia amr ang bugtong nga nmanunubl sang ila mangad, guinhatag nila cay Lucia ang nmga puni nga bulauan nga napamugsacan sang mga bdt6 nga mcilahalon ngi amo rnal: anay' antg ma-anyag naa puni' sang iya iloy cag guinbaui nila sang ubus na macalalis sane ila pagbulut an. Guinadata nila si Lucia sa mga ma ayo nga catipunan cag guinsugu an nila sa pagpatuyatng sa ita dagaydi nga mangad. Sang isa ca cahapunanon nga r.azagaua si Lucia sa isa ca talamua an, tinauag sia ni capitan Sibio cag sang iya pagpalapit pinalingcud ria sa iya luy6 cag paquisayran. -Lucia, caron ca) yari ca na sa amon, ang cabubuton natnon ni Martina, patUi on caa sa Mabila agud didto macapanitag ca sang inga la- ay)o nga pamatasai sang iban nga pamatan. on nga itno ca angay. Sutgut ca sining arncn caisipan; - Matuman ang pagbu ut rin amay c ), Aco magapasunud lalnatn, sa iuyo ==-.Ang bulhn nga ini hinusol namronl aa.g imoc cadalhan, agud sa bulan nga ma-abut igaJul ong ta icao' didto. =- I-o-o Uong, nalipay aco sing dacli; apang.... may isa aco ca butang nga pangayu on sa imo. - ing anano? Isiling lang cay 'matuman guid.,~

Page  144 -144.-Magasacay aco sa Manila sa pagtum an sang inyo binubu-ut nga -nahanungud sa acon ca ayuhan, apang dacu' ang acori calo~oy mnagbiya' cay tatay nga uala,. na sing timbang sa. iya pangabuhi; cag tungud sini gi.in~pangay6 co, sa imo COLI sugut mo man, ngla con maghalin aco bilinan mo sia sing isa ca sulugo on nga sarang macabulig sa iya, cagy idi mnopagpabay-an con abutan sia sing calisdanan, cay dacui caayo anzc, cabalasIan zig pina utang. nia sa acon. Guinhalaran aco.nia -sing isa ca mnamay nga gu(Yma nga naualai sa acon, ginpalangaa cag -guinali'a aco nia sing ma-ayo sugUd sang diutay pa' aco, cag sa catap.USan, 'ualli si~a sing iban rnga guinahaadumn sa ibabao sang dutu,, ccrndi ang acton tainang cabulahanan. -~SalIatn' cat s a i rn oanac co, cav guinpuni'han casaing an git sing isa,ca dungga non nga ta guitOSO (n. nga dih macalirnut mag'b-Aus sang isa ca guotna nga iya nautang. Con am6' larnang in~ang pinangayo mo sa acacat ca anaic co ca'(mi~ nablqi sa it-no mnanug-ahlla cay aco. ang.mahibalo mag balus sa iya. %Guinahun~', hunL- co unta' nga daihon co, sia cag, sagaron sa sublud. sang a con panim'a,. la), agud indi na sia macapangabud lay; apang., cay indi ntia uyon inai nga caispa, padaihan 'Co' sia d.dto sing isa ca sulugu on nga. magatimtimbang sa iya, hat;-?gan co sia sing galastohon sa lau-sa ca bulan no-~a ndi pagculangon, cag yari aco nga magasapopo sa iya con -abutan aia s.'ng balati-an. Caron-ang p Along ni Lucia, - mabug-os na ang acon buu~t sa pagcadto sa malay'o nga duta', cag sugu~t aco uyong. con san-o mo lamang pa~saquion.

Page  145 \ -- 45 - -Sutnacay ca sa bulan nga ma-abut; sa semana nga madason iga uli ta anay cay Andong cag mangay6 ca sang iya pahanugut. Magpa alan ca man sa imo mga abyan cag cag casilingan cay sugaton ta didto sa catapusan sang buufan nga am6 na ang atom pagsacay XXVII Anq Anac nqa mabinaluson. Sang lumnigad na ang isa ca bulan nga pagpaquig impon ni Lucia sa iya mga dungalonn rga. guinicanan, nanumbalic sia sa lnamingao nga pul6 sang Ilang-IHang. Sa luy6 sang iya lhinigugma nga amnav guinsuguid nia ang maayo nga cahim.angan ng,; iv a didto naabutan sa panitnalay sang nga guinicanan sang iya iloy, a i, pagpalangg;i cag ang maayo nga pag-alila sa iya, ang pagpatuyang nia sang mga malahalon nga gatnit nga guinapuni nila sa iya catahutnan, cag sang ubus ini tanain masayuran sadtong butanan nga manug alilil sa iya, bunlatyag sing turman nga calipay ang iya mapainubuson nga taguiposoon. Sang pagbalic ni Lucia sa imol nga pani. nalay ni tiyo Andong. guinpaupdaa sia sang iya tiyal sing isa ca suIlo46on nga babaye nga amo ang maga alagad sa iya, cag ni:punihan na sia sang miga malahalon nga panapton, nga sa tungud. sini dacul caayo ang calipay ni tiyo Andong rnagtan ao sa iya. Sang isa ca adlao nga nagatinlo si tiyo Andong sang isa ca guitarra nga bag o nia nahuman sa sulud sadtong diutay nma nga

Page  146 146 parnandayan, Ipumalapit si Lucfa cag luming-. cud s'a iya luiyo -nga tnasub 6 caayo ang iya~,mnaan yag nga nauong. -Taytay —angy pulong ni Lucia-caron may igasuguid aco SI imno, cag pamatii con sugut MOo6 con indi. -Ang anano inday?- nam'angcot si tiy6' Andong. nga'dinulu~)an nia ang iya buluhaton. -Ang pagbuut sang acon uyong, pasacyon aco niya sa' Manila cag ibatang sa isa ca malahlon na bLuluth'an, agud didto, macatoon aco sang nga- maayo nea parmatasan. -Sa' sinak nga cais'pan. nalipay aco sin~g d ac"Ii con rnatigayon. ~Sin-o:avhan sinai n~a amay ang macadumnil? -sumabat s1 tiy 6 Andono- sa is,3 -ca misaidia nka, pang'ou,ahon..-Con sugut mo tatav, magasaca'y C11co SI' pagturnan sang ila, binabuuit; apang. -Apang, anano? -=Nagabaliquid aco unta" sa imo cay uala cana sing timbaig sa 'irno pangab Uh'I con baya. an ta -diri. ~=Con nahanungud-sa pagdanffat sang isa ca bulahan nga palaa-butorn, lacat ca" anac co, cag midi ca 'maghaliquid' sa acon, cay aco ang miahi-baloc sang acon- pangkabuhi.- Lac'at ca-cay nagabu% log sa irno ang acon hendicI'on cag tuf. n' aud sang acotn inamnay n,%~a paohigu>yma, uaLh aco sing iban nga puinahand im sa ibabao sang dut~i cundi ang imo lamnang cabulahanan. =Magacadto, aco sa malay6" nga d-Ita", cag mnaga~sugud na tatay angr adlao nga magabulag aco sa imno, Magasugud na ang aton-ralauig nga pagbulagyay, nga. ayhan con ' sin-o sa aton ang uala sing palad, iridi na quita~nga duha magqu~itai.

Page  147 147-.=Magasacay aco,'dil s~a pa~giirru't sa irno cuodi sa pagp~angitrt sang isa ca cabulahanan nga magaagubay' sa. iwio con umnabut'ang imo mnapigao uiga mga adlao. ~Macabatas aco magllduut sa fino' Macabatas aco ayhan rnagSiCUay sa, isa co amay riga nagpautancg sa acon sang bU; OS nia nga gugma con yara na aco sa olehe nga mnga adlao sa, isa~ ca rnaavo nga cahimtangan? DITi ca magpangdUhaduha, amay co; "tungud sang itil1o inama)' nga paghigugma sa acon, aco ma — gabalus man sa iwio sing isa ca gugma nga irlaijac; tunau d sang daci~ mo nga caau'a sa acon aco magabaluLIs man sa iwo sing diii matapus rnga pamalandong,' trl'g id sang mainit Do nga handumn sang acon, cabulahanan, icao nman ang mangintag-iya sang acon bu'g os nga capalaran cag tungud nga icao ang nagsag.ud cag nagpalambo' sang acon nagatagurinatayon nga cabujhi, higugrn-aon -co icao tubt'ub sa catapusan uga pitic sang acon tat:,uiposoon, cag higug.r maon co guihiapon bisan ang tinipic lar-nang sang imo mnga tul~an! Tinabunan niri ang iya mnga mata ca,- humibi. sa, luyo ni fiy6) Andon'g, cau mli ng-a na-,a pamat'i sadtong malolo' nWa inga, puiong, uala' macap'ugong sang iya mga luh,', nacahibi sia sa Iuy6' ni Lucia. =Anac nga mahi;ugmao n, 4anano pa ang Sarang co icasabat sa iwno? Sa miga malahaIon nga tinaga' nga ubus mno sa acon 'mapa - mnulong Luefa, 'swrbong -na sang nacabalus ca sa acon, sang tanan *c. nga gugmna nga i[11O nautang.... Bau -usa anac co ang ito painoino sa pagbulag sa acon, agud madangat -u-o ang aco gunahandum nga, cabulahatin

Page  148 -148-. —!Cag Si uyang Fina indi tmo man tatay. pag isicuay cay malooy quita sa iya, hisan na larnang sa malauig nga mn'ga adlao sang, aton pag-ululupud! f =-Con tungud cay tiyA Fina, hidi co pagibulag tubtub. nga buh! sia, 'cag sia ang iga. ip ud co sa pangabuhi sa sulud sang mga adlao' nga uala" ca dini. =-.:-Nagtug-an sa acon si uyong nga' con 'maghahin aco dirf, padaiharn ca nia sing isa ca so. Jago;1)t 'nga lalaquil nga -magatimbang sa into maa bU luhaton cag sa tagsa ca bulan, pa. daflhan ca nia sing galas tohon *-Apang. ~sumabat si tiy6o Andong cag aa na rnacatpaday'un cay tinabLi guilay~on ni -Indi ca na tataV mnagpamalibad, bittuna sa maayo tiga cabuibut on ang igahatag nia sa irno, cay amo 18l ang acon pinangayo" sa iya - Con arno guid.inday ang uyon sa ng imo cabUbut on, batun6n co- na lamnang sa dac.' npa pasalaa Sa sulud sadtong rnga adlao nga madali na ang pagbuh ni Lucia sa iva bin igugina n~a dU t, ang guinahixn6 ni~a sa tanan nga -adlao am~o ang p'agpaniugubilin sa iga mga abian vqa nacabilin sa iya sia g mgla ma-sadia nga hand-rnianan satig ila pag~ululupud sa sulud sad'tong rnalivong nga pubo sang Ilangliang. tJpu~d sa _iya hin-igugma nga tigulanig. gui. nadu-,ao nila, tga duha con cahapunon atig m~ga maq'uitid nga sop.~ nga sa masunsun ila guirl'apal'gusan Ang iya matin-ao lnga mga ilog. Guinadu ao -man nila ang-mga matin ao nga tuburan nga guinacuha4an L-ila sing tubig, cag sa macadarnLI guintap'acan ni Lucia ang mqa ISM-_

Page  149 1 49 -m-,puti' nia' n-ga cabatuhan. Guin'acadto an nila ang miga maquitid nga talon n'ga sa guihapon guinasudlan ni Lucia sa pagpamacsi sang mga- mapula nga bulac nga nagabucad sa iya cag sa tagsa nila ca pagturnban sining mahinon~ ngi cadut'i-an guinauas-agan ni Lucia-~sang tinul6 sang iya niatin-ao nga rnga Iii~ Umabut ang masubL bi ga, adlao nga amo na ang pagbU lag ni Lucia sa iya hiniguoma nga' p'anirnalay cig aig' pagt~aliuan niya sa.ya nauilihan nga pulo6 nqa -nacabilin sing ma-. damd' nga handumanan sa iya cabuhi' Iaa sang mga matahurn nga aga, nga 'ang -masilac nga adlao- sumab u'g sang tinipic sang iya bulauanon ng-A mga ubong nga nauas a,- sa pi a'nid sang miga, dahon sang Bang ilang. Sa ugs-aran sangy balay -ni tiyo6 Andonc, may dumulug- isa ca malahalon nga salaquian cag sa iya. nana ug Si..capitart Sibio. 'Sumaca sia sa ibabao sa ualit sing con anano nga catuyu an cundi ang pagsuglat AIamang cay Lucia. Pinangay6' nil cay-tivO' Andonp, ang isa ca, pahanugut nga daihon nia si 'Lu-ia, cag tu - ngud nga, yadt6' nahambalan na nila nga da an, sang una niy'a nga pagcadto, guintu. tugot ni tiyo A~ndong sa maayo nga, cabubut. on ang pagpada la sa iya. Sang macahimus na, si Lucia nga. buut n'a sila mana-Ug, humacus sia cay tiyo6 Andotig cag huau a iya Sini camut nga hinupug sang matin-ao nia. nga: mga luha. Si~ tiy6' Andong h'imaluc man sa iya nauong cag sagdiii na sia- macapugong sang iy'a luha' tumangis cag, tumalicud sia ca- Lucia.

Page  150 150 -Humaluc man si Lucia sa camut sadtong tigulang t~ga. iya hinig'ugm n' a nan~gin caiupud mia sai dugay uga mgai tuig, ca j ini sang dill" na mnacapu~,ong sang iya pagtangis, pumnatul6' mhat san) i ya miga, ]uhh. Nana-ug si Lucia sa iya minam iahal nga pu. Iuy-an inga guinalantao sangr duh,-i ca' nagahigugma sa iya; si tiy6' Andong cag ang tigulang Nana-~ug sia nga nagasiling jiaalarm sa in. yo! 'cag tub'tub nga tumnaliuan ang salaquian n~ga nagadala sa iya, nagabaliquid sia guihapon. sa ila 'puluy an nga nagauas-ag. sang tinulo6 sang iya.rn~ga luhai'. Guir~sab ugan- man nia sang iya mnga Juhai yadtong rnasang'card tip d~1an sang Ilang. Pang, x adtong dalan. nga nagbilin sa iya sing madamnLi nga handumanan sa sulud san'g malauig. nga mga actlao sang iya didto pag-agui. Sumaca sila. sa Convento sang ila p ag-abut sa Fundacfon sa pagpa alamn sa tigulang nga nga Parn nga nacabi~lin cay L'ucia sinLs isa ca mnaabi abihon nga cabu'but on, cag sang dugay na sila. didto. pinangayo' niya ctiy- ca'pitan Sibio sa pagp 'aqUigqUita sa- iya ab) an ng~a si Ines, cag -in sa ualay balibad naghatag' sa iya sing pahanugot. Nabilin si capitan Sibio sa' amno nga Convento, cag si Lucia nana ug.sa pagpaquigquita *sa iya cubLI's nga aby'an. Cumnadto sia sa macalolaoy nga puluy-an ni In~es cag didto sang ila pagquita-ay, guin. suguiran nia- sang bag o nga palad nga iya din angatan..Guinsuguid ni) a nga -magasacay sia sa Manila sa pagtu on didto, cag. na'lipay -s'ing dacC I yadtonlg iya mah~igugmnaon. nga a'by an. Nana-ug Si Lucia sa imci nga puluy. an

Page  151 /, - II - satg iya abyan sang u bus na sia macapaalam, cag sang, 'la pagbulagay, tagsa sa ila nausic singc Si radamn nga nipa luha. Sang ixa didto pat halin, cnm-ddtq sia cag sumulud sa cubus niga sinbahan, sa sinbahan nga guin udlan niya sa mnlaueL \na mga tuig, cag didto lumuhud sia sa atubargan sang larauan satg Vir ecn rga sa macadamu iya nga.uin du ao cag l1imigad ang madarn(u nga mga hapon, nga iaquip sa ma amion nga miga bulac nga'iya didto guinhalad, guinhalaran man nia sang malahalon r)ga tunug sang iya nauilihan nga vIolin. G'jmua sia didto sang ubus nasia tnacapaalam sa iya iloy nga langitnion, cag sunullud man sia sa masangcad i-ga ca tamnan nga nagalibut sa quilid sadtong imol nga simbahan, sa pagbunyag sang tinulo saug iya nga luhi sa roaamion nga pinanrd sang cabulacan nga sa masunsun guinadu ao nia sang una nga nga adlao cag nacabilin sa iya sing isa ca dili malimutan nga handumanan tubtub sa catapusau- ng mga adlao sang iya cabuhi..... Saig ubus na 1iia nmaduao ao ng tagsa ca butang nga nacabilin sa i)a sing dil matapusan nga handumanan, binay.an sila" ni Lucia cag lumayag sia sa ma azul nga baybayon sa pagsulgud sang iya pagton sa Manila. XXVlll, xxviir Isa ca Sulat, Sugud sang mga adlao nga tumaliuan si Lucia, nangabuhi si tiy6 Andong sing maIinong sa sulud sang diutiy nia nga puluy

Page  152 an caupud sang tiguhng nga si Rufin-a. Sapatuansang pinangay' ni Lucia, guinpadalhan-sia nii capitain- `S;fibo sing' isa ca soIogcon nga lalaqUi nga tragabulig sa iya, cag guinahlatagar, s a sin,,, galastohion nga indi sia pagculao, on sa tagsa ca bulan. Sugud sadto, nagtauhay caayo angy pantr. malaiv ni tiy6' Andong cag ang iya taguipos(Ion nagabatvag sing calipay sa p:lgpanganinao. sang bulahan nga pdlaabuton ni-Lucia. Sang isa ca cahapunion tiga nagrahinunud na. ang ~adlao, cag si fiy6, A-ndong nagasugud ra pagpanghimos sang iva rnga' buluhaton sa pagpahuay, may isa ca tauo nga sumulud sa ganhian sang' ia imol nga pamnandayan nga nagadala. sang) mladarn6. nga rnga sulat, icag ang isa hinatag nia cay tiyC) Andong. Sang pagtalicud 'sang tauo, binucaran ni,tiy6' Andong y~adtong nitacpan ng'a sulat, cag basahon ining masunod nga rmga tugon ni Luci~a. ((Hinigugma co'figa Amay:, Sa maayo0 nga panacayon, dLu-Mungcai cami sa Maiila ' sing- sernana Dnga tinalicdan, Tumnumban aco sai dungc~ian Si. ring masadia nga ban'ua:a uhiabuylugan sang ivsa ca. him~pit ni~a pagtinguha' sa pagSLI. gud sing isa ca rnatutumn nga pag-t6on, n~a arn6 ancy ma'ahalon- n~a punIM sang acon bucadcad nga panuigon.'. Sang nahauna Lnga mng.,,dlao sang amon d inr pag abut, ua'a aco guila\ on mnacasulud sa buluthu an rga acon pagapuy-an, cay guinp-arnaclan pa aco sang acon tiyi sing mga gamit nga naculang sa acon, tag guindalai ac,, niat sa pagh'mulus

Page  153 '53 -sang madamUi dirn n~a calipa an tiga macahatag sing dic~i rg-a cal'ingau, n sa acon painoino'. 'Caron, yari na aco -sa sulud sining dact~i nga buluthu an nga ila guinbilinan sa 'acon, cag nagasugti naaopgttuon sang rncra tuna nga macah a ta g Sla acon sing rnadamL) n gi capuslarian. Dirf, nagasugnd man aco pagtu~oni sang mg~a binordahan nga agui larnang sang camut, cag nagatuon man aco pagbuhdt sang mnaanyag nga, Iarauan sang rnga buJ~c, nga puinahuad sa matahum nga pag alandi as sang mgaa rnacanao nga pinanid sang biicadcad nga- in~g bulac sa catamnan. Ining mga matahum nga buluhaton nga arn6o ang nagacaioo6 rga puni sa acon malahalon nga.mga adlao, guirtuguia agao tiya s maga rtnaa) o nga magtutoon aug pagtudl 6 sa acon sing, maucud, aping a ng labi pga gumi-. tugn na na acon pasulabihoi, -amo6, ang ma ucud nga pagtuon sang. piano nga aco-n caron guinasuguran, cag guinat~anin guh'.4 co sing dacL' inga magsampaton aco pa-gtocar sa sulud sang nnga adlao u ga nagatuon aco -sa ib a. -Am6i imi tatay__ ang acoa dini mga buluhatori sa sulud sihing m ahnung nga puluy an, cag ang gu-inahalaran co -sang acon bug-os nlaa cabudlay, tibtub -nga tnapuslan co sing miaayo ang madamb~ nga cuarta nga guinagasto sa aeon, sang acon inga guinicanar. Sa luyo6 sang acon -b-ag o nga m a -abyan, malin-ung man diri aug -acon ppv-6, cay uala sing naculang sang tana-n co nga qunhnIan; -apancg tatay, sa mnga- mam'irgao ng'a horas sang cah-apu~non, guinaabut sing casubu' augy acon painoitno sa p~agpanumdum sa imo cag s-a.11

Page  154 '54, matahum'ta, nga pul6 nga acon lam ang tin~alicdan' U aI a na aco, sing iban, tatay. nffa guinapa. n ga y 6 sa irno, cundi nga sa tagsa 'Ca bulan pidalhan io aco' sing sulat bisan macaisa la-. nmahng a gu dcog macatasa aco sang rnalol6' mo n-ga mpa tugon aga naharntang sa iya m'agabatyag sing daCui nga calipay ang acon ta.guiposoon cag -mnacapahaganhagan sang acon cahidlao- Fa irn)o. UaIa, na aco sing iban nga tugon cundi pa nunwdumon 'mo lang aco guihapon' cag batu.na. aug m alol6' nga hacus nga guinapa-dala co sa irno, cag- isa' sa pag-haluc sa cam-ut nii uyang Fin~a. Aug imo anac nga nagahigugma sa i~rno, cag nagahaluc -sa imo cam,-It. Lucia~> Sang ubus- na mabasa- ni tiyo6 Andon'g aug sulat ni Lucia nga bag-o 'nia nabaton, bum'natyag sing dacUi nga calipay ang iya. taguiposoon ca~ sa ualay dulug, tinacpan nia- %ang ganghaan sang.iya paman-dayan cag sumaca sa ibabao. Dinaki. nia cag basahon yadtcng matol6 nga, mga, tugon ni Lucia sa lu6 s' ang tigulang nga si Rufina, nga sang ubus nia mnaspyurav- aug tanan nga nahamntang didto, bum atyag tnan sing calipay ang- iya painoino. Sa tagsa ca bulan nagabaton si. tiy6 Andon~g- sang SUlat ni Lucia, cap sia nagabalus man sa pagpadala.0 Sa iya suldt guinapahamtang nia ang tag-, sa ca balita" nga mahanabLu sa iya- pangabuhl cag ang tanan mian ngra mahanabu" sa ila ~pulo Luoia.3411

Page  155 Auq Paqcamata-q ni 1ii16 Arcdonq Lumnigad ang malauig nga. mga bulan surrg pagto on ni Lucia sa Manila.Um-abu~t ang mnalau-ig' nga mng adlao npa inogpahuay sang tagsa ca magtotoonj cag si Lu~cia uaha d.d-to- pagsugata sang iya mga guinicanan cuidi guinduao, lang sang iya tiy;' cag -didto guinhambal nia nga indi sia P~aupapattli on cay iga pajgcoy nila sa iya 3ing tatlo ca tuig sang tiya angta —on. Nagpasugut si Lucia sa mnaaya nga caisi,pan nga guinapahayag sang iya maga guinicanan, gum-antos nia ang malauig ngra m.(-a adlao nga pagpu)6' nia didto. Guinabatas nia ang dacu nga cahidlao. sa- iy-a hinigu~gma ngfa nianug 'alila cag, guinalingao nia ang cami'ngaa.sang iya painoino0 tubtub nga maclangat nia ang cabulahanan riga. ila gunahandurrn. Sugud sang mga adlao nga bu~m, agy si Lu.cia sa panimalay ni tiy6' Andorng nagapanalagsa si capitan- Sibio sa pag(du ao sa iya sini puluy an,- sa pagtan-ao c'on pa ano ang iya cahimtangan cag s-a paghatag man 'sa. iya 'sing bal.ta' sang m ga pagtu on n'i Luci-a Isa ca adlao yaraii si capitan Sbibo~ sa balay niya sa hacienda Esmeralda,- sa hina-li lamnang pumahayag sa ganghaan sang, ma aluag ngpa lagauan ngi iya guinadayunan ang isa nia ca sulugu-on, nga sugud sang pagcuha" niha cay Lucia guinpadala.nia sa pagfimnbang sang inga bol1uhaton ni tiy6 Andong.' Tumindog ang arn6 nga sulugu on sa' gangha an cag maghatag si-ng catahuran cay capitan Sibio.

Page  156 -.jNga.a. nga., yari ca m an? ~Anano ang' nahanabu' sa inyo? — namangcot si 'apitan Sibio, nga ptimalapit sa ta~uo. -Tiy6,..-ang sabat nia..0-~nagcadto lang sa. pagpahibalo sa iwio nga subong sini muali.sud a'ng pagbati ni tiyo6 Andong. -Ngfaa.. Anano nga balatian- ang urna b ut 'sa' iy,,aT - Hilanat man hm'ang; apang car-on nadu. gangan, sia cag indi na gai acbangon.sumabat ang tauo. sa isa ca masu-bui nga pa~ng-) guy ahon. Pila na ca adlao ang. iya sinai pagbati? Mga, 6ua. na carqn ea adlao. Nga a n-ga u'ala' nia igpabulong guilayon?. Duha, va, ca mran ugbulong ang naga-ilis ilis,apang uala' sa ila sin~g may naca-ayo. -Con am6' mabug at gali ang pabatil nia, sadto? -Malisud guid cay caina sang paghalhn co didto -lipung na sia cag. uala na, gani gui. vadapati sang bulong, -iCabu ang sa imo! n-gaa nga uala" mo aco pahibalo, a guilayon..Mapahibalo man untah aco sa imo tiy6 ugaling im'di 'si bu U't cay may nagabulong mian con6 sa i. -ISin o sadto ang nagabAntay caron s i~a cay binay'lan mho didto? =Ang, tigula"ng' bala ngra dira' man sa anion amo ang nagabantay caina sang paglh~lin co, cay cami man nga duha ang nagasagud cay tily6 Andong. -Pag Yuna na didtcip cay maapas aco guil'ayon; aguihon co lang ang r nanugbulong, sa banua jCailo man si -Andozug, pagacadaci'i sang

Page  157 .-157. cabalaslan co sa i ya. Nana ugy any s'ula.)u on cag m'anuntbalic sa Ilang-ilan'g sa isa ca madasiy n~a lacait. S5ang iya p gcatalicuct, htmnimus si capitan Sibio cag sumiacay sa is-a ca salaquilan tubtub sa,.banua, cag sang iya didto pag-abut, ania sig isa ca maay& ng-i m.ranugbln cag guindala 'nia tubtub sa puluty-an ni ty6,O Andong. Dumulug ang sala'quian,- sa Iu-6- sadrtong natacpan nga parnandayan: nanaug I si capitan Sibio n ga gurnabuylugan sang isa ca, manug bulong. cag sa uaIay duhxg suniaca sila sa ibabao. Sumulud 'sila sa diutay, ng~a hulut nga nahamtangan sang masaq ai, apang~ sa~ig ila pagtaknua' sa gvanghaan, naquita nila nga, pa. tay na, si tiy6.Andong, cag sa luy6O nia naga hibi yad-.ong cailo, nca tigvulang n. ga na-, ngin cabuylug' nia sa dizgay nga mnga, adf"-o. -4Canan-o lang siriat inabugto6 ang iva guinhaua?=namangL~cot si capitan Sibio sa ti'gulang nga nagatangis. -Halus, lang, macabalic diri ang sulugyi-o-n nga. nagtunda sa imo _-jSin o ang upud ninyo di n~aiban? ~-Uakl; duha. lang carbi sang sulugu-own mo nga guinahilin ang- naghimus sang iya bangcay cag miay 'pila man sia ca abyan nga nag salac-t caina sa paodu ao sa iy'a.. Pinahiran sang tigulang ang i),a mrfa Urih' -cag tuma mud sa, bancay iii tiy6' Andong sa dacLu nga casaquit. -Indi ca nmagpangalisud tigulang -angr pulong.ni capitan Sibio -cay- yari aco, nga mnagapatigayon sa pagp..Aluborng sang iy a bang

Page  158 58 -cay, cag iclao, 'daihon co sa balay con Matapus. Sang uaUa' na sing sarang mahim6o si capitan Sibio,. guinhimus na lam ang nia ang-maayo ng'a pagpalubung cay tiyo' Andong. Punmabacal sia sing isa ca 1ungron nga malahalon nga gu-insudlan sing bancayr ni tiy6, Andong,, cag guinpahamtang nia sa isa. ca matahurn nga tolongtungan tubtub nga n~acalam. but sa simbahaah. Sang AUb3 na mab-enditahan -Slang Parn ang bangcay sadtong but-anan n~fa rnanug-aliI.~ cayLucia, guinbud ugan ni capitan Sibio tubtub sa Patio, cag didto, guinbayaran niai sing isa ca. finubnan nqa malahalon, nga arno6 ang guin —. pahamntangan sa iya, isa ca linubngan rng'i ba.to'6 nga'uala sing cagabucan tubtub sa' olehe nga tnga adlzo, cagy may sarang tultulon si Lucia- sang iya. rnabilin nga. mga tul-an. Sang icflubong na ano bancav ni tiy6" An~dong, bumuhat si capitan Sibio sing isa ca wulat na' pinadakl, nia cay Lucia, isa ca SUlat nga na'gasuguid'"sang masubL) ng~a camnatayon sang iya mahigugmnaon nga manug-alila, upud ang- isa ca mabina-lac-on oga pap7glaygay,na d sa rnagpang~alisud cay nalubung sa isa ca maayo 1nga pagh~irnus ang t~o np~a iguinpacaamay su. fgud sang hinumlaran sia sing painoino. Guinsapopo man ni capitan Sibio ang cailo rnga tigulang nga natigincaupud ni Luci-a sa dugav nga mga adlao, guindaki' nia sa iya puIluy-an, cag didto, sa tiala na paghilabti -sitig bisan isa ca- mamnag-an nga sugo6 guinsagud nila sing maayo,, cag guinhatagan nila sing capahua. an ang mnapigao -nga cusrig sang -sa ca tigulang nga' may quinahan'glan na sa

Page  159 I I -'52-' pagpahu-tray sa pagp~aabiJ&" sang iya catapus-an nga mga adlao.... Sumugud na' ang pagtacup sang ganha at) sadtong diutay nea pamandayan sang ouitarra.cag violin...Surnugud na ang pagcapap~is san-F rya -mga bat anan tiga pLrnUIityo, apang nacabilmn shig isa, ca malahalon nga handurnanan nga diii mnapalh sa taguiposo-on sang tagsa ca urnalagui sa mnasangcad nga dalan sang Ilang-Ilang... xxx mqa dlumulueao sa. Patio Aug adlao nga naga uas-ag sang tinipic sangy iya mjalaba ab nqa banaag ni~a nagasilac sa pinanid 'sang nagabucad nga Margarita, Violeta',' cag iban pa nga cabull'ican., nga nagapalanub6 sa Iuy6' Sadon~g dinudiog nga bat6' gal naga libut sa higad -sang rnasangcad cag wnamingao, nga Patio sa Fundaci'mn. Bumagfin'g sin g i'cap at cag tonga ang -daan nga horasan uga naharutang sa - babao sangr ganhaan sadtong diutay nga sulusimbahan gaa binuhat sa bat6', c'ag nahamntang sa tung~i 'sa-d tong masangcaid nga Patio. Nagahinunod na ang adlao,' cag nauas ag ang, iya buiauanon' nga nmga silac sa isa ca IIapuui nga cruz nga nagatindug sa ibabao sadtong diutay nga sulu-imbahan. cag gu'ln~atalicupan sang mga mDap~iti ng~i capis,)isn. Aug mga maitum nga alibangbang nagyaSLugud na pducsainanid sang mqa maputi nga cabUlacan nga n agapamicadcad sa higad sang tags't ca linub -gan niga ila naharntangan, cag ang mga siruns'ium n ga nagapal'ahu uay sa sulud sang ila 'mga liya nga dahon,

Page  160 -i6o n-ag-ahinuni sa labing mat'agsing cag marnin'.a'O taga tingug, subung sang mnamingrao nga tingug. sang camataiyon,. nga nagatuao sa sulul sadtong silimbahun upg hilit. Sa' uiak maduga'y, may SUM Ulud, sa nabucsan -nqa ganhaan- sang Patio, isa c-i tigulang nga Ihiq~ui nga nagadala' sang isa ca gamit nga inugbunyag, -isa ca sundang, isa, ca sulit cag isa ca -zalde 'naa tu big Sang 1) a pagcasulud sa am6O nga Patio, lumibut sia sa paapaqnusisa sang ta,)sa ca cahoy nga nagapalanMb6' sa higad sang tagsa ca finubn-gan' nga bat5, cag sang 'Pagcatapus quinuh.?I nia ang isa ca I-lave nga naidaIman sa isa ca bayo', cag binucsan nia yadtong natacup nga' ganhaan sang diutay nga "sulusi~mbahan sa Patio. Sang ubus na -ni~a yadto mabucsan, umining-cu'd -sia sa punD" sang inga Rosal cag Margarita sa pagpanghilamion, cag ang tagsa. ca cahoy nga i) a mahilarnonan, guinasabli-a'n nia ang puno6 sang matin-ao aga' tubig yacito am,6 ang nagabantay sarg Patio. S'~a -uala' iadugay nga tion, may sumulud man nga isa ca Ianub6 nga parnlatan on, isa ca maanyag rga ulay nga halus macalambut sa pinuigon nga duha ca pulb ca tuig, napunihan sang mnga malahalon nga gamit, nagasayia cag nagabay6N sang lubus- put, cagy ang culong nia naa inga buhoc nga nagacauas-ag sa iya maputi nea agtang, nahigtan lamang sang isa ca mait-ur nga liston. Ang iya pagcaanyag subung sang hinuad samaany-ag nga larauan sang Diua, nga bina-nhay cag quinuh"a sa isa ca langitoo oga, d arnguhanon. Sa tungai sadtong marningao nga ca

Page  161 dcapumahaypg sla nga subonip sana isa ca, "Peyna sang catahurnan, nga surnulud Aid- to sa pagtangis sang isa carnalahalon nga han*cmiu ~i a n a ni. Ang )ihac nia tnRa c imnut, nagasapnay sano pinungyot. nga Violeta, car" an g pihiac n a-a i-u yait sang. -isa ca mnatahum npa pu~rong nga binuhat sa lubu's putt cag rnaamllion n~ac lacan. nga nasimnpun'an s nig ila m~anyag n~a rnga dahon, c-ig nasamburan sang isa ca liston nea itum. - Sin o ang yari diri? - namnangcot sia sa t i 3Ulanig ziga nagapanghilamono -Cutub caina uala -pa 5ing nacasuilud, icao l ar a-ng nga isq,-sumabat ang tigulang nga 'durnulug ang iva pagp'angih lamon cag tvimuloc sa amo tiga pawnatan-on'. -~Nabucsan -na ang ganhaan sing Ermita? -hoc0; amoco pa lamaangl mabucsan Lumaca't sia c(ag dumnayon sa isa ca linubngan ngei bat6' nga puinaparubu an sang, rna. -dabung nga wga hilamon' ang iya quilid, cag givasal utan sang pila caipn gaMra rita nga ang buscad rianamg bulkc gui. nadLug'oc sang mga maputi -naa alibangbang. Sang iy7a pag.-ab-it, lumuhud sia sa atubangIan Sang isa ca Cru'z nga nahamtang-. sa olo han sangy amon nga linu Lbugan, cig sang 'pagctau sang iya pa'pangdie sinab-ug nia didto ang inga bulac sang violeta, cag ang purong nga iaguinaulyatan, pinahamtang nia sa amo g CrUz nga dungan ang pag-tu'lo sang iya mga luha'. Sa luyo' sadtong Iin-ubugan nga nagasugud na capugday ang iya mga bato, ti~mangis yadtong maanyag. nga pamatan on sa isa ca mamingao nga tingug- nga guinabuylugan sa;ng.

Page  162 -162-. isa. ca macahalanusha' nga p~anghayhav, tinpug nga luimabad sa calinung sang caT-.apunanon n~a guiniupdan sang rnata-nis nga hinagunghong sang hangin, cag sarng~masubu' nega tingug sang mfta bu\ ug cag sirurnstrum nga ~ajapl~Iasilongy sa pinonsoc sang mga madabutrig nga hilsmon. Sumilac ang catapusan oga bana ag sang adlao cag natuas ag ang bug os nia nga caplaua sa pinanid sang. cabulacan tga. n%~gapuni s-a (jui'lid sangy tagsa ca liuubngan nga bat'.; sumihc m-an sa nauong sadtong maanyag nga ulay, -Ii OYa nagasab -ug sang tinulo sang i) a matin ao rga mnga luhi, n~aa am6o ang burnunv ag sa pinat'id E-ad tong inmga. bulac sang Margarita: rea 1;% a natuparan. Sa UaI5 niat larnang madugay, max' sunulud sa ganha'an sang amo6 man nga Patio, i- a ca mnat-ahum naa patnatan on nga nagatumban sa panUig-on nPa duha ca pul6 cag isa, nagasaya cag nagabay6 sa ng lubus itum, apang mga cubus cag dilii maihalon riga pano-pton. An-g madabung ni-a nga mnga buho'c 'natipon sa dill' mahipid ngA pagpungos, ang iya olo natabunan'sang isa ca 'p fo uiga iturn, ang. maputi ria u~ga li ug nasariburan sang isa ca maitum nga colintas, ang iya -camut n-agauyat sang isa ca matahumn nga rosariohan, cag Png i~a pan lacat maluva caayo rag rnasubi' adg iya malol6' ntia nauong nga subung sang iya guin~abatyag ang daEUd nga. casaquit. Sang( iya paocasulud sa amo6 nga Patio, durn av on sia sa isa ca linubngan nga nacutcu't Ihin a no s a d tit " cag guintcalicupan sang' rnga madabuing nga hilam on ngya daolhalus na quitaon ang ucb-ing sang isa ca cruz nga nagat-idug sa iya. L..

Page  163 - 63 -Sang iya paw-abut sa am6o n~aa linubngan,. guinhapay nia ang pila ca I)unl() sang mga hil~amon r-ga nagntilindug,. cag sang pagcatapus lumningcud sia cag manarnpu-ay sa dacd nga casa q~uit. Tumar'gis sia sa suLIu Ld sadtong mamingao nga. cahora-son sa pagbun\ ag sang tinuh1 san'g iy'a mga luha sa nagatagtimatay on nga Rosal nga halus [nac ahumnlad sang iy a rnga ug.bus sa turag sang mga mada-bung nga- hilamon sa pag suyup sang masilac nC~a bana-ag sang adlao, Turnangis sia sa IlUY6 sadtong it'nol nga, lin~ubugan sa pagua - ag sang tinulo) sang iya casaquit, sa Iu),6 sadtong hi~nigugma niya nga mga tul an nfga burnilin sing isa ca malahalon nga handurnanan nga iya guinatipigan sa gumn tung an sa~ng iya malol5 nga taguipos o on. Ang tigulang vga nagatatap- sadtong Patio, tumnindug sang ubus na nia rn.-tin)o an abg pun6 sang mga cahay naa iya gu inahilamunan, cag, sumaylo sa luyo6 sang linubungn nga bat' inga, guinya, uban sang Isn'ubo6 nga pamatan on, sa pagpanudsud sang- mga hilamon- nga nagapala. nal u't sa puno6 sang cacahuyan nga ragapalanub sa iya-quilid. Sang pagcaquitai sa iya sadtong maanN- ag nga pamatan-on, pinahiran nia ang iya mga Iu~ha, cag sa tuman ngacalolot hinadcan 'nia. yadton'g cruz nga naga-tindug sa olohan sang -amo6 nga Ii u ubngan. j'Pa aalam sa imo amay col Pa alamn sa imo oh "1duniganon nga taguiposo on nga nagpautang sa acon "lsing isa ca inam ay nga gugma; Sa imo hanmu oc nga. catulugan,, pamati i ang ma.minigao nga tingug sin ing anac mo -nga nagalligugrna sai imo."1

Page  164 1 64 - Sang ubLuS niya mnarnitlang yadtong rnaloI6' naa mga pulong, tu-nindUg sia nga bu ut na untii malacat; apang sa uala madugay -iurniulug sia sa pa'gpamnati s;,-dton g7 marmingao nga tinlgUg sang isa' ca..bnbaye ngta nagatanqis, sa, Iu O sang mga madabungj rga hilarnon sa isa ca Iinubngan. - Tiyo, ~Sin-o inang cailo nga- na-~atarngis diri sa Patio? -- nanqutana sia sa tigulang rnta nagapanghilarnon. Isa ca pamatan on. nga babaye -ng-A nagapaflaput s~ang Libus itum, nga sa 'masunsun 'naga cadto diri coa hapon -sa pagdu ao. -?Sin-o ang iya dini guinadu ao oga nagapa nangis sia sing. subo-rg? -Arn6 ang ufa Ico masayuri; sa acon pagban — t(t,) iloy nia nga uala 'pa larnang madugay icaILu bong' - sumabat arig tigulang ngit pumaday'on sang iya pagpanghilamon. Lumacat ang at-no nga pamatan on, cag su. mulud sa pagcfu ao, sa diutay oga sulusiwbahan sa Patio. Sang iya pagcasulud, lumuhud sia sa atubangan sdng isa ca Santo Cristo n~ga rjagatindug sa t(Inga sang isa ca bat6' nga iya nahanutangan,. c~ag quinuha' nia- ang isa -ca malahalon nga nosariohan nga naiab-it sa iya hauac, cag mangadie sa tuman nga p-ag~pamal~audong. Sa uala l-amang tm~-dugay, sumulud man didto' yadtong cailo ng-A pamatan on, nga bag o nag hahin sa pagtangis sa isa ca linijbngan, cag 1uw muhud sa' luy6' sang isa. Nagdungan sila sang iipagguati sa ganna- an., sadtong diutay n'ga sulusimbahan. cag sang ila pagtulucay nagquilalahay sila -nga 'dL'ha. - Ynes! -ang pul~ong sang isa nga dumulug

Page  165 i65 -ang iya lacut - nag-ano man aco nga ualh" aco gv.,ilavbn ma;c.Wjiulalung- sa imol - Lucial:San o ca pa mag-'abut? fihniangcot ang parnatan on. nga nagapana-put baug Lu bUS, itum, cag sa g angha an sadton'g Ermita nag hacsanay sila rrfa-duha. -Mga isa pa lang'. aco ca bUlan r ga nagdun ca halin sa Ma-nikl;, cag m~a isa na aco ca semana diri, sa hacienda. =-Pagcachugay nua rga' adlao Lucia nga. ualt na quit~i m'a!,quit,~4, -. Dugay na matuud, -macapin sa tatlo, ca tuig, beg c,-ihid-lao co na Ines sa imo! Lacat dirn anay cay buut guid aco 'maquighambal sa imo, adlao pa man ini. Inuyatan nia si Inei sa carnut cag 'daihon sa lingcuran nga nahamtatig s'a ILIy sa-ng ganghaan sang Errnita cag didto lumningcud sila nya. duha. -&Sigud sang, aton. pao'bulagay, 4maanoano ca ma-n Ines? ~Ngaa ' nga naigapanaput ca sang itum? ~-LAy Lucia! ang acon caron, cahirntangan masubui na caayo, cay isa na7 la(nang aco nga. nagabatas sang casaquit. =~.Si nanay mo bala?..Patay na si nanay, cag sia. ang acon caron guinalutuhan! — Casan o. lang mnapatay?-Namangcot si L~ucia cay Ires sa dacu nga cab'alaca. - I~ga. anvrm pa lam'ang ca bulan! =tinabubunan' nia a-ng iya nauong cag' humibi sa luyo ni Lucia', cag mni humibi mian sa dacL'I nga 'calooy sa iye. - Ay Ines! nagaangay lang ang atpn capalar'an!1 -an-g pulong ni Lucia ng~a nagap-a

Page  166 1 66 maliid sang iy7a mg& luhA.Sang paghalin co, diri rnaayo pa si, tatay a g caron sa patio co na lamang guinadu-ao! Djo mapunung ang acon- dughan sang pagcid.o co sa arnon pul6' nga natacpan la' ang gang haan sang amnon balay cag guba" na- an — iya pamnandayan! -Uaha ca balai dini matabu ~i sang pagca patay ni tatay [1)? -Uali,. cay didto aco sa Manil~'; nacabaton man aco si ng isa ca s ilat' sa acon, uy ong.nga nagasuguid 'sang masubili nffa carnatayon ni tatay, cag sangy acon pa'gcabasa dao matunao ang acon taguiposoori sa calooy-sa iya, cay na'patay sia-nga uala' sa acon Ilayo', apang cay nalubong na ang iva bangcay sang paocabaton co sang amo nga sulat, uala na aco diri ragn-auli cay indi co na man' larnang sia ina-abutani — May piki na catuig nga- napatay si tatav nmo? -- M'a du h-a na caron ca t u ig! -Dugay Da gali nga patay. Lu'rnigavd. na Iries, ang malauig vga mga adlao sang iya dav or; [iga pagflaijuan, apang sa acon'tag uiposoon nab-in. ang [-a ca ma-, lahalon 'ng'a handumnanan sa iya, n9A amno gui hapon ang. n agapat.ulo6 sang acon niga luh~i'I Indi ca na sina mageabulong Lucia, cay, ang lacat s angc tinui g pagoadali lainang nga burnay k~x Ang aeon, si-ng pila ca bulan Si nanay pa ang upu-d co, cag canron, lain naI nga mnga tinauo. nga- uala\ gani aco sang una sin'g cahirup sa ila.. j Casaquit nga, icamnatay! ~Diin co na lang pangit~,on ang naglufligad nga mga adlao?

Page  167 i67. —Sang pag. abut -co.dri madu ao aco 'untai Ie's, sa inyo; apang gub'in ang inyobay ~Diin' ca caron, nag-apuyo?. -Natingub aco sa ba'av sang isa ca cahimat~i cay isa na~man larnang aco, labut pa gub~i naman ang amon baLiy. ~Maayo ca. lang irn o Lu ci a... -Dill co iglilong; con tungud sa pangabuhl, guinh- tagan aco, sang lar'git sing -isa. ca capala. ran nga labao -pa sang una, -Apang, mapahl ayhan sa acon panumdum-an. yadtong na "glili. gad nga mng adlao nga' bumilin sa acon singy isa. ca malahalon tiga. handumanan? ~Vagaba. lic pa ayhan 'yadtong' mga adlao sang ac'on pak.jatd-s sa mnamnigao nga dalan sang amon puilt'; Nadto'ng paglin'gcud co sa g'anhaan sangy diutay nea pamnandayan ni tataY- nga. nagapa tunug aco sang acon violin con nagahingud-.to, ang adlao, 'cay ~,adtong masidia nga mng hapon nga naga upud quita Ine's sa pagpamna~c st sang m ga bulac sa quilid -sa-ng simnbaha~n n~a'con sa isa nagalilingcod quita' nga tatlo ni Fernando, cao quita' nga duha nagapamat'i sang iya m'atamijs nga tingug?. ~Sin-o a)\ han, ang diii mo-catangis sa pag-' duwdum siningy na gligad nqa handurnanan? 4Macabatas a -o ayhan magcac-is sang ila bi. lid hon nga mga agui nga- nabantoc 'ta sa tu.na. sang — acor. taguiposoon, cag' tal-usan co sining, bag o caron nga cahirntan'an ga uahiniacitbilin sa acon sing -hisan diut. lamang nga handumanan? Oh masad-ia nrka mga a'dlpo sang acon cab'_ub.', nga. tumal~uan, cag dlti na tacus, mac-a-.baudi Tunalijuan camo, apang guinbilinan aco ninyo- slog mga mahal nga handumanan nga

Page  168 dili) na map'anas sa pinaiiid.sang acon c b i h'I Tangisan co cag hadcan ang inyo wvalahalon nga mga agui, cag tipigan co labi pa sa mang gad ang inyo masadia 'n,:a handumnan, nga yari nahaintang sa guintung an sang acon tagu DOSOO!.I.Tim Ibunan nia a~ng i,\ a -rnaa mata sang isa ca pafi6- nga put), cag humibi sa luyo6 ni Ynes. -Matuud Lucia! Con macaduirdutn aco sad. tong aton pag-ululupud sang una, nagalain caron. ang. acon -bu ut.. Yadton'g inga hap'on uga matin-ao ang, langit nga nagaquita-ay quita sa catamnan sang simnlahan sa aoaparnacs'l sing mga bulac nga con caisa guinaupdan ca ni. uyang mo' 1Fira, pagcatahum man.sidto, cagr casubu na caron con acon panun dumnon! -Lurnigad na yadto sing (capin sa lima, ca tuig! - surnabat si Lucia' nga 'nagahibubun ot cag pinahiran- nia ang iya mga 1uh-'.Di in- na yadtong tigulang, nga upud -upulI mo anav? - namangcot Si Ynes. -Ah si uyang Fina, napatay na yadto sang didto pa cami sa Manila Mga anum lang ca, bulan ang naunhan ni tWay sa iya.' -~Sin o na lang sadto ang nagsagud sang iya pagm asaquit? Ang mga so~logo on- sang aron tiya, cay guincuha nila yadto sanig ual~a na si tatay, cag sa balay guid nila mnapatay. -Pagcadali uga bumaylo Lucia, sang c ahirn - tangan. sang tagsa ca b'utang sa sulud lainang, sang pila ca tuig.a — Sang nahauna co ngra pagcadto sa. simnba. hail naglain Yncs, ang aIcon buut sang pagcaquith co saing mga ca'tamnnan..nga masi.ut na

Page  169 - 69 caayo cag indi na subong sang una -Nagabulac man zratu~ud, apang 'Adi na mahuyat'a nga triga bul dc. -Lain na guid -sadtong [nga tui., nga guinatatap' sang amay ni Fern-an'du!i -ang pulong ni Lucia nga t:Imuloc c-,y Y.-,s cig magyuhlUrny uhurn -Labi pa cay' pa'tiy na man ang Pari.. iP-atay na matu.ud!, mnay pila na car( —n ca buanua ziapatay? - acapin na sa anum c bulan. Maaymn in~a'ng nag-ilis, apang indi na gUid tmacasubong sa iya. -- ~agca maloloy-on sadto npta Par!I Pa-ai o gali caron si Fernando?'- namangcot si. Luci~a Cayv Yi.es. M- Ma yo man nga suboig sang una. -Sugud sa~ng didto aco sa 'Manila ual'A n a aco macabaton sang iya -Atulat Ualla ca macabaton sin,) sulat nia. ngra- nahanutngud sa acon? '-May isa sia _nga bin~ihn sa. acon sang, iya paghalin'diri nga, ihata4i (.0 sa ir'no con mag-abut ( a ca rnag~quita ay quita, naa duha.. -~Pi in na bala sia, caror? Sin &' nalangy sadto ang nagag-asto sa iya cay patay na a ng Parl? -.San-g pagmasaquit sang Pari nagpaisa (fir cay guinpasug~at sia s a Manil,cag sangpa. capatay, humnimus sia cag magpa America cay. didto con6 nia hingapuson angiy pagtoon.. mna ayo didto- c-ay madaM' ' ang palamugnan cag. macato oro siai bisan uala sing galastohon. - jCailo ti~an Mi Fern'ando! Calisud ayhan sang pangab'ihi nga tnadamgat nia sadto. - Sa ualu pa mapatay' aug Pan," guinbilinan nia si Fernando sing lima ca gatus ca -pesos' nga inogsacay sa Manila, cay iya " <id tugon

Page  170 170 niga sumac~ay, tungud -nga, dirf uak" n~a sing, magahingapus paggasto. -Pagcamaloloy on guid sadto nga Panl, cag -pagc(-dac1ii sang cabalaslan nga natitano sa iva nii Fernando.~I sa ca cabalaslan' n~a, diii-. nia malirnutan tubtub con san o,- sumnabat si Ynes -sa rn a l3 wa ~y, naa pulong., -* N~a a n'ga uala' guid macasulat sa acon s-i Fernando nga magasicay si3? Ang ~Aiing niya sadto sa acon dacti unt,"t an'g iya cabubut on sa pagpa aiam-sa imo did to sa Manila, apang vahu -,a sia cay basi con nacalirnut ca na ayhan sa i a.a. -=Nag-ano man "si Fernando, pagcalain 'sang huniihunll1 n~a iya na abutan1 ~Macabatas aco a-h an. maglimut sa isa co ca maa\yo nga aby'an? ~Bisn lman samahirup, ta sadto- n~a pg uluIlupud!. - Sang buut ra sia masaca~y may sulat sia binilin sa acon nga, ihatag sa irno con magabut ca jSan o mo bala 'cuha-on? Bias sa hapon; macadto aco sa simbahan cay ang anion hacienda malapit man lamang sabanua, labut pa ma\?7 salaqtflan man. ~Yridi ca bala imo magdui ao? — Madu -[.o man aco; magaquita-ay langr quita didto cag dalhori co sa imo ang -sulat. I-lo o; paabuton co icao buas. -Indi guid ma~glisai racadto aco. — M-aps uli na quita Ine's cay dao hapon na guid ini, gani- ang acon rmadayon pa aco sa hacienda -jIndi ca aylhan maoab ihan? - namangcot sa iya si Ines-. - 1ndi aMh! pila man cay may salacy-anaco. jSin o ang upud mo rnaapa-uli? Lca114 / I

Page  171 171 Ang isa co' ca sologoon nga, babae nga nag ahulat sa acon sa salacy~an clidto sa sagtu". Gumua' sila nga duha sa ganghaan sadtong -mamin'cao nga Patio; tumunud ang adLo, cag bimay lo ang casisidmon; gurnua' ang tigulang nga nagabantay cag tinacpan nia'ang ganhaan. XXXI masubu riqa dlinaldn. Sang madason nga hapon; hurnimus si Lucia c~,g sumacay sa. isa cai m~tahurn nga salacyan sa pagdu ao sa, cubus nga simbaha'n sa Funda. cion. San iya- pag-abut, surnulud sa nabucsan oga.ganh-aang simbahan, cag cumadto sa pagluhud sa tijan sang altar nga nahamtangan sang maanyag nga larauan sang Virg'en cag guinas~ilacan sang' catapusan nga bana ag sang adlao, banaag nga guinasulo'na sang nanubaytuhay) nga duagy sang malu-bug nga mga salaming nga. nc-hamtarg sa tagsa niya ca talam~ua-an. S-a sulud ~sadtong malinon-g nga simbahlan nga uaki na, singy ibanp- pl a durnilu ao, sumuhud sa hinali latiang anig hinu f ni sin -Y S Alirn. baba'tan'g sa pagduguc~ sadto'ig matin ao nga tubig uga n asulud sa isa ca benditahan nga bato sa luyo' sang grangha an, cag sa uala ma'dug-ay, na'iglupad sila, s'a olohan sadtong cubus `nga altar cag manghuguiao sa malol('. nga tinigug, tingug nga amo lam.13an ang turnublagy sa ma linung nga pagpar-nalandong ni "Lucia. Sa uala" madugay surmulud mmA didto si Ines, cag sang iya pagy abut, lumuhud sia sa luy6" sang iya.maabiabihon nga abyan. Lumigad' ang tung" sa horas sang ila pag

Page  172 -172 -pangadie, c~!g sa, ualht mad uga'y gumua' sila nga, duia. sa, 'simbahan, Sang ila pagabut sa sagua lumingcud- sila, sa isa ca wutd nga cahoy n~a, nahamtang sa tunga sadtong masi ut nga catamnan sa luyo6 sang pagapangairnion nga m'ga bu-' lac, cag sat IU tuga san Ila. mahirup nga pagham..balanay, quinuh~i ni [n~s ang sulat nga-naputus sa iya pau'y6, cbg tinunghol niya cay Lucia.. -Lucia -- aug pulong nia, -ya~ij, ang sulat ni Fernando nga guinsiling co sa imo cahapon, -Dalha-diri ca> bas-ahon, ta Dinaho Di Lucia ang) nat acpan nqa sulat nqa guinatun'ghol 'sa iya; binucaran niy a sang iya pagcabaton, cau sa. ILI ni In's, binasa niya ining. masunod nga mga tugon, ni Fernando. ((Minam-ahal co figa abyan: Lumigad n a ang malauig nga mga t uig sang aton paglbinu'lagay, cag lumnigad manr ang madami nga horas nga tagsa sa ila guinahalad co sa, pcagdumdum sang aton malahalon nga mga au Sugud sang paghalin mo, sa, inyo puld, i~sa ca sulat 'an. — nap-adala co sa -ito nga uala' na, aco. sing balus nga, pinaabut cund'i ang iya na, lamang ni Ines nga nagasuguid snmaainqa, p-agbaylo -sang frno cahimtangan, cag 'sang imo pagtaliua'n qa matahumn nga 'pul6\ sang Ilang~ang Sugud sadto, guinahandurn co na lamang ang pagbasa sang imo m raabi abihon nga mgatugon, cag sa-ng lumigc-d ang pilai ca bulan, bumatvag aco sing calipay 'Sang -isa camaa humn nga hapo n nga naquita'i co icao Lucia,' subone sang isa ca- btjcadcad nga, buiac sa, 't4unga sang malauig nga quinubayan sang imo mgacaangay. nga cadalaganhan, oga nagadayan sa

Page  173 - - 73 - isa ca bahin sang mga masangcad nga dalaa sa Manili. Sa sulud sang b-tnsahon nga t ulutlhuan inga nagatipig sa irn, claci unta atg acon handumlt nga duiauon co icao; apa'l,, gluiiaaabbaga1i man aco sang dcacii 1ga i.ang:luhaduha nga ayhan bast con iiptnl;a ca na magtainiao, saisa is trO cucubus tga abyan nga sub.tlu-I sa, acon. Lurnliad ang icatlo) ca tuig sang pagtoon co sa Manila, ca^ sa catap:isan nabaton co ang inasubi ntga sulat sang PIar, nga nagasi liti uga pumaul aco guihapon sa Fundaci6n cay nahanta.ng sia sa unabugo at nga balat an nga uala na sing pagsalig tnga inagaay,(. Sang ubus co na inatalasta's ang masubil nga mga tugon sadtong maloloy.on nga manuggasto sa acon, guinhinus co ang acon mnga cadalhan cag pumnauli sa aton duta nga caau galingon, nga ang aco!o cailo nga taguiposoon bumatyag sing dacu nga camingao sa catapu san co nga pagtuinban sa masangcad nga dungcaan sinang masadia nga banua nga ougatipig sa imo. Sang nagalayag na ang sacayan sa iya maazul nga tubig, bumatyag man siing casu b.l ang acon taguiposoon sa pagpanganinao sang isa ca tmailum nga lambung nga-naga amiat padulong sa pagtabon sa masanag nga bulutlacaln sang acon mnasilac,ga palaabLitont cag dungan sini, matulo ang acon luha cay guinl<patagnac sang casaquit nga dao ha'us magapunoUg sing acon dughan. Sa catapusan, tumumban aco sa diutay nga ba'i ia nga acon niatauohanSang acon pagcasacl sa Couveito, tinauag

Page  174 — 74 -aco sadtor{g raloloy' cn nga Par! ria d.4o halus na macahufuag sa -iya higdian, -cag sang paghaluc co sa iya car(nut., inuyatan niya ang sa acon, n ga nagatulo' ang iya luha s~ PagpaqU Igsapul sa catiga\ unan sang m a,butang uga nahanuingud sa acon maa~ o nga palaabuton.' Sang IlUrnigad ang tatlo ca adlao nga naca: abut aco sa -Con vento, pumiyung ang rnga matai sadtong inaloloy on nga manuggasto sa, acon sa pagsugud s~ang iyA dayon nga. ca'tulugon, cag nabilin sa acon ang lima ca gatus ca pi, sos nga iya guinhatag sang' pag abut co, upud ang inarnay niya nga mga tugon nga con ua. Ia, na sia; ang arn6o nga cuarta gastohon co sa p aghiUat singj i sa cai malauig nga panacayon sa Atinerica, sa pa-hinigapuis didto sang acon pagtoon tubtub nga madangat co aug acon malahalo'I nga handumn* Sa pagt Um-n sadtong maayo nga caiisipan nga guinabilin sa acon 'sang -acon rnainauaon uga Pari, guinhbimus co ang~ acon mga cadaihan sang lutmigad ang siamn ca adlao, nga nalu. Lung sia,, cag sang ubus -na aco nasccapaalarni sa aton- hini-ugrna nga banua, binavaan co sa pagsuguid sing' isa~cp- mala~uig nga panacayon sa pagpangitia sang isa ca bulahan nga. palaabuton sa wjalayo tiga cadu~tzan san~g Ame'rica. Nagabatyagy sing -dactui nga' ca'subui aug acon taguip-osoon, cay sJUguld sadtong mnga adlao sa~ng aton pa'g)bulauay uakta na quita' oga duha magquit-", tubtub tiga umnabut. na man ining ina'sub6u nga mrga adlho san-g acon panacayon; cag ap~ud lamang nga mac-abilin aco sa imo sing isa ca masubW,,na', paalam. gujinsulat co ini nga din alan cag iiugya'n cay' Ine's nga iha tag sa irno ccn mag-abut ca..

Page  175 '75. CLItub nga Dagab;-sa ca sini ruga dinalan, panumduma Lucia andg ino, abyan nga si Fe'rnando uga, hlmrayag. sa rmga masangcad rnga bay bayon, sa pagpongit;a sa rnalay6 nga caduti.an sang isa ca cabulahanan nga magapuni sa iya palaabuton nga rnga adiao, cag diii man pagcahimti y'adtong rnatahumn nga mnga hapon. sang aton masadia nga paghina-mba1a), sa catamna~n sang,simnbahatn, nga am6ao ang matuud nga sacsi sang aton mahirup nga pag inabyan. Sa pagtumban co sa dutal' Dga acon pa. gadayunan, ig ahalad co. aug acon bug os 1a tnga adlao sa. isa ca matuturn nga' pagtu on', nga pagabuylugan sang ualay Untat nga pangabudlay nga amno na limang ang dalan nga sarang co rnaaguiban, sa pagdangat- sang acon. malghalon nga har-dur-n; cag sa sulud sining tnap'iut inga mga adlao sang aeon pangabuhi guinapaugay6' co lamang sa irno Lucia. nga difii ca gui'hapon maglimut sa paghalad sing isa ca pa'ngabay sa langit nga paagumoni niya. sing cabulahanan ang cubu's mong abyan nga si Fernando~> Sang ubu's na mabasa ni Lucia aug tanan tiga, tugon ni Fernando, pini ud niya cag tagcon yadtong sulat nga pumabatyag sa iya sing casubui sa sulud sang malinong- nga tion sang i) a pagbasa..- Ine's-Iang pulong ni.Lucia tiga tumuluc sa i). a. abyan, sa sini nga sulat ni Fernando calpoy aug acon sa iya. I1sa. sia ca parnatan on inga nagahigugma sa'ng matayo uga paia'abuton... -1Ah, si Fernando!' su'mabat si Ines sa ma

Page  176 176 -Iaguay n~aa tinaug con diii lamang ang ljmao niya, nga pagpaninguha', sin o lang atng n aga'hunmihuna nf~a mnaca tron sia sa tungai sang mapi-ut nga patigabtlhi, cag ual na gao sing guinasaligan nga guinicanan? lMa~ayo gani cay naloov sa iya ang Pard!. - Sa sulud- sang tatlo ca tuig nga pagtcon ni Fernanclo sa Mnilt, amo6 pa -lamang min caron ang iya pagpauli sa Fundacio'n?-rangutmna si Lucia cay Itx's =Sa tagsa ca tuig nagapauhi sia- diris mnga bulan ng~i u'ala" sia 'nagabuth60, sa pagpul yo6 sa, luy:6 sang mcalolo' nga Part nga nagacalooy sa iya. Maa) o pa gali s Fernando! Aco, sa, sulud sang tat'lo ca, tuig nga pagtd~on co sa Manila, bisan.macaisa lamang uala aco diri macapauli. Didto, guinahandumn co na, lamnang sa inamningao nga cahapunon, yadto-ng Masidia nga mga hapon ngi nagaatubangay quita Ine's sa tungah sa sining matahuim nga ca-, tam nan. -king madabong uga. mga' `-ahoy nga naaaag sing maamion. nga r nga' bulaam6o pa, ang matuud- n~a sacsi Lucia, nga nacaquita' dini sang aton mahirup nga paghamnbalanay. T'nudl niIne's ang nagabuac n&1Roa sa ila Iuy'o, cag, Si 'Lucia pumacsi sing isa, ca bilog) sang maamion niya nga bulac, cag hadcan nga dungan ang pagcauas ag sang iya matin-ao nga mga luh~a. — Bulahan nga cahoy- ang pulong ni\anasa tagsa ca Mayo nagahum~lad sing layo\y6 nga mga ugbus, cag sa. tanan nga adlao nagabujcad.sing maputi1- nga mga bulac. sa pag

Page  177 I177 -binnag-spng aton -durnw-an inpa handumanan'. IDili bat i mIa tu ud I n es? s-jMatuud Lucia! sa tagsa, co -ca paggua" sasimhahan, n1ga maquita co-ini-ng madabong uga cahov nga iiapnrmihan sang buscad niya nga mga' bulac, subong sang guinapatari ao co guihap,,[on ang paglingcud ta sa, iya luyo tiga nagapaitunog -ca sang. iro-violin, cag aco nagaparrnati sang iya mnatamn-is ngra ti nugoy - Diii. na pa h'dayuna bIe's cay na~galain abgp acon buut;, BuIphan ca Lucia cay guinbugayan icao sang latngit sing isa ca mabinatyagon n g-a taguipos('on Dga amo, ang turnipig sa ng m ala~ halon nga pinanid sang irno durn~an nga Pa. Tumu~nud ang adlao sa catungdan, cag 5I1. mugud zang pagcapalong sang'iya ma-silac nga niga ubong nga nagacauas ag si pinanid sangi mpa dahon sang ca'cahuyan. Sa luyo satig rnaamion nga 'mga bulac nga nagauasag sang ila. racanao nga jRinanid sa sulud sadtong masi Ut nga catamnan, nataplis ang malol(' nga, pa,..harnbalanay sang, duha ca nagahirupay nga maig ab' an. Gumua sila rigs, duha sa gnhanadtong maanyag nga catamnan sang -simbahan," cag sA ngI -aila pagbulagav, tagsa sa iHa bu matyag sing ca'mingao ang ila, taguipos( on. Catapusan sang Icatlo ca Bahin. Pagapadayunon sa ~Icap at ca Bahin, n-ga amco na awg caa/opusaf.

Page  178 * *~ * *~ * ~ ~ / ~;;. -178 -MAGDALENA JALANDONI ICAP=AT NGA BAHIN CATAPUSAN XXXII.Artq paqtafigis sanq isa ca abi~an. Sugud sang m~a adlao nga nag abut si LIUcia halin sa 'Manila, nagsadia "caayo ang mata-hum nga-balay ni capitan Sibio sa ila caugali~r~on nga banua. Tung~ud. sang- tuman nga pagpalangga' cay Lucia sang iya malol6. nga mga guinicanan guw nsan-gcap nila pagpuni sang mga malaha. Ion nga cadapatan ang ma aluag nga iagauan sang ila balay, guinpatamnan nila sing na'nuhaytuhay nga rnga bulac ang ila,;,masangcad 1)ga pamulacan nga am'6 aug calin'gauan ni Lu.. cia con cahapunon, cag nagbacal s'ila sing isa ca malahalon n~a piano nga guinapatunug ni Lucia sa mga malinu ng nga caho6rason, sa paghatag sing dagay a, nga calingauan sa. iya buut.

Page  179 179 -Sa sitningy hamungaya' n'ga cahimtangan sa masunsun guinadii-ao sang mga dungganon nga pamatan on ang Matahum- nga, balay ni capit~in Sibfo sa, pagya ub sa s'ilimbahon nea (atahu'man -ni Lucia, sa, rnga matahurn ngahoras sang caha purion. Sang lur-nig-ad ang pita ca, bulan sining. hamungaya" n'ga pa'jpuyo ni -Lucia. sa. Iu: o sang iya dungganon ngka 'panimiatay, nagpabuhat si, capitan Sibio' sing isa, ca, matahum nga, balay sa iulnunhan saing hacienda gEsme'ralda' sa- higad san'g isa ca masan_)cad nga baybayon ng'a malapit ca~ayo sa diutay nga b-i nua sa, Fundacio'n. Ang am6' nga balay, binuhat sa, isa c-a ta. bas nga, matahum- c~g ma-aliuanay sa, cadapa. tan nga lubus cahoy cag bato6 cag napinta. ha~n sang lubus puti ang iya, malahalon. npa MPg dingding. Sa iya idal'um nag-alibut ang isa ca, matahurn nga catamnan ng'a nasangrcapan sang nanuh-aytuhay nga mffa bulac. cagF a~ng maputi niya nga talamu'a na binuhat sa tipay cag cahoy, nagalantao sa mga, maazul nga, tubig sang baybayon.' Ini -nga balay guinpabuhat ni capitan Sibio, sa, ualay iban nga catuiyoan cundi pagalitunan\ la-mang sang~ z ya. panimoalay sa matahum- nga mga bulan sa, tingadlao, sa pagsiiyup sar'g maayo nga har~gn sa, baybayon, cag. sa paghimulus, sig. iya guinapalayag,.nga ~catabhirnan. IBumucas ang mnaanyag nga bulan sa AbriI, y-adtong bulan nga am6' ang sucat' sang nahaun~a nga Wuig' sang- paghalin ni Lucia sa Manila. Sa paghimulus sadtong ruasadia nga mga adlao ang panirnalay ni capitan Sibio nagli i, ";A4,,

Page  180 - 8o ton sa matahu'm nila, nga' balay' sa higad sang baybayon, cag didto sa moga matahurn nga horas sang. cahapunon nagapanaug si Lucia ca g curnadto sa tungai sadton-g masangcad' nga hunasan sa pagp am-ulot sang mga. ma. canao nga paquinhason sa balas, ca'g sa pagsuyup sang mabug'nao nga hangin nga nagadapia. sa iNa. Isa 'ca malinong ngra -cagab ihon n ga- ang naga ugsad nga bulan, sumnub-ang sa iya mia'tin-ao. nga butlacan, sa pagsab-ug sang iya mga maputi noa banaag nga pumnasilac iadtong ma azul ng,a tubig sa baybayon, cag su-, wnilac man sa pinanid sa~ng cabulacan ngra nagapamu~cadcad sa matahum nga catamnnan ni Lucia. Bum-agting sing icaualo ang bag-o nga horasan ng nahamttang sa luyo sadtong-tvala.. halon nga piano nga nagauas ag s'ang iya maIoI6" nga tingug sa tagsa ca pagtan'dug sa iya. sadtong tnagamay ngra m-ga tudlo' ni Lucia cag sa uala' madugay nangalisbong ang mayuyumn nga caamion sang Rosal nga 'sa ubtis' na mcbonsang m rabug'na-o nga tinul6" sang tun og namucadcad, ang iya pinanid sa maput" nga banaag sagbulan. Sa tunga sadtong malinong n-ga ton' nga ua4sn /gatublag nga tingug,,cundi ang hinagunghong saing mga. magamnay nga balud nga guinapasilac sang bulan cag guinabuylugan sang malolo6 nga ti-ngug sang piano ni Lucia, sa uala' madugay may- dumulog nga isa ca tauo - ~a gangIa'an sadtong. maputi n~ga balay sa higad sang- bay-bayon cag sang iya p,agpanuctoc sa gangha'an, natunong ang tunug sang piano cag sa 1ai madugay

Page  181 181 gurnua, si Lucia. -iSin o in11"?=n'amangcQt sia sa isa Ca ti. rgug nga malolot. - Aco nga nagadala u,ntah sang sulat nga igahatag~sa imo.-surnabat ang tauo n~a na-. gatangla" sa iya. ~Sa dfin ina' maghalin?, Iya ini ni Ine's; rnga, lima na caron ca ad. lao nga guinpadul-ong nia, sa balay, nga ilia. tag sa irno con caligad aco diri. -~Diin n'a bala sia Caron? Subon~g -sini nagamasaquit' sia cag sa banta% co, matamai ang iya pagbati. Sa uala. madugay nam-ucas ang isa 'Ca solagoon, sang gangh-han, cag dinaho6 niya yadtong sul-at nga guinatunghol sarg tauo. Lumnacat ang nagdala sang u-bus na mabaton sa iya ang sulat, cag mi~n quinuha" ni Lucias sologd~on cag daihon sa, hulot na iya guinapuyutn.Binucaran' niya- ang sulat flu Ine's sa luyo'sang isa ca masanag nga suga, cag binasa ining mastnud nga inga tugon, nga nasulat sa cubus nga mnga 1letra cag dao halus 'na mabasa ang iban nia nga dinalan. 4Sa guihapon hinigugma, co nga Lucia; nagpabatya~g sing dacu' nga_ calipay sa acon taguiposoon ang isa ca balita' nga, nagasuguid -sa acon sang pagliton mo sa m,%tahum ninyo nga, balay dira~ sa higad sang baybayon.,gLumigad -ang isa ca tuig'- sang aton mahi. nip nga paghambalanay sa tungh sadtong masiut nga catamnan sang simbahan, cag ua'* la" na quita' luan magquitaay tubtub nga umnabut Thing -sucat niya. nga bulan. (Sa tagsa ca adlao, nagabatyag ac'o sing tt

Page  182 man nea cabicllao sa imo, cag dacil Unt'a ang acon cabubut-on s9a pagdu ao-sa simbahan con cabaponon, basi pa lamnang con mag.` quitaay quita nea duha; apang Lucia ang acon Iauias diii na macadan-gat sinang acon handum, cay caron yari na aco, sa isa' ca mabug at npa balatian, nga uala' na sing paglaum nga magaayo cay dumapat. na aco sa acon higda. an cag' sa tanan -nga adlao nagap-aabut na lamang sang camnatayon.,cSa su'lud sining diutay tnga balay upa a'con guinalumu~nan, dumapat aco, sa acon higda. an sing macapin na sa isa ca.-. bulan, sa Juyo sang 'isa ca tigulang nga Ialaqui ~nga tiyo" sang acon Hloy uga aw6' ang humalad sang mapigao nia nga. cus~ig sa pagpangabudlay, tubtub in.a macaquita' sing diut inga cuarta ng a icasagud sa acon tungud lamnang. sang da~cu nia nga, calooy, cag ang iya maloloy-on nga asaua -amo -ang nag atatap sa acon sugUd sang acon pagmasaqnit, cag sa sulud sining acon maplut nga mffa adlao guinbucsan iiia ang isa' ca iniloy nga gugmna sa iya tag-uipos'o ngIy ao guinapautang sa' acon. IcSa sulud sining masubui nga adlab, guinabatyag co' nga dill na macaligad ang acon cabuhi, cag sa pagtinguhai co nga macahalad sa imo sining catapusan nga pagpaquighambal, guinipangahasan -co pagsulat ining tinaga nga inio caron guinabasa ag ud sa iya masayua m~o ang acon [nasubu", -nga cahirntangaln 'cag con culacgon aco sa palad nga indi na qui~ta nga duha 'magquita" bilan'gon mo lamnang nga isa mo ca handuMna-nan' sa acon ining masu. bu~ -co,~ nga mga tina-ga' nga guinapadala sa imo. CiPa'alam Lucia,! iPa~alarm sa,imo oh hini

Page  183 gugma co nga abiari! gGuinab3-nta" cocaron nga dlih 'mo na maa. butan ang acon cabuhi cufl ligaran pa sing pila ca adlao ang pagp —quigquitfnmo sa acon, cag bisqan sa. ~ na quita magquitaay -sing dayon panutindtim3 latnang ang cub'-us mo ilea abian cag dil, pagcafimnti sa paghalad sing isa ca panga bay sa langit nga. magbulahan ang iya cala-g. Caron pDagadulugan~ico. pa ang paglacat sang acon- pluma, cay agaocmut guinacaua an na sing cabascug nga s'arang. icauyat sa iya, cag sa. pagtacup co sini nga tin~aga nga nalh na sing sarang icadugang, paaasiguran co na ang paghiagurn sa'ag isa ca m augcan ng~r pag pahuay, cag ma-yatacupj naman 'ang acorn-~nga mtiata sa pagsugud sing isa ca harnuuc nga catulugon. Paalam sa. irno Lucia, cag -panuruidulna lamang ang cu~bus mo' nga, abyan naa si Izness Sa'ng ubus na mabasa ni Lucia ang m~a tu gon nga nahamttang sa sulat ni Ire'3. bu~uaatyag sin'g (lacui nga~carningao ang iya~ta guiposoon cag sa su lud sadtong malinutigi'nga cagab-ihorn nagr patul6I sia sang i-ya ruatin aonga mga Juhal..Sang madason nga hapon hu'rnimus sia upud angy isa nia ca solog6on ngq babaye, cag, pil. rna-cadto, sa Fundacio'n sa pa'gpaquigquitai sa. iya abyan nga nagatagumatayon cag nagaliandurn sa pagpaquigjquita sa iya. San' iya pag abut sa banua, umuna sia cag surnulud sa simbalhan sa pagdu —ao, cag sang pagytamuii nia sa ga nhaan uala sia sing iban nga naquita cundi ang isa ca tigulang n-ga la. laqul ngp nagabayo sanga put(, nagadelargo cag nagacal6 sang lubus itum, cag nagahambal sa

Page  184 isa, ca tauo n, a nagatatap. sa ng, simbahan sang iya, fnga balayran sa' pagp~alubung sang iya m[i. natay nga bag o pa lama'ng mabinditahan sa si mbah an. Sumulud si Lucia cag lurnuhud sa, tilian sang isa ca altar nga iya. guihapon g~pnaludhan, apang sa ulah madugay nanumbalic' sia. sa pag panilag sang -guinahambalan sadtong.tigulang cag -sang tauo. Pat -sang limus ~pila tanan ang acon balayran?==-ang pulong sang tigulang sa tauo, niga naabntan ni Lucia. Sulmaca ca sa convento-ang sabat sang ta, uo nga, iya, cahambal==cag didto ca maquisa. yud sa, iya, basi pa coil malooy man sia sa imo cag 'ipautang nia ang limus. -Ba-si Ipa matuud; cay aco tama' man ca imol, labut pa, inang napa-tay uala na. man sing guinicanan niga guinasaligan cag cami lang sang acon asaua, ang nagacalooy sa iya. -~Anano mo tiyo' inang napata,?-.namnang cot- si Lucia sa -tigulang. -Apo6 co; bata' sang acon hin~ablus nga ba. baye. -~Sin-o aug iy'a ngalan?,Si Ine's; pamatan on mati, niga subung inday sa irno.ViCa -san-o mapatay,? =Cagab i Lang.. ~Ul'na, bak4 na" sing iban niga, himafla cag mga aby-an? -Aco na, man lamiang riga isa, ang iyapJi. Matai, apang. sang buhi pa sia, nagsuguid sia sa, amon nga, may isa, sia, ca mahirup niga abyan nga, si Lucia.-IAhI si Tries nga amo ang mnahirup co

Page  185 ab yn sugud sang magarpay, pa cami, patay na galif? 'humibi si Lucia sa luy6 sang tigulang. -Icao gali inday ang iya abyan nga, guinasuguid sa, amon? Aco con may igasug6'; ldi-in na caron ang iya bancay? -Nauna 'na' sa patio halus lang macahalin, c-ag sumulud ca diri. -.Anarno ca~ran ang paticang mo sang pagpalubong sa, iya?..-Maano guid' aco cay uafla aco sing sarang gastohon? cntib lamang sa duta! -Cailo man si Inesl sa, caron -tiy6o, ang acon pagbuut ipahamtang co ang iya bang. cay sa isa ca linubngan nga, bat6', cag indi ca magcalisud con nahanungud sa, galastohon cay plngaco~an co ang tanan nga, balayran sa pagpalubong. sa iya.-MadamLu nga. salamnat inday., con ipa.u; tang mo, ang dacu" MO nga calooy sa, amon: Isuguid co ang matuucl, subong sini uala" guid -aco sing galastohon nga, nauyatan. -iYari ang cu~arta!==cumuha si Lucia sing ctlo an. ca pesos sa Jya bulutangan cag iha. tag sa, tigulang.!- Icao lang tiyo ang. magpatigayon sa pag bayad sang tanan nga, cagastohan sa pagpa. lubung, -cay Ine's cag con culangon inarng nga guinhatag co sa imo pahibaloon mo aco cay padaihan ta, liuan. - Salamat inday!l=ang pulong sang tigulang nga tinung-hutan sang cuarta, nga guinahatag sa iya- sala'mat sa, daciuz nga c-dlooy nga gui. nahalad mo sa inmo macalolooy nga, abya-n. Sa sulud sadtong malinuog ng~a tion 'nagbu A

Page  186 i86 -lagay sila nga duha s,a ganhaan sang sirnbahan;. ang tigulang sutnaca~ sa Convento sa pag paquigsapul sa Pari, cag Si L.ucia pumadayon sa- Patio sa.pagtab6 di-dto sang bangcay sang iya abyan'. Sang iya pag abut, nahatida' na ang cutcut sa duta' nga pagatagii'an'sang, bangcay-ni Ines, apang yad%-o gu-inpat-ap-ucan nia, cag sa' olohan sadtong longon nga nahamntangan sang iya abyan,l nagp'atulo6 sia sing masubu" nga MPa luha. Sa taptis na mapahamtang aug bangcay ni Ine's sa isa ca linubngan nga bat6, gumua' si Lucia nga pun6 sang camingao ang iya tagui! posoon sa pagdumduin sang madamu"inuga hanclumanan tiga binifin sa iya sadtong mahigumaon. niya nga abyan sa sulud sang ma-sadia uga mnga adlao sang ila pag ulalupud. Isa eabulag sa lImo sanq qauqha'an. Sugud sa-ne mga adlao nga patay na si Ines, nga' si Lucia yara sd matahurn nila nga.balay sa higad sang baybayon, nagapa. nalagsa sia sa pagsimba sa hiio! nga simba han -sa Fundacion,.sa rnga, matag-adlao nga malinung caayo aug cahoraso'n cag nma'tahumn ang ca langitan subong man sa rnga- adlao nga- Domingo, cay ang puI6" nga n'aham~tangran sang a mo6 nga- balay malapit caayo sa banua, labut pa may salaquian nga n-agadala sa iya. Isa -ca aga sa bulan sa Mayo aga nabucsan ang gaugha'an sadtong imnol nga simubahan, cag n-agabagting aug- da-an nga linganay

Page  187 sa Campanario sa pagpanauag sa pila ca carnasin~imbahon nga n~agadugoc sa iya sa tag - sa ca aga. Sa sulud sadtong maliiong nga tion, sa ua-, ha madugay may dumulug nga isad ca salaquian sa tupad sang nabucsan nga gangh.~v an sang simbahan, cag sa uala madugay nana-ug sa iya si Lucia. Nana-ug sia sa amo6 nga: salaquian, nga uala' sing iban nga tipud cundi sia lamang nga isa.- Sang iya pig-abut sa -gangh.Aian,- hinurnlad niya ang. isa ca ma-itum nga tacurong cag itabon sa iya olo, cag -sang pageatapus. surnulud sia sa - simbaha n cag lurnuhud sa Iuy6 'sang pi-la ca mpsirnbahon' nga tigulan g nga nagadu-ao didto sa tanan inga aga sa pagpalandu~ggsang IVisa. Sang pagcatapus sang Misa, gumnua` ang pi1 -la ca masinimbahon nga' niga babaye, cag sang pagcatapus -sang malicong nga. pagpangadie" ni Lucia, guinua' sia-sa nabucsan tiga gainghaan sadtong imol nga simbaban nga uala na sing iban nga nagagua' cundi sia la. mang tiga -isa. Sang- iya pagtam-ua' sa ganghaan, uala~ sia sinig iban -nga naquita', cundi ang isa ca ti-. gulang. ng'a b~abaye gabag ngdh niya ca rnata nagasungcud sang labing mat~nV nga uchung sang cauayan, nasaputan 'sang nmgalaacg guison na panapton, cag ang iya olo nas'amburan sang isa ca pafio6 nga itumn nga amo ang nacapasili sang caluspad's-ang iya masubL'i nga nauong.- Sa pihac niya nga butcon, nasab it ang diutay nga binag~tong' nga nasudlan sang diut n~ga -bugas caga -nila ca bilog nga tinapay nga guinaaha-.

Page  188 i88 - tag sa iya sang plIa ca malinimuson nga pa.malay, nga iya gulinapaquilimsan sa tanan nga adlao. Ang nagatuytuy sa iya, isa ca bata.nga babaye' vga nagatumban sa pa'nuigon npa, na. pul6 ca tuig, nasaputan sang isa ca. lapat:..nga panapton, cag masubti ca-ayo- angr/ iya maloI6" nga nauong, nga subon~g sang sang nagabatyag s'ing. camingrao sa pagpalando',g sang masubti niya nga cahitmtangan. Sa luas sang gangh'a sadtong malinung riaa simbahan, uagalingcud, ang mnacalolo oy nga bulaig s-a isa ca bilog nga bat6 naharni tatig sa luy6 sang -pinonsoc sang nagatag-umnatay-on n~aaMargarita nga nagabucad sing pila ca bilog nga.bu lac cag sa iya Iuy6O nagalingcud man ai~g tuytuy niya nga bataInga nagahampang sang mga buacna iya pinatwacsi, ~ag nagatangla' sa niauong sang- tagsa ca ~Imala gui nga nagagu'a sa simbahan.I Ang amo6 nga tiguilang, nagatan ay sang iya cam ut sa tagsa ca umalilgui s'a pagpangay6 sing limus, cagy s'a tungh sadtong matahum nga cahora~on guinacanta niya ang Amay. tvamon.cag Maghimaya' ca Maria s~a gangha'an sadtong malinung nga simbahan. sa pag. pangay6' sang calo-oy sangr pila' ca malinimuson nga urnalagui. Sang- pagcatIarnua' ni Lucia sa gan'gha'an, tumnan ay ang tigulang sang iya camnut sa pag-, pangay6% sing. limus, ca-g dungan nga quinanta niy'a ang Amay namon, sa 'nAmmingao nga. fingug; ang batah nga nagatuytuy sa iya, tu-. mangla', cag tumuloc ang ma~o16' niya — n-ga m~a trnata' sa malahalon nga -daguay sadton'g maanyag hau pamatan-on,.II

Page  189 - 89 -Dumulug ang paglacat li, L~ucia cag magtaqmud sadtong macalolooy nga,cahimtangan sang nagapaquilimus, cag ini, sa uala laman madugay, dinulugan niya, ang p'agcanta cag maqughamal sa atno6 nga pamatan on. -Inday==ang pulong Piya-sa, npalan sang la ngit liniusi ninyo Sing diut nga c-iarta ang buki'g. Bumucad si Lucia sing. dut nga nga cuarta sa, iya btilutangan cag linirnus niya sa tigul-ang, binaton sang tigulang ang cuarta nga guinalimus. sa iya-, cag pinaham'tang niya sa, iya suludlan. — Madamui nga, salamat inday, - ang pulong sang bulag nga tumangla sa pagpahimutad sa pamatan-on, —madamu' nga salawuat sa. limus' nga hinatag -mo- sa acon, cag, cabay -pa nga balusan ca, sang langit sa olehe 'nga mna adlao. Sang pag-cabati ini Lucia sadtong mallolot nga, pinamnulong sang tigulang, bumatyagy sing dacL"I nga calooy ang iya mainaua -on tiga tag uiposo'on, nga am6' ang nacapilit sa iya, sa pagpangusihr a. - Nagacadto ca dini tigu'lang sa tanan nga aga?.-Ho-o inday, ang sabat 'sa iy-a sang bUlag~, -sa tagsa ca,aga nga, matahum ang cala-. ngitan, nagalingcud aco, diri. sa pagpangay60 sing limius ea' pila ca masinimbahon, nga na - ga-agui, 4Madarniui man ang nagalirnus sa, imo?nangutana liuan 'si Lucia. -Sa calooy sang Dios, may ilan, man, nga, nagalimus sa acon, cag ang Pari con maggua cag maligaran niya aco diri sa, ganghiian, nagalimus man sing diut nga cuarta tungud lamang sa dacu'i niya nga calooy sa, aeon...4M' ca bala nagalibud sa cabalayan,sa

Page  190 I9 go pagpaquilimu? -Sa tanan nga adlao, amo inah inday ang acon guinahirn6; nagasimba aco sa tanan nga aga sa pagpangayo6 sa langit sang. iya calo oy, cag sa pagcatapus sang Misa, naga-~ Iingcud aco' drin sa' gangh" an sa pagpangay60 sing limus; con ualai na sing nagaguai sa simbahan, -amo ang acon pagsugud sa pagpangay6`- sing limus sa tagsa ca cabalayan. '-Sin-o ang upod mo -nagapangabuhi? Arno lamang ining diutay nga batht nga nagatu) WY sa acon. — Tinudl6 'niya an'g bata~ n~a nagalingcud sa iya luy60, cag ini, turniang Ia\ cag turnuloc'sa maany-ag ngfa pamatan on. Cumuh' liuan si Lucia in lima ca centimos nga cuarta sa. iya bulutangan cag, ihatag sa bata\. -Tungud sa calooy co inday sa imo ba'tuna ining diut n~ga cuarta nga aeon guin~ahatag, ibacal sing calan unon nga imo naluya.. gan-ang pulong r~i Lucia nga nagatuoghul sa bata' sang cuarta. Binaton sang bata' ang cuarta cag binalusan niya sing isa ca mnasadia nga yuhumyuh-um ang naghatag sa iya. Sang p -gcatapus, dumuc6' sia sa duta 'binaya\an niya paghampang 'ang mga bulac sa iya Iuy6, cag magtigay sang lima ca bilug- nga.cuarta nga bag o niya naba-.ton. Pumahayag ang casadia sa lanubo nea naulong,- cag sa sa- dacu\ nga calipay, guiacanta niya ang ma'ghirnaya\ ca Maria. DumaplI~ ang, mabugnao nga hangin -sa aea,, cX$1 nangalisbung" ang rnayuyum ngaa caamnion sang Adelfa c ag Rosal nga nagapa'inucad~ad sa' quilid sadtong imol nga simba. han, sa pagbaton sang bulauanon nea bana-'

Page  191 -.191 -w.- sng9 a~dlao nga nagacauas-ag sa ila pinanid. %'Nanghu'gui-o ang rnga magarnay n~a, capispi-san ng a. nagahalapon sa rnga gu ab nga bat6*-sang simbahan. nga ang Ala ma'tagsing n~a mga tingug), burnud ug,. sa mamningao nga' tingug sadtong mnacalo'lo oy -nga bata'. Sa sulud sadtong malinung nga ti on, namati si Lucia sang guinacanta sang bata, cag sang pagcatapus, tinuloc niya ang, bulag Cag maqU'igh(.'mhal. -Sug~ud caron -tigulang), sa tagsa e'a aga nga nagasuhid aco diri sa simbahan, diii camo maur-_d an sing limus cay rnagatigana'aco sing ig;,hatag sa inyo. -Madamlo uga salarnat inday-ang sabat sang tifgulang nga tumul6 aug iya luha"-n —adamuI' nga salanmat sa caloo~y nga guinahalaI mno sa amon, cag tuingud Dga aco diii na macabalus, Dios lamang ang magabalus sa imo. Tuwaijuan si Lucia sa gang haan, cag nabilin didto ang cailo nga tigulang, cag ang batah nga nagatuytuy7 sa iya sa paghulat sang Parl nga uala" *pa rnacagua" sa simbahan; ang. bata', nagalant.Ao, guihapon sa mnaanyag nga parnat anon, cag uala bumulag auig iya panu.uc tuh. tub' riga ualai madu.la ang.4aguay ni. Lucia' sa ganohaan sadtong sinmbshan.. Sugud sadtovg maiahum nga, ag'a pga ang cailo. nga bulag nacabuton sing diut nga limus cay Lucia,_ sa tagsa ca aga nga macasimba didto aug amo6 nga pamnatan-on, na'gapan ay sia sing limus sa ganhaan sadtong simbahan, cag sa. dacu uga calooy g'uinalirnsan sia sing cu'arta. nga tuman macabacal sang ila pagcaon sa bug os nga- adlao. Con m.nga Domingo sing aga, nga — naquitai

Page  192 -192 -Lucia ang cail6 nga bulag upud ang' tuytuy ni~a nfla bataLi, nga- nagaluhud sila sa isa camalinung nga hilit sang simbahan nga Iapat cag buligon ang ila rnga. pacapton, n-agalain ang iya buUt Dga dao halus rnwatulo ang iy~a Iuhit sa tuman nua calooy sa. ila. Isa ca, matahumn inga. aga sa Domingo, nga ang cailo ~nga tigulang nagalingcud sa ganhaan simbahan sa pagpangay6" sing limus sa "tagsa ca. umalagui n-ga nagaligad sa iya. Sang pagcatapuS' sang Misa nga nagagua si Lucia sa simnbahan, naquitai niya ang cailo Dga figulang nf~a nagalingcud sa bato6 nga iy a gui.hApon guinalingcuran sa Iuy6o sang bataug nagatuytuy sa iya, cag sa ulu-unhan nila nagatindug sa hinut ong ang pila ra. tauo nga nagahinambal nga% lunsay napanap'utan sang mg4 -ctbus — nga panapton, cag sa ila daguay nagapaquilala, nga ang tagsa/..sa ila guican sa' inga, imto nga panimnalay sa-Funidaci6n. Tumnindug', si Lucia sa luyo6 sang tigulang cag s-ang bath sa pagbucad sing c uarta nea igalim~us sa. ila, cag sa ssulud sadtorg malinung ngra tion, nabati-an niN a aug hinambal sadtong pila ca tauo nga nagatfili'pon. - iCailo6 nga. tigulugi - ang pulong sang isa ca tauo riga tumuluc sa- bulacl-Sa tags~a ca adlio paquilimus ang guinacuhaan,' cagiiuabu h'i man sa 'calloo, 'sang Dios.-Con uala" sing Malooy' maglimos, marnatay sa gutum, 'cay ualay ana-Ic cag mga himautI nga tacus, dangpan; — sumnabat ang isa ca tauo nga. pumal-cud sang duha niya ca cam ut. -Pagcadalh nga bumnay'lo sang pangabuhi!ang pulong sang isa ca tigulang nga Hla cahambal- Sin-o sadto ang mag'ah un C-hu:na nga ma

Page  193 1 93 -nundug sia sing subong'sinm! Pagcaayo sangr cahimtangan sadtong una nga mga adlao, cag pogcamaloloy-on sa iban. Su.naa' sila sa Ne., g ro s, cag sang lumnig~ad ang marapin sa na pub ca tuig, nanumbafic diri nga patay na ang iya bana cag anac cag am6' na ina' caron ang iya cahimtangan. 1Cailo6 nga tigulang'! -I~o-ona lamang sina' caron ang nagasa popo sa iya nang itana, ang isa ca tauo. -Ua1b; -ang sabat sang isa=nagacabuhi sa pinaquilimsan; uala' gani sing balay nga.pagapuy. an! - Diirn na lamang nagapuy'O?-nangutana huan ang ta~uo Sa isa ca tiangue nga uala' na guinabaliguia-i cag guba na caayo cag binaya'an sang tag-i\ a. Yari lamang -sa licud sang simbahan.-. tinudlo' sang nagahambal ang guinapuy an sang tiulang9. -Nauili quitai diri sang su-guilanon,=ang pulong s;)ng isa ca tauo nga -ila cahambal,lacat na quitai, adlao na ini caayo. Lumacat 'ang. pila ca tauo rnga nag'ahinam. bal s~a ganhaan, cag uala" na didto sing iban r~ga nabilin, cundi ang tigu'langr nga bukaig cag ang tuytuy niya ~nga bata, cag sa lu)6' nila nagatindug si Lucia nga nagahatag sa ila sing I iLI" -S. - Pinauha' niya sa iya- sologclon, ang diutay nga binagtong nga nabilin sa iya sala. quia, ca san pagabu~t b'nucad niya sa Iuy6 sang bata" cag- sang tigulang.' Hir'umlad niy-a ang isa ca bay6" nga maputil cag ihatag sa bata; cag sang pagcatapus, quinuha nia ang isa ca bayd" nga bag-o,~ isai ca tapis cag isa' ca tacuro'ng nga-maJi'oum, nga iya hina. tag sa ti-golang,

Page  194 ~-' ni tnp. mga panapton - ang. pulong niya 9.-uinbacal co nga igahatag sa inyo, tunaud lamang 'sa. acon calooy Sa nmga adlao nga Domi ngo, ifisan ninyo ang i'n'y guision n:ga panapton, sinang bag o nga acon caron gLIInai-,atag, agUd mac-aimpon carno sa,, ib'an nga surnilimba Con naga misa, ang Pari. Binaton sang tigulang ang malahalon niga lio ga guinahata sa iya binato'n man sang batai yad-ioing mriaputi nga panapton, cag hinadca'n niya dayon- s-a atubangan ni Lucia -sa pagpahayag sang 'iya bug os nga calipay. -Madamui nf~a salarnat inday, - ang -pul1ong -sang. tigulang nga tumangla, cay Lucia - pag-' carnahal sinting limes nga hinaitag mo sa amnon, ca g cabalasian namnon sa it-no niga, dili cami' m-acalimut tubtUb sa amen camatay-on. -Diii ca na'sina' magdumdum c~ay -cabubut on co nga ighatag sa inyo.-Sal~amat inday, - ang pulong ijuan sang tigulang nga guinapamula'lungan niya sa. pagputus ang mga pianapton guinhatag sa iya -, j~ios lamang' ang magabalus -sa, imo! Gumula si.Lucia, nga guinasunud sang isa fli) a ca solog~oo nga -babaye; a'ng tigulang cag ang batI' nabilin sa gangha'"Ian sadtong simbahan. XXXIV Sa sulud sanq pamulacan. Lumigad ang pila ca adflao. Isa sang m~a matahumn nga aga sa Mayo, n~ga. sa tapus na mauas-ag ang mga matin-ao nga Wtiiilo" sang ulan, sumilac ang adlao sa paghatag' sing cabuhI sa mac-ana o nga.pna nid sang cabulacan ngma nagapambucadcad laLucia IV-2

Page  195 matahum. nga catamnan 'ni Lucia Nabucsan ang tagsa sa talhirnuaan sacrtong rnaputi riga b Jay nga nagatamua' sa maazul nga baybayon, cag upud %sa matam is nga hinauunghong sang irga. magamay naa cabaluran, nagabuylug ang mamingao ng~t fingug sangy violin nga guinapatunogy ni Lucia, cag guina-updan sang iya matarn is cag malanyug, nga tingug, sub ong sang guitiauias agan -sang hangin 'sang putli nga. caarnion sang cabulacan sa. pagsaulog sang iya bilidhon nga catahurnan. Sa s'oiud sadtong malinongy n a Cion, may lumabay sa higad s,-ng' baybayon isa ca tig-utang nga babaye nga bulag ang duha ni~va Ca mata, nagasungcj.,d sang matinl() nga utbong sang cauayan, nasablayan ang pihac niya nga butcon sang diutay uga binag-9 tog nga nasudan sang iya pinaqiisn cag guinatuv'tuyan sang, isa ca bat"I nga. babaye nga nasap Ut.-n sang rnga guisl~on- nga panapton. Sane, H~a pagcatupad sa gangha'an sadtong matahum nga balay, 'sumulud ang hat,,',, cag angt buI~g' nga iya guinatuytjyan -cag sang Hla pa!gW-but sa gng'h' pinangadic" sang tigul-ang ang Armay namon cagy Maghima'y;' ca, Mari'a sa rnamingao nga tingug, nga sang pagcatapus, tumangla' sia sa ibabao cag magtan-ay sang iva cam'Ut =Guinoong tagbalay,f-ang pulong. niyaiTimsi, nino-ang bulaig -jMay nagapaquiihmos sa 'hagdananl Vanri ang cuarta, cadtui didto cag. [imsan.-ang pulong sang fiya' ni Lucia, n~ga t-umuloc sa isa nil1a ea sologodon 11ga babaye cag ihatag riiy~a ang. cuarta,.

Page  196 i96 -Dinah6 sang sologon angncuarta n~a guin atinghol sa -iya, nanaug sia sa hagdanan cag linimus iy a sa tigulang. M darin 6 ngta salarnat - ang pulong sang fli!ulang nga dumah6 sang lirnus — cabay pa nns-a balusan can-() sang langit. - Mahibal-o carno rnagcanta? nangutana ang sulugu -on sa tigulang. - j1indi aco. maayo sing tinigugli sumiabat ang tigularig nga t'urn'angla sa sulugo'on. -Canta carno cay nag-agala sa in~o a n g ta gbalav. -Indav,-ang pulong sang tigulavg sa ba. t~a naa nagatuytuy sa iya-Icao lang ang can. ta cay mnaayo ca irno sing tingug Sa. ualay balibad cuma'nta ang ba~ths pagtinguha. -nia nga rnacaagutn sang d-iut- nga gala sang- tagbalay; cumanta sia sang is-a ca calantahon n a Iaqgitnon sa isa ca tin gug nga matam i.s cag malan'Ug caayo. nga sa. uaUIa madugay, nacagaua ang tiya -.i'Lucia. Dinufugan ni Lucia ang pagp~atunug sang violin sa ualay cogahud nga 'macatublagy sa matag sing nga tingUg sangr nacalolooy nga, b a t -. Cu rnadto sia cag Iurnan-tao - sa fiagdanan, cag sang tnaqu~ita ni, a ang cailo nga -bulag. 'rga masubui ang iya nauong cag gui. nahupucg sang bathas ang iya agtang, tumu16 ang iya 1uha' sa turnan nga calooy, cay naquilala' niya n-ga - Omo6 man ang tigulan-g cag ang 'bat"t nga iya guinalimus'an, sa ganghaan sadtong simbahan. ==Nanay Tina, ang pulong ni Lucia nga tutnuloc sa iya tiy c. calooy ang acon sa tigulangi -Amo ina'. ang guinsuguid co. sa irno nga guinalimusan co sa simbahan.

Page  197 197 --Taga-diin inai? namangcot' ang iya tiya' -Am6o ang uala co pa masayuri, cat-on u — sis, ofl Co guid. -Dili" na pagsagad pacanta ang b at "a ca y malooy quita-ang pulong ni Martina nga tumuloc sa' SUluguon. Pagcatapus sang pagz-anta sang bat,`i, cumuh-Li, si Martina sing.duha capisoson nga cuarta caU ang isa hinatag niya,sa tigulang, cag ang isa hinatag ~ily a 'sa bata. Binaton sang duha ca. macaloloy yadtolng limus' nga g'uinaha'tag sa iHa, cag sa, tapus niIa mapasalarnatan, sumulud ang nagli'mos c-ag angy sulugeion; Si Lucia, am6' lamang sang nabili didto, 'lumingcud sia sa hagdanan sa pagpaquighambal sa tigulangy, tun gud nga ang batci na~caquilala nga daan sa iya, tinuloc niya si Luc'ia cag tumu'loc mian -sa tigulang nga nagayuhurnyuhum. -4Pila na' ca balay ang inyo nap- quilimsan?-naquisayud si Lucia sa tigulang -Madamui na -inday h-aln caina tubtub nga' macac'angat c ami diri. —. sumabat Cang tigulang nga tumangla sa pagpaq-Ailala san g finaug sang nagahamlbal. -Aco, ang pamatan on tiga 'nag'alimos sa inyo s'a ganghian san-g simbahan cagl amo min ang acon guinapuy-an-ang pril'ong ni Lucia sa isa ca malolot nqa tingwg.,-Guinapangilala co inday ang irno tingug,.)2 cag- salamat cay nacadangat cami diri sa inyo,-,sumabat ang tigulang, nga sa pagcatlapus binaliq'uid niya ang batah. -Higad na ini sang baybayon? -Ho o; -am' -pa lamang ining aton din pagcaligad.-.-Sumabat a'ng batA nga nagatuy —

Page  198 - WIStuy sa iya. -Malacat, ta cami inday, bas'i pa con may iban man- ngra -malooy maglimos sa. amonang pulong sang tigulang cay Lucia nga duncan pumulot sang i~a, sungcud nga buut na untA matitidu'g. - ~Naciparnahao na camo?-namang~cot sa ila, si Luc'ia. H -oo, angr sabat sang tigulang-guinlimusan cami sang mnanugbaligya' sing duha Ica bilog n-ga tinlapay c-ag amo ang amon pinamahao caron ngQ aga, -Marnahao camo anay, dirn, cag caron ugaling. l:imacat. -MadamL'i lang indaVy nga salamat! Bisan sa diin lamang nga tiangue Isirang cami macaca-on-ang pulong sang tigulang nga pamahayag ang cahuya' sa i ya mas-ubui nga nauong. -Dili' aco buut nga lumagat carno -s-a. uahI pa camo diri macaca-on. Nana uag si L~ucia sa isa nila ca sulugu-on, cag guinsugp niya. naa cumuhlia sing can -on cag daihan, ang tigUlang sa silong. Guintuman sang..sulu'gu on ang casugu an ni Lucia, cag sang Dati pon~ na a'ng pagca on sa luy6' sadtong hagda-, nan, guin-agda. ni L'ucia ang tigulang -cag ang bathi sa pagpalingco'd. Guinapaquilala sang tigulang' ang bu'nayag nga- pag agda sa ila, cag sang9 Lala na -sia 'Sing tacus icabalibad, lumincud si'la sang bata sa pagca on naa guinahatag sa ila. Sang.ubus na si,'a macapa on, guinpas-alamnatan sing macadamui sang. tigulang ang buinayag ng-a p-ag-abi abi sang pamatan on. -Caron-~ang puloong ni Luicia- dii'i camuo anay maglacat, c'ay sa imo, tigulang, buut pa aco

Page  199 - r99 -maquighambal. Lacat camo auay diri sa acoi catamnan cay'malinung caR ualit sing maca p-in it Lumacat si Lucia tubtub sa iya catama.aut nga guinasunud sing batit cag sang tigulant Sang ila pa:casulud sa tnasaanrcad nga p; mulacan, pinalingcud niya ant tigulang sa isz ca utud nga cahoy nga nahamtang sa punr sang isa ca madabung nga Kamuning cag anl bata cumnadto sa higad sa pagpamnutot san, mga bulac nga nagacauas ag sa dui.t Si Lucia, lumin cud sa isa ca pulungcCtar nga guinahandung:n man sang am6 ngp caho.y cag sa tungl sadtoig malinang cag maamioc nga hilit, sinuguran niya ang pagpangutana sa tig ulang. -Tiya ang pulong niya- sugud sang pagca. quital co sa ino sa gangha an, sang sim. bahan, an^ acoa tuguiposoon nagabatyag sing dacCi iga calo oy sa imo, cag ini nga calooy,^ amno ang nagapilit sA acon sa pagpangusmsa sangy icno cahimtangan. -Talagsa lan? intday ang dili *malo oy sining acon tnapi-ut nga pangabuh, cay co.a uala sing mtlkAoy ina lirnos, mamatay lirnang sa -gtinLm. - 4May pila na caron ca tig nga nabutl lag ca? - Nagahinampot na inday sa napulo ca tuig. -Dugay na gall ang imo pagi-aquilimos? <-Sadto,. ualt man anay cay buhi pa ang acon bana nga am6 ang nagasagud- sa acon. - May pila na ca tuig nga rtapatay ang imo bana? f -Macapin na sa duha ca tuig; sang iya inday pagcapatay, surnugud ang acon pagpaquilimosl -tnuibi ang bulag sa athbang.aa

Page  200 -2010-,sang pamatan-on. -jagadi ifl ca guid anay?-nangutanaIruan si Lucia sa ng 'naghaganhagan ang pagtangis sang tigulang. -Tumandulcguid tnga tagadiri sa Funda'cion, cag *tag~adiri man ang a-con bana, a pang nadula' cami anay diri, cay niagpaulh eCarni sa Negros, cag didto m-a-capin '~sa napul6" ca tuig ang anion pagpangabuhi, didto mnapa-tay ang acon bana cag bata'. -Ng~a' -na nacabali~c ca pa -diri?, -Cay may isa aco ca. ~quilala nga -masanag s-ing mnata cag nag upud camDi sang iya diri pagpauli cay' nal-ooy man sia sa amnon. -Uaka' ca -na caron sing cabata an.?. -UaI.; cay isa man 'lamang ca bilogy an'g amron bata' nga babaye, cagr sang pag-abut sang dacd ugra camnatay napatay s'ila sang, iv a bana, cag nabilin sa amon ang isa nila ca bilog Y.)ga anac' nga at m6 mi caron ang bata' nga naga tuy-tuy sa acon-tinudlo6 sang tigul-ang ang, bata~ nga ttumul6' liua'n aug iya luha'. Diii mo tiycq ig~casubiii- ang pulong ni Lucia sa tigulangf, —batasa' hvnang cay 'am6- an-g palad nga g-uinhatag sa imo -sang lang-it. -Guinabatas c'o inday sa- bug os nga pagpasalam at, cay guinaqjuilala co nga'am-6 aung,tacga sang acon capalaran. Sa malinovg co nga pa'gpuyo6 s-adtong una ng~a miga adlao,.sia-o lang ang macahunAhun',, nga manondog aco caron sing subong:-sini! -Tinagjpo sang-tigulane aug camnot sa iya ag~tang. nga durnawiun ang iya painoino. -Nagasiling ca nga icao tumanduc nga tagadiri sa Fund-acio'n, cag sa atm6 nfa suguid, dilf ca' dinr -wauad-an sing himata' cag

Page  201 - or - rmga abyan nga macatabang sa imco. Sang paghalin namon diri sang una, may utud aco nga nabilin cag duha ca tiyo, apang yadto sila, naurot na magcalamatay sang didto pa cani amon sa Negros. May iban ca pa man diri nga mga quilala? -nangutana liuan si Lucia sa tigulang. -Sa cadllgayon na rga mRa. tui( nga nacahalin aco diri, buma lo na guild caron ang cahimtangan sang tagsa ca pumulu)iV nga acon sadto guinhalinan. Sa bantal co, ang mga quilala co sang una, nacalimot na caron sa acon, cay uala na sing isa nga macatarniao labut pa bulaig aco acon nga dili na sa ila macaquita. =jCailo ca man tigulangl Calo oy ang acon sa imo.. - ang pulong ni Luc a nga dungan tumulo anv iya luhht.- Uala ca na gali caron sing mga abyan? -iUalaf sang paghalin namon diri, may duha cami ca mahirup ngd casilingan, duha ca but anan nga rinyo nga naga ingud guid ang duha namnon ca balay nga napamugsoc sa licod safng siitjbahan, cag sa banta co, an6 mana inti caron ang duta nga nabugsuI can lang tiangue nga amon guinapuy-an. Yad tong rag asaua nga armon casilingan, suboug man sa amon nga inal nong ang ila pagpuyo cag dill mauad an sing srarag nila icapangabuhi sa tanan nga adlao. Maabi abihun cag maloloy on sa ila mnga caangay, cag mahiruL) sa ila casilingan, apang ang asaua, napatay sa rnasubuu nga panuigon cag nabilin ang iya bana, isa ca tauo nga bulag ang pihac niya nga mna tai — nga guinahingalanan cay Ninong, nga am6 lalnang ang nagsapopo sang diutay nila nga

Page  202 202 anac nga -guinahin-galanan cay Fernando. Uatna carno sadto caron rnagquilita'? Uahai na inday, cambut con diin sila ila caron, con bulhi pa 6 con patay na yadtonga rnga tinauo; sang. pa~halin narnon diri, si Fernando nagapac-uigon sing napulo' cag duha. ca. tuig, cag amnbut con paario sila ila -caron, ni tatay niya - Ah, conl si Fernando nga bata' ni tiy6' Ni. n'ong, isa sia sang acon mrna mnaavonga quilala!- surnabat si Lucia sa malaguaV nga tingug. -Nagquilalahay gali camo 'indaY ni. Vernando?-nangutana ang -tigulang sa turn n nga c aq ni but. Ho o, n-agquilalahay carni, sugud sang naga tu on pa -aco (iri sa ba~nua. Yadto sia 'sa malay6' nga, dut-), nagsacay" sa paghingapus sang iya pagtu. on. -But anaft nga bat,-.! Buhi- pa caron si ~tatay nik a? -Si tiy6' Ninong, dugay~na nga na'patay, isa na lang caron si Frenando. - Sin o sadito ang nagagasto sa iya.nga nacatf ofl sia? Guin'gastohan sia anay n'i "Pan Mateo, cag sang patay na yadto, simacay s ia sa America sa pagha lad sang iv audlay sa. pagtu on. -iPatay na gali carnon si Parn Mateo! Palangi g Uid niya sadto s'i Fernando. -Dug~ay na, yadto nga napatay! -NaI~)ay aico sing dacd~ con rnaobulahan si F',ernando cag macabalic pa sia dini. Pagcarn'ahigu-gma-on sadto nga bata!- ang pulong sang tig Ulang. -Con macaquita si Fernando sinang irno cahimtangari, malo'oy g)uid sia sa. imo. -Sa cadugayan na Dng:a tinuig sang aranon

Page  203 -203 -pagbinulagay nacalimot na yadto sa a con. -Si Fernando isa ca p'amatan on nga..(ul~nhatagan sang laugh. sing isa, ca taguiposo on nga nga, nabinatyagon nga tutnan mzCadiimdum -sang t'nan nga, a~jui nga iya nalioaran. Sa -sini ig a b a pay, mala>'o riga mnacalimot sia sa irio. -Salamnat con macaduwdum sia sa, aconl -S'umabat ang tigulang uga turuangLa sa langit;cag magpaimlhlono sa, adlao. -.Naujifiquita inday sang suguilanon sa aconpagbanta` imata-as na ang hd1;;-o cag angay na, nga ilacat narnon. jIg na mt..,u d! lacat na carno, yutp.ang in)6 rnapaquilimsan. Tir-auag sang tig-ulang ano batat ngaa nagatuy;tuy s$a iy~a cag inuy-atan niya, ang iya sungcud Dga buut n a -unta' malacat, apang aug bata ualh nmacasabat s-a icatlo6 niya, nga pagtauagy. Binaliquid ni Lucia condi in sia pu.maidayon, cag na.quita' iii. a nga natulogan a ng. batc-i sa tungh 'sang bucagcad 1 ga mga bul~ac nga aung ila, uas ag nga pinarmid arn6 lamang aug hurnatag sing diut nga hap'n sang iyea lauas, sa dutai. -Pinucao 'sang tigulang aug. kt anan nga batllil, cag sang iya pagcabangon "pin ahiran niva ang baihas -salya, agtang, tag sa uala madugay tumindug sia. cag pu -nalapit sa pagtuytuy sa, tigu'lang Gumua' sa catamran aug bath" cag ang figulhng nga dao diii matapus ang iya pagpassalamnatcay Lucia; gumnua' sila, nga. guinalantao sadt-ong maayanga-parnatan-on nga nagatul6 'ang iy~a luha, sa tuman nga calo-oy sa'ila.

Page  204 204 - Aric baqjoo: nqa' -Ltlanuqbulo'nq. Linigaran. sing tatlo ca tuig. Isa ca Lwiinit n~a caudtohon nga. ang masuLbu' nga cadalanan sa Fu idacion, nau ad an sang pila fli) a ca urnalagui tuogud sang -lacais n'g a cainit sang adlao. Sal tunga sadtong malinong nga tion, sa isa ca balay iaga malapit sa convento niga natacpan ang- iya gangh'a-an ca'g nmga talamnua an cay uala, sing tagbalay nga- nagapuy6', cay guinatigana lamang sa pila ca durnuluong nga may quinahang Ian sa paghinacay. sa iN a, may umabut, -isa. ca su'lugu-on oga lalaqui nga namucas saing iya gangha an. Sang -ubLus.na niya mnabucsan, sumaca" sia sa ibabao s'a pag~bucas sang tagsa ca talamnua an, cag guiopahamtntng nia. sing mnaayC ang tagsa ca gamit sa s~ulud san& balay, subong sang gu~na tigana niya. nga. pasaca an s-i isa -ca talahuron nga c'adapit nga- magladayon.sa. iya. Sang cahapunon, may durnulugy na isa ca salaqUian sa gangha-an. sang~ a m6 nga balay, cag sa iya, nana- ug ilsa ca. pamnatan on nga Ia1?-. (lui nga nagap'anaput' sang rnga, malahalon n~ra panapton, mnaanyag lsing paniguyah on cagr ma-ambong sing tinindugan, nga nagapahayag sang mata as n~ga hibal60 nga pumuni sa iya talahoron. nga agtang. Sumaca sa ib,'Abao ang amd nga paknatari-on, sang iya pagcapana-ug sa salaquian, cag sa 'uala' lamnang madugay, guindu -ao sia sang pila ca tau'O nga tumnanduc sa Fundacion sa pagpaquigquita' sa 'iy'a.

Page  205 *Iningam6o nga p-rmatan-on, guinahingalanan cay r doFernando', yadtong Fernnd na isa anay san g mga mahirup -nga abyan ni Lucia, nga sa tung~t sang iv'a mnapiut nga cahirntangan, sumacay sa, masangcad nga caduta an -sang America sca pagpangitd didto sang isa ta ma a% o nga pala abUton nga san e lurnigad ang malauig nga mga tWig sang i a pagy atidus, pumna uli sia sa. iya uatauohan nga banua, nga nagad.ala na sang bansagon,nga ngalan' sa pagcainanug_ bulong. 'Purnauli sia sa iya natauohan oga banua sa pagdu-ao sang rmad am 6 nga haduman'an nga nga iya binaya an sa sulud sang mahauig niga mga tuig; punmauli sia- sa pagpaquigquith 'sa iya nmga hirnatd, cag mga abyan nga nagahandumn sing- dacL'i sa 'pagpaqugablsa iya. Sa sulud sadtong malip ot naa maga adlao nga )ara' si Fernando sa Fundacio'n, ragbucas sing isa ca palamdlngan sa balay nga. iy a gulinapuy an' sa. pagbaton- sang iya nmga casimanua nga m~ay balatian- nga nagacadto sa. pagpabulonga sa iya. Sugud sadto, guinadugoc..sia sa iya pala.muingan sa tanan nga mga adlao sang pi.t ca masaquiton nga nagapabulong sa~ i y, nga tungud sang matatap niya ng-a pagpa.unulong, q'uinilala sia sang cadamnu an nga isa sang mga maa~ o nga manugbulong. Ang 'guinahimon6 ni Fernando con cahaptinon inga matahum ang calatigitan cag uala'y nagat~auag sa- iya sa pagpabulong, am6o ang pagpanaug sa iv-a- puloy an sa. pagdayan samaquitid nga cadalanan sadtong miamingao tiga banua, sa cadalanan nga sa macadam6 iya nga g uintapacan sa sulud, sang ma adlao I

Page  206 -.206 - sang iya pagcalanubL', cag con macaligad sia sa luy sang masiot.nga catamnan sang simbahan nga naquita' niya.. ang nagatagumatayon ngya cacL-huvan niga nagabucad sing maamion nga nga, bulac, ragalain ang iya buut nga nagatang s ang iy~a mabinatyagon tig tguioson sa pagdudum sadtong matahtim nga rga hapon nga. nagyalingcud sia sl-i tungai sang amo nga catatmnan sa Iuy6 ni Ines cag ni Lucih nga nagapatunog sang iya, malahalon nga violin. Isa, ca 'cahapunon n~a nagadayan si Fernando sa isa' ca malinu-tig n'ga da-lan sa Iuyo6 sang catamnan sang simnbahan, naqumalang niya ang i'sa- ca tigulang nga, babae 6nga bulag ang duha niya ca m a a', nga guinatuytuyan sang isa ca bat'i nga -babay6, nga amo, man yadtotfg' bata' cao tigulang, nga sa mrasunsun guinalimusan, ni Lucia con macasimba sia sa simnbahan ' —a Fundacid~n, Sang pagcasug~ata sang tigulang sa amo, nga pamatan-o'n, tinuloc 'niy'a cag dumulug nga nagatan-ay sang iya camot. -Guino-o,-Rng pulong niya- limusi a ng bu-1agl Cumuha' si Fernando sing isa- ca pesetason nga cuarta sa iva- suludlan cag ihatag' sa tigulang. Lurnacat ang nagapaluilirnos sang ila pagcabaton sang cuiarta cag. sang pagcatalicud nila, bumaliquid sa tigulang ang maloloy-on ng~a parnatan on nga, subo'ng sang nag-apangilala sang iva daguav'. Sang m-adason nga adlao nga si Fernan,do yara s'a balay nga iya guinpamuingan. sang may k(asl-am ang cah~orason sa aga nga iya

Page  207 207 -guinapamulun~qan, nanaug sa iya hagdanan ang am6o man niga bulag sa pagpangay&( sing lim os, cag sa, uda m'adiugay, nana ugr si Fernando', cqg amo6 ang humatag sang cuarta nga dungan ang pagpranghirnutad niya soi nauOng sadtooag u'lay palad nga. tigulang. Sang pagcabaton sang 'tigulang sang cuarta, humatag sia, sing madaimiI ngapaamat "9a....njglmos sa iycgtumindog -s'la sang. bata' nga bu ut na, unti malacit, apang dumclug, sa isa ca pagpangutana ni Fernando -Tigu!ang, — ang pulong niva-~sin o ang imo ngalan? -Si Marta guinbo, con may igasug6'; - sumabat ang tigulang sa dac,"i n~a pagpa~ltbus -Ta a di-n ca euid anaN? — Turnanduc guid nga tag adiri sa fundacio'n, apang nacapauli' cami sa. Negros, c-ag d~il-to,nadugay ang acon pagpuyo. -Con uala' aco -magsayup tigulang, da'o f~uinapangilala co' guici ic~ao, — Ambut guiboo, con nacaquilala ca sa acon, aparig caiaondi na nmacaquit~, indi na macawublong sa imro-Sumrn-.bat ang tigulang Oga 4LUmugano ang casub6K sa Iya n auong. ~Uala ca anay macaquilala cay Ninvong nga may isa, ca, batY nga sFendo? -Naquilala co guid sing, maayo, cag sadto, sang nagapux6, pa cam~i diri, arn6io ang amoni mah'irup nga casifinDgan.. Cadugay anay sang -pagilingud narnon, cag d~ao subong lang cami sang rnagtiluutud.' Sang 'diutay pa si Fernando, nagabulig cauxii sang acon bana pagsa-ud con magmas,,quit tungud sang amon c4looy cay u'ab na sia sing iloy. Sang pagcabati ni Fernando sadtong -matu.

Page  208 208 - iud niga pinamulong sang sang tigulang, naca tulo ang iya luha pinalapitan niya cag dyatan ang camut sang macalolooy nga bula., Tiya. Marta ang pulong niya,-aco si Fernando nga sang batrt pa, guiahalaran mo sang imo madatn'i" nga cabudlay cag guinpautang mo sang imo dac-, nga cAlooy jAco si Fernando nga bat. ni Ninong nga imo sadto ca' silinganl - Mga langit!-ang pulong sang tigulang nga nacaisol sa iya guinatindu'gan - I 'ao gall si Fernando? Dao sa bitig. dill aco macapati!.... ==Aco si Ferhadol 4Dili ca na guid macamulalung? Cadugay anay sang aton pag llili. ngud, cag aco caron dill guid macalimot sa imo, cay may buut na aco cag magbinuligay quita... \ -Pasayloha aco Fernando, cay dili ha aco macamulalong sa imol -ang pulong sang tigulang nga humibi sa luy6 sang manugbulong nga pumadayon ang iya paghambal. -Himaya sa imo, oh anac co nga dungganon sing taguiposoon, nga dlli mahuy" mantanmiao sa lisa. ca catala'nayon nga quilali nga subong sa acon. Ang cabulahanan nmagabuylug guihapon sa ino, cag cabay pa toto nga hatagan ca sang langit sing Ldayon nga catimauaan sa imo bug os nga quinabuhil Isa ca talahoron nga Manugbulong subong sa imo macabatas ca pa magpangilala sa isa ca macalolooy nga nagapaqu:lirnos nga subong sa aconl.... -Dili ca na sina maghinambit cay malayo init nga macatambong sa acon painoino. Ang diutay nga caa)uhan nga acon caron nadangat

Page  209 209 to-cu s na a) h~n nga macapalir-not saI aco sa p 3duL'n d Lim sa isa co casitingan. nga nacabilm sa acon sirlg mnadam5' n~a handumnanan sadtong una nga mg; dlBisan naamg sa paghaluLc nio sa a'con nauinR,;an,,(Ita pa. aco, malayo tiy"i Marta nfta macalitrnut aco S I imno! Madamii n~aasalamat Fernando, cay b~nuc-.san mo- ang imno taguipo o Lsialay sirn - bug nga pag abi abi sa isa ca bulaig na 6ls Lbong sa acont.... -Saca carno anay diri sa ibabao- cay, dac6i ang acon cahidlao sa paupaqui-~hamnbal sa imo. Sumlaca" yadtong mainauton nga mnan gbu. 'Ong 'nga nagadapit sa tigulan'g tubtub nga nacas4c: sa ibabao. Didto, pinalin'gcud niya ang bat'a cag ang tigulang sa mrga lirilgcuran n~a -naoacul ibay, cag sang naga, inatubang nla sila, guins-ugu~id. niya sa tigoulang ang tanan niya nga agui su gud saditong mma. adllao sang ila ' pagbinulagay tubtub nga nadang-at niya ang ngalan sa pa-gcamanugbulong9. Guinsuguid man sa ' iva'sang tigulang ang mqta mas' ib.i niya rga. gUin-agiiihan, nga sa uala' madugay nacatul6' ang luhia ni Fern~ando nga naoaparniati sa iya- Sa rnahuig nga panuguiron sang tigulang, n-acilambut ang iya hamnbalanon sa rnga' adlao sang iya pagpaquilim-os, cag -sa catapusan 'nacadangat cay Lucia angr iya panuguiron. "-Sugud sang tinuig nga naca-abut aco dini sa Fundaco,01 sa inga bulan sa tingadlao may isa ca ma'anyag nga. d-alaga nga nacalimaos sa. acon sa gangh an.sang simb-ahan. Isa ca partnata'n-on- nga, manggaranon caayo

Page  210 -210 -c~ag malini'mnson...-ang-pulong sang tigul~ang nga. umatubang cay Fernando cag magyuhumy uhum. - Sin o ang iya ngalan? Si Lucia;' nacaquilala sia sa, imo, cag nag suguid. sia sa a'con nga, icao, isa sang -iya mga abyan. -iUaLa pa gal' macalimut si Lucial -ang pulong ni Fernando sa isa ea masadia nga nauonlg-nagamay pa cami snicgmagquilala hay..qGuinalicnusan niya icao guihapon? -Sa masunsun, - ang s'abat sang bulaig-guinalimusan niya aco sing cuarta, cag con caisa guinahatagan aco niya sing mga panapton. * Pagcamnainauhion gali cay- Lucia'-ang Pu long ni Fernando nga tum'uluc sa tigulang.-.-Con si Lucia nalooy sa imo, aco labi pa nua ma-gacalooy sa imo, bisan na lamang sa aton pag ilihngud. Sugud caron.ftiya" Mart~a, con macaabut aco- dirl saI Fundacion, cuma'dto carno sa, acon cay magabulig aco sa inyo cutub -sang acon masarangan. -Madamu- nga salamnat toto6 con malooy ca man sa acon! * Sang —dugay na ang ila paghcambala'nay, pi* nabutangan niya sing pamahao ang bath cag ang tigulang, cag sang pagc'atapus, guinhat'a — gan 01) a ang tigulang sing. anumn ca pisos nga cuarta, cag nagtugon- sia nga ang iba-n iba-, cal nila sing panapton agud mailisan ang gui-. s-on nila nga, mga bay6~. Sang-pagcatapus, na naug ang batati cag ang tigu!ang, nga dao. di1, matapus ang iya pagpasalamat, cag guindul. ong sila ni Fernando tubtu'b sa silong. Sang madason nga adlao, cumnadto sia sa pag tan-ao sang puluy-an sang iya cailo nga casiLucia IV-3

Page  211 *. - - * — liHigan, cag sang maquit. ni Fernando ang mapi u nga cahiwtangan sang ila pagpuy6, sa dacu nga caloo\', guinsuhulan niya sa pagpaa. tup sin,; bag o yadtonn diutay nga tiantgue pga!uinatLu.lian coo umulan, cag guinpbutangaii niya sin salog, agud dii na maghigda yadtong duha ca macalolooy sa mahun-og nga du ta cag maltias sila sa balat'an. Sugurd sadtu, quinilala sang tanan ang patcamaloloy on ni Fernando, cag guinsalog niat ang iya dungganon nga parimuut. XXXVI Sa qanqhaan sanq Simbahan Sadto nga mga adlao, si Capitan Sibio aaghiton sa matahum niy a nga balay sa hacienda aEsmeraldav caupud sang pila ca sulugiuon nga naeaalagad sa iya cag didto magpuyo us iasing pila ca semnana luas si iya panimaiy sa pag. tatap sang midEatnl ngi buluhaton sa sulud sang iya hacienda. Sa sulud sadtong mga adlao nga ining am6 nga tigulang sa yara iya balay sa hacienda, sa tagsa ca Domingo nagacadto sia sa Fundaci6n sa pagsimba, cag sang isa ca Domingo nga nacasimba didto si capitan Sibio, gumua sta sang p.gcatapus sang misa, cag sang iya pagabut sa luas sang gangha an, dumulug sia sa pagpaquig-impon sa matulin nga paghambalanay saog duha niya ca abyan nga armt' ang rnga quinilala nga manggaranon sa Fundacion. Sa.uala madugay nga paghambalanay sadtong latlo ca mag abyan, pumalapit sa ila lu..o anl isa ca talahoron nga quilala ni capitan Sibio nga may upud nga isa ca pamatan-on- nga lala /I (

Page  212 I.; I -'( ", qui, ma anyag cag talahoron ang iya tindug, cag ni s'a uala" larnang madugay guinpaquila'la niva sa amo6 n~a tigulang. =Ti.. 6 ang pu'long sang tauo -nga Upuid sang parnatan-on=caron,. igoapaquilala co sa, irno ininp matutum nga anac sang amon Ibanua nga. am6' ang una- nga hu'matag sa iya sing ca'd un g ganan. Tinuloc niva si capitan Sibio cag itudl6' si *FeCrn ando. Tintuloc sand amn6 nga tigulanig ang pamatanton'- cag uyatan ang iy'a camut, cag sang nahauna niya ng,*a paguyat sang camut ni capitani Sihio, guinsuud niya ang 'Fernando nma iya =Casan o. ca pa dii rnag-abut?==nangutana si ca'pitan Sibio cay Fernaaido. X= Nagasulud pajang caron sa d'uha ca se.-mana,==sumabat ang 5amatau -on.. Sa sulud sadto, ng a ti on, naturnung ang Pa2 hinambal sang, pila -ca tigulang nga nagacatipon'' sa. gangha an sang simbahan cag guintingub, nila ang ila hambalanon cay Fernando. -Mymga gu nicanan ca~pa drnnua na liuan si capitan Sibio sa pamnatan -on..-lPatay; na tatian] mga himataii na lamang'cag rnga abyan, surniabat sia sa isa c'a rnasubu"i nta tingu l =Abyan,=ang pulong sang isa ca tigulang npacalhambal ni capitain Sibio==amo6 ii n tga pamnatan on ang guinasu'guid co sa imo sang pila ca bulan,, nga sa tunga sang mapi-ut niya rnga cahimtanga'n, sumacay sa malay6 O nga caduta an sa pagpangita sa-ng Iya cabulahanan, inga s-ang lumigad ang malauig nga.mga' adlao, puma~uli' sia-sa sining banua niya nga- natauo

Page  213 -21-3 han nga nagadala na sang ngalan sa pagca manupbulong. i l~anugbulongL.=-ang pulong ni capitau S,,bio vp durulug an) i)-a paghamibal ca A tumu1( c cay Fernan-do nga SaL Uikimadugay pumad tN o'n s-an~g iya pagpaquigsayud-,::a dducL nga cabalac'a. -Nalamibutmno ang am6o ca a) o nga ngalati cag 4sin o lamang angj nao'apad'ala sa imo sing galastohon sa suilud sadtong mna adlao trga nagato on Ca? ~Ul;cau-)alingon nga cusug -ang guinis~a1igan1==.-suma'bat ang, pa~matan-on nga nagaytthuwyjuhum Dcag tumuloc cay capitan S-ibio, sing isa ca m-apainubuson tnga panuloc. =Ti\,6- Si bio, =sumabat ang tauo nga cabuy - luvg ni Fernandlo==-s'a sulud sang mga adlao nga didto sia sa America, uala' sing isa- nga nacabulig pogg'asto sang iya' pagtu on. Guinhalad niya. ang iya bug os nga mgra 'adho sa isa ca matutu-n nga pagtu, on cag sa isa ca day on nga pangabudl-ay tubtub nga nadangat niya ang ca-ayohan, cay guinahigugma niya. an~g isa ea, na-ayo ng~a pala abuton. =1iBulahan nga pam-ata on nga nacalamb-ut sang arn6 ca dungganon nga -painoino!- ang pulong ni capitan Sibio nga turtn uloc sa pamatan on cag pumada) on p'aghambal. -iFernando!a -ng pag-antus mo sang madaml.nga pangabudlay tubtub nga nadangat mo, an'g irno mahal nga handum, dill' tacus caron nga icihuya' mo.. Dapat niga ibayao mo- ang Irno agtang sa paghatag sing ilugan sa ibp-4n tiga pamatan.-on nga imo ca angay, city ang imo talahoron nga bu~hat,.~am' Fernando ang malahdon nga puo'- nga macahatag sing, cadidac

Page  214 -214 -sa pinanid sang, imo cabuhi. Pasiga-ha ang imno taguiposo on. sa pagp'adayon sang, imo malahalon Inga handuma, cay sia ang magadala sa irno, sa moasilac nga lingcuran sang cabulahanan, cagl -sia lawtang ang maca hatag sa irno sin~g catim-aua an sai bug-os n~la mga adlao, sang imo cabuhii. Tungud sa imo malahalon nga. panimu ut, cag sa imo dungganon nga taguiposo-on, guira hulat ca Fernando sang isa ca' maidlac nga pala abuton a Sang natap'us ang pinamulong sadtong maIoloy-on nwa tigulang, tumuloc 'sa iya si Fer. nando sa. isa ca manay~anaya nga nauong. -Madamnu nga salamat tiy6' Sibio, sa inamay nqa mga pulo~ng nga iino guinhatag sa acon. 1Cabay pa nga rnatigayon sa olehe na mga- adlao! Sa suldud sadtongy malipu ot nea tion, guin ham-balan san~g pila ca' tiglulang ang, dacl-i nga capuslanan nga -macuhai sang isa ca -pamiptanon sa. maucud uga pagpaninguha' sa p'agtu on1. -Guinhambalan 'man nila ang maayo nga palaabuton-nga madangat sang isa ca pamatan-on, nga, MatUtLnm sa. pangabuhi, cag mabinatason sang madamui nga calisdanan. Sang matapu's ang paghinamnbal sadtong rnga maayo riga tigulang sa luyo6 sang n-abucsan n~a gangha an sang simbal- an, nagbinulagcay sila.ng~a tatlo. Nagpa-alam si Fernando sa. tagsa sa ila, cag sumnug.ud sr-dto ang pagquilalahay uila ni capitan Sibi~o. xxxvi' isa ea ha~pon sa balaij ni Capitau Sibio Li'nigaran sing pila. ca adlao yadtong ma abiabihon nga. pagpaquighambal ni capitan Sibio

Page  215 sa pamatan- on nga,. ttnanugbulong. Tungud sang mapigao nga pan'giauas sinit'ig amd" naa tio~ulang nga dili macabatoc sa dalayon nga pangabudlay nga iya guinaalad sa tagsa ca adlao sa caticyayunan sang mga buL) -L haton sa sulud sang 'iya hacienda, dinuingg6" sang isa ca mabascug npa hilanat n a Iumnuio sing pila ca- adlao ang i)'a paghigda cag amo -ang nacapilit sa iya sa pagpat-Auag sang mnga maayo nga manugbulong sa Fundacion Lumigad ang pila ca. adlao.n'ga pag alagad sa iya. sang pila. ca d&ma-an n~aa manugbulong cag uala" sia- bumatiag sing diuit nga c a ayolhan sa iya lauas. Sa catapusan, guinpacar-na ayo niya nga ipastu(at y:adtong bagr o nga rnanugbulong, yadtong ma-ambong nga pamnatan on nga iya' nangincahambal sa gnhansngsimb-ahrn' sang may pila na ca-adlao nga lumigad. Sa dacL'i nga pag-abiabi, guinpasugat niya sang isa -sina' ca hapon yadtong mainaua-on nga manugbulong sa isa niya ca. tulugy~anan sa hacieid~a. upud. ang isa ch' salaqu-ian nga iya pagasaquian), cag sa pagbalus sang ma-abiabihon rnga. cabubut-on ni capitan Sibio, urniUpud si Ferranrido sa paghalad. sang iya cabudc-l lay sa arno' nga tigulang. Sa sulud sadtong Ma3tahurn. nga c&ahapunon., g~ulndu ao ni Fernando yadtorg ma-abi abilhon nga masaquit sa ma-tahum niya nga, balay sa hacienda, cdig guinbulong niya. sing rInainaia, on, subung sang ISA niya ca mAhirup n~a, abyan sa p ag ba]u s sa ng madamL'1 nga cabalaslan.,Sa matatap nga pagbulong ni Fernando, nag-ayo ang balati-an ni capitan. Sibio sang

Page  216 lu migad ang Pila ca aclla'o, cag sang, isa ca ha'. ponga surnacasn y balay, ang amn6 nga ni -inugbpiong, sinugatfi niva sa gangha an, inu*y'atan niy a sa camnut cag dalhon sa pagpalingcud sa mpa lingcuran' -nga nacubay sa ma-aluag nga. lagauan sang iya balay. Lurningcod, si.Fernando -cag lumingcud -man Si capittan Sibio sa iya Iuy6', npa sang naga-atubangay na -sila nga duha tin'uloc. niya yadtong ma ambong nga pamatan on, cag maquighamnbal sa manayanava nga na'iong. -Fcrnando,,-an~g pulong niya pagcadacui sang cabudlay nga imno guinhailad sa acon,, cag (cli ca bu-ot nga acon sa im~o pa,,zabayaran?- Anano lamang ang sarang co,icabalus sa imo? -Tiy6" Sibio — ang sabat ni 'Fernando.- dili na 'quinahanglan nga pagdumndumnon mo, cay diii aco bu-ut nga pa,)abalusan,-Nag~asiling ca nga diii pagba'lusan, 'apancgl aco, magadum-dumn guihapon surnabat ang am6 nga tigulang naa tutinuloC- sa pamatan on. -.Ang acon cabudlay, guinahalad co sa tagsa co ca quilala nga may icahirup sa- a on 'sa'uala" sing con, anano naa catuyu an. -Fernando-ang pulon' ni capitan Sibio sugud caron, hands aco sa pagbLIlig, sa imno con mav mga butang ca nga ipan gaba y a- acorn -Madamnti viga, salantt tiyo6 Sibo-ang puLong- ni Fernando -npquilala' co, ang fr~no' bunayag nga 'cabubut on. -~Madugay pa ang pagpuy6 mo diri sa Fundacion? -Nangutana sa i)'a ang am' nga iuag - Dili na larnangr madugay, cay sa pila ca adlao magabcas aco sing isa' ca palamulngan sa Iloilo. ~Guinaca-lipayan Fernando sang imo mnga

Page  217 casimanua ining mga adlao nga yari ca sa ila muy6. Madamci na cono6 nga masaquiton ang imo na-ay~o, caguala ca nagapangayo6 sing madamii nga suhul. Ang a.-z.o,n cabudlay tiy6' Sibio, guinahalad co sa ila tungud lamang sang acon dac~i nga calo cy. - Dunogganon nga taguniposo on!.. ang pulongr ni capitan'Siblo niga tumu'loc cay Fernando sa dacui riga pagsa-olog.==Bisan sa u.9ak pa quita m'agquilalahay, nabati-an co na ang imo ngalan nga guinasuguid sa acon sang irno mga talahoron nga"casirnanua. Icao ang maloloy-on nga ~pamatan on nga humatag skig- isa ca ma ayo nga puluy-an sa isa ca macalolo oy Dg~a bulig rgla imo'sadto-casilingan, cag icao man ang hu'ma. lad sang imno cabudlay sa mga imol nga masa. quito'n nga uala sing tacus isuhul sa pag'pabulong! =jDalayauon nga buhat! Padayuna Fernando,cabay pa' nga balusan ca sang langit -sa olehle nga mg-a adlao! =Dili buhat tiy6 Sibio nga guinahungud co sa pagpadayao sa iban, cunrhi guinahim6, sa pagtuman sang acon calooy.- ang pulong ni Ferniando -sa dacui nga pagpaubus Sa sulud, sadtong m-alip-ot ngai ti on sang ila paghambalan-ay, naghirup ang pagpan'gilala i4i Fernando sa maabi abihon ing~a tigulang cag sang buut na manaug 'ang am6' nga pa. matan- on, gtiin-agda nia sa pagpacadto sa ma. tahurn -nia nga -1balay sa 'ila caugalingon nga banua,. con jmacaabut sia sa Iloilo s-a pagbLucas sing isa ca palamuingan.

Page  218 1: A I 1. . 2I8 XXxViII Sa masadia' &qa Catipunan. Nacabig nga d~uha ca bulan ang pagpuy5' ni capitan, Sibio sa matahum ni~ a nga balav sa hacienda (<EsaieraI~av *cag sang nag ul'i na ang iya",-qn ayo npa lauas, nanumbalic sia saiya caugalingon nga banua sa pagpiiyo saluy6' sins' iya hinigugmna nga panima-lay. Sa sulud sa'dto nga ga diao- nagapadon anco mahal nga ca adlauan ni Lucia, cag sa paghdlag sing caduneanan sa ngalan sang iHa mna anyag nga mnanu'nubl-, naoghimus ang rnea mapinalanga on npa guinicanan ni Lucia sing isa cadact'i n~a, catipu~ian sa sulud sang ila matahum cagm ma-aiuag nga puluy-an,, nga paga, bucsan con umabut ang bin sigon ni).anga caad latian. Sa paghata-g sing dacili nga casadia sa am6' 'nfa catipunan, guinpangdapit. nila angr ila mga talaho'ron nga casimanua no~a angay sa ila- sing cahimtangan, sibong man ang t-tnan nila nga miga abyan sq tagsa ca banua nga Hla naipitogan. Bumnucas ang masadia nga. gab i nga am6o ang guiuntanda an nga -inogcatipon sang mcada rn nila' nga pinangdapit; Nabucsan sing maaluag ang tatian nga talamnua-an sang -daciui nga balay -ni. rapitan Sibio, nalibutan sang mga maau ga punt ang iy-a maancad nga lagauan nga turnan miac-ahatag singy cauili sa panan ao. sang. tagsa ca tumalambung, c Iag nasanagan sang maputi Yoga bana-ag sa'ng masilac nga mga suga' nga hinuad -sa map uti nga bana ag sang bulan nga am6' angliurn~tag -sing caidlac sa mga mahining nga pinanid sang manubO nga cacahuyan nga puamuni sa hi-gad,

Page  219 21I9 -sadtong ma i-aluag nga lagauan. Ualay Iabut sa nmg'~a malahalon rla cadapatan ng a pumnuni sa am6i caauag nga lagauan,, pumuni tvan ang bucadcad nga cangay sang ambungan nga cadlalagahan- nga nagacatipon% n-ga napanaputan sang t.,.a sinocl.a'ian u1gapanapton sa nanuhaytuihay nqa dLw ag, cag napu~nihan sang mga bato6 nga malahalon nga, arn6o.ang pumada-ay, sang ila silimbaho'n nga pag' ca- anyag. Sa tunga s~tdtng masadia, nga catipunan, pu.rmhayag si Lucia' sa FIuy6' sang., ma anyag, nga cadalagahan, subong sang isa ca bucadcad nfga bnlac, na ngama apti cag ma amion nga pinanid, guinasulong sang. i-sa ca derosason nga -du a~g, sa pagpahayag sang bugana nga c-atah-uman nga iya guinauas-aog sa stulud sadtong bulau'aron vga pa-ahon sang ih a -cabuhi. Sa mga sit ucla an. cag binordahan nga pa. raatonugai)-a guinsuLclub, sa masilacnarg bat' rga nav acauas ag sa iya m-aputi nga dud-) -han, sa mga malahalon nga cadap~atan nga p6 -rnuni sa culong niya n'ga- mga buhoc, sa maca. nao nga mga motiii nga, surnabu'd -sa binaosan n.iya uga mga butcon, cag sa mga, masiga rjoa cabatuhan ngi naga'idlac sa magamay niYa rica trna tudlo, nahiiijpitang silimrrbahoanqna p a ~yca - an) ag, ni Lucia, subo-ng sang isa,.ca D ua s a ca tahuman nea pumah'a~ az Sat tUngq sadtono nmaalung ng a, aauan sIT pgadungug sang iya b-il'idhon nga ca adlauan. Sa sulud sadtong bansagon tnga catipun-an, si Lyvcia caig ang iya, tiya amo6 angr tiacabaton, sanR \m-adarmii nga du-mulugoc ng'a ila pioangdapit, cag ang tagsatagsa, c.uinhalaran nila sing is-a ca bunaN ag nga. pag- ab-i-abi.

Page  220 220 Sad tongy matahurn' nga'_ cagab ihon natipon sa matahum inga, balav, ni capitan Sibio ang,pinanung sang mga' dungganon, nga. parnatanon nga, gumican sa,'mga tadah-ororn nga panimalay nga tungud sang ila, maabi abihon nqa pagpangdapit, nagt lipon sa pagh~.tag 'Sing chlipay sa, ca'adlauan sang ila bug tong nga ma. nunubli........Sa tung-a sadtong malinung nga' horas sangcagab-ihon, tumutiog ang matarn-is. nga tingug:a'W m-i'sica., cap ~sa bug-os nuga calipay binuc. san sang nagacatipon naa pamiiata'n-on ang isaca rnasaidia n-ga s'ina ut. Sang pagcatap's sang. nahani-.a nga, tunugr sang mi~sica lumnin,,cud ang, nagasina-ut nga pamatan on sa- paghatag sing diut nga. capahu~ai~an; purualapit si Lucia cag Iumingcud sa, 1u~ 6 -sang- pkia nixa caabyan ngqa baba5 e, sa, pagpaquig~hambal sa, ila, cg sa uala'-lamang,madugay, pumalapit si capitan Sibio sa iya luyO6, -nga. may, upud- nga isa ca patanon nga lala'qui, mnaanyag c'ag talahoron ang iya daouay, nga, sa tungh't sang m~adamfi nga turnalam'nbong, guinapahayag sang arti6 nga tigula~ng ang isa. ca, bUnayagj nga _pag-abi-abi sa iya, cay ini.n~ga pawmatan on, isa sang iya mgn pinangdapit ng~a tumambung, sa amo6 nga catipunan. Puwlalapit sia, sa luyo6 ni Lucia,.sa pagpaquilala sadtong inaarnbong.L nga parnatan-on ng~a.iya cabuylog cag sa tuman nga, pagtahud,- di. nuilugan, ni Lucia ang pagpaqwighambal sa p[la niy a caabyan, cag batuno n sa maabi-abilhon n~aa- cabubut on yadtong parnatan-on, nga gui n~apaquila)a sa iya'. -Lucia —ang pulong n-i capitar. Sibio nga, tu

Page  221 -0.W 22 1 -mudl6" sa pamnatan on, —j-Am6 ini si Fernan do! Amo6 ini nga pamiatan on, ang guinasuguid co sa inyo nga nautang~an co sing dac'I nga ca balaslan, sadtong mga adla'o nga didto aco sa hacienda. Isa ca inanug-bulong nga bag o Ia mang mag abut halin sa America, Uali h- pa cam6 magquilalahay? Binaya-o ni Lucia ang maloll'niangamgamata cag tumuloc nga nagayuhomyuhum -sa. am6' nga,pamatan on. -jFernando!-ang pulono nilya-jLuciat..=sumabat si Fernando riga —urniu yat sa4ig iya camut cag sia -umuyat man sa camut ni Fernando nga pumadayon ang, ila pagha mbalanay. -~Casan o ca pa mag abut Fernando? - na ngutana sia sa miololot nga tingug..-Mga tatlo pa lamang ca bulan'. jMaano ano ca -man Lucia? -Subonpg man sang sa guihapon. ~Cag icao? =Maa\ o man sa calooy san~g Dios. -Ngaa inday nga nagquilal-ahay carno ni Fernando? n angutana si capitan Si bio nga- nagatan ao sa ila sa dacL~i nga catingala.-Am6' ii nyong ang mnahirup co'n~ga abyan sugud' sanpe lanubo\ pa cami Amo6 ii nga, pamiatan-on sa Fundacio'n ang guinas-iguid co si imo nga lumacat sa malay&0 rga caduta'an sa pagpangita' sang' isa ca maa~o nga capalaran. ~-Nalipay, aco cay7 nagquilalahay gah carino nga daan ni Lucia-ang pulong ni capitan 'oi — bio nga nagayuhum='tumu~luc tay Fernando. = isa s'ia u6yong sang acon mga maayo nga qu~ilala",-sumnabat si Lucia icay capit'an- Sibio., -=.*Fernando==ang pulong sang- atn6' nga tigulang nga-tumnuloc sa manugbulong. -Diri ca

Page  222 -222 lang ana-y cay may isa pa aco ca abyan n~a buut maquighambal sa acon. ==Hoo, tiy6' Sibio. Tumailuan si capitan Sibio, cag si' Fern a'ndo, pinahingcu d ni Lucia sa isa ca lingcuran sa iya Iuyo cag sa' pilai ca pamatari on nga iya caha mbal, guinpaqtjiiala niya yadtong iya mahirup nga abyan, yaldtong Rcrnan'do nga sa masunsun nagahatag, anav sa iya sing mga bu Jac sa sulud sadtong masi. ut naa catamnnan. sa imol nga simbahan sa Fun.dacio'n. Sa tungra sadtong 'bugana ng'a pagquinasadiAa sang mga talahoron n~ga cadapit nga. nagacatipon, tumunug liuan ang matam. is nrga tiingug sang mtu'sica 'cag sang pagtindug 'sang pila ca parnatan on naa magasugud pagsa ut, pinangabay ni Fernando cay Lucia ang isla niya.ca pagsabay, cag sa ualay dint nga- pamalibad, gumn updan sia sadtong ma~anyag nga pamatan-on sa tunga sang maaluag nga sauitan sang ila balay. Sang natapus yadtong ma~adia nga sina-ut inuli si'a ni Fernarido sa iya guinfingcuran cag hurnatag sa iyasn m;damnii nga pasalamat.Natunoug ang tunug sang miisica, sa- pag hatag sing dint nga calinung sa am6' catalaboron nga' catipunan cag sa' uala' madugay, binucsan. 'ni Lucia ang iya matahum nga piano, -cag ihalad sa iya m'ga abyan'nra nagacatipon. Tumunug yadtong malhlhalon nga tingug' sang piano sa pagtandug sa iya-sang. maanyag nga. mga tudlo6 sang talahuron nga cadalaganhan nga guinabuylugan sang ila ma tam is cag rnalol6' nga, mga, tingLIg. Sang pag- untat sadtong matahu-m trga, tunug

Page  223 223 - sang piano, pinangavo caV Lucia s-ing tanan n~ga tumalam'bung, ang isa niya ca pagpatuniig saO-ng viol~in cay niaharnuut sila sing cm'acii ~9a p; gp-amati, cagm a ulay balibad, umuyat sang iya malahalbn rga violin, cag patuingon sa tung;i s~dtong ma talahoron nga tumalambuing n~a catam-is sang, iya tunug nacaha~ag sing auil sa t a,)u ipo(on -sang tagsata~sa Sa -pagp-,1hayag sarg bug-os nga pagdayao,. guinipaupdan sang tanan nga tumalambong sing pila ca pamnalacpwc sang fla rnga carnut ang cdr'psan na tur'og sang, violin ni Lca apang ang 'labi. nga purnahayag sang dacit 'ni la rnga pagdayao, amo ang pila catalaoro 6" naa pamatan on nga 'nag aya u'b sa iya silim~bahon nga catahuman, Sang madalh na. mamucra s angy caagahon, ma tapus ang lila mamadia nga "pagtfilii pon cay nag~palafia-ug ang tagsa ca pinangdapit nga dUrnuguc sa am6o nga catipunan. Lurnigad yadtong masadia nga-~ gab i sa balay ni capitin' Sibio, nga burnilin sing isa ca i'nasadia niga handumanan Isa taguipos~,on sang tagsa ca tumy-ala bongpng lai p a ngabu mumi siig. isa cA malipayon nga handUmanan sa taguiposoon. ni Fernando, iga naigabatyag nga daan singy isa ca hitunpit nga paghigugma cay Luicia, cag. iya guintipig'an -suguid sadton-g mga adlao sang ila pagcalanub6. XXXIX Paqjbuca`s sanq handumanan Sang lutig ad 'ang p'ilai ca adlao bng.a natapus yadton maai mg sinaut sa balay n'i ca~pitan Sibio, isa ca c —ihapun'on nga -nagapa

Page  224 224 tun~ug si Lucia sang iya malahalon npi piano, cag sa ualit madugay sumaca si Fernando' sa' pa~2paquigquita' sa iya. Dinulugan ni Luci'a ang iya pagpatunug sang piano cag turningdug -s'ia didto sa -pagbaton sadtong mahirup niya nga abyarn. DinaI4' niya 'cag palingcuron sa, tnga lingctaran tuga nagaculubay sa rmaa u ag [ b 1hgauan sang ila balay, cag sa ualil madugay gumlua man ang k a fiy'. sa pag,,bao saltn maarnbon'g uiga pamnatan o'n s a isa ca maabi-abihon nga cabubut on. Sang dugay -na ang la -paohinambalay, su.niulud ang tiya' ni Lucia sa bulut ngaiya gUina.puy an cag nabilin sila nga iulba ni Fe-rn~ando sa pagsugud sing isa c-a mahir-up nga pagham Pumalapit si Fernando sa uyo nii Lucia sa pagpaquiohambal sa iya sadtong rnga mahirup t'ga harnbalanon sa pagbucad sang -madamnt' nga handumanan nga binilin sang Ila mnalahflon' tiga mg-a a06e. -Fernando —ang pulong ni- Lucia-sugud sitning nmga, adlac nga dri. ang imno palamulngan ual~i ca na nagacadtco sa. Fundacion? oO'.-Talavsa. na lamtang; apang san,,' nahaUna -co nga pagtumnban diri,' durna) on aco dilto sa paguy sing macapin st duha ca builan.,-Di in ca na lamang magdayon sang pag abut mno didto c'ay- uala na man ang PI?nangu~tan~a iluan si Lucia. -Sa balay -sanig isa -ca, himata' n~a- uah' sing, nagapuyo, cay guinhalad niya sa -acon oga acon pagapuy an sa wmga adlao nga niacaliton aco d'idto. *- Sugud sadtong paghalin- mo Fernando, id*

Page  225 -225 -gay man nga tinuig cag macabalic ca sa aton banual -- Macapin -sa limna Ca tuig! Lunigadyctdtong Mraiauig nga. nga a'dlao nga pagp,-iyo co sa malay6' nga cacluta an, cag sang acon pag balic s'a Fundacion, naquita' co Lu~cia ang dac'LI nga guincalaina'n sang t'gsa ca butang ng&a acon sadto guhihalinan. ~Uala' ca na bali didto naga cadt~o=5 Tum-uloc sia cay Lucia cag nmangutana. -Sa tagsa ca bulan saMt o nagaliton aco sa amon balay sa ba~-bayon, cay malapit m-an lanm ng sa Fundacion, cag nagasimba, aco didEo con Domingo. Uala tuig Fernando, nga diii aco tnacadu ao sai Fnaicanagalain ang acon.bu ut con ingi Pco macatuvnban sa iyal ~Naquita tno-caron ang -guinub an sang pila 'ca cabalayan tn.a sadto aniay guinaligaran ta con sumulud quita sa catamcian sang simbahan?. Ina n'ga cahimtangan', con maca ab~ut, aco didto am6' ang nagapadugang sang acon casubu\, labi na, con maligatran co ang guinub an sangbala niInesl iPatav na si -In's Sang paghalin mo Fernando, ma ayo pa yadtol binayao niya anig iya malolo nga nmga * mata,- cag tumulcc cay 'Fernando sing isa ca rnaubunga panulc Diii cna sina matingala Lucia, c~ay salaa s sangtinuig nagabuylog.ang tagsa ca butang. Tinulo'c,niya -i Lucia cag maquisayud. ~Ul\ca n-a guid macadu ao sa pu!' *sang Ilang-ilang? Uala naguid aco didto rnacacadto, cay sa tagsa co capagtumban sang masubu~ niya uiga, dalan, dao matunao, Fernando ang acon. tag ui,poso-ou sa daciui nga camingao! iLabi na guid ayhan con maquitai co ang amon nabala) an! -evN.

Page  226 -226 -Sa paghimag6 O sang aton rnga malahalon nga 'handuman an, sang lumigad ang pila.~ caadlao nga nacaabut aco s-a Fundacio'n, guirndu ao co yadtong masangcad. nga dalan sang Ilang ilang, yadtong dalan nga sa, macadamu guintapacan co sadtong una nga rnga adlako sang acon pagcapamiataui-on, Guindu ao co yadtong. mfamingao r'ga. dalan nga am6' ang matuud uiga sacsi nga. naca tan ao sang isa ca silimbahon nga catahuman nga iwo guinasab ug~ sa maquitid niya uga inca banas sa tagsa, m'o nga pag tapac sa iya,' c-ag -arm mani ang maut ud nga, sacs'i nga nacapamati sar~g labirng matam is cag malaniug nga tingug' nga i no guinah-,dad sa pagpasadia sang iya silimbahon nga calinun~g.. Sa sutud s,.dtong mainit cag malinungv na ca-hapunon, guindu ao co man an g rniga matinao, nga ilog nqa aton s-Adto guin~atapacan sa Luatahum nga cahorason; gu~nada-ao co an,madabung nga pinuro6 sang caca-huyan, nga naga han dung sa isa ca, tuburan nga imo anay~guina paligusan, cag.sa ila mahuyata' nga mga sanga, guirapamhati an co ang matamn is -nga hinun'i sang capispisao, -ngya subon'g sang nagatauag sang imno mnatam is nga, ngalan, sa pagbticad, Luc;asag m malihalon nga mga.ac- i. Sa madabung riga pition6 sag langiag niga imo sadto guina-aguihan, guinpulot co c~ig hadcan ang bucadcad- nila nga mga bulac niga nagacauas ag sa dutai sa- pagsuyup sang du — ma an nila aga caamnion nga amo6 ang'tL~mabon sang imno bilidhon nga guin-aguihan... Tinlocniy siLucia ng-a dumulug n ~ paghambal, ca-g sang uala mlacasabat sing bisan isa, lamang ca pulong yadtong -maanyag nga parnatan-on, pumadayon ang panuguiron ni Lucia IV-4

Page  227 -227 -Fern'ando' ==Sa catapusan, cumadto aco.-Lucia sa pag, du ao sa imol nga pamandayan sang iwo away, sa pan'.andayan naa nagacauasdac na, ang iban nga bahin sang iya- dingdin~2, cag nahublasan na, sang iban niya, nqa m~a atup sa pagpahayag sang cadugayon sang tinuig n~a uala na sing nagap~uy6( sa iy a. Guinhapay, co ang m~a maitaascau madabung niga, hilamon nga arn6' ani, t Umnabon Sing1 m-asangcad nj~a banas nga imo sadto guinlatapacan, sa tagsa mo ca pagsulud sa iya gangha t~an.. Sa dacii nga, camin~ao su mulud sco sa diutay aga. pamandayan satig ubus co na, mabU Cs3n. ang guba' niya n~aagangh.,an, sa pagduao sang mpalahalon nga, mna agui nga na'bi.fin pa sa. iya, cag dunca-n sadto, 1 imupd -~a acon olohan ang isa. ca hucna-' sang rta~gamay cag maputi g capispisan -n~a su~bong sang sumulud man didto sa, pagduao sang amo ca linonig nga hilit. Didto sa sulud, u'al.a aco sing iban nga na~quita cund'i a'ng isa 'ca d a~an n ga violin nga D~a niharntang sa' -ibabao sang isa ca gubA nga Iingcuran- nga guinatalicuipan 'sang mgl a mapuhi" nga. bulac. n a. nagya-uslot sa. ulugbu-. san sang mga M.nanubL'i nga, IBaunsasat uing ng~a nagapalanub i sa wahu o1 nga dut~is sulud sadton~y guba' nga 'pamandayan cag hatins macasal ot sa.... San- Ubu's co maquith yadtong g'ubA nga Ii'igcuran nga guinhadcan sang mrrga mapula, rga bulac nga nagap!alanubL~t sa mahun og nga dut5', subong sIang guinapapan~ao co Lu. cia ang', irowaya g daguay sa'sulud

Page  228 -228 — sadtong irnol, nga parnandayan, nga nagalingcud ca sa am6 r~ga lingcuran sa pagpatvflog sang imo violin sa mainit nga caugtuhon, cag sa irno -roaanyag nga mga ti ii1 hurnaluc yad-. tong mapula' nga mga bulac sa pagsaulog sang imo bilidhon- nga catahuwan... Sa catapusan, pinolot co yadtong daan nga violin nga natongtong sa ibabao s'adtong guba'i ng-a lingcuran; pinulot co cag tuc apan sang acon panyo yadtong mga yab oc nga am6' ang pumutos sa iya, *cag sang pagcatapus, hinadcan co yadtong 6iolin nga uala na ay han sing caimut'ng~a n-ecatandug sa iya sa malauig nga mga tuig, cag sa dac U" nga camningao, uala" aco macapugong sa p,-gtulO6 sang -con mga luha'. Tumangis aco sa su'lud sadtong guba' nga parnandaym-n sa tungai sang mamingao ca'g mainit nga cahorason; turnangis aco sa paghal~ad sang aco-n mga 1h ih sa, rabug~nao~nga mga, agui sang nagcaladuhi niya nga pumuluy6", cag sa sulud sadtong malinong nga tion, lum-abad ang marningao cag matagsing inga hinuni sang capispisarOi Dga nagapulugad sa nagacauasdac nga dingding sadtong guba nga pamandava'n Durn-ulug a~n(- masubu' nga panuguiron ni Fernando cay nag-aamdt 'na cauas ag ang matitionga tinulo sang mga luhai. ni Lucia- nga nagaatubang sa iya. ZZDihi n'a pagpada~',una Fernando ang imo mnasubL~i nga pa~nuguiron, -cay ang tagsa mo. ca tia-~ tiagauaua sn- isa ca casaquit sa acon taguiposc\on sa pa,~palandung sang nagliligad nga mga agul -nga Jiii na ca'ron magbalic. jDiin co na lamang p-ang~fi.on 'yadtong m'atahum nga mga adlao sang acon c~abuh~,!.... Natunung a~ng ila paghambalanay.cag- humi

Page  229 - 229 - bi si Lucia *sa luyo ni Fernando, cag ini nananpu ay sa i, a,uinalingcuraa'nga nagatamud sa masulub on nga pagtangis sang iya ininamnahal nga abyan. Satng lumigad ang malip ot i.ga tion, pinahiran ni Lucia ang iya mga luhb;, bi -ayao niya ang iya olo, cag tumuluc cav Fcrrando sa pagpaquiuhambal. — Bu'ahan ca Fernando cay guintipigan mo sa s.lud san ilr.o taguipos,on ang rnga mahal nga handumanan nga bioilln sang tumnaliuan nga mnga adlao! 6(;uinadumduim mo inan guihapon yadtong matahum nga,i gat hapon nga nagalilingcod quita nga tatlo ri Ines sa luy6 sang maamion nga mga bulac sa sulud sang masi ut nga catamnan sang simbahan? -- Subong I.ucia sang nabadlit sa acon pa'inoino nga dili na mapalal tubtub. con sai o nga mga adlao Guinapanan ao co caron nga.su bung na' lamang sa isa cadatngo cay dili na snacapahayag sang camratuuran Natunung yadtong ila paghambalanay, cay gumui; si capitan Sibio nga nagadala sang cigarrillo cag iya guinhalad sa am6 nga pa matan on. Lumingcud sia sa pagpaquig impon sa ila niga hambalanon, cag sang turnacup ang ca sidsidmon, pumaalam si Fernando sa maayo nga tigulang nga humalad sa iya sing maabi abihon nga cabubut on. Pumaalatn man sia cay Lucia; pumaalamn sia sa caanyag nga gui rtasimba sang iya bugos nga taguipos:jon, cag sang pagcatapus, nata ug sia sa matahu!u nga balay ni capitan Sibio nga punc sang cax lipay ang iya painoino. M=N.00_ 13!% -allow Cl

Page  230 230 PaqatcjXL Paqhtaqsanq pahanuqut 'Stugud~ sadto nga hapon, nagapanalagsa si' Fernando sa pagduao sa balay ni capitan Si* bio sama rn~atmabhiun nga cahapunon sa pag paquighambal cay Lucia cag sa iya sini mnga maabi abihon nga guninicanan. Sa tat~sa niL a ca pagsac', guinabaton sia sang mnga guinicanan ni Lu'ci~a sa maabi abihon nga cabubut on, cag nagagua man yad tong rnaanya~g nga pamatan on sa pagrpaquig hamnbd sa iya, n1ga sang lumigad ang pila ca bulau naghirup ang iya pagpangillala sa am6o nga panimualay, cag nacabig sia nga isa sang iHa rrnga, mahirub nta abyan Sa pila' catala boron nga parnatan on npa- na gasac~a sa balay ni capitaH Sibio sa pagdu ao sang silimib~hon -rga caan~yag r~i Luci-a, si Fernando am6O an' guinapasu.a-bi sa tanan sad tog'g maan) ag. ngt pamatan on Cag sia man aug pninapacamahfI ni capitan S'ibio, tui.gud sang dalay atinon iii- a.n ga panimuut cag s Can g ia -Chungganon. nga taguipos "on- nga na gpp)ahayag sa tags-A -niyat ca- gaUi Si Fern,2fdo, isa ca pamptan on nga guin IpuIihan sang langit sanig ngalari sa pagcama nuj~bulong, cag nacutangRan sang dagayll' ngqa -manggad n ga atn6' aung labi uga m-~acahatag sing cadungg~anan sa iva n galan; a 'ang luas sini nga cada)'auan, guinsucluban man sang langit si Fernando sing isa ca malahalon' nga puni, nga amo ang isa ca masilac nga hibalo nga pumt"rong sa iya talahoron nga agtang, cag guinabuylu)an sA-ng isa ca dungga

Page  231 -23 1 non n~ga panimuu t, 'nga am6 ang naga iuag sang iya dalan sa pagbucds sang- ganghaan sang isa. ca masilac. nga palaabuton. Sang -1umig ad ang -pila ca- bulan, sang matatap' nga pagpamrulong ni Fernando sa madaMUi nea masaquiton n~a, nagap abulongy sa iya, quinilala sia sang cadamiian nga isa sang, mga maayo nga -manugbuI'ong sa iy'a cauga lingon nga -dutA, 1cap, sumugud man ang p'ag pangilala -sa iya sang' mga maayo nga panimalay sa nalapitan niva nga mga banua, nga sa catapusan naagumnan niya arng pagdu-ao sang iya tgalan sa iban nga pamatan on' nga iya camngay. Ining tahhboron nga cahimtangan ri Fernan do,, nga guinahuylugaan sar~g.iva dungganon 1.)1a panirnuut, purnahayag sa panan ao ni ca ptnSibio nga subong sang ~ is amlaha Ion nga puni nga lurnupig *sa iban,,, nga ca. dyauan, cag am6 ang nagpilitsmagun c~anan ni Lucia sa p~agpasul:bi cay Fernando, sa pi'la ca- talahoron nga pamnatan on, ngi sa. masurisun 'nagadua ao sa ila piluy-an,. sa pagy ya-ub sa. bi'lidhon nga catahumain sang Ha' pi nalanggia nga -manunubli. Sa guihapon nagadu' ao si Fernando sa ma talium n~a puluy-an -ni'Lucia,- sa caugalingon' nga banua.sang iya dungganon nga mnga gyui nicanan, cag sang lumigad- ang pila ca bulan, isa ca hapon nga nagacad~to sia sa pagdu-,ao sa. iya maanyag nga abyan, ca~g san~g nagia atuanaysila nga du'ha sa mga lincuran ngla nagaculubay. sa maal'uag n-ga Iagauan sadtong matahum nga balay, pinahayag niya cay Luciayadtong gugma, nga iya guinatipigan sugud sang iya pagcalanubo", cagy uala n'iya icapaha

Page  232 232 - yag Sa amo nea pamatan-on sa sulud sang tnaiauig n~a -w adL,,o sang ila. pag-ulu-pud. Sang ubus na masayuran ni Lucia ang bug-os ngai paghigugma sa. iy a ni' Fernando, pinangay'6 niya sa. am6' nga parnatan on nga ipahayag sa i1) a mg-a guioicanan caga pahgayo'on niiya ang ila buna~yag nga pal-anu ut cay sia magasu nod lamang cag diii sia macabatas maglalis. sang mahal nila uga pagbulut an Sa pa'gturnan sadtong - bil dhon nga pin-anga. bay, sang mad~ason nga hapon 'pinangay-6 ni Fernando ang camnut ni - Lucia sa iya. nga talahoron nga guinicanan. cag min. sila nga nahagugmra sing dacu sa dungganon. nga. panimuut iii Fernando, uala na. malcapamalibad. Guinbaton nila sa maavo n ga cabubut on ang paghijugma, rd Fernando 'nga guinahalad sa ila nhaanya~g nga anac, cag guintug an nila sa am6 nga. pamnatan- on ang carnutitsang.. ila bugl tong nga rnanunubhi. Sang ubus na mahatag sana 'rnga. guilica, nan ni Lucia a'ng isa. ca pahanugut!cay Fernando, guinhambalan nila ang pagpacasal sa Iduha, ca maanyag nga pamnatan-on-, cag sa ca tapusan., pinangav6 -ni Lucia sa iya. -ma guini canan ng~a didto sila. magabaton ni Ferniando sang diii malubad n'ga' ca~lig-unan sang mga Mmi y-o sa imol n.g&a simbahan sa Fundacion, set siMbahan nga nag-bilin' sa la. sing m-adamUi nga. hanidurlnan, cag amo6 ang matuud nga sacs'i sang ila. wahiru-p nga. pagilinabian. sa su. lud sang 'malauig nga mga' adiao Sa ualay an ano nga pamnalibad, pumasugut. ang mga malolo' nga nga, guinicanan ni Lucia sa iya nmat~ahum-t Lia caisipan, cag sang ma lapit nal ang adlao sang pagpacasal s'a ila,

Page  233 -23 3 nag'himus anag talahor~on nga panimalay ni ca pitan Sibio' sa pagp'icadto' sa imo'l nga baunua sa Fund'acio'n, up'ud ang pi'la nila ca pinangdapit nga magatamnbong sa 'casal sang ila rnaanyag. nga manuinubli sa isa ca pamatan on nga amo6 ang na'ngittag iya sa'ig bUg os niya nga capalaran. XLI. Isa Ca' aga sa maygo Isa ca matahum nga aga sa Mayo, nga ang madabung nga cacal'uyan -nagapalangug. bus sa t~ung a sang masiot nga -catamnan sain g simbahan -sang Fundacio'n, napunihan sang-bu cadcad nga. mga bulac sa mao~ut'i cag derosason nga mga'du ag, nga aug ila rnga rnacanao nga pinianid, nagasa'b og sang isa ca 'ma\uyum nga caamion, caamion nga am6" lamang. aug gumiv ob-sa pa~pahumtlt sadtong lirnol nga simbahan s-a tagsa- ca pagdapia sang m~abtIg.. nao nga dupuxdupuy sang hangin. Burnagting sn malaguay ang daan nga lirrg'anay nga nabitay sa Carnipanario, sa pag. pariauag sa pila ca masinimbaho'n nga'p LIuIIuluy6 nga nagadu'goc sa simbahansa t antan n Ra aga, cag dungkn sa malagua'y uga -binagtitig sadtong irnol _pa linganay, liumugyao ang magamay nga capispisan n ~a nagalulupad sa q uilid sadtong daan 'nga simbkh an sa paghaton. sang' nahauna nga banaag sang ad-lao nga nagacauasag sa il auI g inga, pacpac. Sa suilud sadtong ma'si ot nga, catamnar',, humari an"J mahinay oga 'hinagunghong. sang bulawanon nga. mga pacpac 'sang~mga maanyag nga alhbangbang o'ga nanglupad sa pag~

Page  234 234 -halu'c sang maimioni nga pinan-d -sang cabu-' lacan' nga nasab ugan sang in~aaabaab nga silac sang nag'abutlac nga adlao. Nabtucsan sing mn~aluag ang, tags'a ca gan1haian sadtong d an nga simibahan' sa FundaCion, subong sang nagahulat sa pa'gbaton-sang pi-la ca masininibahon nga pumuluy6' nga na. gadugoc sa iya. Sa tunga' sadtong matahum cag malinon'g nqa caorason, sa uala, maugay, may dumuIll I IUg ngia duha ca sala julan sa Iuyo sang ganghaan sang simbahan. Sa nahauna nga sa. laqu an, nana og ang duha ca' maa'nyag nga'' pamiatan ofn, isa ca' babae cag isa ca lalaqui nga nag aaguisud lamang ang ila panuigon; si Yernando cag, si Lucia. Si Fernando' nasaputan sang isa -ca panap' to ga itum cag malahalon nga am' n u muni sa iya talahuron nga daguay, cag ang pihac niya nga butcon naoasipit sang maanyag Da a c amr ut -s a ni (!i' a hiri iugm a nga Lucia, nga nasaputan sang- mga sifluci an nga pa~ napton sa d1'iag nga, lubus puti, subong. sang ma~put! ngka pinanid sn buac Sa iya 010 nagatabun ang isa ca -maputi cag m as'h a tig n11a tacirong-, cag sa iya mnaan) ag nga agtang pumuni ang-malabalon nga purong sang. magamay. cag maputi ngra mga. bulac nga anm6 anga~ naca'himipit- sang, iya bilidhon nga catahuman. Sa mamingao nga ganghidan sang simbahan, pumnahayag an g silimbahoti nga daguay ini Lucia., subong sang isa ca maanYag riga, anac sang catahuman nga guinaputos sang masilac nga banaag sang malahalon nga cab-atuhan' nga pumuof sa iya, sa pagpadd'a~y sang iya him pit nga pagcaanyag. guinlugum sang bucad

Page  235 -,235 -cad nga mga bulac sang nanuhaytuhay nil& n~a. cadamion sa pagsaulug sang ila. lubos uga pag-caula, guin ambahan sang capispisan. sa pagb-alad sa iy'a sing himaya', cag guinhadcan ang iya moan yag nga agtang sang Masila'c nga bana'ag sang adlao' sa pagya-ub si iya sihimbahon- nga catahuman, sa tunga sadtcng matahurm nga caorason tga, magasulud sia sa simbaan sa- pagmitlang sing i'sa ca malahalon, nga panaad, sa luy6o sang isa ca tagLuipos(~o~i nga amo6 ang, mnagaarigcon sang iya bug os trga gug~ma tubtub sa catapusan n~ga mnga adlao sang iya cabuhi. Saganghaa sdog Imo nga simbaha n, su mulud sila. n'i Fernando nea guinasunud sang pila nila ca abyan, nga magatambong sa ila, cag sang pag-abut' nla sa t~ilan sadtong cubu's nga altar naa ila..guinsimbahan-'sa malauig nga mga tuig, gum i arasan sila sang pant' cag~a didto guinbaton nila'ang diii maluba'd niga caligunan sang, mga miny6" Sang pagccatapus sang misa nga uli)us n'a nila mabaton a-ng malahalori nga cbendiion* nga guinahatag sang Parn sa tagsa- ca calasalon, tumrindug -sil~a sa, ti ilan s'adtoog cubus nua altar n11a manayanayCa ang ila m~a maanyag nga.nauong tand'a 'sang daciA. n~a, calipay" nga ila guinahiaguman sa sulud sadtong bulahan ng;i Uon nga nanguin isa lamang angr ila capalaran. Sa gangha an san simbahan, my pil1a ca cubus nga pumuluyo nga nagatilindug sa pag hu'hat nga magatan-ao sang miatahum nga d-ag. uay ni Lucia nga magagua sa simbaharn; may'.pila, ca macalolo oy nga masaquiton babay e cag lalaqui niga n'agalilingcud sa duta' sa pag.panf~ay 6 sing limus' sa t-gsa- ca umalagui, cag sa -tungai

Page  236 sining pila ca rnacaloloy nga nagaaqiims pumahayag ang isa ca batsi n~a baba. e nga naga'panuigon sing napulo ca'g tatlo 'ca tuicp, nasaputan sang isa ca mciputi apa~n,, cubus nga panapton caig nasamburan ang iva li-ug sang tinuhug nga mga bulac npa am6' lam atno ana humatag sing diut inga puni sa iya cubus ngfa da~guay, Ining am6o nga b~atai, nagalin-ocud sa pun~ sang isa ca nagabulac 'nga tapulanga, sa 1 uy6O sb-pudp'ud nga maa bUlac nga nahlA m'ta ng sa isa ca alat nga napu!nihi-n sang mapamay nga, ng~a dahon sang aamo6 man nga cabulacan cag sa tuna,- sang p~ila ca macalolo oy n~a, nagapauiius uiaigay niya ang isa ca da, an nga, guitarra nga guinabuylu,,-an sa — g iya matagsing nga lingrug sa pag~pangay6' sing diut nga cuarta,sa pila ca tumalambung nga, naga, pamati sa iya Sa uald madugay, gu'rmu sa gangha, an sang simbahan vadtong (luha ca. talahoron nga minyo nga guinasunud salig pila. nilaca abyan nganagaubay s'a ila, cag sang pagcaquita, sadtong bata' sang mra anyag nga daguay -ni Lucia cag ini' Fernando, binutapg niya ang guitarra, sa, duta", cag natunung aag iya pat canita; pinulot niya' ang napunihan nga ahi~t sa iya luy6 cagl tLuMindug;, sa pagsab-ug sadtong ma arnion nga niga bulac sa- alagitian sang duha, c.,apamatan on sa pagp~ahayag sa ila sang iya bug os n'ga pn gdayao. Guinsab ug riya ang pinudpu~d sang maarnion. nga jazmio cag Sampaguita sa alaguian sadtong duha catal'ah-oron nga pamatan on nga guinapahayagan niya sang isa' ca manayanaya nga nauorg, tanda' sang daci'i noa. calipay. nga

Page  237 -237 -iyVag~uinahala'd sa mat~ihum tiga ca-adlatian s-ang pagcasal sa ila. Sane maquita ni Lucia ang cubus nga dag.uay sadtong cailo tnga batai, binalusan niya sing isa ca mnalol6' nga panuloc cag isa ca manayanaya nga nauong sa pagpah~ayag sang Adac~ niya nga calo oy, Cay naquilala niyat. nga ining am6 nga batai, anm6 man ang batai ng-a nagatuytuy sa cailo nga tigulang nga iya guihapon -guinalimusan sa gangha an sadtong sirnbahan',cag) nagCadto sa paghialad sa jia sang ma amion nga. mga,bulac sa. amo6 man nga gcanghad an sa pagbalus sang madcami~'i nila nga utang. Sang ubus niya rnauas ag,a'dtong mna-amion nga, mga bulac, pioulot niya ang guitarra cagy patungon sa matahum nga tingug npa guina bu'ylugan sining. masunud nga calantahon: Himaya' sang nagpangas sitig catiraan sa, ilo nga bat.-i, bulag nga tigulang; Ina duha ca imol rga uali sing dang)pan, linibong cabo"OY inyo goinpautang. Mav azul nga latipit, adlao -rita masilac, -ma-tuud nga sacsi sang mnahal nga, buhat;,pangas ninyong binhe', cabay, nga:matnulac, ang' c'abulahanian inyc nga madaugat. Natapus ang iya.pagcanta sang tumaliuan na sa ganglha an yadtong duha ca, ma-anyag n~a pamatan-on ruga, arn6' pa larnang quin~isal sa pagsu, ud sing isa ca, b'ulaha~n nga pangla buhi. -Catapusan.(Na/topus ftag irnpren/a sang 24/ sa Dic. sa. 1919)r

Page  238 CATiLInGABn PAig. Tampad sang balasahon....................... 1 Sa M awabasa.......................................... 3 NAHAUNA NGA BAHIN. I Ang imol nga mangingisda.............. 5 Il Isa ca dumuloong........................... 8 III Ang pag'Lugyan sang isa ca anac...... 17 IV Ang but-anan nga sologo-on........... 25 V Si Inocencio sa luy6 sang mnanugbaligyi 27 VI Sa isa ca balaligya-an........................ 31 VIJ- A ng unos......................... 37 VIII Masadiang balita..................... 44 IX Ang tigulang nga manugbaligya.......47 X Masadia nga pagquilita-ay............. 53 XI Ang Pagbaylo sing palangitan-an...... 57 ICADUHA NGA BAHIN. XII An1' pullo nga ll:g-ilang.................64 X111 Ang panirnalay ni Tiy6 Andong........ XIV;Cailo nr.a ilo'.................. 72 XV Ang Fundacin....... 81 XVI Pinungyob sanu mga buiac................ 84 XVII Blag-ong Pag-abin.......................... 89 XVIII Sa tungt sa.r; cabulacan................ 96 XIX Atg Pari cagr si Lucia................102, XX Ang Panahen salng caghi......... 106 XX I Si Lucia....................... 113 XXII Ang rmasub6 nga paalam....... 117 ICATLO NGA BAHIN. XXIII Isa ca adlao sa Fundacin............ 122 XXIV Si Capitan Sibio...................... 129 XXV Ang matuud nga marubli........... 135 XXVI Sa, dunganon nga Panimalay........ 142 XXVII Anac nga mabinalac-on....145 X X V III Isa ca sulat................................... 151 ' XXIX Ang pagcamatay ni Tio Andong... 155 XXX Mga Dumulu-ao sa Patio............... 159 XXXI' Masub6 nga dinalan.......................... 171 ICAP-AT NGA BAHiN. XXXII AAng pagtangis sang isa ca abian 178 Y.YX III Isa ca bulag sa luy6 sang' ganghaan J86 XXXIV Sa sulud sang pamulacan............... 94 IXXX Ang bag-o nga manugbulong............ 204 XXXVI Sa ganghaan sang simbahan............ 211 XXAVII Isa ca hapon sa balay ni capitan Sibio 214 xxxvIII Sa masadia n'a catipunan............ 218 xxxix Pagbucas sang handumanan............ 23 XL Paghatag sing Pahapugut........... 230 XLI Isa ca aga sa Mayo......................... 233

Page  239 Mga sayup sa pag-linprenta. Pknid Main Sayup Dapat Isiling (3 10 'guinahinaalanan n-a guinahin-alanan crCatunggan; tCatunggan~ 7 22 cag ualai nag'alupig n-a. ualA nagalu pig 11 21 nabilin sa dutA nga nabilln s,,. dut~ 14 26(1 guinapa~quil-ala n1i y a nagapaquilala 18 7 guinapaquilala -guinapang-ilala 19 3 1 ni Marcela ni tiya Mai-celfl 20 26(3 sang calag sang acon calag 23, 7 Macalolooy ng-a. i'luy* rnacalolooy ng-a ilo '23 14 sa- paghiaguin nka mag-ahiagYutn 26 5 sanginiloy ang iniloy 34 19 sing tinapay sang' tinapay 37 12 guinasullt guinsiuht 42 24 Caron lang -Casan-o langr 52 4 cag magasuo~ud cay mn'gasugtid 53 28 sa guinatinduggan sa iya guinatindugan. 54 19 ang naligara anao aligartian 57 29 ng-a guinacuha-an ang guinacuiha-an 60 1~ uala' ca sinai ua-14 na Sir. 61 29l. cag caayo cay caayo 61 30 pagpaquigquitA sa pagrpaqjuigquit6 69 32 tUnitud aco tunkud n~a aco 80' 33 may inka calinunaan may calinun-gan 81 30 na~gapalanab-it nagapalanal —ut 86 14 ang nagabucas ang magabucas 89 3 s'adtong amo sang am 97 1 cag' matuud cay matuud 108 10 sFango tagsa ca gangha'an-sang ganghaian 109 34 urnupud upud 119 25-) sing isa sa isa 122 17\,. pagdayunon padayunon. 124 20 Caayo 13-a batA- Caayo-ayo nga bata 127 26 cag ang duh-a cay ang duha 132 19 con'Domingo con Domingo sa pagsirnba 133 'i23- ca bu- ca bulan 137 >..".34 suniabat pa si Lueia surnabat Si Lucia 140 19 cag sang Dga sang I5o 24 sa pagpaquigquita ang pagpaquigqju~a 155 27 guina'dayunan guinadayanan. 158 27 nka i uiiapaca-amay n~a iya guinpacaamay 18 36 sa catiglng isa ca tigulang, 159 11 Ang adlao nga nagauas-ag Ang adtao -nagauas-ag 160 15. sa isa ea bayo sa iya bay6' If

Page  240 162 163 167 168 17 0 171 173 180 181 -182 184 185 185 186 188 189 1 90 192 192. 393. 195 193 198 20-1 205" 206 206 207 208 215 216.217 223 225 225 225 33 22 22 24 21 11 13 11 1 25 15 13 29 10 13 10 29. 1 27 16 '2 -35 28 3'2 -3 3 20 3 6 1 27 6 2 5 1 5 23, 7,' 9 27 32 -31 guintalicupan guinatalicup-an guiuya-uban guinaya-uban con sa isa con caisa sang didto pa cam!i sang didto pa aco sumulud sa sumulud sia sa pumauli aco guihapon-pumauli aco guilayon butlacan bulutlacan gamui gumaua nka adlao r~ rn-a adlao sa iya sa Pari cutub icuteut inang nga gulnahatag inang guin~hatag sing masu bi sing madamud nahamntang n-a nahaintang tegulang binaton' tigulang; binaton Sa lanubo sa iya lanubii Ljuc.ia ni Lucia simbhahan sang simbahan bu lac bulag cag.guba -ay gubdi sa talamua-an ea1 talamua-ain cag ihatag cag hinatag guinapaqu~il~aa guinapangilala sa masubu rs~a manub6" nagbucas sing- isa nagobucas sia sing is~a nga naquita fllya n~ga maquit-i niy% naa nagatankis cag nagatankis. nana-ug nanauag maghin-uligay mnagbinulagay dinungg6 "dinungg6 siasang iya bahay sa iya balay Ang acon -An~g acon n~a bulig n~a buhlg guinahim6' guinahim6 co nka eatam-is nga ang catam-is1: didto naga-cadto didto nagacadtu? Dill' ca sinAi -Dili, ca sina' Uala% naguid -Uala' naguiid halus m~acasal-ot sa...halus m'acasal.ot sa mga madabUng nDat hilarnon nuga nagalicup sa ila, -LI