M. Terenti Varronis De lingva Latina qvae svperavnt recensvervnt Georgius Goetz et Fridericvs Schoell...
Varro, M. T.

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] T77 M 1; 1 7M, T I -il'! I $moo. I lilt III I

Page  I Me TERENTI VARRONIS IDE LJ.NGVA LATINA QVAE SYPERSYNT RECENSVERVNT GEORGJYS GOETZ ET FRIDERICYS SCHOELL ACCEDYNT GRAMMATJCORVM VARRONIS LIBRORYM FRAGMENTA LIPSIAE IN AEDIBYS B. G. TEYI3NERI MCMX

Page  II LIPSIAE: TYPIS B. G. TIEYBNERI

Page  III DIS -MANIBYS LEO~NARDK *SPENGELIJ CAROLI ODOFREDIo MVELLERI SACRYM

Page  IV

Page  V PRAE FAT IO Casu fere factum est, ut societatem ad Plantum recensendum olim a RITSCHELIO praeceptore dilectissino iunntam ad Varronis libros de lingua latina transferremus. Nam cum alter nostrum bibliopolae se ad editionem bibliothecae Teubnerianae inserendan obtulisset, comperit de hac re ei modo convenisse cum altero. Vnde commurijonem in hoc quoque negotio inire placuit: neque piguit nos novi amicitiae documenti, etsi hand paucis de locis acriter inter nos pugnavimus, donec aut alter alteri cederet aut novam omnino opinionem conciperemus ant adnisso 'non liquet' in medio rem relinqueremus. Neque distinguere voluimus inter utriusque conamina, quo apertius prodarus nihil nos posnisse, quod non aliqno modo admitti posse concedamus, simuique ut inventis inventionisque landi nos non nimium tribuere significemus. Sed progrediente negotio a recognitione, de qua ab initio uterque cogitaverat, ad maiorem editioner curandam provecti sumus. Nam et nova codicis Laurentiani collatione opus esse intelleximus et multum invari verborum tam interpretationem quam constitutionem adscriptis 'testimoniis': sub quo nomine comprehendimus non tantum locos a scriptoribus disertis verbis ex Varrone exhibitos, qui panciores sunt, verum etiam 'locorum parallelorum atqne 6Eiotomrnrwv copiam; ubi potiora excerpsimus, reliqua tantum indicavimus. Neque dubitamus, quin sat multa huic apparatni addi possint, cum sero his testimonils conquirendis operam dederimus. Sed vel sic multum inde se lucrari posse facile intelleget qui locos quibus ad 'testimonia' provocavimus cum priorum commentis comparaverit: e quorum magno -numero non panca consulto omisimus, quae ex uberiore Spengeliorum apparatu adscisci possint. Denique et prolegomenis uberionibus et adnotationibus adiunctis et indicibus auctis pauloque aliter conformatis opus esse putavimus. Reliquorum Yarronis scriptorum grammaticorun fragmenta addere cum ab initio constitnerimus, non destitimus ab hoc consihio, quamquam et Fnnaioli interim haec inseruit volumini priori Grammaticae

Page  VI vi PE1/AEFATIOQ Romanae Fragmentorum a. MJICMVII et Wessnerus mox, ut sporarus, inseret omniur Varronis reliquiarum collectioni. Nar nihilo minus optire adiungi fragmenta libris servatis de lingua latina sensirus. Ac nostra opella quonodo so habeat cum ad Funaiolii recognitionern tur ad fundamenta a Wilrannsio praeclarissirne iacta in aduotationibus breviter illustravirus neque uberius do hac parte in prolegonenis agere in aniro est. Quod saepius numeris Wilmanusianis usi surus - quos nostris sub his uncis () adscripsimus ut sub his [1 Funaiolianos -, conspectum numerorurn p. 242 dedirus. Magnam spern indo conceperamus, quod et Georgius Wissowa ot Frauciscus Skutsch viri doctissimi nobisque benevolentissimi plagularur relogendarurn negotiur in so suscipere anirum induxerant. Vnde in priris foliis comparent egregia quaedar utriusque commenta (sub siglis Wi et Sk.). Sod cur praoter consuota munera plurima et gravissira altor roctoris alter docani dignitatem eo ipso tempore acciperont quo plagulae ox prelis exiront, dosistero ab hoc auxilio coacti sunt: quod cumn nos doluirus dolemusque tum lectoros nobiscur et ante omnes Varro noster querentur. Noque Paulus Wessner (We) qui operam a nobis in Donatum suum impensar quodain modo reddere volebat propter loci munorisque pormutationer simul factarn earn quarn sporavorat oporn plene dare potuit. Denique Adolfus Groth ubi ox Teubneri nuntiis comperit hos libros nos edituros esse, nobiscuni communicavit quae olimr ad multos locos sibi adnotaverat: undo quod pauca tantur commeroravirus, ipsius praecepto obsecuti sunus. Nihilo minus et his viris gratias ox animo agimus et qui praeterea nobis usui fuerunt omnibus - quo in nrumero hoe loco etiarn Ernestum Diehi collegam r esse monemus, infra iieronymum Vitelli amicur laudarus - simulque veniarn petimus, quod quaivis multur teiporis et toti huic oditioni et ipsi correcturae irpertiveriinns, taren ab erroribus cavere non valuirus, quos quoad -fieri potuit in Addendis et Corrigendis notavimus. Dedirus Ienae et Heidelbergae m. Novembri a. MCMIX. G. G, F. S.

Page  VII PROL EGOMENA

Page  VIII

Page  IX M. Terentium Yarronem libros de lingua latina XXV, in quibus componendis eum annis a. C. n. 47-45 occupatum fuisse ex Ciceronis quibusdam locis a Muellero primum recte aihibitis (ad Att. XIII 12, 3. 16, 1; 18. epist. IX 8 et Acad. post. I 1, 2 sq.) efficitur, non0 edendos reliquisse aliis - quae Muelleri fuerat sententia (Varr. praef. p. VJ-XI. L; Fest. praef. p. XXIX sq.) Lachmanno ('K1. Schr.' lIp. 164) ac Ritschelio (Opuse. III p. 465 sq.) probata -, sed ipsum emisisse post Leonardum Spengel ('Abh. d. bayer. Akad.' VII 2, a. 1854, p. 443 sqq. et praef.2 p. XXXVII) et Angustum Wilmanns (de Yarr. libr. granm. p. 37 sqq.) cur negemus nullam rationem exstare censemus; qui hoc recte etiam ex eo concluserunt, quod Varronem horur librorum epitonen confecisse Hieronymi index aperte testatur (cf. Ritsclelii Opuse. III p. 526): quam eum libris nondum ad finem adductis accommodaturum fuisse haudqnaquam probabile est. Atque de syntaxi fuisse libros. duodecim qui mirum esse affirmabant, Chrysippuni de eadem materia multo plures reliquisse optime Wilmanns (p. 15) opposuit. Ceterum triadem ad Septumium datam (1. Il-IY) prius emisisse scriptorem Spengel (1. s. s.) non male coniecit, 'quod si non fecisset, integrum opus, XXV libros, non XXII Ciceroni dedicasset': scilicet primum librum confecto demum operi, non triadi illi, praemissum esse recte homines docti opinati sunt idque commendatur etiam ipso principio libri quinti. Ac de ratione, qua Ciceronem saepius alloquitur Varro, etsi non nominavit nisi in singulorum librorum inscriptionibus, dixit Vahlen in Opusc. acad. I p. 392. Praeterea vero in emus honorem exemplum fiuxit Cconsul fuit Tullius et Antonius' p. 128, 8 (ut propter suum nomen interdum 'Marcus' ac saepius 'Terentius' pro exemplo ponit itemque "Reatinus' adhibet Sabinosque non raro respicit: v. Index s. v.). De fatis quac libri habuerint primis post editionenm temporibus ant nihul ant non multa sciums. Quac apud Livium, Vergilium, Propertium, Ovidium ad Varronem redire videntur, Antiquitatum potius libros resipiunt quam grammaticos. Novit libros (ante a. 27 a. C. n.) Vitruvius1), cuius verba primae paginac praeflximus. Verrium Flaccum qui in multis cum Varrone conspirat doctrinam suam videri aliunde petiisse iam Mueller exposuit2): nimirum ex iisdem libris, inprimis 1) Cf. Lachmann 1. s. s., Sontheimer, Vitruv und seine Zeit', p. 70; 71. 2) Festi praef. p. XXIX: WVarronis gnavus 'cultor... doctissini hominis libros de 1. 1. numquam memorat et nihil ex iis excerpsit'. Adde ctuae Goetz (Quaest. Varr. p. V) de ea re disputavit.

Page  X x PROLEGOMIENA ex Antiquitatibus, ex quibus Varro in rebus granmmaticis hausit, pendere etiam Verrium, enius ceteroquin rationes prorsus diversae fuerint a Varronianis, infra accuratius docobitur. Rem mium Palaem onem, grammaticac latinae nova ratione traetandao principem, otsi certa Varronis vestigia in fragmentis desideramus - nam terminos grammaticos 1) quibus cum illo consentit utrum Varro excogitavorit an propagaverit usus dudum inventis aegre dixeris - eius libros legisse consentaneum est: ad ipsos an alio pertineant Suetonii (p. 217) verba, quibus ilium porcum appellasse docemur - quo epitheto inprimis dicendi genus salebrosum notari probabilis Nordeni ('Antike Kunstprosa' p. 195) coniectura est - incortum videtur. Fortasse quae Quintilianus non sine irrisione do etymologiis Varronis in 1. V profert inst. or. 6,37 (cf. test. ad 12,6), ut alia do quibus dudum constat in eodem libro, ad Remmium Palaemoniem magistrum redeunt: quamquam Spengel in commontatione illa mox saepius adhibenda p. 469 Quintilianum ipsum logisso Varronem sumebat. Quae C olumella tradit Varroniana, ad Antiquitates referenda eodernque Dionysii Ialicarnassensis et Plutarchi vestigia certo maiore ox parte revocanda sunt. Valerius Probus quomodo Varronis libris usus sit nescimus; idem fere de Plinio diceudum: quamqnani tostimonia quaodam grammaticorum postoriorun aut ad Plinium aut ad Probum auctorem primarium non temere rovocabuntur. Certiora vostigia apud Gollium deprehenduntur, qui quil ipsos Varronis libros evolvorit non est cur dubiteinns: atque lectionibus Gellianis non semol iu castigandis Varronis verbis usi sumus (cf. 78, 1 sqq. 190, 29; al.). Grammatici et scholiastae saoculi quarti, item quinti ox antiquioribns fontibus pendent: sed ex ipso Varrone hausit, quo mains fragmentum servavit nemo, Priscianus (p. 52, 2 sqq. = GL. 11I 410) vol eius auctor: cuius testimonio Florentini codicis errores saepius potuorunt corrigi (v. p. XXIII. XXIV bis). Isidorus, qui in Etymologiis locis non ita paucis Varronem commemorat, pleraque ox Servii commontario transcripsit, ac ne eis quidem locis, quorum fons latet, ullum ox ipso Varrono haustum esse probabile putamus. Quod Hauptius (Hernae t. I p. 44) Rhabanum do computo c. 3 Varronom begisso opinatus est, id faisum esse, utpote quae vorba Prisciano reddenda sint, Spongel praef.2 p. II adn. recte monuit. 0sbernus quae adfert partmm Isidoro, partini Prisciano, partim Macrobio debentur. Omnino cortum est, mcdii aevi scriptorum ex ipso Varrono hausisse nominom, nisi quod undecimo saeculo aliquis codicem Ilorentinun propagavit et saoculo post 1 Cf. L. Jeep, eZur Gesch. der Lehre von den Redetoilon' p. 12 sqq.

Page  XI PROLEGOMENA xi iude ablatum est fragmentum Casinense, de quo infra agendum erit. Saeculo XIV primum Boccacium hos libros novisse certuin idemque de Petrarca veri simile est: apud quem quod inter epistulas ad veteres illustres in epistula ad Varronem (epist. de rebus fam. 1. XXIV 6 vol. III p. 276 ed. Fracassetti, Flor. MDCCCLXIII) sic est: enullae tamen extant vel admodum lacerae tuorum operum reliquiae, e quibus aliqua pridem vidi, et recordatione torqueor summis, ut aiunt, labiis gustatae dulcedinis', haee sane verba spectare videntur potius ad WVarronis agriculturam' quam 'exspectabat' a Gulielmo Pastrengico amico atque accepisse ab eo putatur: cf. epist. de rebus fain. XXI 11 III p. 151 Frac. et P. de Nollac Petrarque et l'humanisme' (Paris 1892) p. 173. 278.307 sq. Sed idem quod scribit Iohanni de Certaldo i. e. Boccacio,(epist. de rebus fai. XVIII 4 1I p. 479 Frac.) recepisse se 'librumi ex Varronis ac Ciceronis opusculis eximiis prorsus et raris' illius mann scriptum, eo rectius hoe trahimus ad libros de lingua latina vel partes,eoruin, quia et Boccacium his interdum usum esse constat - qui decem locos ex libro quinto, bis unum ex libro septimo adhibet (ef. Hortis 'Studi sulle opere Latine di Boccaccio' [Tergest. a. 1879] p. 435) - et Petrarca ipse unum saltem locum ex hoc scripto atque ex ea parte quam exhibuit Petrus Diaconus (v. i.) 'Tuscus vicus' ita excitat, ut euum ipsum excerpsisse appareat. Aecedit quod Antonins Losehi inter libros Petrarcae hune videtur vidisse: ef. P. de Nolhac p. 243 et 307 sq. Neque illud in hae quaestione neglegendum. est, quod in illa ad Varronem epistula legimus: 'tuus Cicero, qui multa tibi et cui tu iulta... scripsisti'. Atque memorabile est anno etiam 1401 Leonardum Bruni Arretinum dialogun edidisse 'de tribus vatibns Florentinis', in quo Nicolaum Niccoli Colluciunique Salutatum sic inter se colloquentes producit (p. 17 et 19 ed. Wotke): 'N. Nonne videmus, quam amplo pulcherrimoque patrimouio haee nostra tempora spoliata siut? Vbi sunt M. Varronis libni, qui vel soli facere posseut sapientes, in quibus erat latinae linguae explicatio? e. q. s. S. Perditus est M. Varro. Dolenduin est, fateor, et moleste fereudum' e. q. s. Quae verba Leonardi Bruni demonstrant neque ilium tuum novisse codicem interim Fborentiam translatui (F) neque aliis, ut ipsi Nieolao Niceoli, eius notitiam tribuisse (quem fuit qui illum librui ut tot alios acquisivisse coniceret!). Paulo post tainen Fboreutiae Varronis libri crebrius ac diligeutius deseribi coepti sunt: tune deium ad vitai rediit granmaticus diutinis tenebris oppressus. Sed etsi nescimus quis codicei unicum contraxerit, taien certa fere coniectura constat unde venenit. Nam codexe Casinensis in

Page  XII xii PROLEGOMENA bibliotheca monasterii Ord. Iened. n. 331 continet praeter Vegetium. et Frontinum et opuscula quaedam Petri Diaconi (velut tractatum de ortu et vita iustorum coenobii Casinensis) fragmentum ex libro de 1. 1. V ~ 41-56 excerptum - quod epitomes nomine significatur apud Spengelios nosque -: de quo cum jam lohannes Baptista Morgagne medicus celeberrimus quaedam prodiderit ('Iaccolta d' opuscoli scientif.' Venet. t. IV p. 3 sqq.) - id quod a Blumio monitus commemorabat 0. Mueller praef. p. XIII et in adn. ad V 41 itemque L. Spengel 1. s. s. p. 440 et P. Canal praef. p. XXVI -, nescius illius,. ut videtur, protraxit H. Keil in Mus. Rhen. VI (a. 1848) p. 142 sqq. edeudumque tradidit L. Spengel in Comment. acad. Bavar. VIII (1854). Quod fragmentum cum iam Keil concluserit ex illo olim Casinensi fluxisse, id L. Spexgel 1. s. p. 434 inde confirmavit, quod in F ad VII ~ 28, ubi Gasinum nomen exstat, manus prima in margine adpinxitNOT - id quod hoc uno loco accidit 1) uniceque explicatur ex librarii Casinensis attoitione. lam novum tertiumque argumentumn Loewii nostri notatis usus adiunxit Goetz in Quaest. Varron. (Ienae 1886 p. III sq.): nam ipsum Petrum Diaconum monachum Casinensem (quem constat etiam Vitruvium do architectura Solinuinque de miraculis breviasse, astronomiam ex veteribus collegisse, librum notarum ampli-- ficasse adhibitum a Th. Mommsen GL. IV p. 333 sqq.) codicem Casinensem ilium confecisse cum probabiliter coniecerit Loewe, accedit, quod in libro modo excitato de ortu et vita iustorum coenobii Casinensis in praefatione vitae S. Severi praemissa quaodam exhibentur ex loco Varronis illo, ad quem NOT adscriptum est; ibidem vero quaeexstant ad eundem Varronem spectantia ex Augustino repetita eis haec adiecta sunt: de lingua vero latina libros novemn edidit; ubi libri IX quoniam nullo modo ad ipsius Varronis horum librorum epitomen2) 1) Nisi comparare vis, quod ad 13, 3 sq..R. (=- require) suprascr. m. 1, ut, vid. - Cetorum cum illo loco notato cohaerere putamus quod in cod. Casin. 257 ad Varronis nomen adscriptui est: 'Hie in casino scolam philosophic tenuit', quac flctio vix dubium est quin ab codom Petro Diacono profecta sit. Nam ilium permuita ad augendam Montis Casini famam finxisse constat: cf. Wattenbach 'Deutschlands Geschichtsquellen im Mittolalter' II p. 236 sqq. ed. VI. 2) iNcuper sane Itali doctissimi Mercati et Bonfanti 'Reend. dell' 1st. Lomb." vol. XLII (a. 1909) p. 316 sqq. (ubi etiam notitia de qua modo dinimus allata est) en verbis qnibusdam Petri Diaconi de commentario in regulam S. P. Benedicti in Cod. Casin. 267 desumptis concludere voluerunt Petrum Varrolis 'de iure civili i. XV' en Hieronymi catalogo notos novisse. Sod Ictus doctissimuus Maximilianus. Conrat (qui haoc nobis indicavit) lnculenter demonstrat Petrom simpliciter Lactantii verba Inst. div. I 1, 12 ita enpressisse, uti Varronis nomen inferret pro 'quidain prudentes et arbitri aeqnitatis': of. 'Zschr. f. Rochtsgesch.' XXX p. 412 sq.

Page  XIII PROLEGOMENA xin ex solo Hieronymi indice notam referri possunt, Goetz coniecit Petrum sex libris servatis adnumerasse tres ad Septumium missos in ipso principio 1. V commemoratos: eaque coniectura confirmatur ex similibus aliorum erroribus, de quibus Spengel praef.a p. IX quaedam composuit. Denique non neglegendus est formae consensus inter ilium codicem, qui fragmentum Varronianum cum Frontino Vegetioque exhibet et ipsum F: uterque enim, ut iam Keil extulit apud Spengelium comment. p. 434, oblongus est in quarto, cum ceteroquin in coenobii montis Casini codicibus sollemnia sint folia imperialia cum duabus columnis. Haec omnia cum tam egregie inter se conveniant, confidentius etiam quam Keil affirmare possumus ex ipso codice F in monte Casini excerpsisse sua Petrum Diaconum et ulline postea eundem librum unicum transportatum esse Florentiam.') Neq-ue in hac quaestione nobis scrupulum inicit, quod idem Spengel, qui in bhan rem argumentum attulit luculentissimum, nihulo minus 1. s. s. p. 481 sq. statuit - assentiente Groth in diss. Argent. p. [811 3 - non ex ipso F, sed potins ex eius fonte haustum esse fragmentum. Quod effecit ex una maxime emendatione quam coniecturac deberi non admisit, etsi ipse concessit satis doctun necessarlo fuisse epitomatorem, qui ex opens exilitate gravissimum fragmentum prudenter elegerit (quod quantopere conveniat in Petri Diaconi studia modo exposuimus). Atque conseKde>runt pro conserunt aliaque horninem doctum acute correxisse facile largitur: idque plane apparet p. 14, 15, ubi ibidern supplevit, etsi ibi tantum quadret, et antea Albanoirurn> - ut olim etiam Spengel - practer rem. Quod vero 15, 11 acelcuiben na exhibuit pro aceleuiben no, credi vix posse rarissimum nomen Etruscum sno Marte ilium restituisse, sed ex exemplari hoc depromptum esse. Verum etiamsi concedimus ipsum Caelem Vibennam vix ac ne vix quidem notum fuisse epitomatori - quem Petrum Diaconum norinare possumus -, tamen ex analogia nominum notissimorum velut Perpenna Spurinna - de quibus in his ipsis libris Varro loquitur - Porsenna aljis sponte inferre 1) In transitu tangimus in orthographicis rebus non deesse quae Italum librarium prodere videantur. Velut quod oscur. exstat 4, 16 ante corr. et 106, 11 sine corr. (of. etiam istitutus incohaturn 86, 11). Jam 62, 8 cum Spengel praef.2 p. VIII sq. non iniuria F diti potius quam dicti praebuisse opinetur, minime recte ad Diti revocat, quod nullo modo ferri possit: nam referendum est ad pronuntiationem qua posteriores Otobrem sim. dicebant. Quo addimus vitia ad litterarun g et j sonum revocanda, velut ierusia pro ger. 47, 18 (cf. icrofante et gerofante sim.) et 69, 10 abigebat pro aiebct (ex agiebat), sim. Item, epitomator 17, 14 g pro j posuit reete accipiens I pro i in F (unde corr. adn.). De aliis rebus orthographicis postea dicemus.

Page  XIV XIV PROLEGOMENA Vibenna potuit: idque re vera eum fecisse ut arbitremur quae supra protulimus ac praecipue consensus inter formam librorum et inter locum de Casino notatum in F et excerptum a Petro Diacono efficit. Paulo fusius de his rebus disputavimus, quia haec quaestio per se secundaria alicuius momenti est ad quaestionem de Laurentiano F ceterorum librorum omnium unico fonte. lam vero de ipso hoc codice disseramus. Qui liber saeculo XI scriptus in montis Casini monasterio eLangobardicis' quae consuete magis quam proprie dicuntur litteris deinde Florentiae in bibliotheca Marciana asservabatur, nunc vero in Laurentiana plutei LI codex est 10. Primum folium scriptura vacat, nisi quod in pagina versa in superiore parte inscriptum est - erasis et supra hane inscriptionem vocabulis sex vel septem. et iuxta lineolai quac in altera trium versuum parte (tertii dimidio) olim scripta erant -: In hoc uoluie cotinet' - ifra scripta o-pa - f M)-.Terentj de ligua latina Ores. T. C. ~p aulo clu6tio. Libri rhetoricj ad hereiiium - Mox foliis 2--34 numeri 1-17 et 28 atramento, 18-27 et 29-33 rubro adscripti sunt a manibus rec., quarun altera nitidior priore. Atque reliquac partes codicis neque ad hune locum pertinent neque omnino gravioris momenti sunt. Var-ronianorum vero librorum prima collatio exstat in editionis principis exemplari Monacensi, ubi in ultimo folio hanc habemus subscriptionem: Petrus Victorius ac Iacobus Diacetius contulimus cum vetusto codice ex Diui Marci [Divi Marci supra Marcia-lineola deleto] Bibliotheca hiteris longobardis exarato, tauta. diligentia siue potius morosa observatione ut vel quý in eo corrupte legebantur in hunc transtulerimus. Die XIIIJ. Aprilis. MDXXI. Cui collationi nimium coufisus L. Speugel prioren editionem a. 1826 paraverat. Antea paulo saltem diligentius contnlerat Hieronymus Lagomarsini, qui in ipso codice in margine inferiore folii primi versi scripsit: Hic codex a me iieronymo Lagomarsino e soc. J. cum vulgatis diligenter collatus in ina orationurn Ciceronis Operum editione numero 64 designabitur. Florentine 18. Octobr. 1740. Qua collatione interdum Niebuhr eiusque liberalitate adiutus saepius cum frnctu usus est C. Lachmann. Etiam Ludovicus Mercklin in Quacst. Yarr. (ind. lect. Dorpat. a. 1852 p. 9) se Fborentiae libri par

Page  XV PROLEGOMENA xv ticulas tractasse prodit (cf. Philol. t. XIII p. 690 adn.). Sed priores longe superavit ienrici Keil diligentia, qui quae solita cura enotaverat ad editionem Muelleri dono dedit Leonardo Spengel, unde is primum in commentatione a. 1854 veriora docuit, deinde alias, donec ex eius schedis Andreas filius a. 1885 omni ratione novam emendatamque recensionem emitteret. Interim auctore Studemundo Adolfus Groth, cum a. 1877 Florentiae versaretur, librum accuratius contulit cum Spengeliana priore tribusque annis post in dissertationibus Argentoratensibus IV p. 81 sqq. quae exscripserat publicavit. Keilii Grothiique testimonia baud raro inter se discrepantia cum A. Spengel coniunxerit, nos quo certins distingueremus primum Angustum Wilmauns adiimus, qui ipse quoque olim codicem excusserat, quia post egregiam fragmentorum grammaticorum pertractationem librorum de 1. 1. recensionein dare in anino habebat: quod consilium utinam exsecutus esset! Qui vir humanissimus semperque nobis benevolus idoneam oh causam non potuit nobis copiarum suarum copiam facere. Quare a. 1906 Schoell, relegere librum constituit: qui cum ab initio discrepantias tantum illas respicere voluisset, uox intellexit plenum contextum perlustrandurn esse: undo saepe Keilium, interdumi etiam Grothium verum vidisse intellexit, nonnumquain vero ab utroque recessit, non modo in rationo discrepantiarum, correcturarum, distinctionum notandarum, verum etiam in ipsis lectionibus.') Vbi discessimus a priorum testimoniis ant dubitationem ortar certins tollere voluimus, saepius (sic) adposuimus scripturis in apparatu exhibitis vel ahio modo scripturam a nobis datam confirmavimus. Quod L. Spengel et in comment. a. 1854 et in praef.2 p. V cum Keilio dicit 'singula folia versibus XL' constare, id non prorsus verum esse ex cis elucet qune p. 125,9 sqq. et 146,5 et 179,3 adnotavimus (cf. etiam p. 91 s. f. et ad 133,7 sqq.: ubi simul do distrihuto scribendi negotio deque scriptnrae vicibus monuimus, quac repetere hoc loco nolumus). Gratissimun sane accideret, si quod his temporibus tot codicibus contigit con tingitque etiam huic cimehio contingeret, scilicet ut totus phototypica arte depingeretur. Interim ad unius paginae imaginem ab Aemilio Chatelain in opere utilissimo propositam (p. 173,4-175,28 ex nostra editione) delegamus et ad rationem libri - non sane litterarum! - clarius repraesentandam primam contextus paginam a Schoellio descriptam typis exhibemus. 1) 122, 3 ubi error comnissus est et in adn. et in Corrigendis notatus, Hieronymus Vitelli amicus benigne ut solet denuo locum inspexit itemque de aliam re sciseitanti respondit.

Page  XVI xvJ PROLEGOMENA C12 00 a 0)0-q 0 0(0. 4 -pq ~ 09 E--4 90.0 C.) 4-- 1:102 0 * c c) e 0'C -4-4;-; Zodc 6-4 fri -i-. ca ca ~ 0 0 t 7z~;~~-4( 0;) rz&* M ~00 C) r-4

Page  XVII PROLEGOMENA XVII ca) 4-:), ce 0 Ca~a Cd. ~ 4ce 4-a ce j 0 - c a C.) Ce0 C 4.) -4z r-- -- a P-i - ce a ce;= -4 -F-4 a 0 Cee a) l a).r-;-4 C rw Mc -4Z-4 40--) -4-;~ (1) 0 PIZ re ce 0 C> 04 C) 412 C0 Yanxo do ling. lat.b

Page  XVIII XVIII PROLEGOMENA Hoc exemplo proposito addimus nos distinctionem, compendia, versuum distributionem hic reddita in apparatu eis tantum locis expressisse, quibus res aliquam ob causam memorabilis videretur vel omnino verba exhibenda essent. Velat distinctio non prorsus neglegenda erat, quia saepius quae de coniectura homines docti correxerant, etiam in ipso libro recte legebantur, alias vero insignis error conspiciebatur. De compendiis paucissima dicenda sunt: nam etiam quae Spengel praef.2 p. V tamquam 'minus vulgaria' affert, revera sunt vulgaria. Atque mirum est eundem ad V 69 (p. 22, 11) adscripsisse compendium qq = quoque in marg. a F2 additum alibi non inveniri: nam statim 28, 5 redit in ipso versu multisque aliis locis (velut 137, 14 Ls. V.]. 139, 12. 146, 3. 154, 6. 168, 14. 179, 13. 183, 17). Non magis dr = dicitur, sim. notabile (sed potius quod 37, 17 de de = dicunt [v. adn.] ac similiter 40, 9 de dicam [sed cf. adn.], 107, 14 di = d-icam cogitare ausi sumus). Praeterea cf. adn. ad 128, 2. Accentus saepius comparent, quos paucis locis memoratu dignos habuimus, velut quare' (vel -e5) - quod statim in prima codicis pagina exstat (supra v. 27) - propter Keilii errorem (ad 93,14 inde ant quarem aut quare? efficientis): qui accentus fere semper servatur, nisi qua re distrahitur. Cf. etiam ad 119,3. 162, 12. 188, 28. Item 142,5 g legitur (= qui i. e. quomodo). Porro 144, 24 sq. ancalogias facile ad &vadoyc'ag trahas, sed potest etiam ex prava pronuntiatione repeti. Accuratius etiam quam priores veteris librarii correcturas respeximus, quarum frequentia paululum valet ad indicium de codicis auctoritate artisque criticae necessitate constituendum.') Cf. inter alios locos ex parte postea afferendos ad 4, 14. 15; 5, 7. 9; 6, 3. 13. 30; 7,6. 12; 8,9. 11; 11, 1; 12,2; 13,9.17; 17,13.15 sq.; 19, 15. 20; 20, 11; 22, 11; 24, 13. 27; 25, 13(?); 27, 15. 20; 29, 2. 7. 13; 30, 3. 13; 31, 8; 32, 2; 34, 4. 7. 9; 35, 3. 4. 15; 36, 4; 79, 19; 80, 13. 14; 81, 7; 83, 1. 12. 14; 85, 9. 11; 87, 7; 88, 26; 89, 16; 91,2; 93, 18; 94,2. 14sq. 16; 95, 18; 96, 10. 12; 97, 1.21; 98, 2. 18; 99, 6. 12; 100, 10; 101, 2. 14; 103, 2. 9; 104, 3. 15; 106, 8; 107, 2. 6; 108, 12; 110, 7; 111, 11sq.; 113, 2. 7 sq.; 117, 6. 9; 119, 3. 1) Interdum correctura dudum facta latet in continua, ut videtur, scriptura, velut a, 22 (uiusque); 18, 10 (ueldina?); 43, 11 sq. s eq; 44, 1 circu; 45, 20. 22 (v. app.); 51, 10 (cf. adn.); 86, 11 (disp.); 96, 3 (cf. adn.); 114, 1 (v. app.); S le\ 135, 9 sii; 148, 5 U' M; 148, 10 sq. (cf. adn.); 160, 5 (cf. adn.); 162, 26 (of. 13adn.); 175, 19; 184, 18; 187, 5 cas; 190, 1 (v. app.). adn.); 175, 19; 184, 18; 187, 5 (CaSUSS) 190, 15 (V. app.).

Page  XIX PROLEGOMENA XIX 16; 120,2; 122,11; 123,9.14; 124,8; 128,2.7.11; 129,13; 130, 21. 25; 135, 4; 137, 8. 14; 140, 19. 21; 144, 1 sq. 5.13.16.21.24; 147, 3; 149, 22; 155, 23; 156, 15; 157, 25 sq.; 158,2.6.17.20.22; 160, 14. 17 sq. 20; 161, 16. 18. 19; 163,4.12.13; 164,4.22.29; 165, 7.9.10; 166, 9. 15. 18. 25; 167, 5. 16; 168, 10. 19; 169, 20. 23; 170, 4. 18. 23. 24. 32; 171,4.5.9. 18.22. 26; 172,1.3.8.19; 174, 6. 8. 19. 20; 175, 7. 13.18; 176,5. 31; 177,11.21; 178, 13sq. 18; 179,1.6.7. 19. 26; 180, 19; 183, 8. 11. 17. 18; 184, 14. 20. 28; 185, 15; 186, 27; 187, 8; 188,2.12.25; 189,14.21. 29; 190, 7.9.20; 191,2. Singularem locum obtinent inter correcturas signa traiectionis1) (cf. ad 6, 21; 10, 13; 18, 16 sq.; 20, 5 sq.; 21, 18. 20 sq. [ubi adhuc latuit]; 30, 1; 93, 1; 113,5; 133,2; 141,6; 144, 17sq.; 163,14; 170, 32; 174, 16; 175, 27 sq.; 182, 2): quae quid sibi velint plerumque planissimum est - etsi interdum errarunt homines interpretando -: nisi quod 163, 14 dubitatur propter mancam significationem (ubi v. adn.). Et in his signis traiectionis et in aliis correcturis (cf. ad 5, 12. 13; 6,7. 13. 26. 29; 8, 19; 12,8; 15,9. 13; 23, 19; 25, 8. 16 sqq. 20; 26, 12; 29, 15; 30, 11; 33, 14; 35, 3. 5; 82, 16; 83, 13; 86, 3. 11. 16; 88,9.23; 89,9.16; 92,3; 94,5.8.9; 95,11; 106, 1.2; 109, 11. 13; 110, 11. 15; 111,11; 114,4sq.; 117,9; 119,11; 128,19; 144,13; 154, 16; 157, 25 sq.; 165, 11) quaestio inicitur de manu secunda: in qua definienda valde inter se differunt qui codicem contulerunt. Nos in hac re prorsus consentimus cum eis, quae Keil protulit apud Spengelium comment. p. 434: fortasse etiam eos locos, qui videantur alterius esse librarii, a prima mann potuisse proficisci; at certe si idem scripsit, non statim correxit, sed postea graciliore plerumque ductu. Itaque ubi scribimus n. 2 non tam significamus alterum scribam quam posteriorem correcturam: neque ratione vel genere corrigendi inter se differunt manus 1 et 2. Atque etiam in continuo contextu cogitandum esse aut de pluribus librariis aut de interstitiis scribendi locis antea (p. XV) prolatis significavimus (of. etiam ad 101, 4). De manu recenti, quae hic illic comparet tacere possumus. Iam de diversis correcturis modo enumeratis in universum valet saepissime librarii velocius scribentis errores esse emendatos, sed interdum etiam quae recte se haberent in peius esse mutata invenimus. Denique plurima eorundem generum menda intacta sunt relicta, quae maximam saltem partem iam in archetypo fuisse videantur. Sed antequam de vitiis memoriae quaedam proferamus, breviter 1) Cf. etiam A. Spenge]. Ber. d. bayer. Akad.' a. 1885, p. 254 sqq. b*

Page  XX XX PROLEGOMENA disputandum est de conformatione et codicis F et archetypi, quoad de eo ex F concludere possumus. De quibus rebus fusius itemque optime partim cum Keilio egit Spengel comment. p. 435 sqq. (cf. etiam praef.2 p. XXXIV sq., ubi bis erratum est in numeris). Codex F olim incipiebat a tribus quaternionibus, quorum alter, qui et Victorio conferenti et apographis etiam adfuit, postea plane evanuit, iam a Bandinio frustra quaesitus. Sequitur ternio post primum folium folio agglutinato auctus, mox quaternio accedente sub finem folio agglutinato, denique binione horum librorum reliquiae clauduntur. Quae singula folia continent haec sunt: I. vacat II. 4 (M. TERENTI)- 5, 29 (rudentum). 5,29 (sibilus) - 7, 18 (et). III. 7, 18 (caelum) - 11,23 (peregrinus). 11, 23 (ager) - 10, 1 (incircum). IV. 10, 1 (eum locum) - 14, 16 (latinorum). 14, 16 (ibi) - 17, 9 (sacrificiis). \y 17, 9 (in) - 20, 4 (imbre). 20, 4 (et) - 22, 17 (vidisse). VI. 22, 17 (antiquas) - 25, 1 (turdus). 25, 1 (alia) - 27, 6 (auguriis). VII. 27,6 (certis) - 29, 16 (dicitur). 29, 16 (vel) - 32, 10 (nascuntur). VIII. 32, 10 (alia) - 34, 16 (eius). 34, 16 (offula) - 37, 1 (fundunt). [I**-VVIII**. 37, 1 (trua) - - - - - - - - 79, 3 (finit).]j II IX. 79,3(sic) - 81,17 (milites). 81,17 (redeuntes)- 84,9 (ornamentum).1 X. 84, 9 (scenici) - 87, 3 (atque). 87, 3 (aures) - 89, 8 (cannat). XI. 89, 8 (colligam) - 91, 11 (originibus). 91, 11 (scribere in - - --) 93, 10 (reprehendendum). (videntur). XIII. 99, 14 (ratis - asseres - - -) - 99, 15 (- - - -). 100, 1 (- - - - agrestis) - 101, 4 (priami). XIV. 101, 5 (quod) - 104, 6 (1111). 104, 6 (de) - 106, 17 (acutus). XV. 106, 17 (et) - 110, 7 (pagone). 110, 7 (honos) - 113, 12 (ternae). XVI. 113,12(trigona)- 116,6 (tranquillo). 116,6(mari)-119,16(pretio).

Page  XXI PIROLEGOMENA XXI XVII. 119, 16 (ptanti) - 123, 16 sq. (reliquit). 113, 17 (stipulam) - 127, 8 (propositum). VIII. 127, 9 (refert) - 128, 8 (Tullius). 128, 8 (et) - 128, 18 1) (et). XIX. 128, 18 (verbi) - 130, 25 (est). 130, 25 (contra) - 133, 7 (lectos). XX. 133, 7 (haberemus) - 136, 1 (eorum). 136, 1 (praecepto) IV YX- 138, 12 (decli). XI. 138, 12 (nata) - 140, 25 (non). 140, 25 (salsum) - 143, 18 (convenirent). XXII. 143, 18 (in) - 146, 5 (nominum - --) - --- -- XXIII. 147, 1 (- - - nesciunt) - 148, 23 (intelleges). 148,23 (utrum) - 150, 24 (meli). XXIV. 150, 24 (ore) - 152, 22 (fit). 152,22 (quam) - 154, 30 (declinari). XXV. 154, 30 (possit) - 157, 13 (se). 157, 13 (sequi) - 159, 21 (feminum). XXVI. 159, 21 (sic) - 162, 3 (plumbea). 162, 3 (et) - 164, 5 sq. (consuetudo). XXVII. 164, 6 (frequentius) - 166, 11 (assem). 166, 11 (tenentes) - 168, 21 (sed). XXVIII. 168. 21 (etiam) - 170, 26 (id). 170, 26 (duo) - 173, V 4 (sunt). XXIX. 173, 4 (ut) - 175, 28 (partibus). 175, 28 (orationis) - 177, 27 (collata). XXX. 177, 27 (erunt) - 179, 3 (nominativum) - - -- - ---- XXXI. 179, 3 (-- et scopae) - 180, 31 (pingis). 180, 31 (quinta) - 181, 14 (hoc ge - -). XXXII. - - - - - - - - 181, 15 (quaemadmodum) - 183, 18 (quadruplex). XXXIII. 183, 18 (sic e) - 186, 3 (sunt). 186, 3 (minus) - 188, 19 (et). XXXIV. 188, 19 (Peles) - 190, 26 (hic nequam). 190, 26 sq. (et huius) - 191, 18 (seruis - - -). XXXV. -------------- -- xxxvI.-- 1) De harum paginarum permira et perscriptione et brevitate cf. ad 125, 9 sqq. Item de lacunis h. 1. per lineolas - - - significatis suis locis accuratius dictum est.

Page  XXII XXII PROLEGOMENA lam vero ad refingendum archetypum summi momenti est, quod foliorum defectum, quemn saepius perpessus erat, F accurate indicat - sed minime aequabiliter lacunis significat -: cf. ad. 50, 3 (duo folia), ad 91, 11 (unum folium) et ad 99, 15 (item unum); ubi quae paulo post 100, 14 signatur lacuna sine additamento, ut videtur, ea longe aliter comparata est neque potuit ex toto conexu verborum plus quam versus quosdam continere. Porro cf. ad. 146, 5, denique ad 179, 3 (tria folia) et ad 181, 14 (item tria). Atque hos defectus una cum eis quae intercedunt computans et adsumens, quod etiam in F quaterniones apparent, etsi in altera parte immutati sunt, probabiliter effecit L. Spengel sedecim quaternionibus constitisse archetypum, intercidisse vero ex quarto folia IV et V, ex septimo 11 et VII, ex decimo quinto 111 111 et VI VII VIII, cum undecimus totus deperierit. Quo accedit, ut traiectio necessaria quam in libro quinto detexerunt Georgius Buchanan et I. Scaliger (cf. ad 9, 14 sq. [11, 16 med. - 13, 21 med.]) ex eadem computatione facillime explicetur, scilicet ex primi quaternionis foliis quinto et quarto inter se permutatis. Haec ut aperta manifestaque sunt defectionum traiectionisque exempla, ita nemo mirabitur exemplar tam male habitum etiam ceteroquin abundare et eiusmodi et aliorum generum mendis vitiisque. Atque de traiectionis intricatioris suspicione in 1. V ~~ 115-183 postea dicemus (p. XL). Cf. etiam adn. ad 177, 28. De minore transpositione monuimus ad 96, 18: agitur de versu circiter 33 litterarum ante duplicem fere litterarum numerum collocando, qui uni versui in F, duobus fortasse in exemplari quodam antiquiore respondeat. Aliter - ex redeunte voce apertca - explicatur traiectio a Bootio perspecta 131, 25: 132, 1. Rursus alia corum similia sunt, quae supra ab ipso librario indicata vidimus, velut 15, 7, ad 162, 6 et 182, 21. Mirabilior, sed necessaria est verborum permutatio a Luebberto 178, 15 sqq. perpetrata. Denique cf. adn. ad 40, 10. 183, 11 sqq. 189, 11. Longe ampliorem locum sibi vindicant lacunae litterarum, syllabarum, verborum, versuum, quales hie illie a librario signatae (of. 16, 9. 93, 12. 100, 14. 133, 1. 10) plerumque sine signo relictae sunt. Quae saepissime - ut in traiectione modo commemorata - ex homoeoteleuto vel ex homoeoarcto explicari possunt: cf. 15, 1; 16, 9. 16; 17,6; 20,18; 31, 7.21; 34, 7.9 (v. adn.). 17; 35,10.20; 38,21 50, 10; 39, 15 (v. adn.); 40, 3 (? v. adn.). 13. 16; 45, 3 (v. adn.); 46, 8. 17; 49, 5; 50, 17 et 18 (?); 53, 7; 54, 3. 4. 6 sq.; 61, 8 et 62, 8 (v. adn.); 66, 2. 20; 68, 11; 69, 3; 71, 2. 8; 72, 2; 77, 3= 79, 19; 80,

Page  XXIII PROLEGOMENA XXIII 12; 84,3. 8 (v. adn.); 86,2; 89, 1; 90,4; 96, 14 et 97, 3 (v. adn.); 103, 14; 107, 14 (?); 109, 6 sq. (bis?). 14; 111, 9 (?); 115, 12. 19 sq.; 118, 16; 119, 15. 16. 19; 120, 13; 121, 7 (v. adn.); 126, 16; 129, 9. 22 (? v. adn.); 130, 28 (?); 133, 20 (?); 136, 15. 18 (v. adn.); 138, 2. 6. 12. 19; 139, 6; 140, 3. 5. 19; 144, 5. 15 sq. (v. adn.); 145, 21; 150, 25; 151, 1. 29; 153, 7 et 13 (v. adn.); 154, 14. 21 (v. adn.). 26; 155, 17sq.; 156, 23 (v. adn.). 27; 157, 2. 14; 159, 1 (?); 160, 2 et 11 (?); 162, 9 (v. adn.); 163, 12. 13. 27 (v. adn.); 164, 30 (v. adn.); 166,26 sq. (v. adn.); 167, 7. 12; 168, 7 sq. 13 (?); 169, 22. 23 sq.; 170, 13; 172, 17; 175,24; 182, 19; 183, 6 sq. 25; 184, 6 et 10 (?). 17; 186, 2. 4. 6. Tantus talium mendorum numerus etsi stuporem vel adeo scrupulum dubitationemque movere possit, tamen tam multa exempla extra omnem dubitationem posita sunt - velut, de rationis necessitate saepe conspicua ut taceamus, 113, 1 ipse librarius supplevit quae... insignia post signa omissa, 53, 7 Priscianus, 109, 6 et 119, 16 Plautus, 115, 19 sq. Ciceronis locus parallelus nobis succurrunt -, ut non vituperandum, sed approbandum sit, si quis huic rationi multum tribuit. Quamquam per se patet - id quod etiam supra saepius significavimus - non posse de unoquoque loco rem certius affirmari. Atque maior etiam exstat lacunarum certissimarum numerus qui talem non admittat causam, sed modo ad meram describentium neglegentiam modo ad maculas fissuras scissuras archetypi mutilati maleque habiti revocandus sit. Non miramur quod saepius _pro (==- ), sunt (= S), non (-= -), al. itemque ex compendio modi praetermissa sunt (cf. adn. ad 125,8). Sed praeterea etiam nimis frequentes sunt omissiones1): cf. inter alia 4, 6; 5, 16 (v. adn.). 22; 6, 4. 22; 8, 19; 9, 2 (v. adn.); 12, 15; 17, 17; 23, 3; 27, 6; 29, 9. 15 (?); 30, 5; 34, 18; 35, 1. 3. 8. 11 sq 19; 36, 8; 38, 4 (v. adn.); 42, 24 (v. adn.); 45, 1; 46, 5. 12 (v. adn.); 54, 3. 21 (v. adn.); 57, 12 sq.; 58, 6 et 9 (v. adn.); 60, 6; 61, 8 (v. adn.); 62, 9. 13 (v. adn.); 66, 16 (?); 68, 5. 6; 69, 2; 71, 28. 29; 72, 19 et 73, 7 (v. adn.); 74, 5. 10. 13; 75, 8 (v. adn.); 77, 12. 20; 78, 10; 79, 9; 83, 2; 85, 9; 87, 7 (v. adn.). 15; 90, 15; 93, 8. 20; 95,9; 96,14; 99, 9; 107,6; 108, 6; 110, 1; 113, 12; 114, 10 (v. adn.); 116, 11; 119, 1. 6; 120, 6; 127, 5. 11; 128, 11. 13 (v. adn.); 129, 9 (v. adn.); 130, 16; 131, 19; 136, 20; 145,2.16.22; 148,1.23; 152,26; 153,7.27; 154,2.21 (v. adn.); 156,23; 158, 12. 25 (v. adn.); 160,2; 163,8; 164,2; 165, 18.21 (?); 167, 17; 168, 25; 173,3; 178, 11.16sq.; 180,22; 188, 19. 1) De quibus iniuria cogitarunt homines docti 134,9 et 176, 6 (v. adn.), al.

Page  XXIV XXIV PROLEGOMENA Simpliciores prioribusque saepe similiores sunt defectus, qui ex haplographia1) orti sunt, quales - de singulis litteris semel scriptis ut taceamus - hi loci illustrant: 4, 9; 11, 1; 19, 17; 25, 6; 30, 7; 79, 8; 85, 17 (? v. adn.); 105, 8; 112, 1; 115, 17. 20; 118, 14 et 121, 12 (?); 122,9; 124,6; 132, 15; 137, 21; 149,7 (v. adn.); 158, 21; 159, 14; 160, 5; 182, 16; 183, 17; 186, 11; 187, 1. Quibus locis iam addimus 131, 25, ubi cum vulgatam ex Aldina scripturam longus pro longi cum prioribus propagaverimus, possis etiam de longi<or) orator cogitare: nam comparativus interiectus ex Quintiliano inst. II 13, 5 similibusque locis defenditur. Sed haplographiis longe etiam frequentior in F est dittographiarum error, quem - ut iterum singularum litterarum bis scriptarum exempla procul habeamus itemque locos ab ipso librario correctos (velut 10, 22 sq.; 29, 2 sq.; 30, 15; 104, 3; 115, 6 sq.; 117, 6; 118, 5; 128, 2; 134,1; 136,17; 144,17; 146, 1; 150, 5 et 17; 168, 22) - his locis deprehendimus: 10, 12 sq. 25; 12, 16. 17; 13, 16 sq. (v. adn.); 16, 18; 17, 12; 22, 2 sq. 5; 24, 3; 28, 12; 31, 8; 33, 20; 37, 4 (2 v. adn.); 46, 6; 50, 7; 52, 17 et 53, 3 (ubi Priscianus caret vitio); 62, 5; 68, 6; 74, 6 sq. (?); 77, 22; 81, 6; 88, 23; 90, 8; 95, 9 (?); 96, 14 (v. adn.); 97, 21; 101, 16; 105, 17 sq.; 107, 14 (?); 110, 2; 114, 16; 119, 9; 123, 14; 126, 20; 127, 12; 131,17.20; 134,4.13; 135, 5. 22; 136, 20; 137, 15; 143, 19 (v. adn.); 150, 30; 151, 28; 152, 1. 12; 153, 1. 17; 156, 20. 21; 159, 3. 6 (v. adn.); 160, 1; 162, 20; 163, 24 sq.; 167, 14. 19; 168, 14; 169, 11; 175, 19; 176,2. 5; 177,27; 178, 4; 181, 24; 183, 12 sq.; 185, 29 sq. (v. adn. ad 185, 28); 187, 11. Iam haec additamenta cum casu vel potius scribentis neglegentia orta sint, non desunt quae certo consilio eorum tribuenda esse videautur, qui contextum interpolationibus auxerint. Quamquam concedimus hune locum magis lubricum esse neque raro in statuendis intepretamentis viros doctos a vero vel veri simili aberrasse. Atque nuperrime etiam Roehrscheidt in libri Reitzensteiniani censura 2) interdum incidit in tralaticium illum errorem, ut quae difficultatem moveant 'correctori' imputet, etsi ille ocur sic scripserit nequaquam facilius explicatur. Sic nihil sane explicatur, sed potius augetur difficultas. Immo 52, 9 sq. cum ex Prisciani testimonio manifesta sit interpolatio, etiam aliis locis prona est suspicio de 1) De qua non cogitandum esse cum L. Spengelio 67, 3 et 76, 12, al., diximus in adn. 2) Haec censura nobia innotuit cum contextus et adnotationes typis iam exscriptae essent.

Page  XXV PROLEGOMENA XXV verbis eiciendis. Itaque vel 8, 10 sq. inclusimus explicationem certe alienam, etsi origo incerta sit. Praeterea praecedentibus plerumque aliis plus minusve confidenter de interpolatione cogitavimus his locis: 23,15; 60, 10; 85, 10 (v. adn.); 138,2; 139,5; 153,29; 154,30; 158,6; 162, 1 sq.; 166, 5. 28; 168, 1 et 18 (v. adn.); 178, 16 sq.; 179,7 et 19; 182, 21 et 29; 190, 6. Quibuscum conferas adnotationes ad 6, 3; 15, 4; 54, 21; 55, 14; 63, 7; 82, 6 sq.; 105, 6 sq.; 147, 7; 183, 11 sqq. Postremo accedimus ad simplicissimos singularum litterarum errores: ubi quaedam quae ad pronuntiationem spectant et antea attigimus et mox addemus. Alia cum compendiis cohaerent1), velut quod tam saepe cum activi passivique (-t et -t vel -t) tum singularis et pluralis formae (propter - additum omissumve) inter se permutatae sunt: atque hoc quoque vitium interdum iam a librario correctum invenimus (of. 8, 6; 26, 13; 137, 6; 138, 23; 155, 17; 162, 28; 186, 15); sed multo saepius a posterioribus demum corrigendum erat, velut eodem v. 186, 15 alteram formamr, non correxit itemque 12, 4; 21, 16; 28, 20; 29, 11; 36, 17; 42, 18; 44, 14; 55, 6; 76, 7; 90, 13; 92,9; 94,4; 95,6; 101,17; 113,5; 122,2sq.(?); 126,19; 127,6; 133,6; 141,1 et 11 et 14 et 18; 147, 11; 149,6 et 21; 150,24; 151, 6; 153, 10 et 23; 154, 29; 156, 10; 162, 7; 166, 10; 170, 11 et 15; 171, 10; 176, 6 et 15; 179, 12; 181, 5 et 6 et 31; 185, 18; 188,3. In tanta huius vitii frequentia non miraberis, quod interdum etiam iniuria de eo cogitatum sit (cf. adn. ad 101, 14; 177, 15, al.). Eodem pertinet terminationum in s et m vicissitudo: quam item librarii correcturae illustrant (velut 6, 3; 12, 12; 120, 2; cf. etiam ad 83, 21 et adn. ad 37, 11). Iam i et y, ut e et ae(c), cum ex pronuntiatione potius quarn ex litteris misceantur, ad utrumque redire potest e et i vocaliurn vicissitudo tam frequens, ut miremur Spengelium praef.2 p. VIII iam pro eam 136, 13 pro archaismo venditasse, praesertim cum ipsae voces potius, non vocales, in hoc exemplo permutentur; ceterum pro multis ad correcturas 153, 5 = 156, 7 = 157, 12 provocamus. Idem valet de o et u (of. correcturas 28, 20; 30, 13 ac praeterea 13, 2 pecodum [sed mox v. 15 sulcos pro sulcus propter sustulit praecedens]; 19, 21 hormori, al.) itemque de c et g (cf. correcturam 1) Cnm compendio, non cum pronuntiatione cohaeret, quod plernmque (re- com-) jihendere legimus, quod minime valere -praehendere inde patet, quod plene nusquam sic exhibetur, sed -prehendere (velut 93, 5 reihendas iuxta 93, 10 reprehendendi4). Ceteroquin hune quoque librum in distinguendis litteris sonisque e et f (ae oe) prorsus vacillare non est quod dicamus. Fere constanter greescribit (praeter 107, 14 grci).

Page  XXVI XXVI PROLEGOMENA 26, 15 et 25, 9 algedo; 28, 19 litigines et 64, 11 robiccaia, al.), de c et ti) (cf. correcturas 25, 20; 29, 13 [!] et cumn: tum, al.). Sed a et ae (ce) quod toties permutantur, profluxit ex forma cw: of. correcturas 18, 18; 25, 2; 36, 18; 102, 22 et 7, 17; 15,20; 16, 15 et 19 (?); 24, 8 et 21; 25, 9 etc.2). Adice a et e 83, 20; 93, 25; a et i 5, 12 (corr.); 16, 13; 18, 12; 111, 6; 134, 12 (corr.) [a et u 39, 6 et 8; 66, 3; 79, 11: ubi formae potius commutatae]; de a et t v. adn. ad 174, 7. Porro e et c 154, 29; e et o 16, 4; 27, 20 (corr.); 34, 13; 108, 3; [e et u 95, 11; 108, 15; 116, 5 ex formis, non litteris, item e etp 5, 5: sed e et f (E: F) 38, 11]; o et c 16, 20 sq. = 17, 1. 11 (of. 97, 10); hine etiam 57, 5 sq. oremus pro geremus; i (saepe longa) commutata cum I et s (f) 40, 17; 119, 18; 143, 11, al.3); item i et f 148, 8, al.; i et t 16, 7; 67, 2 (cf. adn. ad 190, 20), al.; u et n 134, 10 (corr.); 67, 6; 95, 15, al. (cf. ut et in adn. ad 97, 9; 172, 19); b et d 113, 17; 167, 12; 171, 22 (corr.); b et r 141, 1, al. (sed 106, 19 corium pro cobium); c et p 10, 6 [una cum metathesi, de qua adde 67, 5; et of. ad 42, 121; 59, 9 (cf. adn.), al.; c et r 20, 11 et 35, 2sq. (corr.); 127, 14; 164, 10 et 15, al.; c et s 19, 4; 23, 19; 67, 4, al. (item s et r 101, 10; 151, 18; 157, 25, al.: of. adn. ad 61, 4); d etp 19, 23; d et 166, 25; n et m 114, 12; 177, 2; n et ti 142, 18; n et ri 109, 11 sq.; p et t 20, 5; p et r 24, 1. Sed haec sufficiant: neque enim exhaurire hane materiam hoc loco aut voluimus aut potuimus, praesertimn cum ad litterarum confusionem aliae saepe rationes attingant. Ac de ipsorum vocabulorum permutatione iam hio illic monuimus; accedit quod 'vicinitas', ut ipse Varro observavit, multum valet. Itaque 41, 7 sarcendo pro sariendo scribitur propter sarculum praecedens, 178, 6 vocabulis pro nominatibus propter sequens vocabulum, 118, 12 ad obsenurm propter sequentia pro Dossenum similiaque. Accedunt additiones, velut nominatuum abit in nominatiuum, ratio in oratio, abegi a 117, 15 in ab regia, virilia 134, 13 propter betacismum (cf. p. XXVII) fiunt Kli)beralia aliaque id genus aliorumque generum. Sic vero si vitiis plurimis ac frequentissimis Varronianum con1) De o et r cf. adn. ad 65, 23 sq. (ubi corr, 18 sq.): quamquam quod 59, 3 practoria pro Plaetoria et 110, 7 glad. ex grad. legitur ad vocum vicem revocandum; sed of. 32,17, 2) Vnde etiam 177, 2 coniecimus pro lima limabo non limo limabo, sed lima lima<e) deleto bo additamento corrigendum esse. 3) Saepius sane voces potius quam litterae mutatae, velut 124, 11; 145, 13 sq., al.

Page  XXVII PROLEGOMENAXXI xxvii textum in F affectum esse reputaverimus, quamquam noquaquam jude omnom mutandi licentiam. libidinemque admittemus, tamon, ni fallor, iure nostro contendemus - ut unum saltom exemplum afforamus - de verbis quae 130, 28 offondunt non minus errare, qui Varronem incuset, ut Reitzenstoin fecit p. 22 adn. 1, quam qui tali eum modo oxcusot, ut Roehrscheidt in censura p. 796 adn. et 802: qui quod addit cogitari posse etiam, de 'correctore' Artemidori inferente, non minus a vero aberravit, nisi insanum prorsus finginius correctorem. Immo hoe quoque loco aut cum Turnebo ant nobiscum do lapsu cogitandum est. Restat ut de orthographia quaedam componarnus, de qua in transcursu adhuc diximus. Atque in his rebus quoad fieri potuit codicem F nos secutos esse semel monemus. Etsi noluimus cum Spengello Savini recipere pro Sabini, quae scriptura rarior sane in F est, sod minime deest: nam priorem formam undo Spengel praef.2 p. VIII contendat 'antiquitatem indicaro', plane nos fugit, sod conferimus cum aluae pro albac 134, 9 et jobi pro ioui 134, 6 ot uobis pro bouis 111, 13 similibusque. Non magis tepora interdum pro t~porct relictum pro archaismo venditari posse iam A. Spengel patri opposuit. Neque do opu fuit ab utroque admisso 191, 18 nos alitor imdicavimus ac do ibi e pro ibi Ks>e 40, 1 aliisque. Sod rocto idem ibideni formas antiquas prowus et rosus, deosum, item derectus, probavit. Porro in assimilatione quae dicitur cum F exhibuimus accanit accensus (109, 13 m. 2 corr. adcensos ox acensos) accentus accedere accipere acquirere; afferre afticere (sod adfaerit 72, 15); allatus (sed adlatis 151, 12) allecti alligare (sod adlocutum 77, 16; adlucet 85, 9); ammonendum (5, 23) ammninicula (92, 7) amminister (103, 9 m. 2) amministrat (85, 5: sod admiiniculandi; administros 28, 17; admonere admovere); apparet appellare apponere; ascendere ascribere ascriptus ascriptivi, asserere (sod adserere 80, 6; adsequi 176, 11) assiduus (sod adsimus 119, 18; adsiet 89, 18) assignata (sod somper adsignificare praeter 114, 4) aspicere aspectus astans assudescit assuetudo assumzere (sod adsumere 142, 20; 186, 13); attempt are attinere (ox adtinere 160, 6) attingere attributus (adtributa 16, 4) attuimur; collata collecta collega colligare collocutum colloquium t colludit (99, 2); comburere t commeatus (89, 6) commentum commentarii comminisci committere commnode commodus (ot accommodare) commotus commovere communis (ita 6,2; aliis iisquo plurimis locis comunis quod non admisinmus) commutare com'Mutatio cornmutabilitas; compar comparare compend- competere compitalia compluere compluium complures comportare composit- comprehendere computatio (sod conpernis 149, 22); corradit correptus corritere corruptus (ot incorrup

Page  XXVIII xxviII PROLEGOMENA tus); effari effata efferre efferveseere efficere effutire -(sed exfluit 10, 22); illustris illexit (inliceret 88, 26 et inliciatur 90, 3 propter inlicium, quod est in magistratuum commentariis); immanis imimolare-(K(<in>mu - tatis 71, 28 nostra conlectura est -= von nwtatis) immnortalis; imparis impedire impendium imperare imperator imperitus impius implicatis impluere imptu(v)ium imponere impositor impositio (itaque Kim>positicius 187, 1) impressio improbare imprtldens inpudenter impune (sod inpos 5, 5. 6 et inpiorat 81, 12); nunquarn nonnuniquarn; occidere occupare occurrere occiudere; offendere; opponi oppressi, optinet (177, 30) optemperare (148, 20); perlucet (43, 4: sed pellexit proptor scriptoris locun 90, 6); succanit succedere succidere succurrere (sed subcidit 36, 8); suffibumurn a suffiendo (65, 17 sq.) suifragium; smppositi; suscipere suspenditur (119,3) suspicio suspiciunt sustulit (13,15: sod subscribunt 123,2); suptilius (182, 15); traducere tralatus (84, 17; 99, 14) tralaticius (ita 77, 3 apogr. idemque fortasse vomLit F 79, 19, etsi n, non ns, expunxit: saepius translat-) travohat (37, 1). Porro, ut ad aliam rem transeamus, scribitur fere semper nichil, nichilo, quod non admisimus; sepulcrurn (sed etiam sepulclrum, ut 100, 3); aedus (30, 16; of. 15) ircus (30,14) aruspex (116, 8); hortis hortorum, sod ortus 32, 10; 65, 6. 11 (cf. quae ad 44, 19 sqq. adnotavimus); Yplsicrates, alia. Traditur Jupiter fere semper, sed Jupp. 133, 20 (unde mox corroximus 134, 5, vix rocte); grabattis (133, 11: cf. adn.); de cassu in cassum (135, 11: sod alibi constanter easus); litterae (sed iteris 4, 18 nultisque locis porperam Fv; of. obliteravit 17, 9 et obhiterata 150, 19); de tresis et tressis cf. adn. ad 165, 27; extat (sed exstat 4, 16 iuxta extat, ubi ex)s>tat correximus pro ex[s]tat) expectare (sod exsolvere); Xerses (exerses F 98,20: cf. Laohmann in Luor. p. 232 aliosque et ad Exerses qnae de Exaerambo Plautino post Flockeisenum attulit'Schmidt Herm. XXXVII p. 368); arcs (pro ares scripsimus 106,6) acsitiosae 111, 10 (of. 111,6) duc[e]s (186, 11): cf. fragm. 43. 67 similesque gramnaticorum locos. Ut ad vocales voniamus, do vellis pro villis v. adn. ad 40, 1; do bucita vel buceta ad 50, 10; de simbelha vol sembelha ad 53, 8; i pro ii interdum servavimnus ut Gabis (11, 23) hostis (31, 4) Pubhicis (48, 11) Faleris (49, 21) praeverbis (86, 10) mysteris (103, 9); vetustioris oe pro u exempla v. 43, 9 sq. (of. adn.); vetustioris u pro i vestigia albissurus (144, 1) frugalissumus (144, 17) caesissumuts (144, 8) intumus (47, 3) maritumae (35, 14) m'elissumurn (144, 11) proxuma (12, 20) proxumae (179, 16) proxuino (29, 9; 173, 19) proxume ox proxime (175, 7) septumus septurna (153, 6; 183, 20. 21. 24: unde Septumius 4, 2; 124, 2) decurna (76, 6) superrumo (107, 16); item in his: pontufex (26, 13) pontufices (26, 12

Page  XXIX PROLEGOMENA XXIX corr. m. 2: sed multo saepius pontif- ut 31,4; 67, 6; 68, 1; 76,4; 79, 3) artufices (149, 29: sed artiflcum 151, 1) sacruficiis (31,2; 38, 18: sed sacriicium 66, 10. 14; 116, 8, sacriflculus et semper sacrificare verbum) quadrupes (12, 10; sed quadripedem 104, 20; quadripedes 104, 22) quadruplex (sed in quadriplex corr. 183, 18 et quadripertita saepius) mancupis (13, 20) noctulucus (31, 9) lubidine (186, 3) lubenrter (116, 13) ab lubendo libido (74, 2) lubere (74, 1: sed libido 186, 25; libidinosus 74, 2; Libentina Libitina 74, 3); monumentum (45, 17) et monimentum (14, 5; 74, 10. 13); de aruspex arispex v. Ind.; u pro o rutundum (10, 10; 36, 18; ef. adn. ad 37, 18) cluaca (48, 6: cf. 45, 21) Furnacalibus (62, 15); o pro u aeditomum (96, 4) tabernola (15, 21; 16, 20); o post v volt (74, 1; 83, 10 bis; 112, 19, al.) volpes (32, 2 propter etymon) volgus volgo (16, 4; 19, 8; 171, 18) Volcanus (23, 1; 24, 4; 65, 14) Yolcania (95, 16) Volcanalia (65, 13) Volcanalis (26, 20) volsillis (153, 26) Volturnus (10, 24 sq.; 65, 19; 106, 12) Yolturnalis (106, 10) Volturnalia (65, 18) novom (151, 6 ante corr.) bovom (153, 29) nominat[ijuom (169, 3) obliquom (184, 20) loquontur (57, 4; 166, 21) sequontur (189, 3). De sono ui pro uvi (frequentissimo in nomine Pacui) non est quod post Lachmannum in Lucr. p. 306 aliosque dicamus (sed adde adn. ad 49, 13 sqq.). Formae quom quor et similes raro inveniuntur ac plerumque in extremis libris, ut quoius (136, 12; 156, 11; 174, 20) quo(i)>que (154, 6) quor (cur s. scr. m. 2 142, 10; 143, 2; adde 144, 24) quom (93, 10; 125, 1 et con sup. scr. m. 2 142, 19); adde 155, 22; 171, 25 quom>) et 190, 8 quo[nia]m. Cf. Spengel praef.2 p. VI. Porro ei pro i (cf. IX 80 al.) legitur: Terentiei et vireis (ex viris) Terentieis (134, 15 sq.); Baebiei Baebieis (184, 20 sq.); hinnulei 152, 28; infeineiteis (137, 20: cf. adn. ad 136, 23); iei (147, 12); ieis (148,13); eidem (176,15: cf. 147,3 adn.; quae praeterea vestigia affert Spengel praef.2 p. VII aut dubia sunt ant falsa). At siet (164, 27) non ad seit adhibuimus, sed dubitanter servavimus (cf. adn. et 88, 1). Formae in undus pro endus relictae sunt hae: ferundo (32, 21); ferundum (69, 2); faciundo (94, 9); quaerundae (103, 14); reprehendundus (168, 23); feriundo (94, 9). Vortumnus est 15, 15; 24, 5: ceteroquin verto etc. legitur. Item servavimus quivero 5, 13; novissent 78, 9; imposiverunt 127, 9; vitaverunt 176, 11 (nedum auspicaverit 87, 17 ex tabulis censoriis): etsi iam Spengel in Emend. Varr. spec. I (Monaci a. 1830) p. 5 monuerit Varronem 'ubi fieri potest' brevissimam et contractam formam praebere cum eoque et H. Kettnero Groth 1. s. s. p. 17 [95] talia corrigenda esse contendat (quod facillime fieri poterat primo loco, ubi v postea demum additum est ad qui ero corri

Page  XXX xxx PROLEGOMENA gendum). Sed ut imposierint iuxta posuerit similiaque exstant, sic ne imposiverunt quidem similiaque ad aliorum similitudinem reformanda erunt. Omnino non continget ac ne appetendum quidem est uniformem reddere Varronis sermionem: quo in studio vel Spengel, quamvis modestus sobriusque fuerit criticus, saepe nimius fuit. Neque tamen aut volumus aut possumus hoc loco uberius hanc rem persequi, quam hic illic in apparatu et in adnotationibus tetigimus, praesertim cum vario modo in grammaticam inquisiverint cum alii tum I-. Reiter'), A. Mueller, G. Heidrich, R. Krumbiegel, ad quos haud raro relegandi lectores erant. lam quo fusius de F codice disputandum erat, eo breviores esse possumus in reliquorum librorum descriptione. Nam ex hoc libro quicquid ceteroquin librorum exstat provenisse primus edixit A. Mai (praef. Cic. de rep. p. XX), dein re accuratius cognita C. Lachmann multis quibus de Varrone agit locis ut tacite ita diserte (cf. 'Kl. Schr.' II p. 191) et post eum H. Keil Mus.'Rhen. vol. VI (a. 1848) p. 142 sic indicaverunt, denique optime L. Spengel Uber die Kritik der Varr. BRcher de 1. 1.' p. 431 sqq. demonstravit (cf. Groth 1. s. s. p. 3 [81]): ac ne fragmentum quidem Casinense topographicum sacculi XII, de quo supra egimus, aliunde derivandum esse vidimus. Ceteros autem libros cur cum Canale edit. p. XXIII sq. et Antonibono 'Suppl. di lezioni var. ai libri de 1. 1. di M. T. V.' (Bassano 1899) p. 23 ex communi fonte potius quam ex ipso Florentino repetamus nee causam nee rationem esse videmus. Sed priusquam pergamus, codicum ceterorum qui noti sunt recensum visum est subicere. 1. cod. Florentinus Laurentianus LI 5 (f Spengelii) anni 1427, de quo conferendus Spengel praef.2 p. III et IX; in calce notatum est: Antonius Marii filius Florentinus civis absolvit Florentiae XIII Kal. Octobr. MCOCCOXX VII. Contulit Henricus Keil. 2. cod. Havniensis (H Spengelii) saeculi XV, non XIV, ut antea visum erat Niebuhrio. Contulit in usum Koeleri B. Niebuhr, cuius collatio in Spengelii manus transiit (cf. ed. a. 1826 p. X, a. 1885 p. VIII). 3. cod. Gothanus (G Spengelii) saeculi XVI. Contulit in usurm Muelleri Regel; unde scripturae discrepantiam edidit Mueller appendicis p. 270-298. Spengelium codicem evolvisse ex praef.2 p. VIII discimus. Dubitationes quasdam Andreae Spengel removit C. E. Georges. 1) Miro errore hune virum A. Spengel in apparatu modo Reiter modo Rein nominabat.

Page  XXXI PROLEGOOMENA. xEXXI: 4. cod. Parisinus 7489 (a Spengelii) saeculi XV. Contulit in usum Spengelii Donndorf; discrepantiam lectionis Spengel' proposuit p. 659-718 una cum scriptura ceterorum codicum Parisinorum (b et c). 5. eiusdem cuins codices 1-4 stirpis duo reliqui sunt Parisini, etsi in multis distant, excussi ab eodem Donndorf, cod. Parisinus 6142 (b Spengelii), saeculi XV, qui desinit in VIII 7 (declinarentur) et 6. cod. Parisinus 7535 (c Spengelii), saeculi XVI, fragmentum continens a quinti libri initio ad eiusdem ~ 122 (dictae). Accedit, siquidem recte iudicavit Mueller praef. p. XIV, 7. cod. Ambrosianus (5cr. 71), olim Hannibalis Comeri, 'recentiore tempore' (saec. XVI?) exaratus, similior Parisini a. Cf. Blume Iter Ital. Supplem. p. 8. - His addendus quem Mueller cum Blumio It. Ital. Suppi. p. 155 commemoravit, Antonibon excussit 8. cod. Barberinus, numero 2160 signatus, saeculi XV. Cf. Canal praef. p. XXX, Spengel praef.2 p. XIII, Antonibon p. 19, qui librorum V. VI. VII scripturae discrepantiam publici iuris fecit. Accedit porro 9. cod. Chisianus (a Canalis p. XXX); cf. Mueller praef. p. XII et XIV, Spengel2 p. XIII, Antonibon p. 19 sq., qui librorum VII et IX discrepantiam exhibet. Secuntur tres libri inter se simillimi pariter et ab illis quos attulimus discrepantes et ab eis quos mox enumerabimus, quorum qui tertio loco ponetur nunc est deperditus, scilicet hi: 10. cod. Vindobonensis LXIII (V Spengelii), saeculi XV (teste Endlichero in catalogo), collatus a. 1835 a Spengelio (cf. praef.2 p. VIII), quem in Germania scriptum esse ex glossemate VII 85 illato (ab nutu omnia sunt eius [et est in Alemania irnperiurn ab antiquissimo temporej e. q. s.) incertissima Spengelii est coniectura. Ceterum etiam aliis interpolationibus hunc librum laborare idem Spengel2 p. Xsq. docuit. Discrepantiam potiorem in apparatu posuit Andreas Spengel. 1I. cod. Basiliensis F IV 13 secundum laenelium p. 542 (p Spengelii), adscitus a Spengelio anno 1838 (praef.2 p. VIII): quem librum etsi simillimum Vindobonensi tamen ex illo haudquaquam esse descriptum, ut ne ilium quidem ex hoc, Spengel praef.2 p. X evicit. forum codicun fons ut interdum propius quam ceteri, quantum quidem noti sunt, a Florentino abest, ita lacunis, additamentis, corruptelis, coniecturis minime immunis fuit. Sequatur 12. cod. Turnebi, h. e. exemplar adhibitum a Turnebo, 'quem nova;m horum librorum editionem parasse postumae notae priores tres libros comprehendentes a filio MDLXVI in lucem emissae docent';

Page  XXXII ~XXXTI PROLEGOMENA cf. Spengel praef.2 p. XII sq. Turnebus cum adfert ad V 60 'terram corpus] ita ut reperi in Yictoriano et excudendum curavi', codice Parisino ex libris S. Victoris usus est, uunc, ut videtur, deperdito: quod tameii eo minoris est momenti, quod Basiliensis ipsius huius libri apographon esse videtur. Deteriorum librorum agmen ducat 13. cod. Guelferbytanus 896 (M Spengelii), saeculi XV (non XIV, ut Ebert dicit in catalogo), quem Mueller adhibuit ex collatione Schneidewini, post Spengel excussit (cf. praef.2 p. VII), qui hune multa quae in ceteris sana leguntur depravata exhibere exemplis apertissimis demonstravit. Quo cum libro artiore vinculo cohaeret 14. cod. Vaticanus 1556 (Vatic. a Muelleri; v. praef. p. XIII), quem inspexit Muelleri rogatu Olaus Kellermann (immerito quarto decimo saedulo adscribens, quamquam astipulante Antonibono). Cuius libri simillimos esse duo alios Yaticanos (15. 16) testatur Mueller p. XIII, ut Cqui horum codicum unum a coutulerit, omues contulerit'. Scripturae discrepautiam publicavit Autonibon. 15. cod. Vaticanus 2942 (Vatic. 0 Muelleri p. XIII), auni 1457, ex quo Muellero lectiones haud paucas excerpsit Olaus Kellermaun. Fuit olim Fulvii Ursini. Cf. quae ad 14 diximus; etiam de 16. cod. Vaticano 3308 (Vatic. y Muelleri p. XIV), item olim Fulvii Ursini. 17. Ex tali libro pendet Pomponius Laetus (vide 32. 33) in editione anni 1471; cf. quae exposuit Spengel2 p. XIV adn. Quamquam etiam proprio Marte multa novavit, bono interdum successu, cuius inventa in vulgatam abierunt. Exempla composuit SpengeL2 p. X1V-XVI. 18. Hic merito inserendus cod. Lipsiensis, quem inspexit in usum Muelleri Iahn. 'Hic... hiber Pomponiani tam similis est eique exceptis milutulis quibusdam mutatiouibus tam presse adhaeret ut vel ex eodemo manuscripto libro vel, quod multo probabilius est, ex ipsius Poiponii exemplari transcriptus esse videatur' (Mueller p. XXIX). 19. ex codice eiusdem genoris, cuius sunt libri 13-16, pendet is cuins discrepantiam porti-nentem usque ad IX 74 Petrus Victorius editioni Gryphianae anni 1535 adscripsit (B Spongelii). Qui liber recensionom continet viri haudquaquam indocti, qui pro fundamento habuit codicem non multum diversum a familia, cuins dux est Guelferbytanus, sed ut simul adscita sit editio Laeti et coniecturae additae ab ipso intordum scite excogitatae, saepius audacissimao. Quo

Page  XXXIII TPROLEGOMNSENA XxxxHIUCT de codice doctissime et uberrime disputavit Spengel2 p. XVII-XXVII, quem caius interest consulere iubemus. Ab eadem familia quam modo tractavimus non nimis distant libri hi, quorum accuratiorem descriptionem debemus Antonibono: 20. cod. Mutinensis 212 (m Antoniboni), quem immerito ceteris pluris aestimavisse Muellerum recte monuit Keil Mus. Rhen. vol. VI (a. 1848) P. 142 sqq. Cf. Antonibon p. 20, qui codicem excussit. 21. cod. Parmensis (P Antoniboni) anni 1547; cf. Spengel2 p. XIV, Antonibon p. 21, qui discrepantiam scripturae apparatui suo addidit. 22. cod. Venetus Marcianus anni 1478, lac-unis deformatus. Cf. Spengel2 p. XIV, Antonibon p. 22. 23. Eiusdem notae est codex Escurialensis III g 20, quem laenel commemorat p. 955; cuius sub finem legitur: Sebastianus de Papia scripsit Florentiae ]CCOCXII. Qui liber quia oh antiquitatem videri poterat alicuius pretii esse saltem in ea parte quae intercidit in F, benevole intercedente viro excellentissimo comite de Tattenbach publico imperii' Germanici nuntio in regno Hispaniae collationem et huius partis et locorurn nonnullorum ceteroqui ad instam censuram aptorum ex monasterio Sancti Laurentii Escurialensi nancisci studuimus. -Quod non minore hunanitate quam liberalitate praestitit nobis reverendus Pater Franciscus Marcos del Rio, qui diligentissime ac sollertissime discrepantias enotavit. Ex quibus apparuit in universum codicem cum classe Guelferbytani (M) consentire, in singulis satis neglegenter et vitiose conscriptun esse nec cum ullo libro magis congruere quam cum Mutinensi (in).'-) Itaque nihul est quod inde adsciscamus. Secuntur libri nondum diligentius excussi ac vix excutiendi: 24. 25. codices Escurialenses alter et tertius [quos item ut 23 Spengel2 p. XIV ex eoque Antonibon p. 12 falso dicit Matritenses] commemorati ab Haenelio p. 955. Do altero (g III 27) egit Loewe (cf. Hartol, bibi. patr. lat. lisp. p. 180): scriptus a. MCCCCLXXVI continet 'Ponponium Letum in Ter. Varr. 3 libros do 1l. Varronis de L. L. 1. IV et initium quinti.' Do tertio o 11129 laenol nil amplius dicit. 1) Cf. 37, 8 futirn] butim Esc. Mm; 37, 13 aut] autern Ese. Mm; 46, 12 ]tiiecinus] mauxirnus Esc. maximus Mm; 77, 24 itaque] quidern Ese. Mm; 92, 16 opos] deest in Esc. Mm: quibus multa addi possunt. Varro de ling. lat. C

Page  XXXIV XXXIV PROLEGOMENA 26. 27. codices Vossiani duo Lugdunenses, e quibus excerpta habuit Spengel (cf. praef.2 p. XIV). 28. cod. Stuttgardiensis, cuius mentionen fecit Mueller p. XV. 29. cod. Pragensis, quem commemoravit Spengel praef.2 p. XIV. Cf. Antonibon p. 12. 30. cod. Vaticanus 3309 saeculi XV, olim Fulvii Ursini. Cf. Antonibon p. 14. 31. cod. Vaticanus 3310 saeculi XV scriptus manu Lianori Bononiensis. Cf. Noihac Ta bibliotheque de Fulvio Orsini' (TBib1. de l'6c. des hautes 6t.' fase. 24 a. 1887) P. 170, Antonibon p. 14. 32. cod. Vaticanus 3311 saeculi XV, scriptus mann Pomponii Laeti, olim Fulvii Ursini, continens fragmenta librorum VIII. IX. X. Cf. Noihac 1. s. s. p. 203 sq. et Antonibon p. 17. 33. cod. Vaticanus 1522, diversis manibus scriptus; scripturam librorum VIII-X Pomponii Laeti esse videri testatur Antonibon p. 15. 34. cod. Vaticanus 1523 saeculi XV; cf. Antonibon p. 15. 35. cod. Vaticanus 1774 saeculi XV, olim reginae Christinae, de quo cf. Antonibon p. 15. 36. cod. Vaticanus 2753 saeculi XV fragmenta librorum de 1. 1. continens. Cf. Antonibon p. 16. 37. cod. Vaticanus 3415 saeculi XV, olim Fulvii Ursini, continens etiam TPomponii viri clarissimi in Varronem dictata'. Cf. Noihac 1. s. s. et Antonibon p. 18. 38. cod. Vaticanus 3906 saeculi XV, fragmenta continens. Cf. Antonibon p. 16. lam commemorandi tres libri, quos inter se simillimos esse ex similitudine eorum quae insunt conicias; sunt hi: 39. cod. Vaticanus 4049 saeculi XV. Cf. Antonibon p. 18. 40. cod. Vaticanus Ottobonianus 1949 saeculi XV. Cf. Antonibon p. 18. 41. cod. Vaticanus Ottobonianus 1962 saecuhi XVI. Cf. Antonihon p. 19. Agmen claudant ahji quidam libri: 42. cod. Vaticanus Urbinas 1139 saeculi XV (cf. Antonibon p. 16) et 43. cod. Chisianus (fl Antoniboni p. 12) saeculi XV; item

Page  XXXV PROLEGOMENA xxxv 44. cod. Vallicellianus D 49, 3 saeculi XV, de quo of. Antonibon p. 12. Qui secuntur eorum mentionem iam fecit Spengel2 p. XIV: 45. cod. larleianus 5406 et duo Florentini 46. 47. codices Laurentiani LI 6 saeculi XV et LI 7, cuius sub finem haec leguntur: Absolvi ego Dominicus Christophori Brasichitensis MOCCOLYVI XV-I Katal. Maias Ftorentiae. Yaleas qui legis feticiter et inferius: Liber Petri de Medicis Cos. fit. (cf. Bandini t. II p. 528). Quibus in libris omnibus si quid exstat quod rectius quam in F esse videatur, id tenendum est merae coniecturae deberi; qua in re sane cautione opus est, ne elegantiae orationis et structurae insto plus tribuentes carbones pro thesauro inveniamus. Maioris sane nomenti meliora atque sinceriora apographa sunt in ea parte (p. 37, 1-79, 3), in qua deperditus est F, nisi quod Victorii collationem in editione priricipe habemus, de qua supra jam diximus. Atque exemplar illud Monacense a bibliothecae praefectis benevole ieidelbergam trausmissun Schoellius accurate pertractavit in hac parte, praeterea selectos tantum locos inspiciens. Vnde cum pauca in Spengehi transcriptione correxerimus 1) atque suppleverimus, in universum confirmavimus, quod et alias et in postuma editione ille uberius probavit praef. p. IIIsqq. multis locis Victorium lapsum esse falsaque enotasse vel nihul notasse, ubi discrepantiae satis notabiles essent. Itaque in hac parte per F" scripturas ab illo adscriptas significavimus, per (F"), ubi ex silentio satis dubia ratione efflciendae essent: attamen simul apographorum discrepantias qnae in censum venirent respeximus, rarissime singulos libros afferentes, sed pleruique lectiones diversas per vet particulai coniungentes. In reliquis partibus scriptura sine signo in apparatu proposita vel in ipso contextu ex signis delendi [] vel addendi <> conspicua codicis F est, quam ubi corrector non additus est Itali in apographis correxerunt. Italorum coniecturae scripturaque vulgata ubi ceteroqui commemorandae erant item raro singulos codices notavimus, sed v = vutgo addidimus vel c. at. = c un maiis adicientes nomini correctoris significavimus idem etiam in libris quibusdam exstare. Sed parci fuimus etiam in eius modi coniecturis correcturisque exhibendis et in criticorum emendationibus exscribendis: ubi in apparatu ant in 1) Velut 43, 19 ille notavit facttami; ubi facturn habet Laetus, factam cum cvteris Fv, al.

Page  XXXVI xxxv' PROLEGOMENA adnotationibus eas tantum respeximus, quae aut per se ant ex auctoritate criticorum in censum, veniant, nisi quod paulo largins collegimus quae post Spengelianam alteram prolata needum collecta erant. Accuratiora qni scire cupiat cui de aliis rebus tur de critico illo quein B littera indicavit Spengelius, de quo supra p. XXXII sq. sub numero 19 diximus, Spengelianam ipsam adeat: qua ut nos quoque grato aniio usi sumus, ita exscribendo compilandoque abuti noluiinus, praesertim curn persuasum habeamus 56cp zA26gov 'qctWv cavr6d. Pauciora etiam de editionibus afferre in animo est. Ex quibus editio s. I. et a. circa a. MCCCCLXXI parata a Pompouio Laeto cive Romano non inodo - ut tam inultae principes - tamquam princeps landanda est, sed etiam propter multa egregie eiendata vel suppleta, quae inter errores interpolationesque splendent. Velut V 85 additamentum quod inter perversa minusque verecunda nuieravit Spengelius praef.2 p. XV prope veruin esse hodie intelleximus. Parmensis a. MCCCCLXXX ceteroqui principi ac Venetae a. MCCCCLXXIV similliina (cf. Spengel praef.' p. XXIV) ilsignis est ob Francisci Rholandelli curar, item Veneta a. MCCCCXCII ob Michaelis Bentini castigationes saepins repetitas. Deinde cui in Mediolaniensi a. MDX lo. Bapt. Pins non ita iultum praestiterit, notuin est diu vulgatae ins obtinuisse editionei Roianam a. MDLVII multum et a iultis cui erendatain turn corruptain atque interpolatain Antonii Angustini Icti archiepiscopi Tarraconensis, qni inter alios se adiutuum esse profitetur ab Angelo Colotio, Octavio Pantagatho, Gabriele Faerno saepinsqnue 'amici' coniecturas in iargine adscripsit. ilunc post sex annos excepit Lngduni M. Vertranii Mauri Icti opera et a. MDLXV secutus est losephus Scaliger in coniectaneis, quas una cumn Adriani Turnebi eiendationibus et comientarlis postuiis Hennicus Stephanus in editione a. MDLXIX et sequentibus cum appendice iteravit. Proxiii saecnli initio Ansonius Popia Prisius hos libros cum notis et coniectaneis ex officina Plantiniana edidit annoqne MDCV Ingolstadii recensuit Gaspar Scioppins: cuins wiri noinen saepius quai mernit apponendui erat, quippe cum sub co lateant ignota et aliorum et Fnlvii Ursin i conaiina, quem - item Faernumn aliosque - hand raro commeiorat, sed saepins adhibuisse quarn nominiasse censendns est, nt accuratins dernonstravit Spengel praef.2 p. XXIX sqq. Editio Bipontin a anni MDCCLXXXVIII priores accurate enumerans ideoi multis grata acceptaque fuit, qnia comiodissime praeter fragmenta adinnxit Antonii Turnebi Scaligeri Popmae adnotationes:

Page  XXXVII PROLEGOMENA XXXVII sed hanc quoque vulgatam fide minime dignam propagasse apparuit ubi novam editionem 'principem' a. MDCCCXXVI Leonardus Spengel ex Petri Victorii collatione quamvis mala mancaque Laurentiani aliisque codicibus emisit subscriptis, non receptis, et aliorum et suis opinionibus. Quo nisus aliaque subsidia adiungens novam uno anno MDCCCXXXIII et confecit et edidit Carolus Odofredus Mueller ornatam emendationibus et annotavit: quam editionem-1) nuperrime in libro studiosae maxime iuventutis in usum conscripto Eduardus Norden edixit magni momenti esse ad splendidum Muelleri ingenium recte aestimandum, sed ceteroqui hodie inutilem videri; quod severius quam verius edixit: nam praeter emendationes speciosas aut palmares dudum receptas haud pauca in adnotationibus inesse, quae etiam nune cum fructu legantur atque adhibeantur, saepius significavimus. Vnde etiamr Spengelii Muellerique Manibus tamquam sospitatorum Varroniani scripti nostram opellam dedicavimus. Post quos optime de his libris meritus est Petrus C anal Italus, qui inde ab anno MDCCCXLVI apud Antonellium Venetum in bibliotheca scriptorum latinorum editionem cum versione adnotationibusque curavit repetitam a. MDCCCLXXIV: quae editiones apud exteros adeo ignotae lacebant, ut viri docti pronepos lulius Antonibon ante hos decem annos in libro antea adhibito demonstraret proavum haud paucas emendationes cum a Leonardo2) tum ab Andrea Spengel interim prolatas dudum praeoccupasse. Atque praeter emendationes etiam commentarius Canalis saepius dignus est qui cognoscatur. Denique priora priorumque studia et complexum esse et promovisse Leonardum Spengel in editione postuma ab Andrea filio et curata et aucta3) a. MDCCCLXXXV apud Weidmannos iam saepe attigimus. Vnde denuo nonnullorum hominum doctorum animi in Varronern conversi sunt, quorum sententias quoad fieri potuit respeximus singulisque locis inseruimus. Quae vero latius patent quaestiones de horum librorum ratione dispositione fontibus paucis etiam hoe loco pertractandae esse videntur. 1) Aemilius Egger a. MDCCCXXXVII Parisiis hane editionem redintegravit omissis adnotationibus, adiectis Fabricii Spengeliique commentationibus: de suo nihil addidit. 2) De hoe interdum erravit, quia antiquiorem eius operam neglexit. 3) Praelusit editioni in commentatione quam supra p. XIX commemoravimus.

Page  XXXVIII xxxv"'l PROLEGOMENA Totam grammaticae latinae materiam Yarro Aelii vestigiis insistens ita divisit, ut tribus partibus factis prima (of. p. 124,11sqq. 125, 2 sqq.) quemadmodum vocabula imposita essent rebus quaereret, secunda quemadmodum ea in casus declinarentur, tertia quemadmodum coniungereutur. De primo libro tribus his partibus praemisso coniecturam Wiluannsii Reitzensteinio probatam et tetigimus et addubitavirus in adn. ad 234, 14 sqq. p. 301: ubi addendum est iamn anno 1871 in programmate Crucenacensi de lac re dubitationes protulisse C. E. L. 0x6' AM. Ter. Varr. librorum de 1. 1. argumentum' p. 7 sq. (cf. etiam, p. 12 sq.). - Primae partis libri sunt bis terni (p. 4, 2 sqq. et 6, 17 sq., 123, 17 sqq.): tres ad Septumium missi (Il-IV), tres ad Ciceronem (V-YII): quorum in secundo dicebatur, 'cur irvitoltoytxz) neque ars sit reque ea utilis sit', in tertio 'cur et ars ea sit et utilis sit', in quarto 'quae forma sit etymologiae': qai libri tres una cum libro primo, h. e. praefatione totius operis, interciderunt, nisi quod librorum Ill et IV paucissima fragmenta exstant. lbs autem libros nuno deperditos qui excipiunt libni tres superstites, eorum quintus est de originibus 'verborum locorum et earum rerum quae in locis esse solent', sextus de vocabulis temporum et earum rerum 'quae in temporibus fiunt', septimus ex eadem, partitione de verbis a poetis usnrpatis. Secuntur alterius hexadis (of. p. 131, l3sqq. 174,4sqq.) tres libri priores: in octavo sunt quae contra analogiam dicuntur, in nono quae contra anomaliam, in decimo denique analogiae forma tractatur. iReliqui libri XV praeter pauca eaque tenuissima fragmeuta desunt. Ex quibus libri XI-XIII quid continuerint ipsius auctoris verbis docemur: qui cum dicat sese bis ternos libros secundae partis facturum esse, convenienter dispositioni primac hexadis libris XI de vocabulis, XII de temporalibus, XIII de poeticis vocabulis locorum temporumque tractasse merito putabitur. Mirum est quod syntaxeos non una, sed duae sunt hexades: quam inconcinuitatem. cavendum est ne cum Muuellero et Ritschelio (Op. III p. 466) artificiosis explicationibus auferamnus, cum Varro ne in Antiquitatibus quidem plenam concinnitatem in altera parte secutus sit (of. Spengel praefA1 p. XXXVI). In singulis libris quomodo scniptor quamque materiam tractaverit nescimus, nisi quod Wilmannsii (p. 20) coniecturae quaedam exstant per se haud improbabiles: quarum eo redit summa, ut pniore hexade de casibus obliquis et verborum formis quatenus haec cum illis coniuncta siut, altera de proloquiis simplicibus et compositis Varronem

Page  XXXIX PROLEGOMENA XXXIX dixisse credamus. Sed de his quae accuratius indagari vix poterunt hoc loco non amplius disputandum esse arbitramur: pergamus nune ad librorum qui exstant dispositionem breviter illustrandam, de qua re post Muelleri et Spengelii praefationes conferendae sunt disputationes Ribbeckii Mus. Rhen. XLI p. 618 sqq. et Reitzensteinii 'M. Ter. Varro u. Io. Mauropus' Lips. 1901, cum quae O x6 1. s. s. de librorum argumento protulit nimis in universum dicta nil fere iuvent. Quintus igitur liber versatur in vocabulis locorum. Tractatio ipsa incipit paragrapho 14 a locis et 1ocando (14. 15); pergitur ad loca naturae bipertita, caelum et terram (16); caelum duobus modis dictum (16. 17); caeli etymon (18-20); terrae etymon, cui alia quaedam vocabula adduntur, i. e. teritorium, extermentarium, tritura, trivolum, terminus, iter, via, actus, ambitus, sola terrae (21. 22). Quae terra, eadem et humus; inde humatus, humilis, humor, humidus, udus, sudor, udor; secuntur putei, puticuli, lacus, palus, stagnum, fluvius, flumen, amnis, Tiberis (23-30). Caeli regionibus dividitur terra in Asiam et Europam; Asiae situs et etymon (31); Europae etymon; nationes Europae earumque nomina; Latium, ager Latinus, quinque genera agrorum (32. 33); ager et quae cum agro cohaerent, i. e. actus, iugera, viae, villae, iter, semita, campus, colles, saltus, fundus, vineta et vineae, seges et semen, fructus, frumentum, area, ara, arvus, arare, sulcus, porca, prata, rura, praedia (34-40). Transitur ad urbem: Romae situs i. e. Septimontium, Capitolium, Tarpeius mons olim Saturnius, Saturnia, Saturni aedes, Aventinus, Velabrum (41-44); reliqua urbis loca, i. e. sacella Argeorum, regiones urbis cum collibus, aedibus, lucis (45-54); tribus (55. 56). Tum de his quae in locis esse solent mortalia et immortalia agi incipitur: Caelum et Terra dei, quod anima et corpus; iuncti cuncta ex se genuerunt (initia), discessu exitum et exitium efficiunt; causae nascendi, vis Veneris, Victoria, vita (57-63); Saturnus et Ops; Ceres, Jupiter, Juno, alii dii multi (64-74). Secuntur mortalia quae sunt in aeire (75. 76); aquatilium animalium vocabula (77); amphibia (78. 79); animalia in locis terrestribus: homines, eorum magistratus (80-82); sacerdotes (83-86); res militaris (87-91); vocabula fortunae (92); artifices et alii (93. 94); cetera animalia: pecora (95-99); ferae (100. 101). Proxima animalia sunt ea quae vivere dicuntur neque habere animam, ut virgulta (102-104).

Page  XL XL~ PROLEGOMENA Secuntur res hominum manu factae ad victum pertinentes (105-112), ad vestitum et arma (113-117), ad instrumenta, h. e. mensas (118-127), sedilia, areas, armarium et armentarium (128), mundum muliebren (129-133), instrumenta rustica (134-140), aedificia, i. e. oppida, vicos, fora, inprimis forum Romanum et multa urbis aedificia et loca (141-159); domum et eius partes (160-162); (post lacunam) transitur ad portas (163-165); lectulos (166-168); peduniam signatam (169-174); pecuniae vocabuba ab usu deprompta (175-183). In his quaedam exstant, de quibus inre dubitamus; quod minus valere putamus de verbis quae sunt area... declinata abiter (39, 13 sq.), qnae Spengel (praef.2 p. XXXVIII) potius cum iis quae ~ 117 de re mibitani referuntur conecti vult, cum ne ibi quidem aptiorem locum inveniant: sed recte Ribbeckium cum eodem Spengel in paragraphis 129-133, item in paragraphis 166-168 haerere existimarnus, quibus ordo admodum turbetur; etsi propter lacunas qnae sunt post 35, 12 et 50, 3 difficile dicas genuinus ordo quabis olim fuerit. Id unum videtur constare, a Varronis consilio hane confusioneni alienam fuisse, quemi potius velut tahia dedisse exspectamus: 115-117. 129-133. 118-128. 166--183. 134-165. Sexto libro disputatur 'de vocabulis teiporum et earum rerum quae in agendo finnt ant dicuntur cum tempore aliquo' (VI 1), sed nt si quid aliud videatur his aptun' (V 105) ne exciudatur. Planissimae sunt paragraphi 1-34: agitur primum de notione temporis et de naturalibus eius discriminibus (3); de temporibus nuncupatis a solis et caeli motu diurno (4-7) et annuo (8. 9), a motn lunae (10); adduntur lustrum, secubum, aevum (11). Ad naturale discrimen civilia vocabuba dierum accedunt; agitur de diebus festis deorum cansa institutis, id est de diebus statutis et annalibus nec die statutis (12-26). los excipiunt dies hominum causa constituti, id est iensium dies, dies fasti et nefasti, vocabula mensium (27-34). Quae nune secuntur, eorum ordo atque conexus non semper certus ant perspicuns. Dicit Varro de rebus quae in temporibus fiunt et primnm qnidem de verbis primigeniis atque derivatis et compositis (35-40), de ageudo et tribus actionum gradibus (41. 42), de primi gradns verbis quae pertinent ad mentis agitatum, de verbis cogitationis, voluntatis, similibus (43--50), quibus quaedam quae ad mentem spectant subiunguntur (44. 45). In his nonnulla dubitationi snnt obnoxia, velut quod 'meminisse' bis

Page  XLI PROLEGOMENA XLI tractatur (cf. 49): quae dubitatio quomodo removeatur incerta ratio est (cf. Goetz 'Zur Wtirdigung der gramm. Arbeiten Varros' p. 18). Pergitur deinde ad verba secundi gradus, cum pronuntiamus ea quae cogitavimus, ubi agitur de verbis narrandi et fandi (51-55), loquendi, pronuntiandi (subiunguntur nuntius, novus et ea quae a novus descendunt, in his nominare, nuncupare), dicendi, docendi, disputandi (putare, purus, putus), disserendi (sermo, conserere, consors, sors), legendi (legati, leguli, leges, collegae, alia), murmurandi aliorunque a similitudine soni dictorum, triumphandi, spondendi, caneudi, orandi (56-76). Tertius gradus complectitur verba agendi; exponitur quid intersit inter agere facere gerere (77-79; de difficultate quae est in paragrapho 79 cf. quae adnotavimus ad 85,99; acquirere subiunctum propter adlucere, i. e. propter vim praepositionis); secuntur video, cerno, specio, audio et ausculto, edo, sorbeo, bibo, poto (80-85; subiunctorum vocabulorun in his naior numerus), alia quae lacuna exhausit. Quo vinculo sequentia cum superioribus cohaereant, propter eandem lacunam incertum. Inseruntur denique loci de censoriis tabulis sumpti, in commentariis consularibus inventi, in commeutario vetere anquisitionis M. Sergii, tractatus qui est de inlicio, verborum a Graecis tractorum indiculus. In quibus quamquam difficultates quasdam et offensiones esse minime negamus, tamen tantas eas esse, ut ex tribus diversis fontibus haec infeliciter contaminata esse statuamus cum Reitzensteinio (I. s. s. p. 40 sqq.) non concedimus (cf. Goetz 1. s. s. p. 18). Etiam maiores sunt septimi libri in qua de verbis a poetis usurpatis agitur difficultates: post praefationem, cuius initium deficiente uno folio desideratur, Varro primum de locis dicit, scilicet de templo in caelo, in terra, sub terra (eiusdem originis sunt tesca, tueri, extemplo; cum locis caeli coniunguntur polus, sidera, signa; 5-14). Caelo opposita est terra; tractantur terrarum anfracta (15), Trivia (16), umbilicus terrarum (17); loca quaedam terrarum singula ut Calydonia terra (18), mystica, Areopagus (19), Olympus mons et Mnsae (20), iellespontus (21), fretum (22), aequor et ratis (23). Post haec unum. folium intercidit, quo transitus fiebat ad ea quae in locis sunt; quae exstant pertinent ad hostias, quibuscum ratione propter lacunam obscura cohaerent quae paragrapho 25 leguntur. Secuntur Camenae (adduntur propter societatem litterarum S et R fragmenta carminum Saliarium et alia exempla, item propter verba quae sunt in car

Page  XLII XLII PROLEGOMENA mine Priami cascus, Casinum, casnar; 26-29), ambages, adagio, canes, trabes (30-33; ubi ambages et adagio propter ambiegna bos videntur adscita; canes [et trabes propter formam adiectum] pertinet ad proverbium paragrapho 31 commemoratum). Nune ad vocabula sacra reversus agit scriptor de camilla, subulone, Faunis, vatibus (34-36), de Paluda virgine, Epeo fumifico, Luca bove, oratoribus, Egeria (ex Ennii versu et cum hoc de ollus vocabulo vetusto), ancilibus, Argeis et tutulatis, flaminibus Numae Pompilii, catis, signis (37-46). Haec omnia quomodo sic et coniungi et disponi potuerint quaerentibus responderi poterit tria esse dispositionis fundamenta: primum quod subest ordo ex locis Ennianis constans; accedit quod saepius ex versu vel versibus allatis non modo id vocabulum explicatur, cuius causa versus adscitus est, sed occasione data alia eiusdem loci vocabula ex ordine tractantur; denique ordinem litterarum hic illic aperte servatum esse monemus. Quae de thynno et cava cortina secuntur (47. 48), cur hoc loco sint posita, minus apparet nec magis quae haec excipiunt, de perduellibus (49) et de temporibus et signis (50. 51). A paragrapho 52 loci Plautini pro fundamento esse incipiunt paucis aliunde appositis (52-71): agitur de latronibus (52), cassabundo, diabathris, epicroco (53), de lana carenda (54), de gerris (55), ascriptivis (56), ferentariis (57), rorariis (58), dividia (60), syncerasto (61), tramite (62), vivicibus (63), limacibus, diobolaribus, miraculis (64), scrattis, scruppedis, strittavillis (65), axitiosis (66), de stribula (67)," scobina (68), gralatore (69), praefica (70), de Coclitibus (71): in quibus disponendis Varro modo ordinem planum, modo rationem secutus est nune quidem obscuram. A paragrapho 72 transitus fit ad tempora et primum quidem dicitur de nocte intempesta; ad noctem pertinent etiam paragraphi 73-76; deinceps de noctis partibus tractatur, de crepusculo, concubio, conticinio (77-79). 'Nunc de his rebus quae assignificant aliquod tempus, cum dicuntur aut flunt' disseritur; de reciproco (80), transverso et proverso (81), Andromacha et Alexandro (82): cur post illa posita sint auroram rutilare (83) et scortari (84), minus perspicuum. Quae iam leguntur, de numine (85) sunt, de insane (cui subiungitur de epityro, 86), de lymphata (87); haec excipiunt alia quaedam etyma graeca, alcyon (88) et comiter (89): cui adhaerent ex litterarum tantum ordine cape Atilianum (90), cicur ('quod a fero discretum') et cicurare (91), ferme (propter ferum, ut videtur, 92); euax, he

Page  XLIII PROLEGOMENA XLJIII hae, 'heu, iurgium (hoc propter Plauti versum ante duos Enni nnumque Pompili locos exscriptur, 93), clepere (94), mandier (95), obseenur (scena scaena, alia eiusdern discrepautiae exempla, 96. 97), crevi (98), frequens et adsiduus (99); fodari (ut supplevirus, 100); mussare (vinculur est in verbis Ennii vocibus concide, 101), averruncare (102). Secuntur animaliurn voces (103. 104), nexus (105); delicuum et liquitur (106); agmen claudunt vocabula glossematica ex Naevii coroediis et tragoediis litterarur ordine digestis et ex bello Punico excerpta(107. 108). Ex hoe recensu apparet ordinis rationer saepius obscurar esse: quae obseuritas fortasse minueretur, si de fontibus ubique coustaret. Velut quod Varro VII 93 Menaechmorum versum 127 propter 'euax' excitans post alias interiectiones cum exemplis exhibitas pergit in 'iurgio' ex eoder versu explicando similiaque, vix aliter expedies quam ex commentariis ad Plauti fabulas vel ex Quaestionibus Plautinis' adhibitis. Sed etsi de hac re aliisque sententia confirmari posset, no tur quidem ipsius auctoris arbitrii vestigia remotum iri omnia sperandum esset. Sed antequar continuerus expositionen de ordine vol disordino brevissimam, de fontibus horum librorum disputandur est, cuius disputationis in hac triade simile osse fundamentur et ab eis libris qui socuntur diversum constare censeamus. Primum enim qui tortius est liber eur curn pioribus cohaerere ita, ut ex tractatibus in quinto libro et sexto adhibitis quae ad poetica vocabula pertinerent septimo libro insererentur, optine Reitzenstein 1. s. s. (p. 31 sqq.) demonstravit. Tur vero his tribus libris tot res quas apud antiquariur potius quaer~as quar grammaticur contineutur, ut antiquitatum Romanarum locos non paucos eis commode illustrari iure dicas. Quis in grammaticis libris quaerot triplicer de lacu Curtio historiar, quis regionum accuratam descriptionern, qualem legirus p. 16 sqq., quis mensiur, diorum, feriarurn tractatus tanta singularur rerur ratione habita confectos? Qualia etsi in septiro libro consontaneun est rariora esse, tainon ne hic quidem prorsus doficiunt (cf. 10. 17. 34. 37. 39. 44. 45, alia). Quae omnia iure mirarerur, nisi Varronis indolern tar ad antiquarias quam ad grammaticas quaostiones pariter propensam fuisse constaret, ut Antiquitatum libri pleni rerur grammaticarum, grammatici antiquariarur quaostionum referti reote dicantur (of. Goetz 1. s. s. p. 3 sqq.). Atque re vera de multis quaestionibus quae in his libris tractantur eundem Varronern antea in Antiquitatur libris disputavisse certur est, in quibus, ut exempla ponamus, do mensibus ac diebus, do foriis, ludis, de diis, do magistratibus et re militani, de pon

Page  XLIV XLIV PROLEGOMENA tificibus, auguribus, templis, aedibus sacris et profanis, de tribubus et agrorum generibus, multis aliis rebus, eum accurate egisse nemo nostrum nescit. Nonne probabile est eundem in libris de lingua latina scribendis quae Antiquitates ultro offerebant et quae ex parte certe in re grammatica ne potuerunt quidem silentio praeteriri in usum suum vertisse? Quod ita esse, cum per se veri non dissimile sit, etiam ratiocinationibus quibusdam firmari posse putamus. Atque primum monendum erit, inter fontes quibus Varro se usum esse testatur'), Antiquitates his diserte commemorari: VI 13 (februm Sabini... ut in Antiquitatum libris demonstravi) et VI 18 (aliquot huius diei vestigia fugae in sacris apparent, de quibus rebus Antiquitatum libri plura referunt). Sed multo saepius quam diserte testatur Varronem Antiquitates non tam exscripsisse quam grammaticum in usum excerpsisse - ita ne fuit quidem cur fontem aperte proderet - mira ratio quam inter hos libros et Verrium Flaccum intercedere iam significavimus videtur ostendere. Multi enim loci sunt quos Verrium ex Varronis libris transcripsisse coniceres, nisi totidem alii exstarent notabili modo et similes et dissimiles: quos quin ex communi fonte repetamus fieri vix poterit; qua de re post alios disputavit Kriegshammer 1. s. s. p. 74 sqq. Quod quomodo se habeat uno saltem loco 1) Sunt autem hi: Aelius Stilo (V 18. 21. 25. 66. 101; VI 7; of. VI 59 et VII 2: quem tamen multo saepius exscriptum esse non negamus, ut V 72; VII 6 et 72; cf. Reitzenstein p. 32 et Kriegshammer Comment. Ien. VIi 74 sqq.; ex eodem iam multa in Antiquitates transiisse probabile est: of. Goetz 1. S. s. p. 11. 14); Cosconius (VI 36. 89; of. Reitzenstein p. 41, Goetz p. 11); Aurelius Opillus (VII 50. 65. 70. 79. 106); Servius Clodius (VII 66. 70. 106); Mucius Scaevola pontifex (V 83; VI30; VII105); Manilius (VII105); Sulpicius (Servius? of. V 40); M. lunius Gracchanus (V 48. 55; VI 33. 95); Fulvius (V133); Flaccus flamen Martialis (VI21); Volnius (V 55); Piso annalium scriptor (V 148. 149. 165); Procilius (V 148. 154); Lutatius (V 150); Cornelius (Epicadus? V 150; VII 39; of. V 148); incerti annales (V 74. 101); commentarii in Naevium Virgilii (VII 39); augurum libri (V 21. 58; VII 51; of. V 33; VI 64. 76; VII 8); pontificii libri (V 98); censoriae tabulae (VI 86); Argeorum inscriptiones (V 45-54, ex pontificiis libris? an ex libris rerum urbanarum?); commentarii consulares (VI88); commentarium vetus anquisitionis M. Sergii.-.. quaestoris (V190. 91. 92); glossematum scriptores (VII 10. 34. 107); leges et similia (V 27. 42; VI 60. 74); anonymi aliquot (of. Funaioli p. 114 sqq.). Etiam hio fontium indiculus probat hos libros soripsisse ut grammaticae ita antiquitatis studiorum gnavum cultorem. Quamquam multa nomina una cum locis ex fontibus primariis, ut ex Antiquitatibus, transcripta esse non improbabiliter dixeris. Fuisse autem in Antiquitatibus multos locos grammaticos, ut etyma et alia, facile tibi ex fragmentis persuadebis, quae Funaioli p. 228 sqq. composuit; of. Goetz 1. s. s. p. 5.

Page  XLV PROLEGOMENA XLV illustrare liceat, qui exstat libro V 85: Saiji ab salitando quod facere in comitiis in sacris quotannis et solent et debent: ex quibus pendere posset Verrius Fest. p. 326 b, 32: Satios *a saliendo et saltando dictos quamvis dubitari non debeat, sed quae adduntur apud Festum: tamen Polemon ait Arcada quendam fuisse nomine Salium quem Aeneas a Mantinea in Italiam deduxerit, qui iuvenes Italicos.!vdvc)4ov saltationem docuerit, ea Varronis esse neque ex hoc loco fluxisse certum est. Etenim Isidorus Etym. XVIII 50 (ex optimo fonte, non ex Festo, ut Grialii sertentia est, neque ex Servio Dan. in Aen. VIII 285, ubi item Varronem exeitat, sed fortasse ex Suetonio, ut Kettner 'Stud. Varr.', ialis 1865, p. 6 sqq. demonstrare studuit) haec exhibet: saltatores autem nominatos Varro dicit ab Arcade Saio quern Aeneas in Italiam secumn adduxit quique primo docuit ]iomanos adolescentes nobiles saltare: quam difficultatem quomodo melius expediamus quam ut Varronem Antiquitates in suam rem excerpsisse, Verrium diligentius exscripsisse dicamus non viderus. Verrius Varronis nomen omisit, utpote qui Polemonem secutus esset; Isidorus si grammaticorum rationem sequi maluisset, dixisset: Varro et Polemon dicunt e. q. S. Alios locos similes adfert Kriegshammer 1. s. s. p. 88, quos licet simibitudine quadam conexos ex grammaticis bibris non potuit haurire, ut ex Antiquitatibus hausisse videatur.') Quod transferendum putamus in alios locos haud paucos et similitudine quadam insignes, etsi quae diversa sunt testimoniis certis ad Varronem non possumus revocare. Cuius generis hos esse bocos putamus (Festi vel Pauli locos qui conferre cupiet, ox testironiis, quae textui subiecimus, petat): V28-33. 41 -56 (exolusis Argeorum insoriptionibus). 69-73. 81. 82. 86. 1) Paulo aliter res sese habet in loco quodam miro mode cum Nonlo coniuncto; apud quem p. 471, 2 haec exstant: sortirent pro sortirentur. Varro Rerum humranarum libro X: cum venerint censores inter se sortiant. Quae verba vix possunt disiungi ab his quae in libro sexto de 1. 1. (87) leguntur (ex censoriis tabulis): ubi praetores tribunique plebei quique in consilium vocati sunt venerunt, censores inter se sortiuntur. Omnibus rebus perpensis, etsi non negamus cogitari posse de exemplo imperfecti post sortirentur omisso - quae Sperigelii sententia est praef.2 p. XLII et post ilium L. Muelleri - Nonium olim haec dedisse conicimus: sortire pro sortiri - nam aliquoties in lemmatis est infinitivi vel prima ant tertia singularis praesentis forma pro aliis quae sunt in testimoniis formis: cf. 473, 20. 24; 479, 17; 480, 9; 481, 3 - Varro Rerurn humanarum libro X: cum venerint cens'ores, inter se sortiant. Varro igitur in libris grammaticis, nisi corruptela eat, formam sortiuntur male excerpsit, Nonius censores male ad venerint rettulit. Sed hoc utut eat, ex Nonio sane discimus, in Antiquitatibus harum rerum mentionem exatitisse.

Page  XLVI XLVI PROLEGOMENA 89-91. 95-98. 148-152. 154. 156. 157. 159. 163. 164. 171-173. 174; VI 13-34. De quibus ut saepius confidentius iudicemus, testimonia Plutarchi et Dionysii efficiunt, qui ex iisdem Antiquitatum locis pendent. Quo accedunt testimornia non minus gravia ex Cicerone cum Varrone consentiente, id est - quod tot locis diserte probatur - ex illo hauriente. Velut mirum est Spengelium (qui non ita multos locos parallelos respexit, etsi jam Mercklin Philol. XIII p. 687 eo provocavit) ad V 68 - fortasse ab Halmio sno monitum - adscripsisse verba similia ex Firmico Materno de errore profanarum religionum neque animadvertisse illi Ciceronem anctorem esse de natura deorum (cf. test. ad 22, 2); neque deesse similes locos ex 'testimoniis' a nobis adscriptis perspicies. Quem corsensum explicari ex Varronis Antiquitatum libris adhibitis coniectura est et prona et probabilis.') Quamquam minime credimus Varronem semper ad verbum illos ex Antiquitatibus transcripsisse locos: immo in excerpendo verba accommodavit grammaticae rationi disposuitque singula prout rerum condicionem postulare vel commodo inservire credidit. Neque ex solis Antiquitatibus hausisse eum, sed etiam. alia opera sua inspexisse consentaneum putamus. Ne in septimo quidem libro tales locos quamquam rariores sunt prorsus deficiunt (cf. Goetz 1. s. s. p. 13 sqq.). Quae si probabiliter disputata esse videbuntur, Reitzensteinii (p. 39 sqq.) sententiam, qui pleraque non Varronis, sed Aelii Stilonis esse, cuius tractationem Varro in longe plurimis et in tota dispositione suam. fecisset et ita quidem, ut singula saepe corrumperet, ex omni parte labefactavimus: nam quotquot locos ex Aelio derivamus, ex quo plures sane derivandi sunt quam diserte scriptor testatur, in totidem allis rebus ab Aelio uon pendere Varronem perspicuum fit, ut fundamenta, quibus totum aedificium impositum est dilabantur et coucidant. Neque recte putamus ex meris coniecturis sic et Aelium et ipsum Varronem longe alios fingi ac describi quam qui utriusque scripta melius noscebant antiquitus tradiderunt. Sed nune ad triadem alteram librorum VIII-X transeamus, quorum condicionem longe diversam esse facile intellegitur. Secuuda igitur pars operis, quae ab octavo libro incipit, ad analogiam et anomaliam pertinet, quae controversia a Graecis accepta apud Romanos quoque studia plurima et acerrima excitavit. 1) De Varrene Ciceronis anctore in deerum indice de n. d. 1II 42. 53 scq. post alios et contra Rudolfum Hirzel (TBer. der k. S!Ichs. Ges. d. W.' a. 1896 p. 304 sqq.) disputavit Bobeth 'de indice deerum' diss. Lips. a. 1904 p. 24 sqq.

Page  XLVII PROLEGOMENA X LVII Atque octavi libri, quo contra analogiam disputatur, prima parte (1-24) tractatus continetur a reliquis non una re discrepans, quem ex mente analogistae potius quam adversarii analogiae profectum esse et alii viderunt et Roehrscheidt in censura libri Reitzensteiniani ('GOi*tt. Gel. Anz.' 1908) p. 797 sqq. luculente ostendit. Nimirum hanc isagogen non octavi libri esse, sed totius de analogia et anomalia disputationis jam Mueller probe perspexit. Quae octavo libro demonstrari voluerat Varro, eorum initium a paragrapho 25 fecit. Docet autem cur et in quo verba declinata sint; deinde de ipsius declinationis generibus duobus, voluntario et naturali, paucis disputat. Tum transit ad ea quae contra analogiam dici possunt; et priore quidem parte dicit contra universam analogiam (25-43), altera de singulis partibus (44-84). Contra universarn analogiam quae dicuntur ant ex utilitate repetenda sunt, quae aequabilitatem minime desideret (26-30), ant ex elegantia, cui vel nagis respondeat inaequalitas (31. 32), ant ex consuetudine, quae cum regnet, analogia non opus esse (33), ant ex contrario, quod etiam ex dissimilibus saepe eadem fiant (34-36), ant ex eo quod, cum analogia non sit ubique, omnino non sit (37. 38), ant denique ex eo quod, quae proferantur de similitudine a defensoribus, ipsi notioni analogiae parum respondeant (39-43). Quod ad singulas partes orationis attinet, primum disputat Yarro de verbis appellandi universe (44-49), dein de singulis, scilicet de provocabulis (50. 51), de vocabulis (52-79), de nominibus (80-84). Cetera, de quibus cf. Reitzenstein p. 50, praeter pauca fragmenta, quae Gellius servavit, lacuna abstulit: agebatur de verbis dicendi, h. e. quae proprie verba appellamus, iungendi ut que (44), h. e. de coniunctionibus, adminiculandi ut docte et commode, h. e. de adverbiis. Octavum librum praeter priores paragraphos 1-24 eiusdem et generis esse et fontis, scilicet ab Aelio Stilone esse transcripta tantum non omnia, Reitzenstein p. 51 sqq. fusius probare studuit. Quid quod ipsius Aelii nomen ei relictum ess4 videtur in verbis illis quae exstant paragrapho 81 (quodsi lX. Perpenna virile est nomen et anaclogia sequenda, L. Aelia et Q. lucia virilia nomina esse debebunt)! Quod argumentum debile esse nec Reitzensteinium fugit et Goetz monuit ut in censura ita 1. s. s., item Roehrscheidt p. 810, qui eodem loco attulit contra Reitzensteinium rem gravissimam ex libri octavi ratione repetitam. Vidit enim argumentornm quibus utitur Varro maiorem quidem partem ex libro defensoris cuiusdam anomaliae esse derivatam, nonnulla autem ab analogista esse sumpta sententiam suam ab ad

Page  XLVIII XLVIII PREOLEGOMENA versario defendente; hue spectari illa quaerunt (61), dicunt (63), negant (66) ex meute analogistarur argurnenta adversariorum referentiur. Varroner igitur ipsurn ila qiibus nititur Reitzenstein scripsisse verba - non ex Aelii libro relicta esse - non est cur negerus. In eader sententia etiar Havetus fuit in epistula ad Goetziur data, cuius verba in adnotatione1) adiecimus. Sed unur Reitzensteinio quin concedarnus fieri non poterit: mirum videri quod Varro haec tria norina, quae priori tempori conveniebant optime, circiter anno quadragesimo quarto tali modo coniunxerit: quod desinet rirari qui cur Goetzio 1. s. s. probabile ducet, Varroner et in his et in aliis quae hoc libro leguntur libros de ntilitate sermonis olim scriptos pro fundamento habuisse; quibus etiar ex tribus libris qui de similitudine sunt quaedam praerittere et immittere potuit. Sed de hac re utut iudicabirus, ex Aelii libro quodar ignoto huius libri raiorem parter integrar proveuisse cur statuarus nulla causa est. Libri noni, cuius principiur curn exitu prioris lacuna abstulit, simplicior compositio est. Post prooemiur (1-6), quo de Cratete et Aristarcho, tun de trinis copulis (naturae et usus, rultitudinis et finis, personarur) disputatur, primum pro universa analogia scriptor dicit: quaerit qnae ratio intercedat inter consuetudineem et analogiam et quid sit inde concludendum (7-23), turn docet analogiarn regnare ubique idque singillatir persequitur (24-35). A paragrapho 36 ad 112 singula quae proferri solent contra analogiam crirnina solvere terptat (in quibus quae paragraphis a 45 ad 48 exstaut potius ad analogiam universam videntur spectare; haec quae secuntur paragrapho 49 quorodo huc quadrent apparere recte negavit Spengel praef.2 p. LVIII, cur iar Mueller ex parte oh eander difficultater lacuram indicasset; ef. Spengel praef.2 p. LXI sq.). Paragraphos 70 et 71 quas conexur sententiarur interrurpere Reitzen1) "Jl me parait inadmissible que 1'6crivain ineonnu soit Stilon. En tirant le premier exemple de son propre nom, ii aurait laiss6 paraitre une vanite' mesquine et maladroite. En joiguant ' son nom celui de Sce'vola, ii aurait commis une faute de tact et de politesse; ii ne pouvait etre seant a un simple chevalier d'assoeier familie'reient son nom - alors que rien ne I'y induisait - a celui d'un membre de la plus vicille noblesse senatoriale. Mais supposons que 1'icrivain inconnu ait didi6 son ouvrage a Stilon. Alors le ehoix de l'exemple Lucius Aelia est une politesse adressee au didicataire. Une seconde politesse est contenue dans l'autre exemple, Quintus Miucia; l'6crivain cherche en quelle compagnie mettre Stilon, et, comme par hasard, ii tombe sur un representant de la haute aristocratie."

Page  XLIX PROLEGOMENA XLIX XLIX stein p. 56 censuerat, tutatur, sed valde immutatas, Roehrscheidt p. 812 sqq. (p. 163, 5 zdrwuque scribit pro utrosque; v. 8 sed ne<mo pollicetur analogiam fore> in his, post casum, ut nos, gravius distinxit, v. 11 non pro nam corrigit simul de quod sequenti dubitans: cf. p. LII). Constat igitur de ordine et conexu eorum quae in his paragraphis leguntur saepius dubitandi causam exstare. Sed, quod gravius est, mirum esse, quam non respondeant multa et quam male alia illis quae octavo libro prolata sunt et alii et Reitzenstein dilucide exposuerunt: quam rem, si quidem recte disputata sunt quae supra (p. XLVIII) dedimus, fortasse ita non improbabiliter explicabimus, ut Varronem ex libris de similitudine verborum scriptis multa in hunc librum traduxisse dicamus, modo magis minusve modo omnino non accom-modata disputandi rationi quam in octavo libro secutus erat: quibus quod alia apposuit, alia ademit, scribendi ardori cessit, cuius plurima vestigia in his libris relicta sunt. Quos fontes libris illis et praeter illos adhibuerit, nune quidem vix quisquam expediet: nam cum ipse tradat VIII 23 de his quaestionibus Graecos Latinosque fecisse libros muitos1), hi autem libri interciderint ad unum omnes, fontium, rationem explorasse satis erit. De singulis monemus conferenda esse quae Spengel praef.2 p. LVIsqq. et Reitzenstein 1. s. s. de his libris exposuerunt, quae pluribus in hac praefatione persequl noluimus. Libro decimo duabus magnis lacunis deformato et in fine mutilo Varro, 'cum nec fundamenta, ut debuit, posita essent neque ordo, ac natura, ut res postulet, explicita' (1), ipse eius rei formiam exponit. Quaerit igitur 'quid sit simile, quid ratio quam appellant ).gYov, quid (errore typothetae qui pro quid p. 174, 10 exstat) pro portione quod dicunt 4iva 16pov, quid consuetudo: quae explicatae declarabunt analogiam et anomaliam unde sit quid sit cuinsmodi sit'. De similitudine et dissimilitudine sunt paragraphi 3-34; a paragrapho 18 pars casualis incipit defectu trium foliorum, paragrapho 23 lacunosa (quae perierunt, fuerunt de casibus numero genere); a paragrapho 31 pars temporalis; a paragrapho 34 pars quac casus et tempora habet, h. e. genus participale, quae pars et ipsa trium foliorum defectu lacunosa est (post ea quae neque tempora neque casus habent, i. e. adverbia, pergebatur ad ratio1) In his Caesaris libros de analogia fuisse nonemus, quibus quomodo, Varro usus sit ant non usus ex tenuissimis vestigiis quae notavit Reitzenstein p. 31 sqq. vix dixeris. Vtrumque eodem libro contra anomaliam usum esse ex loco ad 134, 9 allato coneludit Roehrscheidt 1. s. s. p. 807. Yarro do ling. lat. d

Page  L L PROLEGOMENA ne~m quam appellaut ýoyov, cuius partis sunt relictae paragraphi 35 et 36). Tertia pars qua quaeritur quid sit pro portione pertinet a paragrapho 37 ad 83: quas quae ante iacturam exeeperunt, his tertia parte ad finem adducta quid consuetudo esset expositum fuit. De fontibus, quibus V~arro in hoe libro conficiendo usus, sit iudicium pendere ab eis quae de libris VIII et IX disseruimus vix est quod moneamus: neque vero est, quod scriptori ab initio profitenati se in hoc libro multa de suo daturum esse omnem fidem denegemus.

Page  LI ADDENDA ET CORRIGENDA p. 4, 16 corr 'ex[s]tat' et 'extat' (v. proleg. p. XXXVIIII) p. 5 ad v. 21 linea infra 2] typothetae -vitio accessit p. 13, 13 dele virgulam. post novando p. 17 ad v. 1 corr:I del Scal 1 pro 112 del Seal p. 30, 7 scr. Graecis pro graeeis p. 35, 13 ser. graecurn pro Graeeum (in talibus rebus saepius non satis constanti ratione usi sumus, quod lector ipse, si tanti est, corrigat) p. 44, 20 dele t- ante macellotas p. 63, 13 adde virgulam post idus et cort Tubulustrium pro tub. p. 70, 7 dele (Fun. p. 121) p. 76, 10 cf. Ada Thomson 'Arch. f. Relig.-wsch.' XII (1909) p. 469 p. 81, 9 corr: CXXXIV pro XXXIV p. 85 ad v. 4 corr: 'Ite' pro 'Ite' p. 86, 4 corr parere': pro parere'. p. 90, 20 ser. i pro 1 p. 96 ad v. 3 adde? post (cf. test.) p 107, 13 post 'Opillus' adde (p. 93 Fun.) p. 111 ad v. 1 eorr 'auscauripeda' pro 'auscaripedal p. 111, 12 corr 92 pro 93 p. 116, 10 corr 690 pro 647 p. 119 ad v. 3 sqq. (v. adn.) Georgii d'Arnaud WVar. coniect. 1. HI' (a. 1744), quos ex Bootii commemoratione laudavimus, interim nacti sumus; qui p. 332 non recte 'dea dicta' pro 'ea dicta' (v. 5) corrigit traiecto '(inde Scaevola appellatur)' inter 'id est sinistra' et Vquod quae sinistra'. At recte postea (v. 6 sq.) non ita longe, a ratione quam. in apparatu proposuimus emendat 'aliudve quid sit, edixi ave Kscaeva>, sinistra quae nunc est' p. 119, 18 \<adsidue> adsimus' suppi Goetz Quaest. Varr. (a. 1886) p. VII. Ibidem. testimoniis adde 'Don. in Andr. I1, 80 S.f p. 122, 3 eorr 'de~n>tur' et in apparatu, det' p. 125, 8 cf. Roehrscheidt 'G. G. A.' 1908 p. 799 adn. (v. p. XXIV adn. 2) p. 126, 4 'neque <Si> quae' idem. p. 802 adn. mox v. 6 'quod simile est' eiciens ut a 'correctore' insertum. et post 'propagat[um]' syllabas (!) quasdam. fortasse intercidisse sumens p. 128, 14 'Kni'>si item' corr idem. p. 800. 803 p. 129, 6 Reitzensteinii coniecturam. a nobis receptam. improbat idem. p. 804 p. 129, 9 'ipsius rei Knaturam, in sua> discrimina' suppi idem. p. 805 'necessario' p. 130, 6 lacunam. a Reitzensteinio post 'sic alia' signatam. impugnat idem. ibid. (provocans simul ad testimonium. apud Uhligium, Dion. Thr. 35, 1 obiter inspectum.)

Page  LII LII LII ADDENDA ET CORRIGENDA p. 130, 18 corr declinatio/jnibusJ pro dealinatiofnibusl p. 130, 21 sqq. cf. Roehrscheidt p. 795 sq. 799 p. 180, 28 'Artemidori' aliter, sed vix rectius quam -Reitzenstein defendit idem p. 796 adn.: nam nequaquam 'quae in mentem veniant' exempla Varronemi ponere, sed antea posita declinare et tria nomina ipsa et ordo, eorum demonstrant. Ac postea etiam ipse p. 802 dubitat, male de 'correctoris' potins quam librarii mendo cogitans (cf. proleg. p. XXVII) p. 131, 25 de 'longi<or> orator' v. proleg. p. XXIV. p. 134, 5 ser. "Iupiter' pro 'Iup~p>iter' (cf. proleg. p. XXVIII) p. 141 ad v. 15 corr 'non inclinari vel inclinare' p. 142, 22 corr 'Consentes' pro 'consentes' (ut 143, 2); ibid. eTenates' pro 'penates' p. 143, 18 de verbis a 'correctore' illatis confidentius quam Sp. aliique cogitat. Roehrscheidt 1. s. s. p. 802 adn. et 813 p. 146, 1 eorr 'a libertinis' pro libertinis' p. 163, 5 sqq. Cf. Roehrscheidt p. 811 sq., qni v. 6 'utrumque' pro 'utrosque' corr, v. 8 'admodum certa ratione' [sed locutione admodumd~ubia] suppi vseJ ne<mo pollicetur analogiam fore> in his', post 'casum' ut nos gravius dist, v. 11 'non' pro 'nam' confidenter corr, de 'quod' sequenti clubitans omninoque et in his correcturis et in aijis jam non corrigendis 'correctonis' sni vestigia etiam hoc loco 'aperte' comprehendens p. 163, 27 of. etiam idem p. 811 p. 170, 16 scr 'tquisque' pro 'quisque' p. 174, 10 eorr CquiL' pro Iqui' p. 234, 14 sqq. of. etiam Roehrscheidt p. 813 sq. p. 263, 1 corr 'c66, 18 sq.' pro '65, 23 sq.' p. 266 ad 78, 12 corr 'Proserpinae chorus' pro 'Proserpina' (of. adn. ad 90, 6) p. 277 ad 122, 2 sqq. adde T. Kretschmar Z. d. Say. Stift. a. 1910, 62 sqq.' p. 278 s. f. ad 125, 8 corr: c178, 15' pro 1178, 16'

Page  LIII CONSPECTYS SIGLORYM COMPENDIORVMQYE F Laurentianus LI 10 (cuius scripturae plerunique sine signo adseribuntur vel significantur). Fv = idem codex ex collatione P. Victorii. (Fv) = eiusdem collationis testimonia ex silentio effecta. m. 1. 2. rec. manus prima, secunda, recens in Laurentia-no. epit. fragmentum Casinense, in quo locus de urbe Roma excerptus est apogr. apographa Laurentiani, ex quibus raro significantur f= Laurentianus LI 5 G =Gothanus M Guelferbytanus a Parisinus 7498. v - vulgo, vulgata*): ceteroqui emendationes simpliciter receptae Italorum sunt; ex emendatoribus breviantur haec nomina: Ald(us), Aug(ustinus,), Bent(inus,), Laehm(awn), Laet(us), Mue(Iler) - C. 0. Mueller (rarius commemorantur L. M3ue =z- Lucianus M. et C. F. W. Mue), Bhol(andetlus), Seal (iger), Sciop(~pius), Sk. = Skutsch, S~p.- Leonardus Spengel (A. Sp. == Andreas Iilius), Steph(anus), Turn(ebus), Urs(inus), Vertr(anius), Vict(orius), We(ssner), TWitr(anns), Wi('ssowa). ed. Yen. editio Veneta a. 1474. ()his uncis separantur verba, Varronis interiecta. []his uncis secluduntur litterae -syllabae verba delenda. < > his uncis significantur litterae syllabae verba addenda. * *c his stellulis indicantur lacunae. // his lineolis adumbrantur litterae rse tp corruptelis praeflgitur. * fragmentis praemissum significat certo libro verba ex coniectura tantum vindicata esse. ** fragmentis praemissum significat Varroni verba de coniectura tantum adscripta esse. fragmentorum. numeris his uncis() adscribuntur nunieri Wilmannsiani, his [] Funaioliani. Codices aliorum scriptorum raro indicantur, ut Charisii.N(eapolitanus), Servii Dan. C(asselanus) et F('toriacensis), Prisciani P(arisinus Tellerianus), praeterea Bern (ensis), Lugd (unensis), Pat (atinus), Par(isinus,), Turon(ensis), Yeron(ensis), quorum accuratiores significationes nemo hic quaeret. *)v. = vide vel versus, s. v. - sub verbo non magis egent explicatione quam cf., sq. et sqq., adn., at., c. at., er. et ras., litt., marg., srat., test., porro add, corr, del, sect, diet, lac sign, om, surrl, scr. et adscr. et s. ser., trai similiaque.

Page  LIV LIVV CONSPECTVS SIGLORVM COMPENDIORVMQVE Scriptorum in testimoniis consueta sunt compendia, nisi quod notandum simpliciter posita significare ]lacr. Macrobii Saturnalia et Isid. Isidori Origines (cuius praeter Diffterentias] saepius etiam N. B. de natura rerum liber oxhibetur). Praeterea signantur GL. = Grammatici Latini ex recensione H. Keilii*) (cum Aneed. Helv. Supplemento ed. ab H. iagen); TG. ý Thesaurus glossarum emondatarum = Corpus glossariorum Latinorum od. G. Goetz vol. VI. VII. Fostum Paulumque ex Muollerianao, Nonium ex Mercerianae numeris excitamus, Plautum ex nostra, saturarum Menippearum fragmenta ex Buecheleri oditiono; nominibus colloctorum prodimus Bremer = Iurisprudentiae antohadrianeac reliquias, Bruns = Fontos iuris Romani antiqui, Funai(oli) = Grammatieae Romanae fragmonta, Preibisch = Fragmonta librorum pontificalium, Begell S Fragmenta auguralia. Donique notis editorum his utimur: An. =- de Arnim in Stoicorum reliquiis, B. = Baehrens in"FPR. ý fragmontis pootarum Romanorum. Bk. Bo-- ekker in Anecdotis Graocis, Crec. = Crocelius in Augustino do dialectica, ed. Vind. = oditoros Vindobononsos Richonfold ot Endlichor, H.= ialm in rhet. Lat. min. et Hultsch in Polybio, Huig. = Hulgard in Choorobosco ot in scholiis in Dion. Thr., L. 11. = Lucinnus Mueller in Naovio, M. Marx in Lucilio (rarius = Maur[enbrocher] in carmino Saliari ot Muellor in fragmentis historicorum Gr.), N. = Nauck in Aristophano Byz., Or. = Orelli in scholiis in Cic., P. = Potor in historicorum Rom. fragm., B. = Ribbock in Scaen. Rom. poosis fragm. (B.2 et B =- ed. II et III), rarius - Reiff(erschoid) in Suotonio et Riese in Anthol. Lat., Sch. =-- Schoell in XII Tab., Sch.n. = Schnoidor in Callimacheis, U. = Uhlig in Dion. Thr. et Apollonio Dyse., Us. = Usener in Epicureis, V.2 Vahlen in Ennii od. II, W. Wilmanus in fragmentis Varronianis, Wuensch in Laurentio Lydo, Wacaismuth, in Stobaeo. "*) Singulorum grammaticorum nomina quoniam totios itorare noluimus hoc loco brovitor potiorum saltom numoros adscribinus: I 1--296 = Charisius, 299-529 Diomedes, 533-565 o excorpta 'ex Charisio' vol potius ox oius fontibus; II. III = Piscianus; IV 1-264 - Probus qui fortur (-43 Catholica, -192 instituta, -204 appondix, -216 de nomino, -264 do ultimis syllabis), 353-402 = Donatus, roliqua = Sorvius (Sorgius); V 1 -79 = Cledonius, 81-312 = Pompoius, 328-404 - Consentius, 567-594 = do dubiis nominibus; VI 1-184 = Marius Victorinus, 245-272 - Caesius Bassus, 278-304=- Atilius Fortunatianus, 313-343 Terentianus Maurus, 415-546=-- =Marius Plotius 'Sacerdos, 547-578 = Rufinus, 579-601 ý Mallius Thoodorns; VII 11-35 Terentius Scaurus, 46-81 = Volius Longus, 92-112 = Caper, 113-125 Agroecius, 144-216 = Cassiodorii oxcorpta, 227-294 = Beda, 295-312 Albinus, 320-362 = Audax, 376-436 -- Dositheus,a 449-514 = Arusianus Messius.

Page  1 M, TERENTI VARRONIS DE LJXGYA LATIXA LIBRII multi posterorum cum Varrone conferent sermonem de lingua latina. Vitruvius de archit. IX praef. 17

Page  2

Page  3 M. TERENTI VARRONIS DE LINGVA LATINA LIBRI XXV LIBRORYM JI-JY AD P. SEPTYMLYM FRAGMENTA I1. Cf. VII1-lO9 sq.; V11-1i; V 1. 6. III 2 (4 [6]). ita respoudeaut cur dicant deos, cum <de> omnibus antiqui dixeriut divos. 3 (5 [7]). -fixum. 10 4 (6 [8]). sicut tnoc6 pantliera et lea. IV 5 (7 [9]). prolubium et [pro]lubidinem dici ab eo quod lubeat. undo etiam lucus Venieris Lubentina~e> dicatur. 3 Cf. Hieronymzi Index librorum Varronis apud Bitschelium Opusc. III p. 424. 526 (do lingua latina XXY.. lntiropv de lingua latina ex libris KX>XV libros '[1)11) 7 Serv. Dan. in Aen. XII 139 (deus autem vel dea generale nomen est omnibus... Varro ad Ciceronern tertio 'ita... divos'); cf. Serv. in Aen. V 45. VIII 275; TG. s. di-vus; Isid. duiff. 168 1 9 GL. I1377, 11 (reperimus,.. lictus et frxus... Yarro ad Ciceronem. tertio 'flxum') 1 10 Philary. in Buc. 1I163 (hoc nomen [scil. leaena] licet veteres latinum negent, auctoritate tamen valet. diceba-nt enim leonem, masculum et feminam... learn nero Yarro ad Ciceronem dicit libro III [1111 Paris. N] 'sicut... lea'); cf. V 100. ITX 55; Non. 134, 7; GL. I 39, 15 = 545,,6. 103,124; II 146, 13. 209, 7; IV 82, 27. 432, 10; V 41, 10; Asid. XII 2, 3; TG. s. lea 1 12 Non. 64, 15 (Prolubium... Yarro de lingua latina libro 1111 [V Lugd.] 'prolubium... dicatur'); cf. VI 47 ibique adn. 7 suppl Thilo (omnis, Commelinus, omnes ]tasvicius) 1 10 noc6 vel no cest rec. I, unde nocet v, docet Both, hoc est Buechieler; at non est (scil. simile) in rec. II: v. test. 1 12 prolnuiem: corr Guiet I del Quicherat (prolnuidine Lugdl) 13 libentina Lugd.'

Page  4 M. TERENTI VARRON1S DE LINGYA LATINA DE DISCIPLINA ORIGINYM Y ERBORVM AD CICE-RONEM LIBER IIII EXPLICIT INCIPIT LIBER Y 11. Quemadutoduns vocabula essent iniposita rebus in lingua latina, sex libris exponere institni. de his tris ante hune feci quos Septuniio misi: in quibus est de disciplina, quam vocant e`rviio)ýoytxifr: quae Contra ea~m> dicerentur, voinnijue prinio, quae pro ea, secundo, quae de ea, tertio. in his ad te scribain, a quibus rebus vocabula imposita 5 sint in lingua latina et ea quae snnt in consuetudine*** apud poetas. 2 CUM unius cuiusque verbi naturae sint cluac, a qua re et in qua re vocabulum sit imposituni (itaque a qua re sit pertinacia cumz requiKri>tur, [h]ostenditur esse a perten<den>do; in qua re sit imposituni dicitur cunm demonstratur, in quo non debet pertendi et pertendit, to pertinaciam esse, quod in quo oporteat manere, si in eo perstet, perseverantia sit), prioremn illam partern, ubi cur et nude sint verba scrutautur, Graeci vocant ci-rvao~h24cv, illans alteram zss9<t> 6quvoUEdvnfv. de quibus duabus rebus in his libris promiscue dicam, sed exilius de Sposteriore. quae ideo sunt obseuriora, quod neque oinnis impositio j5 verborum exstat, quod vetustas quasdarn delevit, nee quae ex~s>tat sine usendo omnis imposita, nec quac recte est iraposita, cuucta manet (multa cuimi verba li~t>teris comnittatis sunt interpolata), neque oniinis origo est nostrae linguae e vernaculis verbis, et inulta verba aliud '2-6 Cf. VII 109 sq._ VIII 1 1 11 C~f. XNon. 433, 1 ('pervicacia' est interdum bonarum rerum persoverantia, 'pertinacia' semper malarum); GL. VII- 122,20; Don. in Ilec. II 1,ý 5; adde Aceji trag. v. 5 sqq. B. 3 ethimologicen. 1 4 add Rhol I 6 lac sign Sp. 17 Gui: corr Rhot aquare.& Inquare ('item. v. 8 sq.) 8 sq. seqt.: correxiMus (cf. VII 105 et IX 51 [seqrntj)I add Rhol 1 13 greci: et sic constanter: quod neque amplius notavimus neque in contextu significavirnusI ethimologia- I - TEPCbMIrSOMerN~OI4 14 exi//lius, b (er. 1) 11 15 oscuriora

Page  5 LIBER V 1-8 5 nune ostendunt, aliud ante significabant (ut hostis: nam tur eo verbo dicebant peregrinum qui suis legibus uteretur, nunu dicunt eum quem tur dicebant perduellem). in quo genere verborum aut casu erit 4 illustrius unde videri possit origo, inde repetam. ita fieri oportere 5 apparet, quod recto casu quom dicimus inpos, obseurius est esse a potentia qualm> cum dicimus inpot[entjem; et eo obseurius fit,,si dicas pos[t] quam inpos: videtur enim pos significare potius pontem quam potentem. vetustas pauca non depravat, multa touit. quem 6 puerum vidisti formosum, hunc vides deformiem in senecta.j tertium io seculum non videt eur hominem quem vidit primum. quare illa quae jam maioribus nostris ademit oblivio, fugitiva secuta sedulitas Muti et Bruti retrahere nequit. non, si non potuero indagare, eo ero tardior, sed velocior ideo, si quivero. non mediocris enim tenebrac in silva ubi haec captanda neque eo quo pervenire volumus semitae tri15 tae, neque non in tramitibus quaedam obiecta quae euntem retinere possent: quorum verborum novorum ac veterum discordia omnis. in 6 consuetudine com~m>uni quot modis litterarum commutatio sit facta qui animadverterit, facilius scrutari origines patietur verborum: reperiet enim esse commutata, ut in superioribus libris ostendi, maxime propter 2o bis quateruas causas. litterarum enim fit demptione ant additione et propter earum tra~ie>c[taltionem ant commutationem, item syllabarum t productione; quae quoniam in superioribus libris [qui]cuiusmodi essent exemplis satis demonstravi, hie ammonendum esse modo putavi. nune singulorum verborum origines expediam, quorum quattuor ex- 7 2 planandi gradus. infimus [in] quo populus etiam venit: quis enim non videt unde ar~g>e<n>tofodin~a>e et viocurus? secundus quo grammatica desceudit antiqua, quae ostendit, quemadmodum quodque poeta flnxerit verbum, quod~que> confiuxerit, quod~que> declinarit; hic Pacui: erudentum sibilus' (336 B), bic: incurvicervicum pocus' 30 (408 B.), hie: 'clamide clupeat b<r>acchium' (186 B). tertius gradus, s 1 sq. Cf. VII 49; Fest. Pauli 66, 17. 102, 7 (hostis apud antiques peregrinus dicebatur, et cjui nune hostis, perduellio [I]); Cic. de off. 137; Serv. Dan. in Aen. IV 424; Metacr. I 16, 14; GL. 1 211, 18 (per pro perquam, valde, ut perduellio [nem] perquam duellio et <perduellis> plusquam [perquam Keil] hostis e. q. s.); TG. s. Agonia 1120 Cf. VI 2 (leitzenstein IGesch. d. gr. Etym.' 187) I1 26 Cf. VIII 629 5 quS dicimus ineos 117 pons 11 9 formo///sui (er. n) 1 11 dist Turn fugiua (ti suprascr. m. posterior) 11 12 indigare (a [non a] supra i ser. corr mn. 2) fj 13 q ero (v supra scr. m. 2) I 15 oblecta ut vid 1 16 quorum (quo2t) suspectum: cf. adn. I dist Mue 11 21 add et del Seal et Popma sillaba2. 11 22 produetione vix delendum cum Sp., sed velut sic scribendum duce Seal et Mue: produetione correptione, adiectione detractione (cf. adn.) q cuiusmodi 11 25 del Sciop f1 26 aretofodine: corr Canal (sed -ti-, ubi -to- Sk.) 1 28 q& Sfinxerit - qdt-: supplevimus 11 29 inceruice ruicu: corr Goth. in rnarg. (cf. Quint. I 5, 70)

Page  6 6 6E LINGVA LATINA quo philosophia ascendens pervenit atque ea quae in consuetudine communi essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum, vidus, via. quartus, ubi est adytum et initia tregis: quo si non perveniam * * * scientiam, at opinionem aucupabor, quod etiam in salute nostra 9 nonnunquam facit cum <a>egrotamus medicus. quodsi summum gra- 6 dum non attigero, tamen secundum praeteribo, quod non solum ad Aristophanis lucernam, sed etiam ad Cleant<h>is (frg. 485 Arm) lucubravi. volni praeterire eos, qui poetarum modo verba ut sint ficta expediunt. non enim videbatur consentaneum qua<e>re~re> me in eo verbo quod finxisset Ennius causam, neglegere quod ante rex Latinus 10 finxisset, cum poeticis multis verbis magis delecter quam utar, antiquis magis utar quam delecter. an non potius mea verba illa quae hereditate a Romulo rege venerunt quam quae a poeta Livio relicta? io igitur quoniam in haec sunt tripertita verba, quae sunt ant nostra ant aliena ant oblivia, de nostris dicam cur sint, de alienis unde sint, i5 de oblivils relinquam: quorum partim t quo ita invenerim ita opiner scribam. in hoc libro dicam de vocabulis locorum et quae in his sunt, in secundo de temporum et quae in his flunt, in tertio de utraque re a poetis comprehensa. 11 Pythagoras Samius ait omnium rerum initia esse bina ut finitum 20 et infinitum, bonum et malum, vitar et mortem, diem et noctem. quare item duo status' et motus *** quod stat ant agitatur, corpus, ubi agitatur, locus, dum agitatur, tempus, quod est in agitatu, actio. quadripertitio magis sic apparebit: corpus est nt cursor, locus stadium 12 qua currit, tempus hora qua currit, actio cursio. quare fit, ut ideo 25 fere omnia sint quadripertita et ea aeterna, quod neque unquam tempus, quin fueri[n]t motus: eius enim intervallum tempus; neque motus, ubi non locus et corpus, quod alterum est quod movetur, alterum nbi; neque ubi is agitatus, non actio ibi. igitur initiorum quadrigae 13 locus et corpus, tempus et actio. quare quod quattuor genera prima 30 3 sq. Cic. d. or. 11 30 contulit Sp. (oratoris actio opinionibus, non scientia continetur... ut igitur in eiusmodi re, quae.. ad scientiam non saepe perveniat, quae opiniones hominum et saepe errores aucupetur e. q. s.) 11 27 Cf. Diog. Laert. V-1 141 (XQdvog dlcur rib' roO x6BLo'6v xt8csog): ef c. Diels Doxoyr. 461 (8k.) 2 c pitf 11 3 adit-i ex aditus: corr Sciop cf. adn. 11 4 lac signi/icavirnus (velut <ut rerum intimarum consequar> scientiam) ad: corr Sciop 11 5 fecit 11 7 adristophanes (a et i supra scriptis corr m. 2) II 10sq. caus6 neglegere. et fluxisset? 11 13 rege in mnarg. suppi. m. 1 libio: corr m. 2 11 14 triptita 16 an: quae ita <ut> invenerim, ita opiner? cf. Cato de agr. 144, 2 11 19 coJhensa. (p in hoc verbo fere constanter, raro pre; quod non notamus) 11 21 "noctem et 'tdiem (lineolae [' fere evanidaj m. 2 ut vid 1) 22 lac. sign. Wi (v. adn.) 11 26 tna, 9 ex e m. 2 11 27 enim] animi 11 29 his (h lineola del m. 2) II 30 quod ex quot

Page  7 LIBER V 8-18 7 rerum, totidem verborumr tenimr horum dequis locis et his rebus qu<a>e in his videntur in hoc libro summatimr ponam. sed qua cognatio eius erit verbi quae radices egerit extra fines suas, persequemur. s~a>epe eninm ad limitemr arboris radices sub vicini prodierunt segetem. 6 quare non, cum de locis dicam, si ab agro ad tagrosiumr hominem, ad agricolam pervenero, aberraro. multa societas verborum, nee vinalia sine vino expediri nee curia calabra sine calatione potest aperiri. 2. incipiam de locis ab ipsius loci origine. locus est, ubi loca- 14 tumr quid esse potest, ut nune dicunt, collocatum. veteres id dicere 1o solitos apparet apud Plautumr (Aul. 191): 'filiam habeo grandem cassa dote atque inlocabili neque eamr queo locare cuiquam.' apud Ennium (347 sq. B.): 'o Terra Tr<a>eca, ubi Liberi fanum inclutum Maro locavi~t>.' ubi quidque consistit, locus. ab eo praeco dicitur locare, quod 15 usque tid emit, quoad in aliquo constitit pretium. in~de> locariumr 15 quod datur in stabulo et taberna, ubi consistant. sic loci muliebres, ubi nascendi initia consistunt. 3. loca natura~e> secundum antiquamr divisionern prima duo, terra 16 et caelum, deinde particulatim utriusque multa. caeli dicuntur loca supera et ea deorum, terrae loca infera et ea hominum. ut Asia sic 20 caelum dicitur modis duobus. nam et Asia, quae non Europa, in quo etiamr Syria, et Asia dicitur prioris pars Asiae, in qua est Jonia ac provincia nostra. sic caelum et pars eius, summumr ubi stellae, et id 17 quod Pacuvius cum demonstrat dicit (87 sq. B.): 'hoe vide circum supraque quod complexu continet terram': cui subiungit: 'id quod 25 nostri caelumr memorant.' a qua bipertita divisione Lucilius (1 M.) suorumr unius et viginti librorum initium fecit hoc: 'aetheris et terrae genitabile qu<a>erere tempus.' caelumr dictum scribit Aelius (Funai. p. 59), quod est c~a>elatum 18 8 Cf. Zeno apud Stob. Ecl. phys. I 18, 1' - 157,2W. (vimor ' 9zcXS vzo ec'ccrog: v. Wilmanns 11) 1 9 Cf. Fest. Pauli 119, 3 (locatum: positum); TG. s. v. 1 17 Cf. ~ 57 et Varronis fragm. ex logistor. qui inscribitur Curio de deorum cultu apud Probum in Buc. VI 31 (344, 1 ed. Hag.: tres arae... in... tertia DIIS TERRAE ET CAELO. in haec duo divisus mundus). Adde Varr. apud Augustinum de civ. d. VII 6,29 (mundum dividi in duas partes, caelum et terram): v. Agahd Antiqu. rer. div. 212 1 23 Cf. Diog. Laert. VII 138 (Reitzenstein 34) 1 efii (non eni) horum dequis: numeranda deque (deque Groth) Wi iis rebus Sp. 11 5 an: Agrasiumr? cf. Varro d. r. r., siquidem nomen ficticium esse improbabile 11 6 agricolarn e. ras. ex agrigolam 1 8 locis sub: corr Sciop 11 9 <locatum> veteres Sp. 1 10 sq. dote cassam atque inlocabilem codd. Plauti 1112 inciuii-: corr Gulielmius I miro ut vid ras ex maro 11 13 add Bibbeck 14 [i]demit Madvig, cui praemittas <quid> I ti- Ii add Laet 1 19 hominufi- ut asia - Sic 1 25 lucretius: corr Seal11 26 undl et: corr Laet; an: primi et? (v. adn) I theris

Page  8 8 8DE LINGVA LATINA aut contrario nomine, celatum quod apertum est; non male, quod t posterior multo potius a c<a>elo quam caelum a c~a>elando. sed non minus illud alterum de celando ab eo potuit dici, quod interdiu 19 celatur, quam quod noctu non celatur. omnino e<g>o magis puto a chao cho~um ca>vum et hine caelum, quoniam, ut dixi, 'hoc circum 5 supraque quod complexu continet terrain', cavum caelum. itaque dicit Androm~ed>a Nocti (Enn. 95sq. B): qu<a>e cava caeli signitenentibus conficis bigis' et Agamemno (Enn. 177 sq. B.): 'in altisono caeli clipeo': cavum enim clipeum; et Ennius item ad cavationem (374 B.): 20 Ccaeli ingentes fornices.' quare ut a cavo cavea et caull<a>e [et con- io vallis, cavata vallis] et tcauea e cavitione ut cauium, sic ortum, unde omnia apud <H>esiodum (Theog. 123), a chao cavo caelum. 21 4. terra dicta ab co, ut Aelius (Furnisi. p. 67) scribit, quod teritur. itaque tera in augurum libris (Beqell p. 16) scripta cum R uno. ab eo colonis locus com<m>unis qui prope oppidum relinquitur terito- 15 rium, quod maxime teritur. hine liuteum quod teritur corpore extermentarium. hinc in messi tritura, quod tum frumentum teritur, et trivolum, qui teritur. hinc fines agrorum termini, quod eae partis propter limitare iter maxime teruntur; itaque hoc cum is*** (in Latio aliquot locis dicitur, ut apud Accium (p. 262 B.), non terminus, sed 20 1 Of. Varr. sat. Menijp. fraynm. 420 (ajpud Probum in Buc. VI 31 = 340, 15: appellatur a eaelatura eaelum); Plin. N. H. I 3, 8 (caelum quidem haut dubie caclati argumento diximus, ut interpretatur M. Varro, wnon ex hoe loco: cf. Sjp. praef p. LXXI, IMentz de L. Ael. Stil. p. 42); isid. de nat. rer. XII 2 (ex Ambros. Ilexaem. 114, 15); Orig. II 3-1, 1 et XIII 4,1;; GL. VII 268,128. 299, 8; Anecd. Helv. 215,23 et 237,8; TG. s. caelum; Reitzenstein 36sq. 11 4 Cf. ~ 135; Fest. Pauli 46,,13 (cavum a chao dictum). 39, 6 (cohum poetae caelum dixerunt, a chao, ex quo putabant caelum esse formatum); Isid. d. nat. rer. XII 2; TG. s. cohum 11 10 Cf. li'est. Pauli 46,12 (caulae a cavo dictae) et 42, 6 Of. TG. s. convallis 113 Of. Serv. Dan. in Aen. I 744; schol. Bern. Geory. III 381; Isid. III 71, 7. XII 1, 30. XIV 1, 1ý 15 Cf. Serv. in Aen. V 755 (unde et territorium dictum est quasi terribovium tritum bubus et aratro); Isid. XIV 5,22 (quasi tauritorium): in quibus utrurn teritorium an potius teribovium scribendurn sit dubitat Gerh. Vossius etym. ling. lat. p. 517; adde TG. s. territorium 11 18 sqq. Cf. Serv. in Georg. 164 (genus vehiculi unde teruntur frumenta); -Isid. XX 14, 10; TG. s. tribula Cf. Fest. Pauli 368, 3 (in eius [scil. Termini] tutela fines agrorum esse putabant); Fest. 363a, 23 (termonem... quem nos nuno terminum); Isid. XV 14, 3 2 posterior.: an: Kim>positor? cf. VII 1 (inposterioris) Ioaelare> a caelo Seal 4 Ai celat ofiino I add Aid 11 5 addidimus duce Mue (cauum pro ehouiLaet) 6 dtin& terrVa ex 6tinenterrg 11 7 androma Noctiq;: oorr Scat (quae Aug) 11 9 ad ua//////tion6. (er. ca ut vid) 11 10 canile: oorr Scal 11 11 cavata vallis secl Scal: quae cuni proba sit convallis explioatio, hoc vero a cavo derivari nequeat, seolusimus, quae sane vix dixeris unde illata sint certe non corrupta 11 11 an: et caue~rn>ae <a> cauatione (a cauat. Mue)? cauum ras ex oauium; an: nauium (cf. Serv. Dan. in Aen. -1119)?11 19 itR6I lao signavimus proximis seiunctis: v. adn. I lati6 ex latio m. 2 tst vid. (latino in marg. m. reo.)

Page  9 LIBER V 18-25 9 termen. hoc Graeci quod rzipova, pote vel julinc. Enander enim, qui venit in Palatium, e Graecia Areas). via[s] quidem iter, quod ea vehendo 22 teritur, iter ite[ru]m actus, quod agendo teritur; etiam ambitus Ki>ter, quod circumeundo teritur: nam ambitus circuitus; ab eoque duodecim 5 tabularum interpretes 'ambitus parietis' (cf. Scioell p. 136; JFanai. p. 113) circuitum esse describunt. igitur tera terra et ab eo poetae (cf. Enn. Ann. 450' V.2; Funai. p. 75) appellarunt summa terrae quae sola teri possunt, esola terrae'. terra, ut putant, eadem et humus; ideo Ennium 23 (396 B) in terrai cadentis dicere: 'cubitis pinsibant humum'; et quod io terra sit humus, ideo is humatus mortuus, qui terra obrutus; ab eo qui Romanus combustus est, Ksi> in sepulc[h]rum eius abiecta gleba non est aut si os exceptum est mortui ad familiam purgaudan, donec in purgando humo est opertum (ut pontifices dicunt [cf. Preibisch p. 13], quod inhumatus sit), familia funesta manet. et dicitur humilior, qui,5 ad humum demissior, infimus humillimus, quod in mundo infima humus. humor hine. itaque ideo Lucilius (1308 ]J): 'terra abi[i]t in nimbos 24 imbremque', Pacuvius (363 B.): 'terra ex<h>alat auram atque auroram humidam', humectar; hine ager uliginosus humidissimus; hine udus uvidus; hine sudor et udor. is si quamvis deorsum in terra, unde 20 su[m]mi pote, puteus; nisi potius quod KA>eolis dicebant ut ZvTrxjUov 25 sic xv'rcov a potu, non ut nune qQKpEc>. a puteis oppidum ut 2 Cf. Serv. in Aen. IV 405 (via... qua potest ire vehiculum); Varro de r. r. 1:2, 14; Augustin. de dial. X112 Cree. 114 Cf. Fest. Pauli 5, 4 (ambitus proprie dicitur circuitus aedificiorum): cf. id. 16,16; Isid. XV 16, 112 7 Cf. Fest. 298b, 33 (solum terram. Ennius... 'sed sola terrarum' e. q. s.); 1G. s. v. 11 8 Cf. IT. s. humus 1110 Cf. Fest. Pauli 148, 11; Cic. de leg. IT 57 (quod nunc communiter in omnibus sepultis venit usu, ut humati dicantur, id erat proprium turn in iis, quos humus iniecta contexerat, eumque morem ius pontificale confirmat. nam prius quam is in os iniecta gleba est, locus ille ubi crematum est corpus nihil habet religionis: iniecta gleba tumulus [et humatus est et gleba] vocatur, ac tun denique multa religiosa iura complectitur); Non. 163,19 i 16 Cf. Varro apud Augustin. d. civ. d. VI1 6 11 18 Cf. ~ 109 (assum); Serv. in (ieorg. -11184 (uliginosus... ager est semper uvidus) et 11F 388 (udo semper uvido) 11 20 Cf. VI 84; Augustin. princ. dial. 11, 3 Crecel. (puteus quod eius etfectum potatio est creditur dictus); Varro rer. div. XIV apud Gell. I 18,2 (L. Aelius... erravit aliquotiens: nam aliquod verborum Graeeorum antiquorum proinde atque essent proprie nostra reddidit causas falsas... multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nune vocabulis utuntur... puteum quod vocant cppicx); Fest. 217b, 7; Isid. XIII 21, 5; TG. s. v 1 termona PO TE VElJ111NC. euauder 11 3 Iter iteril.-j delevimus duce A. Sp. 11 4 ibitust.: corr Groth 11 7 solo tori Turn et Seal 11 11 add Turn 11 13 homo: corr Ald 11 14 sq. -& df humilior- Quo: corr Mue I post humil- exstant ~ 32 (ab ut Sabini) usque ad ~ 41 (ad sept5 montium): trai Mue ducibus Georgio Buchanano et Seal II 15sq. humus. humor. Hine 11 16 del Aug 11 17 add Laet atque] ad Ribbeelo 19 & (& laeso, sed certo) udorissi extra v. (D et supra & et supra sudor. adscripto) 11 20 sfimi potamon (a in loco raso, ut plura) sic po tura potu: corr Buttmann 11 21 OPE.: corr Vict (AP ante AP om post C. -[non C])

Page  10 10 DE LINGVA LATINA Puteoli, quod incircum eum locum aquae frigidae et caldae multae, nisi a putore potius, quod putidus odoribus saa>epe ex suiphure et alumine. extra oppida a puteis puticuli, quod ibi in puteis obruebantur homines, nisi potius, ut Aelius (Eunai. p. 65) scribit, puticulae, quod putescebant ibi cadavera proiecta, qui locus publicus uLtra,- x- 5 quilias. itaque eum Afranius (430 B) putilucos in Togata appellat, 26 quod inde suspiciunt per puteos lumen. lacus lacuna magna, ubi aqua contineri potest. palus paululum aquae in altitudinem et palam, latius diffusae. stagnum a graeco, quod ii or.yvo'v quod no[me]n habet [plrimam. hinc ad villas rutunda[s] stagna, quod rutundum lo 27 facillime continet, anguli maxime laborant. fluvius, quod fluit, item flumen: a quo lege praediorum urbanorum (ef. Dig. VIII 2, 17) scribitur [scribitur]: stillicidia flumiuaqu[a]e ut ita cadant fluantque'; inter haec hoc inter<est>, quod stillicidium eo quod stillatim cadit, 28 flumen quod fluit continue. amnis id flumen quod circuit aliquod: t5 nam ab ambitu amnis. ab hoc qui circum A[l]ter[u]num habitant, Amiternini appellati. ab eo qui populum candidatus circum it, ambit, et qui aliter facit, indagabili ex ambitu causam dicit. itaque Tiberis amnis, quod ambit Mlartium campum et urbem; oppidum Interanna dictum, quod inter amuis est constitutum; item Antemnae, quod ante 20 amnis, qu(a> Anio influit in Tiberim, quod bello male acceptum con29 senuit. Tiberis quod caput extra Latium, si inde nomen quoque cxfluit in linguam. nostram, nihil lrv~to26iyov latinum, ut, quod oritur ex Samnio, Volturnus nihil ad latinam linguam: at quod proximum oppidum ab eo secundum mare Volturnum, ad nos, iam [ad] latinum 25 1 Cf. Pest. Pauli 219, 1 (Puteolos dictos putant ab aquae ealidac putore, quilam a multitudine puteorum earundem aquarum gratia factorum); Strabo V 6, 245 ('PcoLpaiot xcal p Lrcrv'ai Hlortolovg aTov L rcv 0. 01dov- ol 6' ab& rS 6v6cwdicc r~v cVWr'ov); paulo aliter Stephanus s. v. JtxawaceXia 11 3 Cf. Pest. Pauli 216, 6; Pseudacr. in Hor. sat. I 8, 10; TG. s. v. 11 7 Cf. Pest. Pauli 117,8; TG. s. lacuna et lacus 11 9 Cf. PYest. 314b,23 23 11 Gf. Aelius Gallus apud Pest. 352b, 31 (aquam ipsam quae fluit flumen recte dici); Suet. 244, 5 B. (omnis humor qui vel modice fluit) 11 16 sq. Cf. Macv. I 14, 5 et additamentum in cod. Tur. ad Serv. in Aen. VII 710 (et Amiterna dixit pro Amiternina et dictum est oppidum a flumine). Non recte hue traxit Pest. Pauli 17, 8 Groth 19 sq. Cf. Pest. Pauli 17, 6 (Interamnae et Antemnae dictae sunt, quod inter amnes sint positac vel ante se habeant amnes); Serv. in Aen.I VII 631 (Antemnac... quasi ante amnem positae); Isid. XIX 2, 7 4 an: puticuli (duee Mue)? secl Sp. 11 5 exqlias (alias semper esc.) 11 6 cuticulos: corr Seal 11 7 ppetuos: corr Canal I 9 11iSTEFNON. I nofli habet primal: corr Seal 11 13 flumina qug I ita' fluant" calantq; (lineolee m. 2) 1114 Int hbc hoc int. I cad& 1117 sq. id I dbit& (extrema lineola in loco raso, item facit) 1121 quanto: corr Canal 11 22 sq, exfiuit Inf uit Jf 23 ery1I9JoXoFoN 11 24 ad quod 11 25 seclusimus cum A. Sp. (ut illatuin ex anteeedente ad latinam) et distinwximus

Page  11 LIBER V 25-33 11 vocabulum, ut Tiberinum Knume>n. et colonia enim nostra Volturnum et dens Tiberinus. sed de Tiberis nomine anceps historia. nam 3o et suum Etruria et Latium suum esse credit, quod fuerunt qui ab Thebri vicino regulo Ye[n]ientum dixerint appellatum primo Thebrim. 5 sunt qui (Fmuai. p. 117,) Tiberim priscum nomen latinum Albulan vocitatum litteris tradiderint, posterius propter Tiberinum regem Latinorum mutatum, quod ibi interierit: nam hoc eius ut tradunt sepulc[h]rum. 5. ut omnis natura in caelum et terrai divisa est, sic caeli re- 31 10 gionibus terra in Asiam et Europam. Asia enim iacet ad meridiem et austrum, Europa ad septemtriones et aquilonem. Asia dicta ab nympha, a qua et Japeto traditur Prometheus. Europa ab Europa 32 Agenoris, quam ex Ph~o>enice Manlius (Fr. poet. Rp. 284 B.; Funai.jp. 85) scribit taurum exportasse, quorum egregiam imaginem ex acre Pyt<h>a15 goras Tarenti. Europae loca multae incoluit nationes. ea fere nominata aut translaticio nomine ab hominibus ut Sabini et Lucani, aut declinato ab hominibus, ut Apulia et Latium, <aut> utrumque, ut Etruria et Tnsci[a]. qua regnum fuit Latini, universus ager dictus Latius, particulatim oppidis cognominatus, ut a Pr(a>eneste Praenesti20 nus, ab Aricia Aricinus. ut nostri augures publici (Pegell p. 19) dis- 33 serunt, agrorum sunt genera quinque: Romanus, Gabinus, peregrinus, hosticus, incertus. Romnanus dictus unde Roma ab Romo; Gabinus ab oppido Gabis; peregrinus ager pacatus, qui extra Romanum et 5 qq. Cf. Varro apud Non. 192, 8 = Sat. Menipp. 415 (amnis quam olim Albulam dicunt vocitatam); Serv. Dan. in Aen. VIII 330: Varro Tiberim a Thebri (tiborinate bre cod.) quolam vel a KTiberino rege> qui ibi perierit dictum tradit [supplevimus suasu Thilonisj; Serv. in Aen. II1 500; Feet. Pauli 4, 10 (Albula Tiberis fluvius dictus... a Tiberino Silvio rege Albanorum, quod is in eo extinctus est) et 366, 2; Liv. 1 3, 5. 8; Dionys. Hal. 71, 2; Orig. g. B. 17; Isid. XIII 21,27 1 10 Of. r. r. I 2,3; comm. Bern. in Luc. IX 411 (quidam diviserunt orbem in duas partes, ut Yarro, i. e. Asiam et Europam): adde quae congessit A. Klotz Quaest. Plun. geogr. p. 217 11 13 sqq. Cf. Feet. Pauli 78,7 11 18 sq. Cf. Quirdil. 1 6, 31 (cur Latium?); Serv. Dan. in Aen. I G; Serv. in Aen. VIII 322: Yarro autem Latium dici putat, quod latet Italia inter praccipitia Alpium et Apeunini (quibus addidit Serv. Dan. haec: quidam ferunt a Latino dictum Latium, alii ipsum Latinum a Latio); leid. XIV 4, 18. XVT- 1, 50 11 22 Cf. Fest. 266b, 23 (Antigonus Italicae historiae scribtor ait Rhomum quendam nomine, Jove conceptum, urbem condidisse in Palatio Romae eique dedisse nomen) et Serv. in Aen. 1 273 (a Romi nomine appellati e. q. s.) 11 23 Cf. Feet. 245a, 27 (peregrinus ager est, qui neque Romanus neque hostili[u]s [immo hosticus c. Hue] habetur) 1 tiberinus (supra u ead. m. - et scr. et del, sed us ab initio fuit) Ai: correximus I uolturnus (nullo modo -nil) 11 4 appeflatam 11 5 ad priscum n. 1. cf. Cato orig. fragm. 53 P. 11 12 ab europa in loco raso, ut plura 11 13 fenice 11 16 ab homninib;. i1 Nomi natii: de foliorum traiectione cf. ad ~ 23 et 41 11 17 apulja" (neque jd ex j neque j ex jd corr) I add Aug c. al. I j*trflq;! 18 del Scal

Page  12 12 12DThE LINGYA LATINA Gabinum, quod uno modo in his serv<a>ntur auspicia; dictus peregrinus a pergendo, id est a progrediendo: eo [quod] enim ex agro Romano primum progrediebantur: quocirca Gabinus quoque peregrinus, sod quod auspicia habe[n]t singularia, ab reiiquo discretus; hosticus dictus ab hostibus; incertus is, qui de his quattuor qui sit ignoratur. 5 34 6. ager dictus in quam terram quid- agobant, et undo quid agebant fructus causa. ali<i> ('Thnai. p. 114,), quod id Graeci dicunt U70v>. ut ager quo[d] agi poterat, sic qua agi actus. eius tinis minimus constitutus in latitudinem pedes quattuor (fortasse an ab eo quattuor, quod ea quadrupes agitur); in longitudinem pedes centum io viginti; in quadratum actum et latum et longum esset centum viginti. multa antiqui duodenario numero finiorunt ut duodecim decuriis actum. 35 ingerum dictum iunctis duobus actibus quadratis. centuria prim~um> a centum iugeribus dicta, post duplicata retinuit nomen, ut tribus t actibus muitipiicatae idem tenentt nomen. ut qua agebant actus, sic i5 qua vehebant, [actus] viae dictae; quo[d] fructus convehebant, villae. qua ibant, ab [hab]itu iter appellarunt; qua id anguste, semita, ut 36 semitor dictum. ager cultus ab eo quod ibi cum terra semina coalescebant, et tab inconsitus incultus. quod primum ex agro piano fructus capiebant, campus dictus; posteaquam proxuma superiora loca 20 colere c~o>eperunt, a colendo cobles appellarunt; quos agros non colebant propter silvas ant id genus, ubi pecus possit pasci, et posside6 Quintil. I 6, 37 (sed cui non post Yarronem sit venia? qui 'agrum', quia in eo agatur aliquid, et 'graculos', quia gregatim volent [cf. ~ 76] dictos Ciceroni persuadere voluit - ad eum enim scribit -, cum alterum ex graeco sit mauifestum duci, alterum ex vocibus avium. sed hoc tanti fuit vertere, ut 'merula', quia sola volat, quasi mera volans nominaretur); cf. Don. in Ad. 11 3, 476 (ab agendo 'ager' dictus est, quod in oo multa agenda sunt) et Isid. XV 13, 1 I1 8 Cf. Plin. N. H. XVIII.9; Isid. XV 15, 4 11 13 Cf. -Isid. XV 15, 5 Colum..TV 1, 7: Centuriam nune dicimus, ut idem Varro ait, ducentorum iugerum modum; olim autem ab centum iugeribus vocabatur centuria; sed mox duplicata nomen retinuit, siouti tribus dictac primum a partibus populi tripartito divisi, quae tamen nunc multiplicatao pristinum nomen possident; cf. Fest. Pauli 53, 12; Varro de r. r. I 10; Isid. X V 15,17 11 15 C9f. ~ 22 1 16 Cf. Varro d. r. r. 1.2,14; Isid. XV 16,41 17 sq. Cf. Serv. in Aen. IV 405 (semita est semis via, undo et semita dicta est); Aelius Gallus Dig. L 16, 157; Isid. XV16, 9 I 21 sq. 6Cf.'est. 302b, 20 1 add Laet cumn aliis ff 2 a ante progrediendo s. scr. ni 1 ut vid 11 3 quo sine poregrinus: corr Seal 4 quos: corr Turn (cf. v. 2) I del Turn I singularia. Ab I disoretus hosticus. f 7 causa aliquod.: corr Sp. i1 8 AFPO I del Turn iinter sic et qua adser. i m. 2 agjactus I1 11 e& (sic): esse P= pedes) Ilultsch 11 12 act5i s- 1, 13 sq. prima: corr Sp. 11 14 dicta est post v (non F) II 1- actibus aut alienum aut eorruptum (fort. ex a ptibus, si duce Columella suypleamus a partibus <populi tripartito divisi dictae nunc> multiplicatae) i quo agebant: corr Aug 11 16 uche litt. in fine v. erasae vel evanidae in loco raso j actus Viq: seel Laet I del Aid 11 17 del Laet I -id anguste' semita. 11 19 ubi non consitus Wi

Page  13 LIBER V 33-41 13 bant, ab usu s~al>vo saltus nominarunt. haec etiam Graeci v nostri nemora. ager quod videbatur pecudum ac pecuniae esse fun- 37 damentum, fundus dictus, ant quod fundit quotquot annis multa. vineta ac vineae a vite multa. vitis a vino, id a vi; hine vindemia, 5 quod est vinidemia ant vitidemia. seges ab satu, id est semine. semen, quod non plane id quod inde; hine seminaria, sementem, item alia. quod segetes ferunt, fruges, a fruendo fructus, a spe spicae, ubi et culmi, quod in summo campo nascuntur et sum<m>um culmen. ubi 38 frumenta seeta, ut terantur [et], arescunt, area. propter horum simili10 tudinem in urbe loca pura areae; a quo potest etiam ara deum, quod pura, nisi potius ab ardore, ad quem ut sit fit ara; a quo ipsa area non abest, quod qui arefacit ardor est solis. ager restibilis, qui resti- 39 tuitur ac reseritur quotquot annis; contra qui intermittitur a novando, novalis ager. arvus et arationes ab arando; ab eo quod aratri vomer 16 sustulit, sulcus; quo ea terra iacta, id est proiecta, porca. prata dicta 40 ab eo, quod sine opere parata. quod in agris quotquot annis rursum [rursum] facienda eadem, ut rursum capias fructus, appellata rura. "tdividit in eos eius scribit Sulpicius (Bremer I 241) plebei rura largiter ad aream. pr<a>edia dicta, item ut praedes, a praestando, quod 2o ea pignore data publice mancupis fidem praesteut. 7. ubi nune est Roma, Septi[m]montium nominatum ab tot mon1- 41 2 Cf. ~ 95; Pest. 16,2a, 22. 302b, 20 11 3 Of. Serv. in Georg. 11468 11 4 Of. Pest. 376a, 12 (vineae... quod vini feraces); Augustin. princ. dial. 11, 20 sqq. Crecel. 1 Cf. ~ 94; Pest. Pauli 192, 6 (a vino vinderiam) 11 OF Cf. TVarro d. r. r. I 29, 1 (seges dicitur quod aratuum satun est); Pest. 340b, 31 (seges..-. a serendo); Isid. XV 13, 8 1) 7 Cf. ~ 104 I COf Varro d. r. r. 148,2 (spica autem, quam rustici ut acceperunt antiquitus vocant specar, a spe videtur nominata: ear enim quod sperant fore serunt) 1 8 sq. Cf. Pest. Pauli 11, 6; Dig. L 16, 211 (locus... sine aedificio in urbe area) 11 10 Aliter Varro div. r. V apud lIfacr. II 2, 8 et Serv. Dan. in Aen. IV 219 fubi corrigas ansis aras a: aras a Thilo c. Arnbr., sed ansis easa F: cf. in V1 2,4]1 11it Cf. Isid. XV 4, 13 11 12 Cf.Varro d. r. r. 1 44, 2; P- est. Pauli 280, 9 II 14 Cf. Varro d. r. r. I 29, 1 (arvum quoc aratum needurn saturn est, novalis, ubi saturn fuit antequar secunda aratio renovatur rursus); Pest. 174a, 16; Prob. in Georg. 147; I1sid. XV 13, 12 1 15 16f. Pest. 238b, 8. 218b, 16; 1est. Pauli 108, 9; Varro d. r. r. I 29, 3 (de ratione qua hi loci inter se cohaereant cf. JIriegshammer de Varr. et Verr. font. 85, 106) Cf. Varro d. r. r. I 7, 10 (antiqui pratn parata appellarunt); Plin. XVIII 29; Golunm. 1116, 1 (ab eo quod protinus esset paraturn nec nagnum laborern desideraret); Isid. X V 13, 17 1 19 Cf. VI 74; Pest. Pauli 151, 10 (manceps.-.-. praes dicitur, quia tar debet praestare populo quod promisit quar is qui pro eo praes factus est) 11 21 Cf. Tertull. ad nat. 11 15 1 add Laehm NhMh, NhM in loco raso ut multa in hac pagina 11 2 pecodum rn 3sq. inter mul ta. et nineta s. ser. -R. m. 1 ut vid 11 6 sefhtb -1 9 del Sp. I arescant: corr Sp. I hoit ex hou ut vid 11 14 nonalis. Ager arnus 11 15 sulcos: corr Laet 11 17 iura (i m. 1 ut vid) 11 18sq. dividit in illo, Servius scribit Sulpicius et largitura adorea Bremer 11 20 mancupes: corr Gesner 1 21 septb. montid: corr Turn de foliorurn traiectione cf. ad ~ 23 et 32

Page  14 14 DE LINGVA LATINA tibus quos postea urbs muris comprehendit; e quis Capitolinum dictum, quod hic, cum fundamenta foderentur aedis lovis, caput humanum dicitur inventum. hi[n]c mons ante Tarpeius dictus a virgine Vestale Tarpeia, quae ibi ab Sabinis necata armis et sepulta: cuius nominis monimentum relictum, quod etiam nunc eius rupes Tarpeium 5 42 appellatur saxum. hune antea montem Saturnium appellatum prodiderunt et ab eo late Saturniam terram, ut etiam Ennius (Ann. 25 V.2) appellat. antiquum oppidum in hac fuisse Saturnia scribitur. eius vestigia etiam nune manent tria, quod Saturni fanum in faucibus, quod Saturnia porta quam lunius (I p. 38 Bremer) scribit ibi, quam lo nune vocant Pandanam, quod post aedem Saturni in aedificiorum legi43 bus privatis parietes 'postici muri' sunt scripti. Aventinum aliquot de causis dicunt (Funai. p. 115). N<a>evius (XX VI L. M.) ab avibus, quod eo se ab Tiberi ferrent aves, alii ab rege Aventino Albano, quod <ibi> sit sepultus, alii Aventinum ab adventu hominum, quod is co<m>mune Latinorurn ibi Dianae templum sit constitutum. ego maxime puto, quod ab advectu: nam olim paludibus mons erat ab reliquis disclusus. itaque eo ex urbe advehebantur ratibus, cuius vestigia, 1 Cf. Serv. Dan. in Aen. VIII 345; Isid. X V 2, 31; al. 1 4 Cf. Fest. 343b 17; Liv. I 11, 6 sqq.; Val. Max. IX 6, 1; Serv. in Aen. VIII 348, ut alios mittamus 11 6 sqq. Cf. Fest. 322b, 24 sqq. (Saturnia Italia et mons qui nune est Capitolinus Saturnius appellabatur); Serv. Dan. in Aen. VIII 328; Dionys. Hal. I 34, 1; Justin. 43, 1 (itaque Italia regis nomine Saturnia appellata et mons in quo habitabat Saturnius); Solin. 1 13 (montem Capitolinum Saturnium nominaverunt. castelli quoque quod excitaverunt portam appellaverunt Saturniam, quae postmodum Pandana vocitata est); Tertull. Apolog. X; ad nat. II 12 (mons quem coluerat [sc. Saturnus] Saturnius dictus, urbs quam depalaverat Saturnia usque nune est; tota denique Italia de Saturno vocabatur) 11 7 Cf Ovid. Fast. VI 31 10 Cf. Fest. Pauli 220, 17 et v. ad 6 13 sqq. Cf. Serv. in Aen. VII 657: Aventinus mons urbis Romae est, quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes illic sedebant... quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus nomine, illic et occisus et sepultus est, sicut etiam Albanorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro tamen dicit in gente populi Romani [cf Fraccaro stud. Varron. 285], Sabinos a Romulo susceptos istum accepisse montem, quem ab Avente fluvio provinciae suae Aventinum appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas; nam a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: unde hune Herculis filium constat nomen a monte accepisse, non ei praestitisse (ubi in marg. add. cod. Turon. [nunc Bern.]: quidam Aventinum appellatum a vehendo, quod omne solum circa ipsum montem stagnabat et nisi naviculis ad eum accedere non poterant incolae. alii ab advenientibus Sabinis, qui templum ibi condiderunt); August. de civ. d. XVIII 21 (nec ex eius vocabulo appellatum montem, sed ex adventu avium dictum Aventinum); Verg. Aen. V111231-235; Ovid. Met. XIV 620 sq.; Fast. IV 51 sq.; Liv. 1T3, 9; Dionys. Hal. I 71, 4; Or. gen. R. 18, 5; Lact. Inst. 1 11, 59; Fest. Pauli 19, 4 (quo<d> ibi rex Albanorum Aventinus bello fuerit extinctus atque sepultus) 1 caphendit. Eqs (E in loco raso) capitolind dictd (v. adn.) jj 2 ante louis.' lineola deleta 11 4 sauinis 6 saturnid (sic) 118 Antiquum, A in loco raso I in hoc f. Saturniam v 11 14 tyberi 1 15 suppl Laet

Page  15 LIBER V 41-47 15 quod tea quatum dicitur velabrum, et unde escendebant ad Kin>fimam novam viam locus sacellum <Ve>labrum. Velabrum a vehendo. vela- 44 turam facere etiam nunc dicuntur qui id mercede faciunt. merces (dicitur a merendo et <a>ere) huic vecturae qui ratibus transibant 5 quadrans. ab eo Lucilius scripsit (12721X1) equadrantis ratiti'..8. reliqua urbis loca olim discreta, cum Argeorum sacraria sep- 45 ter et viginti in <quattuor> partis urbi~s> sunt disposita. Argeos dictos putant a principibus, qui cum KI>ercule Argivo venerunt Romai et in Saturnia subsederunt. e quis prima scripta est regio Subvo ur[b]ana, secunda Esquilina, tertia Collina, quarta Palatina. in Sub- 46 ur[b]anae regionis parte princeps est C<a>elius mons a C<a>ele Vibenna, Tusco dnce nobili, qui cum sua mann dicitur Romulo venisse auxilio contra Tati[p]um regem. hinc post C~a>elis obitui, quod nimis mmuita loca tenerent neque sine suspicione essent, deducti diis cuntur in planum. ab eis dictus vicus Tuscus, et ideo ibi Vortumnurn stare, quod is dens Etruriae princeps; de Caelianis qui a suspicione liberi essent, traductos in eum locum qui vocatur C<a>eliolum. cnm 47 C~a>Se1io[n1 coniunctum Carinae et inter eas quem locum Ceroliensem appellatum apparet, quod primae regionis quartum sacrarium scriptum 20 sic est (cf. Preibisch frgm. p. 6): 'Ceroliense[s] qua[e]rticeps circa Minervium qua in C<a>elio monte itur in tabernola est'. Cerol~i>ensis a carinarum iunctu dictus; t Carinae postea cerionia, quod hinc oritur 1 sq. O f. Pint. Bomul. V (xcdstra& dvi vc S Irdog B7aflQov, Jrt rob orallov Zx11ao)mg ViZEsQxofLPvov LS7Q68aLOVV'ro 0 Z0L9ioLt XgCar* 8 9ozro rS XCOQ1OV QSI g yO&eaV dtv & zoQOtslav f aroV5Qav xzdovetv); Pseudaer. in Hor. de a. p. 67 (Velabrum dictum quod velis transiretur) 11 2 Cf. VI 24; - Gell. N. A. XVI 17, 2 (ctuae est infima nova via); Liv. V 32, 6. 50, 6. 52, 11 11 3 Of. ~ 178 11 5 Cf. Fest. 2741, 20; Paul. 275, 3; Plin. N. H. XXXIII 45 I 7O Cf. Ovid. Fast. V. 645. 651 1 8 Of. Fest. Pauli 19, 10; Fest.'334A, 25 11 11 Serv. in Aen. TV 560: Varro tamen dicit Romulum dimicantem contra T. Tatium a Lucumonibus, loc est Tuscis, auxilia postulasse: unde quidam venit cum exercitu: cui recepto jam Tatio pars urbis est data, a quo in urbe Tuscus dictus est vicus. Of. Fest. Pauli 44, 9 (Caclius mons dictus est a Caele quodam o ex Etruria, qui Romulo auxilium adversus Sabinos praebuit, eo quod in eo0domicilium habuit) et Fest. 355b, 11 (V. post Muellerurn in Add. ad Varr. 300 Kriegshammer 86, 90); Tac. ann. IV 65 (CaeHum appellitatum a Caele Vibenna, qui dux gentis Etruscae... sedem eam acceperat... magnas eas copias per plana etiam ac foro propinqua habitavisse, undo Tuscum vicum a vocabulo advenarum dictum); Claudius in CIL. XIII 1668 (8k.); Dionys. Hal. II 36; Liv. 11 14, 9 11 15 Of. Ovid. Fast. III 838sq. 1 an: ea qua tum Kvehebantur [sic Mue] ad mercatnm>? cf test. I in add Turn 11 2 uehendo uolaturam. facore'll 4 dist Canal 11 7 in sept6 et uiginti partis: trai et suppl Sp. I add Laet 11 9 suburbana (subpunxit Mn'-2) 11 11 celeuibenno: eorr ex epit. II 13 lautini regem: eorr Puccius cum, Servio I potest, sed te lineolis del m. 2 I celii: corr Seal c. al. 16 etrurie. Princeps 11 18 del Laet I ceroniensem 20 s del Oanal I quV triceps 21 iter Mue I cerulensis 11 22 carinQrfi i [Carinac] Wi, pote a A. 8p., caorimonia lordan

Page  16 166 DE LINGVA LATINA caput sacrae viae ab Streniae. sacello quae pertinet in arce~m>, qua sacra quotquot mensibus feruntur in arcem et per quan augures ex arce profecti solent inaugurare. huius sacrae viae pars haec sola 48 volgo nota, quae est a foro eunti primore cliveo. eidem regioni adtributa Subura, quod sub muro terreo Carinarum; in eo est Argeorum 5 sacellun sextum. Subura lunius (Functi. p. 121) scribit ab eo, quod fuerit sub antiqua urbe; cui testimonaium potest esse, quod subest ei loco qui terreus murus vocatur. sed <ego a> pago potius Succusano dictam puto tsuccusam nune scribitur tertia littera C, non B. pagus 49 Succusanus, quod succurrit Carinis. secundae regionis Esquili[n]ae. 10 alli (Funai. p. 115) has scripserunt ab excubiis regis dictas, alii ab eo quod excultae * a rege Tullio essent. huic origini magis 6oncinunt t loca vicini, quod ibi lucus dicitur Facutalis et Larum Querquetulanum sacellum et lucus Mefitis et lunonis Lucinae, quorum angusti fines. 50o no1 mirum: jam diu enim late avaritia funae est. Esquiliae duo 16 montes habiti, quod pirs Oppius pars> Cespeus mons suo antiquo nomine etiam nune in sacris appellafur. in sacris Argeorum scriptum sic est (Preibisch frgym. p. 6): 'Oppius mons princeps [quilis] [oluls lucur Facu[l]talem: sinistra quae secuudum m<o>erum est. Oppius mons terticeps cis lucum Esquilinum: dexterior via in tabernola est. 20 Oppius mons quarticeps c<i>s lurum Esquilinurn: viam dexteriorem I Of. Pest. 293a. 1 (itaque ne eatenus quidem, ut vulgus opinatur, sacra appellanda est a regia ad domum Regis sacrificuli, sed etiam a Regis dome ad sacellum Streniae et rusus a regia usque in arcem) 11 2 Cf. Pest. Pauli 16, 3 (arcani... a genere sacrificii quod in arce fit ab auguribus...) 11 6 Cf. TG. s. v. I1 8 sqq. Cf. Pest. 302%, 15. 309a, 5 sqq. (Suburam Verrius alie libro a pago Succusano dictam ait: hoc vero maxime probat ecrum aucteritate<m> qui[a] ainnt ita appeilatam et regionem u[e]rbis et tribum a stative praesidio, quod solitum sit succurrere Esquilis, infestantibus ear partem urbis Gavinis, indicioque esse, quod adhuc ea tribus per c litteram, non b, scribatur); Quintit. inst. I 7,29-(Subura curn tribus litteris notatur c tertiam ostendit) 11 10 Cf. Ovid. Past. II245 (excubias ubi rex Romanus agebat, qui nuno Esquilias nemina collis habet). -1435 sq. (sub Esquiiio...lucus erat) f1 13 Cf. ~ 152 11 14 Cf. Serv. in Aen. VII 84; Ovid. Past. I 449 If 18 Cf. Pest. 348b, 29; Solin. 1,26 (ipso Esquilinus supra clivun Pullium ad Fagutalem lacum [i. lucum]) 4 primoro: corr Aid 11 5 ea v11 7 & loco: corr Vict f1 8 suppi Laet, a c. epit. I1 9 inter puto succusa- nune scribit et ttia spat. 3 fere titt.: unde cum We scribimus duce Mue et Merckiino et Wi (cf. test.) puto succusam. Knam etiam>nuac scribitur Ksvc>, tertia I - C.- R B. pagus 11 10 sq. esqljfjnj dlji (d ex a): corr Turn 11 12 an: excultae Karboribus> a rege? (<aesculis> excuitae a r. ten Brink) 11 13 aut loci cum Canale aut vicina scribendum 11 14 lacus: corr Laet I querquetulalfl///. Sacellum (er. s -, non si) 11 15 uný: an una <domina>? 11 16 suppl Mue II 18- sect Wi I ouis: corr Lindsay duce Mue 11 19 lacum facultalem (non -ter): corr Laet I sinistra-via[e] Scat 11 20 terticepseis: corr Mue I lacum: corr Aid 11 21 quarticepsos.: cerr Mue I lacum: corr Laet I via dexterier v

Page  17 LIBER V 47-53 17 in figlinis eslQjCespius mons quinticeps. cis lucum Poetelium. Esquili[njis est. Cespius mons sexticeps apud Ka>edem Junonis Lucinae ubi Ka>editumus habere solet.' tertiae regionis colles quinque ab deorurn fanis 51 appellati, e quis nobiles duo. collis Viminalis a love Vimino, quod sibi ara e~ius>. sunt qui (Funai. p.18,qolIb intafen. collis Quirinalis, <quod ibi> Quirini fanum. smut qui (Funai. p. 116) a Quiritibus, qui cumn Tatio Curibus venerunt [ab] Roma~m>, quod ibi habuerint castra. quoci vocabulumi coniunctarum regionum nomina 62 obliterivit. dictos enim collis pluris apparet ex Argeorum sacriflejis, in 10 quibus scriptum sic est (Preibisch frym. p. 6): 'collis Quirinalis terticeps cis Ka>edem Quirini. collis Salutaris quarticeps adversum test pilonarois Ka>edem Salutis. collis Mucialis quinticeps a'pud Ka>edem dei [de] Fidi in delubro ubi Ka>oditurnus habere solet. collis Latiaris sexticops in vico Insteiano summo apud auraciilum; aedificium solum est.' 15 horum deorum arae, a quibus cognomina, habent, in eius regionis partibus sunt. quartae regionis Palatiurn, quod Pallautes curn Euandro 53 venerunt, qui et Palatini; * * * aborigines ox agro Reatino, qui appollatur Palatium, ibi conso~de>runt; sod hoc a~ii (Funai. _p. 116) a 4 Cf. Pest. 3761, 8 (Viminalis... quod ibi viminum fuisse vidotur silva, ubi est et ara Jovi Viminio consecrata); fuven. 111 71116 Cf. ad VI ~ 68; Fest. 204b,, 9 (Quirinalis collis qui nunc dicitur olim tegonus appellabatur, antoquam in euni commigrarent fore Sabini[s] Curibus vonientos post foedus inter Romulum et Tatium ictum: a quo bane appollationem sortitus est. quamvis existirnent quidam, quod in eo factum sit tomplum Quirino, ita dictum); Liv. I113, 5 (Quiritos a. Guribus appohlati); Dionys. Hal. II150, 1; Quintil. inst. or. I16, 31; Ovid. Fast. II0511; Serv. in Aen. VII 710 (post foodus Titi et Romuli placuit, ut quasi unaus do duobus fleret populus: unde et Romanni Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat a civitate Curibus, et Sabini a Romnie Romani dicti sunt) 11 11 Cf. Pest. 3269,, 23 1 16 Cf. Pest. Pauli 220, 5- (Palatium id est mons Romae, appohintus est, quod ibi pocus pasoens balare consueverit vel quod palare, id est errare, ibi pecudos solerent; alii quod ibi Ilyperborei filia Palanto habitaverit, quiae ox Hercule Latinum poperit); Serv. in Aen. VIII 51 (mons Palatinus... secundum Varronom et alios a film Euandri Pallantia ab Heorcule vitiata et postoa illic sopulta... alii a balatu ovium Balantoum volunt dictum et oxindo per antist~o>ichon Pallanteum dictum); Isid. X V 3, 5; lustin. 43, 1, 6 (Euander ab Arcadine urbo Pallanteo et montem quem ille postea Palatium appollavit); Solin. 1Tp. 4, 13; Dionys. Hal. 1 31, 4; Plin. IV 20; de ratione inter Verrium et Varroneju of Kriegshamtmer 89 et de tota re Saiiter- Qu. Varr. 26 sq., Bitter de, Varr. Very... auctore 385- 400 1 sceptius mons quinticepsois: corr HueI lacum: corr Laet 1 2 del Seal 4 duo collos: corr Sr. I uimiualos: corr Laet I Viminio Festus 5 ar stint q (e~ius> Sp. duce Brink) I niminata 1 6 colles: corr Laet I suppl Sp. (ubi > Quinni v) fanum s,unt - qui 1 7 seci et add Laet 11 10 sq. torticepsois: corr Hue 1 pilonarois (sic): est pulvinar cis Bunsen (est del Canal c. al.) 1 12 do i do (sic) 11, 13 collosI latioris ex latiores 11 14 instelano (in stogano ejpit.): corr lordan I auraclum epit.; au<gu>rnoulum Turn 11 15 sq. arý ex aro (sic arSS) I partib; ý-. ex incohato partib;. S(unt), S lineola del I pallantes, priore I lineola del; Pallantoo Wi (~v. test.) 11 17 lac sign et alii quod suppl A. Sp. duce Sp. 11 18 add ex epit. Varro de ling. Wa. 2

Page  18 18 DE LJNGVA LATINA Palanl~ilo uxore Latini putarunt. eundem hunc locum, a pecore dictum putant quidam; itaque N~a~evius (XXVII L. il.) 'Balatium' ap154 pellat. huic Cermalum, et Vel[1]ias coniunxerunt, quod in hac re[li]gione scriptum est (Preibisek? frgrn. p. 7): 'Germalense quinticeps apud aedem Romuli' et 'Veliense[s] sexticeps in Velia apud Ka>edem deum 5 Penatium.' Germialum a germanis Romulo et Remo, quod ad ficum. ruminalem, et ii ibi inventi, quo aqua hiberna Tiberis eos detulerat in alveolo expositos. Veliae nude essent plures accepi causas (Funai. p. 118,), in quis quod ibi pastores Palatini ex ovibus ante tonsuram inventam. vellere lanam sint soliti, a quo velle[ine]ra dicuntur. 10 5.5 9. ager Romanus primum divisus in partis iris, a quo tribus appellata Titicusium, Rainnium, Lucerurn. nomiuatae, ut ait E-nnius (Ann. lib I. fr. LIX V.2), Titienses ab Tatio, Ramneuses ab Romulo, Luceres, ut Tunius (Funai. p. 1,21), ab Lucumone; sed omnlia h~a>ec vocabula tusca, ut Vol-nius (Funai. p. 12G), qui tra,,goedias tuscas scripsit, 15 56 djcebat. ab hoc quattuor quoque partis urbis tribus dictac, ab locis Suburana, Palatina, Esquilina, Collina; quinta, quod sub Roma, Romilia; sic reliquae tri~gin>ta ab his rebus quibus in tribum. libro[s] scripsi. 57 10. quod ad loca, qu~a>eqne his coninucta fuerunt, dixi; nunc de 20 2 sq. Cf. GL. VI-I 14, 5 (de Balatiurn) et Fest. Pauli 55, 4 (de Cermalo,); Plut. Born. 3 (v&q Xcoelov etcy6LO3 twI~Oaxo'v, 0" viv KseltW2l6v ca2oi)~t, na&%at M Fe pLav.5v, C 'og xsv, jt Cu 1 obg a'sEq50vi9 y89jtavovg 6voltcgovctv) f115 Cf. Solin. I122 (Velia ubi postea deum Penatiurn aedes facta est) 11 6 Cf. d. r. r. II 1,.20; Fest. 2701., 21; Ovid. Fast. II1411 sq.; Liv. 1T 4, 5; Plin. X V 77; Cf. ad 2 sq. 1 8 Of. Serv. in Aen. VIT 359 11 9 sq. Cf. ~ 130; d. r. r. II 11, 9 (demptam ac conglobatam. [scil. lanarn] a~ii vellera a~ii velamina appellant; ex quo[rurn] vocabulo anirnacverti licet prius <in> lana vulsuram quarn tonsurarn- inventarn); schiol. in Georg. III1306 (vellere autem a vellendo dicta); TG. s. vellus; -Isid. XIX 27, 11 12 Serv. in Aen. V/' 560 (constat prirno tres partes fuisse populi Romani: unam Titiensium a T. Tatio duce Sabinorurn jam amico post foedera, alteram Ramneturn a Romulo, tertiarn Lucerurn... Varro tarnen dicit Rornulurn dirnicantem contra T. Tatiurn a Lucurnonibus hoc est Tuscis auxilia postulasse. unde quidarn venit curn exercitu: cui recepto jam Tatic pars urbis est data, a quo in tirbe Tuscus dictus est vicus... ergo a Lucurnone Luceres dicti sunt); cf. ~ 51. 89; Pseudo-Asconius 159, 15 sqq. Or.; Lyd. d. mnens. _p. 17,t 4 TV.; Plut. Born. 20 ((Pqxvg 6red g ~s~xararU cars'6x dvo '1ta'L"6Iv voivg IEv &ZO, 'PwOItvA V'Pacq)Vi6vcg, rovig (Y xuo Tariov Tawu'v~ng e. q. s.); Cic. de r. p. -1120, 36; Liv. I113,8. 36,2; Fest. 344b ý 23; Fest. Pauli 349, 13; TG. s. Ramnensis tribus 11 17 Cff. ~ 45; Fest. Pauli 368, 11; Plin. X VII 3, 13; Liv. 1 43, 13; -Dionys. Hal. IV 14 1 del M31ue duce Salinas: cf. test. ad 17., 16 11 5 del Beret I [in Velia] Wi I diiif 7 11 ff 9 cx qb;: corr Viet f1 10 uelleinera ('sic, uellaera epit.); an (duce Seal,): vellera vel velarnina? cf. test. ff 12 tatiensiurn: corr Groth ff 14 iunius (puncturn sub alt. ui, ut alia, casu orturn) ff 15 tragqdias ff 16 sq. //quoque quattuor"' (lineolae mn. 2 ut vid): quattuor quoque epit. f urb.' trib. dictq ab locis. suburana. palatinaes-Aina. collina. (dist Groth) ff 18 reliqua ex reliquq I add Turn I s del epit. 20 fuerunt. Pixinunc

Page  19 LIBER V 63-60 19 his quae in locis esse solent imnmortalia et mortalia expediam, ita ut prins quod ad deos pertinet dicam. principes dei Caelum et Terra. hi dei idem qui Aegypti Serapis et Isis, etsi Arpocrates digito significat, ut ta[ta]ceam. idem principes in Latio Saturnus et Ops. 6Terra enim et Caelum, ut KSa>mothracum initia docent, sunt dei 68 magni, et hi quos dixi multis nominibus, non quas <S>amo~th>racia ante portas statuit duas virilis species aeneas dei [i]mag[i]ni, neque ut volgus putat, hi Samot<h>races dii, qui Castor et Pollux, sed hi mas et femina et hi quos augurum libri (Begell p. 16) scriptos habent sic 10 divi qui potes' pro illo quod Samot<h>races 'theoe dynatoe'. haec duo 59 Caelum et Terra, quod anima et corpus. humidum et frigidum terra, sive 'ova parire solet genus pennis condecoratum, non animam', ut ait Ennius (Ann. 10 sqq. V.1) et 'post inde venit divinitus pullis ipsa anima[m]' sive, ut Zenon Cit~ie>us (fry. 126 An.), animalium semen ignis 15 is qui anima ac mens, qui caldor e caelo, quod huic innumerabiles et immortales ignes. itaque Epicharmus dicit de mente humana: ait (Enn. V. 5,2sq. V.2): 'istic est de sole sumptus ignis'; idem Kde> sole[m]: risque totus mentis est', ut humores frigidae sunt humi, ut supra (cf. initium paragraphi) ostendi. quibus iuncti caelum et terra omnia ex Kse> 60 20 genuerunt, quod per hos natura (Enn. V. 46 V.2) frigori miscet calorem atque humori aritudinem.' recte igitur Pacuius quod ait (94 R): animam <a>ether adiugat' et Ennius (Ann. 13sq.V.2) terram corpus quae dederit, ipsam capere, neque dispendi facere hilum'. animae et cor2 Cf. ~ 16. 64. VI 22 11 3 Cf. Augustin. de civ. d. XVIII 5 (et quoniam fere in omnibus templis, ubi colebantur Isis et Serapis, erat etiam simulacrum. quod digito labiis impresso admonere videretur, ut silentium fieret: hoc significare idem Varro existimat, ut homines eos fuisse taceretur); Tertull. ad nat. II2 p. 96, 22 sqq. il 4 Of. Serv. Dan. in Aen. III 12 (Varro et alii complures maguos deos adfirmant simulacra duo virilia Castoris et Pollucis in Samothracia ante portai sita.. alii deos magnos Caelum ac Terrai putant et per hoc ovem et Junonem e. q. s.): de quibus cf. Wissowa Hermae XXII (a. 1887) 46 adn. 11 10 Cf. Serv. Dan. in Aen. II 296 ('potentem' potest ad illud accipi *,covi c vvarov', sicut vocari penates dictum est. nonnulli tamen penates esse dixerunt, per quos penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes pessidemus); Macr. III 4, 6 sqq. 1 14 Cf. ~ 70 ibique adnotata; Cic. Tusc. I 9, 19; d. fin. IV 5, 12 (v. Schmekel, %Philos. d. mitti. Stoa' p. 324, 1); d. nat. d. II 9, 23 sqq. 1122, 57; Tertull. ad nat. 112 p. 96, 22sqq. 11 20 Cf. Sat. Menipp. Prometheus liber frgm. 6 (428 sq. Buech.) 22 Cf: IX 54 1 sq. mortalia- Expediai ita et - dicam- 11 3 qa egipti 11 4 tatas eamr (corr Turn) idem. priucipes. in latio-' I obs 11 6 add Laet 11 6 Abracia: corr Laet 11 7 del Laet 11 9 -Sic., sed alt.. lineola del 1110 THEOEOYNATOE 11 12 parere: corr Laet 11 13 animd: corr Laet 16 caldore (sic cum puncto) I hinc: corr Lachm 11 16 sq. dicit. de mente humana ait.; an: scite de? etsi dubitanter distinximus cum Vahieno 11 17 -Wdb sole-: corr Sp. [ 19 iunctias> Mue I exgenuerunt: corr Laet 20 calorb ex calorj 11 21 homori 11 23 deperit: eorr Seal 2*

Page  20 20 DE LINGVA LATINA poris discessus quod natis is exi~t>us, inmd exitium, ut cum in unum 61 ineunt, initia. inde omne corpus, ubi nimius ardor ant humor, aut interit aut, si manet, sterile. cui testis aestas et hiems, quod in altera aer ardet et spica aret, in altera natura ad nascenda cum imbre et frigore luctare non volt et potius ver[e] expectat. igitur causa na- s scendi duplex: ignis et aqua. ideo ea nuptiis in limine adhibentur, quod, coniungit hic, et maIr]s ignis, quod ibi semen, aqua femina, quod 62 fetus ab eius humore, et horum vinctionis vis Venus. hinc comicus (p. 133 R.3): ehuic victrix Venus, videsne haec?' non quod vincere velit Venus, sed vincire. ipsa Victoria ab eo quod superati vinciuntur.lo utrique testis poesis, quod et Victoria et Venus dicitur caeligeua: Tellus enim quod prima vincta Caelo, Victoria ex co. ideo haec cum corona et palma, quod corona vinclum capitis et ipsa a vinctura dicitur vieri, Kid> est viuciri; a quo est in Sota Enni (25 V.2): 'ibant malaci viere Veneriam corollam.' palmam, quod ex utraque parte natura s 63 vincta habet paria folia. poetae de Caelo quod semen igneum cccidisse dicunt in mare ac natam 'e spumis' Venerem, coniunctione ignis et humoris, quan habent vim significant esse Ve~ne>ris. a qua vi natis dicta vita et illud a Lucilio (13'40 O.: vis est vita, vides, vis 64 nos facere omnia cogit.' quare quod caelum priucipium, ab satu est o dictus Saturnus, et quod ignis, Saturnalibus cerei superioribus mittuntur. terra Ops, quod hic omne opus et hac opus ad vivendum, et ideo dicitur Ops mater, quod terra mater. haec enim (Enn. Y. 48 VY.): 1 Cf. Gell. I25, 17 11 6 Of. Varro capud Non. 112, 23 et 182, 19 302, 6; Serv. in Aen. IV 167 (Yarro dicit: aqua et igni mariti uxores aceipiebant); Lact. inst. div. -I 9, 21 (alterum enim quasi masculinum elementurn est, alterum quasi femininum, a Iterum activum, alterum patibile. ideoque a veteribus institutum est, ut sacramento ignis et aquae nuptiarum foedera sauciantur); Dionys. Hal. II[ 30, 6; Plut. Qu. Romn. 1; Sevv. Dan. in Aen. IV 103; Test. Pauli 2, 15; Ovid. Fast. IV 791 sq.; Augustin. d. c. d. V-I 9. VII- 30, al. 11 14 Cf.TVII 36; fragm. 70 IV.; Augustin. princ. dial. 11, 18-12, 8 Grec.; Pyest. 375a, 21 (viere alligare significat, ut hic versus demoustrat 'ibant m. v. V. c.'); Non. 189, 15 (viere vincire inflectere); Don. in Fun. IV 4, 21; TG. s. viere 11 18 sq. Cf. cum Beitzenstein Orion VI 20 -(gtog EAiQ7rjrat Zaq& rvijiav) sirniliaque 11 20 Cf. Fest. 186, b24 (... nominatus a satu). 325, Y16 (nominatur... a sationibus); Arnob. IV 9; Macv.. I 10, 20; Tertull. ad nat. II- 12 p. 118, 10 sqq.;. Serv. in Geory. I -21 Augustin. d. c. d. YVII- 13 11 21 Of. FPest. Pauli 54, 16 (cereos Saturnalibus muneri dabant humiliores potentioribus); Macv. I 7, 32. 11, 49 I 22 Cf. Pest.186 b, 26 (... existimatur terra... colitur a p. R., quia omnes opes humane gdneri terra tribuat); Serv. in Aen. XI 532; Augustin. d. c. d. VII-T 24 1 nati sis exius: corr Scioqp 1I 3sq. hiemis I altero aer 11 5sq. totius uere: corrAld causa" duplex" nasceudi (lineolae mn. 2 ut vid) 11 8 fqtus uiuctione suis: corr Pape duce Turn I cornicos: corr Laet; an xco txcog? 11 10 sq. uincire ipsa uictoria. ab I uinciuntur utrique. Testes11 11 cqligena. ex rqligena (c. lineola, sine ras.) ut vid 14 14 uiere 6 uineere.: corr Sciop II 14sq. mala ciuiere I cf. adn. 18 significantes se: corr Sp I add Laet 11 20 cogit. evanidis cogi litt.: eaden loco v. sq. (21) evanidae rnaljb; litt., sed novo atrarnento refLctae 11 22 ops ex ohs (c. lineola)

Page  21 LIBER V 60-67 21 'terris gentis omnis peperit et resumit denuo.' quae!dat cibaria' ut ait Ennius, quae 'quod gerit fruges, Ceres' (ibid. 50). antiquis enim quod nune G C. idem hi dei Caelum et Terra Jupiter et Juno, quod 65 ut ait Ennius (Y. 54 sqq. VT.): 'istic est is Jupiter quem dico, quem 5 Graeci vocant aerem, qui ventus est et nubes, imber postea, atque ex imbre frigus, ventus post fit, aer denuo. haec propter Jupiter sunt ista quae dico tibi, qua mortalis atque urbes beluasque omnis invat.' quod hiun>e omnes et sub hoe, eundem appellans dicit (Ann. 580 K.2): 'divumque hominumque pater rex.' pater, quod patefacit semen: nam io tum est conceptum et inde, cum exit quod oritur. hoc idem magis 66 ostendit antiquius lovis nomen: nam olim Diovis et Di~e>spiter dictus, id est dies pater; a quo dei dicti qui inde, et dius et divum, unde sub divo, Dius Fidius. itaque inde eius perforatum tectum, ut ea videatur divum, id est caelum. quidam negant sub tecto per hune 15 deierare oportere. Aelius (Funai. p. 60) Dium Fid~i>um dicebat Diovis filium, ut Graeci Ato'6zopov Castorem, et putaba[u]t hune esse Sanc[t]um ab sabina lingua et Herculem a graeca. idem hic Di[e]s pater dicitur infimus, qui est coniunctus terrae, ubi omnia oriuntur tui aboriuntur; quorum quod finis ortum, Orcus dictus. quod lovis luno coniunx et 67 20 is caelum, haec terra, quae eadem tellus, et ea dicta, quod una iuvat 2 Cf. Cic. d. nat. d. II 26, 67 (a gerendis frugibus Ceres tamquam Geres casuque prima littera... immutata). II 23, 60. III 24, 62 et 20, 52 (si est Ceres a gerendo... terra ipsa dea est) 3 Of. ad 19, 4; schol. German. p. 388, 6 Eyss. 11 11 Of. Gell. V 12, 5 (diei et lucis pater); Serv. in Aen. IX 567 (nostra lingua Diespiter id est diei pater) = GL. Ill 515, 2; Macr. 1 15, 14; Tertull. ad wat. II 11 11 12 sq. Cf. Fest. Pauli 71, 6 et 74, 7. 15; TG. s. dium et sub divo 11 14 sq. Of. Varro (Cato de lib. educ.) ap. Non. 494, 23; Plut. Qu. BRom. c. 28 (cf. Plaut. Asin. v. 23 sq. cum adn. Leonis) 1 15 Of. Serv. Dan. in Aen. IV 204 (fidius, id est 4dg vig, lovis filius, id est Hercules); Fest. Pauli 147, 8 (... Iovis filius, id est Hercules, quod lovem Graece AJa, nos <D>iovem ac fidium pro filio); Tertull. idol. 20; TG. s. Dius fidius 11 16 Of. OIL. VI 567 (Semoni Sanco deo Fidio); Lyd. d. mens. IV 90 = p. 138, 1 W. (ni.2dyxog tvova ofeiccrv v nwLUv1s r4 Zcep[vev 7lco6G7); Cato ap. Dionys. Hal. 11 49, 2 (rofrov & z6v ZEoyxov V'o rtwcoi 't6rtov xalast6at 4(a). IV 58; Fest. 229a, 13 (Herculi aut Sanco). 241a, 2 (Sanci qui deus fidius vocatur); Ovid. Fast. V1215,; Anecd. Helv. 212, 37. 260, 16; Augustin. de c. d. X VI11 19; Lact. inst. 115, 8: cf. Agahd 'Ant. rer. div.' p. 194 I1 17 Of. Ennius in Sacra hist. apud Lact. inst. I 14, 5 (Pluto latine est Dis pater, alii Orcum vocant); Isid. VIII 11, 42 I 19 sq. Cf. Cic. de nat. d. II 25, 64 (Jupiter id est iuvans pater, quem conversis casibus appellamus a iuvando lovem). 26, 66 (Iunonem a iuvando credo nominatam); Gell. V12,4 (lovem Latini veteres a iuvando appellavere); Mart. Cap. II 149; Don. in Andr. III 1, 15; Serv. in Aen. I 47 3 qd nunc & idW hi: corr Lachm duce Mue 1 6 uentis. 11 7 qu<i>a Laet atq; (non aeq;) 11 8 add Sp. 1 10 distinximus 1j 11 diouis (sic, sine corr) add Laet 12 an: dici pater? cf test. I dies et: corr Bent 16 dioscoron n del Puccius del Seal 1 17 ab sauina in loco raso del J1lue 18 "ui (lineolae m. 2 ut vid, iuxta, non supra ui); vel (ut) Sk. (aboriunturve Wi) 1 19 ortum ortus: corr Turn c. al. 120 sq. una /cd lone Ilunat / luno (I/ et / in. 2 ut vid)

Page  22 22 DE LINGVA LATINA 68 cum Iove, Juno, et Regina, quod huius omnia terrestria. Sol[a] vel quod ita Sabini, vel <quod> solus ita lucet, ut ex eo deo dies sit. Luna, [vel] quod sola lucet noctu. itaque ea dicta Noctiluca in Palatio: nam ibi noctu lucet templur. hanc ut Soler Apollinern quidar Dianar vocant; Apollinis vocabulur graecur [alterur], alterur latinurn 5 et hine quod luna in altitudinen et latitudinem simul e<a>t, Diviana, appellata. hine Epicharmus Enni[i] Proserpinar (Enn. V. 59 V-1) quoque appellat, quod solet esse sub terris. dicta Proserpina, quod haec ut serpens rodo in dexterarn modo in sinisteram partern late movetur. serpere et proserpere ider dicebaut, ut Plautus (Poen. 1034. Stich.. 724) io 69 quod scribit: 'quasi proserpens bestia.' quae ideo quoque videtur ab Latinis Iuno Lucina dicta vel quod est e~t> terra, ut physici dicunt, et lucet vel quod ab luoe eius, qua quis conceptus est, usque ad eam, qua partus quis in lucem, <I>una invat, donec mensibus actis produxit in lucer, ficta ab invando et luce Juno Lucina. a quo parientes 16 ear invocant: luna enir nascentiur dux, quod rnenses huius. hoc vidisse antiquas apparet, quod mulieres potissirum supercilia sua attribnerunt ci deae. hic enirn debnit maxire collocari Juno Lucina, 70 ubi ab diis lux datur oculis. iguis a nascendo, quod hinc nascitur et orne quod nascitur tignis scindit; ideo calet, ut qui denascitur 20 2 OCf. ic. d. nat. d. 1127, 68 (Apollinis nomen et graecum, quem Solem esse volunt, Dianam autem et Lunam eandem esse putant, cum Sol dietus sit vel quia solus ex omnibus sideribus est tantus vel quia cum est exortus obscuratis 6mnibus solus apparet, Luna a lucendo nominata sit); Maer. 1 17, 7 (Dam et Latinitas eum [scil. Apollinem], quia tantam elaritulinem solus optinuit, solem vocavit); Firm. Mat. d. errore prof rel. p. 40 Ziegi.; Lyd. d. mens. 1T 4 = 21, 21 W. (xcc2 PopccoL 6c' - a Vv -',rv ivOL "rot, t'vovZyovct) 3 Of. Ilor. c. IV 6, 38 11 6 Cf. Varro (lessala de valet. tuenda) ap. Prob. ia eel. VI 31 = 343, 5 ed. flag. (quod veluti Diana duce ad investigandas feras solas et devias silvas peterent, Devianiam appellasse deam); Augustin. 4. c. d. VII. 16; Cic. d. nat. d. II 69; Isid. VIII 11, 56 (quasi Duanam, quod luna die ac uoctu appareat) 71 O Cf. Serv. Dan. in Aen. IV 511 (cum super terras est, creditur esse Luna, cum in terris, Diana, cum sub terris, Proserpina... non nulli eandem Lucinam... et quidem nascendi Lucinam deam esse dicunt); Isid. Jil 53, 1; de R. N. 18 11 O Cf. Varro ap. Augustin. d. civ. d. VII 20. 24 (Proserpina, quod ex ea proserpaut firuges) = Isid. VIIT 11, 60 11 12 sqq. Of Ovid. Fast. II 449 sqq. 11I 255; aliter VI 39 11 12 Cf. exempli causa Anaxag. 320, 77 Diels (,riv & 6sl v'v n v I a'rbg.varceyS~ XceavQzv ncrrsavccv &oroaivEt e. q. s.) 11 14sq. Of. Don. in Andr. 1111, 15 cum Eugraphio, 11 16 Cf. Cie. d. nat. d. II 27, 69 = Prob. in eel. VI 31 (342, 24 ed. Hag.); Plut. Qu. B. 77; Mart. Cap. II 149; Augustin. d. c. d. IV 11; Tertull. d. an. 37 (quae producat in lucem) 11 17 Of. Fest. 305b, 10 cum Paulo (supercilia in Junonis tutela esse putabant, quod his protegantur oculi, per quos luce fruimur, quam tribuere putabant Junonem: unde et Lucina dicta est) 11 19 sq. Cf. ad 19, 13; Ohirysipp. ap. Plut. d. stoic. repugn. 1033 A; Serv. in Aen. VI 265; Isid. XIX 6, 5 1 terrestria sola. 11 2 sauini sold: corr Sciop 11 3 scl Ald 5 seol Vict 6 add Sciop 11 7 ennii (non enii) 1I 11 ýq' in marg ad 'ideo suppl Ii 12 add Sp.1 phisici 13 qd ut 11 14 add Sciop 11 19 sq. nascitur. & omne (omue et trai Sp.; an: nascimur et o.?) 11 20 scidit (- vix ai m. 2 add); an succendit?

Page  23 LIBER V 67-74 23 eum amittit ac frigescit. ab ignis jam maiore vi ac violentia Voleanus dictus. ab eo quod ignis propter splendorem fulget, fulgor et fulmen et fulgur~itum>, quod fulmine ictum contrariis diis. ab aquae lapsu 71 lubrico lympha. lympha Juturna quae iuvaret: itaque multi <a>egroti 5 propter id nomen hine aquam petere solent. a fontibus et fluminibus ac ceteris aquis dei, ut Tiberinus ab Tiberi, et ab lacu Velini Velinia, et lymphae t comitiis ad lacum Cutiliensem a commotu, quod ibi insula in aqua commovetur. Neptunus, quod mare terras obnubit ut 72 nubes caelum, ab nuptu, id est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae, 0o nuptus dictus. Salacia Neptuni ab salo. Venilia a veniendo ac veuto illo, quem Plautus (Cist. 14 sq) dicit: 'quod ibi dixit qui secundo vento vectus est tranquillo mari, ventum gaudeo.' Bellona ab bello nunb, 73 quae Duellona a duello. Mars ab eo quod maribus in bello praeest, aut quod Sabinis acceptus ibi est Mamers. Quirinus a Quiritibus. 15 Virtus ut Viritus a virilitate. Honos ab Lhonestol onere: itaque honestum dicitur quod oneratum, et dictum (Cor. fr. p. 147 R.1): Conus est honos qui sustinet rem publicam.' Castoris nomen graecum, Pollucis a Graecis; in latinis litteris veteribus nomen quod est, inscribitur ut Hoiv&v'zqg Polluces, non ut nune Pollux. Concordia a 20 corde congruente. Feronia, Minerva, Novensides a Sabinis. paulo aliter 74 1 Cf. Augustin. d. c. d. VI 16 (ignem mundi... non violentiorem qualis Volcani est): v. Agahd p. 210 11 2 Cf. Pest. Pauli 92, 17 (fulguritum id quod est fulmine ictum) et 92, 21; Non. 430, 16; h1id. XIII 9, 1; TG. s. fulgeo 11 4 Cf. ad VII87 I Cf. Serv. in Aen. X11 139 (cii nomen a iuvanco est inditum) I 6 Cf. ~ 29; Serv. in Aen. VIII 31; I1sid. XIICI 2, 27 11 7 Cf. Pest. Pauli 51, 8; Plin. III 109; Dionys. Hal. 15 118 sq. Cf. Don. in Hec. IV 4, 34 (nubere... est operiri tegique; uncle et nubes, quocl tegere solent eaelum, Jicuntur); Arnob. 111 31 (quod laqua nubat terrai appellatus est, inquiunt, cognoiniatusque Neptunus); Isid. IX 7, 10 = d. oftic. II 20, 6; d. nat. rem. XXXII 2 = Etym. XIII 7, 2 (unce et Neptunus, quod nubat, id est mare terrai tegat); Pest. Pauli 184, 4; Pest. 170b,24; Semv. in Aen. XI 77; TG. s. nuptiae 11 10 sq. Cf. Varro ap. Augustin. d. civ. d. VII 22 (Fenilia unda est quac ad litus venit, Salacia quae in salum redit); Semv. in Aen. I 144; Semv. Dan. in Aen. X 76 (Salaciai a salo); TG. s. Venilia 11 12 Cf. VII 49; Pest. Pauli 33, 8; schol. Stat. Theb. V 155 (bello nata); Augustin. d. c. d. IV 24 (v. Agahd 'Ant. rem. div.' p. 181); GL. III 497, 6; TG. s. Bellona 11 13 Cf. Pest. Pauli 131, 12 (Maiers... id est lingua Osca Mars) II 14 Cf. ad ~ 51. VI 68; Pest. Pauli 49, 10 (a Quirino Quirites); Ovid. Past. II 477 sq. 11 15 Cf. Cic. Tusc. II 18, 43 (a viris virtus noien est mutuata); Lact. de opif. d. 12, 16 (vir itaque nuncupatus est, quod maior in eo vis est quai in femina et hine virtus nomen accepit); Isid. XI 2, 17 sq. 11 15 sq. Cf. Gell. 11 3, 3; Augustin. d. c. d. IV 21; Serv. in Aen. I 289 = Isid. duff. 285 11 19 Cf. Isid. X 37 (eoncors a coniunctione cordis) 2 fulgur Canal 113 -& fulgur.: suppl Turn 1f 4 liipha bis 116 Velini] cf d. r. r. III 2, 3 1 ceteras aquas 7 limphI Commotiae v 11 8 mare et terras Laet (of. Isid. test.) 11 10 uenelia 11 sq. ibi] ille codd Pictuti et mare 11 15 uiri ius: corr Seal I hones ex honor seel Woelfflin 11 19 pollideuceps, sed p ante 8 lineola del mn. 2 ut vid: corr Rusol I nuns 11 20 -Minerua. Nouensides a sauinis

Page  24 24 DE~ LING~VA LATINA ab eisdem dicimus h<a>ec: Palem, Vestam, Salutem, Fortunam, Fontem, Fidem. e~t> ar<a>e Sabinum linguam olent, quae Tati regis vote sunt Romae dedicatae: nam, ut annales dicunt, vovit Opi, Flor~a>e, Vedio[io~vi Saturnoque, Soli, Lunae, Volcano et Summano, itemque Larundae, Termino, Quirino, Vortumno, Laribus, Dianae Lucinaeque; e quis non- 5 nulla nomina in utraque lingua habent radices, ut arbores quae in confinio natae in utroque agro serpunt: potest enim Saturnus hie de alia causa esse dictus atque in Sabinis, et sic Diana[e], de quibus supra (~ 64 et 68) dictum est. 75 11. quod ad immortalis attinet, haec; deinceps quod ad mortalis 10 attinet videamus. de his animalia in tribus locis quod sunt, in aere, in aqua, in terra, a. summa parte Kad> infimam descendam. primum tuomen nominem alites Kab> alis, volucres a volatu; deinde generatim; de his pleraeque ab suis vocibus ut haec: upupa, cuculus, corvus, 76 irundo, ulula, bubo; item haec: pavo, auser, gailina, columba. sunt 15 quae aliis de causis appellatae, ut noctua, quod noctu canit ac vigilat, lusci<ni>ola, quod luctuose canere existimatur atque esse ex Attica Progne in luctu facta avis. sic galeritus et motacilla, altera quod in capite habet plumam elatam, altera quod semper movet caudam. merula, quod mera, id est sola, volitat; contra ab eo graguli, quod 20 gregatim, ut quidam Graeci greges yEgycga. ficedula<e> et miliariae a cibo, quod alter<a>e fico, alterac milio fiunt piugues. 77 12. aquatilium vocabula animalium partim sunt vernacula, partim peregrina. foris mur<a>ena, quod [tvcava graece, cy[tyibium et thynnus, cuius item partes graecis vocabulis omnes, ut melander atque 25 uraeon. vocabula piscium pleraque translata a terrestribus ex aliqua parte similibus rebus, ut anguilla, lingulaca, sudis; alia a coloribus, ut 5 Cf. Augustin. d. civ. d. IV 23 (T. Tatius addidit Saturnum, Opem, Solem, Lunam, Vulcanum, Lucem et quoscumque alios addidit, inter quos etiam Cluacinam Felicitate neglecta?). VI 10; -Dionys. Hal. IT 50, 3 11 13 Cf. Pest. 197a, 11 (alit~es> quac alis ac volatu); Isid. XII17, 3 sq. 11 15 Cf. I1sil. XII 7, 39 (bubo a sono vocis) 11 16 Cf. Pest. 174a, 4 cunt Paulo 175, 1 (noetna a tempore noctis quo canit vel volat) 1120 Cf. ad 12, 6; Pest. Pauli 124, 4 (merum... unde et avis merula nomen accepit quod solivaga est) 11 21 Cf. ad 12, 6; Fest. Pauli 97, 19 (arstecedente glossa 'graculi': greges ex Gracco dicti, quos illi yE'pycea solent appellare) 11 27 Cf. GL. II O1, 10. 115, 13; Isid. XII 6, 41; Plin. XXXII 154 (a nullo auctore nominati sudis latine appellatus...) 1 sq. hecral6: core Seal 11 2 ea re: coer JJ1ue I linguamolent 11 3 *floreue. dioiouiv: cor-r illue 7 1 serpent 11 8 dianq: core Ald 11 10 attinet. iaec deinceps mortalis cx mortales 11 13 nomen omnium Mlue I alii I deince generatj, g ex I (post de iterurn incohato I[nde]) 1I 17 add, Vict Vi 18 galericus 1121 gergera j add ed. VCen. 24 peregrina foxis- Murena qd mirenaI CyTYBiUm-: corr Ald 25 thinnus 27 ljgula casudis: corr AId

Page  25 LIBER V 74-81 25 haec: asellus, umbra, turdus; alia a vi quadam, ut haec: lupus, canicula, torpedo. item in conchyliis aliqua ex graecis, ut peloris, ostrea, echinus. vernacula ad similitudinem, ut surenae, pectunculi, ungues. 13. sunt etiam animalia in aqua, quae in terrai interdum exeant 78,s (alia graecis vocabulis, ut polypus, hippo<s> potamios, crocodil[llos, alia latinis, ut rana, Kanas>, mergus): a quo Graeci ea quae in aqua et terra possunt vivere vocant 4tLpijtw. e quis rana ab sua dicta voce, anas a nando, mergus, quod mergendo in aquam captat escam. item alia[e] in hoc genere a Graecis, ut querquedula t cerceris, alcedo, 79 10 quod ea aitxvcOv; latina, ut testudo, quod testa tectum hoe animal, lolligo, quod subvolat, littera commutata, primo volligo. ut <A>egypti in fiumine quadrupes sic in Latio, nominati lu~t>ra et fiber. lu~t>ra, quod succidere dicitur arborum radices in ripa atque eas dissolvere ab t litra. -fiber, ab extrema ora fiuminis dextra et sinistra maxime quod 1. solet videri, et antiqui februm dicebant extremum, a quo in sagis fimbr<i>ae et in iecore extremum fibra, fiber dictus. 14. de animalibus in locis terrestribus quae sunt hominum pro- so pria primum, deinde de pecore, tertio de feris scribam. incipiam ab honore publico. consul nominatus qui consuleret populum et senatum, 2o nisi illinc potius unde Accius ait in Bruto (39 B.3): 'qui recte consulat, consul ciat.' pr<a>etor dictus qui praeiret iure et exercitu; a quo id Lucilius (1160 1.): 'ergo praetorum est ante et pr<a>eire.' censor ad cuins censionem, id est arbitrium, ceuseretur populus. aedilis, si 8 Cf. 'TG. s. anas (a natando) et Isid. XII 7, 51 1 Cf. Serv. Dan. in Aen. Vl128 (saepe mergendo) 1I 9sq. Cf. TG. s. querquedula (%Eqx'6ijg) IOf. VI 88; Fest. Pauli 7, 16 (alcedo dicebatur ab antiquis pro alcyone); TG. s. alceclo 112 Cf. Plin. VIII 109 et XXXII 144 (fibri quorum generis lutras nusquam mari accepimus) 14 Of. Pest. Pauli 90, 3 (fiber genus bestiae quadripes... unde et flbras iocinerum et fimbrias vestimentorum dicimts) 11 19 Of. Non. 23, 31 ibique Varro de v. p. B.; Mart. Cap. V 483 (a nota vel etymologia, ut Graeci dicunt, sumimus argumentum sic: si consul est qui consulit rei publicao e. q. s.); Cie. de leg. I1 3, 8; GL. II 432, 25; Quintil. I 6, 32 (consul a consulendo); Isid. IX 3, 6 1121 Cf. Non. 23, 31 ibique Varro d. v. p. r.; Cic. de leg. 1113, 8; GL. II 432,261123sq. Cf. Non. 519,21; Pest. Pauli 58, 8; Isid. J-X 4, 13 1 Cf. Fest. Pauli 13, 7 (aedilis initlo dictus est [magistratus] qui aedium non tantum sacrarum, sed ctiam privatarum curam gerebat); Dionys. Hal. Vi 90; Theophilus Inst. paraphr. 1 2, 8; Dig. 12, 2, 21; GL. 1T432,26; Lyd. de mag. 135=p. 36, 4 W. (aediles,rob &yQavo`Lovg grt xccl vfr eVvjvcdfIvCt %akCter#, xa, n roivig vaobg 40 'PwjPcdot 4Xid'st xx2~oi5bsv) 1 chiljis 112 ostrea ex ostreq i 3 syren 11 5 poljpus I -*yppo potamios.: corrSp.; hippopotamios v 11 7 arphibia 1I 8 ana sanando (s lineolis separ. m. 2) 11 9 aliq I nnn:? v. test. 1Ialgedo 11 10 alcyon 11 11 egipti 11 12 lira bis: corr Turn (sed lytra): v. test. 11 13 dissoluere litt. ol vix easu oblitteratis 1 114 an: litore? (sic etiam Wi) 11 16sqq. post dict-us et Ter(tio) in extrernis versibus (13 et 14) add DRE AIMALIBYS 11 IINLOCIS TERRESThBVS (lineolas I ante IN et - infra I L C T rR B m. 2 ut vid) 11 20 taccius ex tatius m.. 2 (cc s. ser.) I 'sulciat.: eorr Schoe 1121 sq. an: a quo Ka>it?

Page  26 26 26 DE LJNGVA LATINA qui aedis- sacras et privatas procuraret. qviaestores a qu~a>erendo, qui conquirerent publicas pecunias et maleficia, quae triumnviri capitales nune conquirunt; ab his postea qui quaestionum iudicia exercent quaes<i>tores ~dicti. tribuni militum, quod terni tribus tribubus Ram-nium, Lucerum, Titium olim ad exercitum mittebantur. tribuni plebei, s quod ex tribunis militum primum tribuni plebei facti, qui plebem de82 fenderent, in secessione Crustumerina. dictator, quod a consule dicebatur, cui dicto audientes omnes essent. niagister equitum, quod summa potestas huius in equites et accensos, ut est sumnma populi dictator, a quo is quoque magister populi appellatus. reliqui, quod io, minores quam lii iagistri, di cti magistrat-as, ut, ab albo albatus. 83 15. sacerdotes universi a sacris dicti. pontufices, ut [a] Sc~a>evola Quintus pontufex maximus (Bremer I p. 57) dicebat, a posse et, facere, ut po[n]tifices. ego a poute arbitror: nam Ab his sublicius est, factus primum ut restitutus s~a>epe, cum ideo sacra et uls et cis 16. 84 Tiberim non mediocri ritu flaut. curiones dicti a curiis, qui flunt ut i n his sacra faciant. flamines, quod in Latio capite velato erant semper ac caput, cinctum habebant filo, f~i>lamines dicti. horum singuli cognomina habent ab co deo cui sacra faciulit; sed partim sunt aperta, partim obscura: aperta ut Martiali's, Volcanalis; obseura Dialis et 20 Furinalis, cum Dialis ab Jove sit (Diovis enim), Furi~n>alis a Farrina, cuins etiam in fastis feriae Furinales sunt. sic flamen Falacer a divo 8.5 patre Falacre. Sahii Ab salitando, quod facere in comitiis in sacrisa 1. Cf. F est 258a,, 59 cum Paulo 221, 15; Di'g. I 2, 2, 23. I113, 1, 1; Lyd. de mag. II129 -85, 1 TW. (rTs' IsyO'P8Vs vonvtdroeix &vri <roI> r~v Pfutixdir iyxxUL&103ov 4esvv&6'a Gs6cpvO'arov); Serv. in Aen. VI 432 (quaesitores sunt qui exercendis quaestionibus praesunt); Isid. ITX 4, 16; TG. s. quaestor 14 Cf. ~ 181; Lyd. de mens. IV 30- 88, 14 W. (9irtc'r-dj Ig 2rQd-g joleq ~0'Poopaexn'g clt' lyp,r~iflovg ij.pv~Ij aearoig O'vopae0tn %"Id etfoivot 41hj~T1a~zot); Dionys. Hal. 117; Pompon. Dig. 1, 2, 2, 20 8 Cf. Cic. de rep. 140, 63; GL. VII 74, 19; Fest. 198a,, 33; Seneca epist. 108, 31 Cf. Cic. de leg. 1113, 9 (equitatumque qui regat) 114 Cf. Serv. Dan. in Aen. II 166 (quidam pontifices a ponte subliejo.-. appellatos tradunt); Dionys. Hal. 1.173, 1. II1145; Plut. Num. 9 1115 Cf. Dionys. Hal. I1I145, 3 1 17 Cf. Fest. Pauli 87, 15 (quod filo assidue veletur, indeque appellatur flamen quasi filamen); Serv. in Aen. VIII 664 (a file quo utebantur~ flamines dicti quasi filamines Isid. VII 12, 18 sq.); id. in Aen. X 270; Plut. Qu. B. 40, Num. 7 (,zt xpEisccgrtvag 6vraq); Marcell. 'a 11 21 sq. Cf. VI 19. V11 45; Fest. Pauli 88., 16 (Fur~i>nalia sacra Furinae quam deam dicebant) 123" Cf. Dionys. Hal. -1I 70; Plut. Numi. 13 (ai,"r~g O' Xjcsomg cvr~g &"rmlijg ovian); additam. cod. Turon. ad Serv. Aen. V-111285 (Saiii... quos a saltu, quidani appelS 4 add Mommsen c. al. (cf. test.) 11 5 sq. titifi.0 Ohlm et mittebantur tribuni 10 dictatoris A. Sp. (ex falso Grothii de F testimonio) 1) 12 Pontvfices (corr nt. 2) 13 dicebat ex dicebant m. 1 ut vid (n lineola del) 11 14 del Turn; an: po~te>nticis flees? cf. V 4 15 1 & uis & gis 1 18 add Canal (cf. test.) 1 21 furialis a furrida (furina Ald) 122 feriý (sic) 123 in comitiis suspectum (cf. adn.)

Page  27 LIBER V 81-88 2 27 quotannis et solent et debent. Luperci, quod Lupercalibnts in lupercali sacra faciunt. fratres arvales dicti qui sacra publica faciunt propterea ut fruges feraut arva: a ferendo et arvis fratres arvales dicti. sunt qui (F-uncsi. p. 116,) a fratria dixerunt. fratria est graecum voca5 bulum partis hominum, ut KNe>apoli etiam nune. sodales Titii dicti *** quas in auguriis certis observare solent. fetiales, quod fidei 86 publicae inter populos praeerant: nam. per hos fiebat ut instum conciperetur bellum et tilde desitum, ut f~oedere fides pacis constitueretur. ex his mittebantur, ante quam conciperetur, qui res re10 peterent, et per hos etiam nune fit foedus, quod fidus Ennius (p.'238 V.-) scribit dictum. 16. in re militari pr~a>etor dictus qui praeiret exercitui. impe- 87 rator ab irnperio populi qui eos, qui id attemptasse~n>t, t~oppressi hostis. legati qui lecti publice, quorum opera consilioque uteretur 15 peregre magistratus, quive inuntii senatus aut populi essent. exercitus, quod exercitando fit melior. legio, qnod leguntur milites in delectu. cohors, quod ut in villa ex pluribus tectis coniungitur ac quiddam fit s88 unuim, sic hic ex manipulis pluribus copulatur (cohors quae in villa, qnod circa eum locum pecus cooreretur, tametsi cohortem in villa 20 Ypsicrates [Funai. p. 107] dicit esse graece xo'Qrov apud poetas dictum). manipulus exercitus minima[s] manus quae unum sequitur signum. centuria qui sub uno centurione sunt, quorum centenarius latos dicunt); Fest. 326b, 32 (Salios a saliendo et- saltando dlictos e. q. s.); Ovid. Fast. Ill 38; Serv. in Aen. VIII 663; Porphyr. in Bior. c. I136, 12; Isid. X VI150 -(Kriegshammer 88) 5 Cf. Strabo V 246 11 7 Cf. Non. 529, 17 ibique Varro d. v. jp. B.; Serv. Dan. in Aen. IV 242 (fetiales a foedere: cf. Serv. in Aen. I162 = Isid. XVIII 1, 11); Liv. I132; TG. s. v. il 10 Cf. Fest. Pauli 84, 1; Serv. Dan. in Aen. VIII 641 (Cicero foedera a fide putat dicta); Liv. V 51, 10; Isid. X VIII 1., 11; TG. s. foedus 11 12 Cf. ~ 80 11 13 Cf. Lyd. de miag. III13 = 89, 13 WV. (,r 0"d& Iv~zvearogog ezuOVVjtOV... aoxlirow og 'OOa4roxoarci 'og xstBV s),'Clwrog Tr' n "r.1k~ov) I 14 Cf. VI 65 11 15 Gf. Ulpian. Dig. XXIX 1, 1 (exercitus... nomen ab exercitatione traxit) (f 16 Cf. VI 66; Non. 57, 4 ibique Varro d. v. p. B. (a clilectu militum... ab electione); Pint. Born. 13 (ex2.l4 d zyscb'v rc-a loyc'&g et'vall TVg p ax4tiovg iEX nvr~ow); Fest. Pauli 73, 16 (dilectus militum... a legendo); Isid. IX 3, 46; TG. s. v. 11 17 Cf. Isid. XV 9, 1 1f 21 Cf. Non. 556, 3 (manipuli sunt manus militum vel collectl i in); Don. in Enn. IV 7, 6 cttm Eugr.; Isid. IX 3, 50. X VII 9,ý 106. X VIII 3, 5; TG. s. v. f 2 2 Cf. Serv. in Aen. IX 160; Fest. Pauli 53,129; Lyd. de mag. 19 15, 2 TVý(E%. (x6rnjg rorvrud~'ijg ýYSPt"Va n7COiW'q8v`E~17vsc tdv a~'r~o,'Poptairo& c(Tr xroveteova xaloi-6tv); TG. s. v. 3 f<efrratres Canal 11 5 sq. patris snppi TurnI nunc sodales I lac sign Last suppiens ab tituis [immo titis] avibusf 8 in desitum (scil. bellum) Lachrn duce Poprna et Mue, si d. Sk. duce Sp. 11 10 f~dus 11 11 sq. dictum in re inilitani. Pretor 13 oppssi: oppressit v 11 14 hostis. (li in ras) 11 15 peregre ex peregr& nt vid f 18 his: corr Mue I poptatur 11 19 cooreret (non coereret) 1f 20 ipsicrates: Hypsi.. crates Aid I grece ex greco I cohorton: corr Turn 11 21 manipulos et minimas: corr Sp. 11 22 quý: corr Mue; an: qua?

Page  28 28 28 DE LINGYA LATINA 89 iustus liumibrus. milites, quod trium milium primo leglo fiebat ac siugulae tribus Titiensium, Ram-nium, Lucerum milia militum mittebaut. hastati dicti qui primi hastis pugnabanht, pilanui qui pilis, principes qui a priucipio gladiis; ea post commutata re militari minus illustria sunt. pilani triarii quoque dicti, quod in acie tertio ordiue 5 extremi[s] subsidio deponebantur; quod hi subsidebant ab eo subsidiumn dictum, a quo Plautus (Friv. V): 'agite nune, subsidite omues 90 quasi soleut triarii.' auxilium appellatum ab auctu, cum accesserant ei qui adiumento esseut alieuigeuae. pr~a>esidium dictum qui extra castra praesidebaut iu loco aliquo, quo tutior regio esset. obsidium 10 dictum ab obsideudo, quo minus hostis egredi posset. iu~si>di~a>e item ab [ab]sedeudo, cum id ideo facererit quo facilius deminuereunt hostis. duplicarii dicti quibus ob virtutern duplicia cibaria ut dareutur 91 institutum. turma terima (E iu U abuit), quod terdeni equites ex tribus tribubus Titiensium, Ramnium, Lucerum fiebaut. itaque primi 15 siugularum decuriarum. decuriones dicti, qui ab eo iu singulis turmis sunt etiam nuuc terni. quos hi primo administros ipsi sibi adoptabaut, optiones vocari coepti, quos uuuc propter ambitionem tribuni faciunt. tubicines a tuba et canendo, sirnilfiter hiticines. classicos a classe, qui item coruu[u]o canu~ri>t, ut turn cum classes comitiis ad 20 comit~i>atum vocaut. 92 17. quae a fortuna vocabula, iu his quaedamn minus aperta ut 1 Of. Lyd. delemens. -IV 72 - 124, 12TW. (Zt:2ovg yaSp vz"6ZUtag 0 6 'PogeS2o 6"TE'Ivrcag zQo~ccyoQsVvopEv~v); Dig. XXITX 1,ý 1 (.. aut a numero mulle hominum);ý Dio frymi. V 8; Isid. IX 3, 32; Suet. p. 318, 5 R.; Syncell. p. 367 1 3 Cf. 1G. s. hastatus IOf. PFest. Pauli 204, 11 (pilani pilis pugnantes); Lyd,. de mag. 146 - 48, 16 W. (7rtICdCtot &XOoirTtcrd)15 Of. Veget. III 14; TG. s. triarii 16 Of. Pest. 306p-,. 4. 193a,' 19; Pauli 223, 1 11 8 Cf. Pest. Pauli' 17, 16 (auxiliares... dicti ex graeco vocabulo cc"entg quocl nos dicimus...auctionem) II 9 GL. II1118, 8 (pracsideo praesidium) 1 11 Of. Serv. in Aen. XI 0531 (insidere est dolose aliquem cxspectare: unde et insicliae nominatac sunt) = Isid. X 152 11 14 Of. Pest. 355a, 6 (turmam.. ait Curiatius quasi terimana: quoci terdeni. terni eisdem verbis nisi quod ex eo pro ab co): v. Kriegshammer 95 1 17 Of. Pest. 198b, 11; Pauli 184,ý 13 (in re militari optio appellatur is, quem clccurio aut centurio optat sibi.rerum privatarum ministrum e. q. s.); Non. 68, 1 ibique Varro d. v. p. BR.; Pint. Galb. 24; Lyd. de may. I 46- 47, 4Th. (03inhv~g uaQcol'v", i) QCoLLavrgt); Don. i~n Pun. V 8, 27 1 19 Of. Pest. Pauli 116,, 16; Oaesell. Vind. apud Gell. XX 2; UL. I128,1 14 = 38,1 5. 87,ý 16. 5-41,P 24; suppi. 74, 28; TG. s. liticen et tubicen 20 Of. VI, 92; Qaintil. I16, 33 (iam sit et' classis a calando); GL. -III 482, 24 (classe... fac derivativum. Classicus e. q. S.) 2 sinagula[e] Groth 1 5 triani 1 6 del Aug c. al. 1 7 subsidete: corr Laet J1 11 III ie: corr Sp. 11 12 absiciendo: corr Sp. 1 17 sunt. Etiam 1 18 cqpti J 5abition6 1 19 litigines: corr liuol I 20 cornu (ex curnu) u0: eorr JMommsenI canit ý 21 add Vertr

Page  29 LIBER V 88-95 29 pauper, dives, miser, beatus, sic alia. pauper a paulo lare. mendicus a minus, cui cum opus est minus tnullo est. dives a divo qui ut deus ni[c]hul indigere videtur. opulentus ab ope, cui eae opimae; ab eadem inops qui eius indiget, et ab eodem fonte copi[i]s ac copios sus. pecuniosus a pecunia magria, pecunia a pecu: a pastoribus enim horum vocabulorum, origo. 18. artificibus maxima causa ars, id est, ab arte medicina ut sit 93 medicus dictus, a sutrina sutor, non a medendo ac suendo, quae omnino ultima huic rei. *** earum rerum radices, ut in proxumo libro lo aperietur. quare quod ab arte artifex dicitur nec multa in eo obscura, relinquam. similis causa quae ab scientia voca(n>tur aliqua ut prae- 94 stigiator, monitor, nomenclator; sic etiam quae a spatio quodamn dicuntur, cursor, natator, pugil. etiam in hoc genere quae sunt vocahula, pleraque aperta, ut legulus, alter ab oleis, alter ab uvis. haec 1.r si minus aperta: vindemiator, vestigator et venator, tamen tidem, quod vindemiator vel quod vinum legit dicitur vel quod de viti id demunt; vestigator a vestigiis ferarum quas indagatur; venator a ventu, quod sequitur tverbum adventum et inventum. 19. haec do hominibus: hic quod sequitur de pecore, haec. pecus 95 2o ab eo quod [per]pascebant, a quo pecora universa. quod in pecore 1 Cf. Isid.'X 176 (menlicus Jictus quoi minus habet unde vitam degat) 11 3 sqq. Cf. TG. s. copis; Non. 84, 19 et 30, 32-; GL. 11 321, 24 (vetustissimi tamen etiam fscil. praeter 'Ops' et 'inops] hie et haec et hoc ops et cops pro opulentus et copiosus proferebant) 11 5 -Cf. ~ 95; Ff est. 213a, 20 (a pecore ut pecunia); Pauli 23, 8; Plun. XXXIII 43 (nota pecudum, unde et pecunia appellata); Comum. VI praef.; Non. 42, 22 ibique Cic. de rep.; GL. TVII 5525, 6. 8; I 107, 33; Lyd. de iag. I 21 24, 21W.ý (ev 1'4e rear g Qatg rr'z Oig 'x~j6s fovrE Ogi zevz xat, rO'V vojkcT'Lx0v ZLPw0VriSg fliov... r au'COv flCaotU'Cv &ZxýLo~vrov LEt)'P ctE&yAcC XCU XeZ'i7tk'cr CC OV11Eysv KUi7r> c(XzcCOV jOsv caX J rsVovvtaV Xa3 avr xov' zra X"tazra xaclovot); Ovid. Fast. V 280 117 sqq. Cf. GL. 11 434, 1 (artium vero nomina..-. onnia post verba naturaliter sunt accipienda... suo post sutor... moneo monitor curro cursor...) 11 12 Cf. Feet. 138b, 29 11 14 Of. VI 66 ('unde recte Canal concludit deesse nihil); -Fest. Pauli 115, 14 1I 15 Of. ad ~S 37 11 17 Cf. VIII 53; Isid. X 282 (venator quasi venabulator a venabulo). XVIII 7, 4 (vonabula... quia venientem excipiunt) 11 19 Cf. Serv. Dan. in Aen. I 435 (pecus... a pascenlo); schol. in Georg. IV 168 (pocus autem vetuste, quia omnia animalia pecora dicebant); Isid. XII 1, 6 (goneraliter autem omne animal pocus a pascendo vocatur) et XII 6, 1; adde Non. 158, 31. 460, 2; TG. s. v. 2 sq. cui quam C!anal (et multo pro nullo) I an: nummo? /// qui ut (er. ut) 4 del Turn (cf.test.) 115 apecua 11 7 ab s. scr. vi. 1 ut vid 11 9 lac sign et hac enim suppl Beitzenstein 11 13 natator (tor lineola in cor corr fl?. 1 ut vid) 11 15 ide(- lineola del m. 2 ut vid); an: Kmemoratu>i dem? dicam Sk. 11 16 legore: corr Sp. 11 17 quas<i> indagator Laet I ventu scil. ferarum 11 18 an: venabulo? cf. test. (ferarum A. Sp. duce amico Ang)

Page  30 30 30 DE LJNGVA LATINA pecunia turn pastoribus eo-nsistebat et standi fundamentum pes (a quo dicitur in aediflejis area pes magnus et qui negotium instituit pedem posuisse), a pede pecudem appellarunt, ut ab eodem pedicam et pedisequum et peculatoriae oves aliudve quid: id enim. peculium primurn. lime peculatum publicum primo tut eum pecore diceretur multa et 5 96 id esse~t> coactum in publicum, si erat aversum. ex qua fruetus maior, hi[n]e est qui graeeis usus: <sus>, quod V~, bos, quod O3oi-, taurus, quod Kxocv3pog>, item ovis, quod O'hg: ita enim antiqul dicebant, non ut nune t~6Iparov. possunt in Latio quoque ut in Graeeia ab suis vocibus haee eadem fleta. armenta, quod boves ideo maxime 10 parabant, ut inde eligerent ad arandum; inde arirnenta dicta, postea I tertia littera extrita. vitulus, quod graeee antiquitus lrco',ant quod plerique vegeti, vegitulus. iuveneus, iuvare qui jam ad agrum colen97 dum posset. eapra carpa, a quo seriptum 'omniniarpae eaprae'. ireus, quod Sabini fireus; quod illie fedus, in Latio rure [h]edus: qui in 1.5 urbe ut in multis A addito aedus. poreus, quod Sabini dicunt tapruno poreo por; i~n>de poreus, nisi si a Graeeis, quod Athenis in libris 1 Cf. Varro d. r. r. 1I11, 11 (a quibus ipsa pecunia nominata est: nam omnis pecuniac pecus fundamentum); Serv. in Buc. 132 (omne patrimonium apuci maiores pecnlium dicebatur a pecoribus in quibus eorum constabat universa substantia: nude etiam pecunia dicta est a peculio) Isid. Vf25, 5. X VI 18,ý4: v. Lachm KZ. Schr. 11163 11 4 sq. Cf. Plut. Poplic. 11 (r&a'g OV'Gag ief & vbiv &-n" r6-Ov ZxqoflrOw 7rxvsnoItaXU1oi6b); Pest. 213a, 18 (peculatus est rnunc quidem qualecumque publiCUM furtum, sed indueturn est a pecore, ut pecunia quoque ipsa) = 237a1p 13 (peculatus furtum p. e. q. s.); Pauli 75, 11. 23, 8; TG. s. peculium (W~illers de Verr. Fl. 21 sqq.; Kriegshamiier 94) 1 7 sq. Cf. Varro d. r. r. 114, 9 (sus graece dicitur vg); GL. II125, 1. 27, 23. 455, 8 (&Oi5 bos); Isid. XII 1, 29 sq. (taurus graecum nomen est sicut et bos... bovem Graeci flof~v dicunt); TG. s. v. 1 8 Cf. GL. 11 17,117. 253, 19 (' t9 ovis) 11 11 Cf. Colum. VI paf amnou duoi unude etiam iumenta et armenta nomen a re traxere quod nostrum laborem vel onera s-ubvectando vel arando invarent); Isid. XII 1, 8 (aiii armenta tantum bores intellegunt ab arando quasi aramventa) 11 12 Cf. Varro d. r. r. 11 1, 9. 5, 3; antiqu. humi. ap. Gell. X-1 1, 1; apud, Columi. VI pruef; Pest. Pauli 106, 7; Serv. Dan. I 533; -Isid. XI1 1, 32; Hesych. s. 'IrcJo6g 11 13 Of. Censorin. d. d. n. 14,2; TG. s. invencus 11 14 Cf. frgm. 84 WV.; d. r. r. 1-1 3, 7 (a carpendo eaprae); Pest. Pauli 48, 14 (quod omne virgultum carpant); Isid. X-1-1, 15 f1 14 sq. Cf. frgmi. 58 W. =GL. VII 111, 5. 69, 9 (haedos... faedi.. apud antiquos; item hircos, quoniam eosdem aeque fircos vocabant) = 81, 12. 13, 9 (frrcum - hircum); Quintil. I 5,* 20 (aedos ircosque); Serv. in Aen. VII- 695; TG- s. haedus 1 C. consistebat D6pastoribus (C- D m. 2 ut vid) 11 3 posusse 11 4 peculiariae Lachm (peculiares A. Sp.) 11 6 publied. primo J an: primo, furtum cum? (furtum post peculatum suppi Vertr) 11 7 del Mue I graecis scil. vocabulis I.hyO?. BVS (ov supra y ser. m. rec. quod spectat ad v) 11 8 ois: corr Bent 119 baton. 11 11 parabant ex parabant lineola del m. 2 ut vid) 11 12 italos 11 13 nigitulus: corr Laet louare I1 15 sanini IfqdusI q in urbe ante hedus del 11 16 sauini dicto: corr Laet apruno porc~o poride (cf adn.) I add Turn.

Page  31 LIBER V 95-101 31 sacrorum scriptu~m> est tporcae porco. aries tqui ear dicebant ares, 98 veteres nostri ariuga, hine ariugas. haec sunt quorum in sacruficiis exta in olla, non in veru coquuntur, quas et Accius(p.,2271.2) scribit et in pontificiis libris (p. 18 Preibisch) viderus. in hostis eam dicunt 5 jariuger quae cornua labeat. quoniam si cui ovi mari testiculi dempti et ideo vi natura versa, verbex declinatum. pecori ovillo quod 99 agnatus, agnus. catulus a sagaci sensu et acuto, <ut Cato> Catulus; himo canis, nisi quod ut tuba ac cornua [quod], signum cum dent[e], canere diountur, quod hoe item et nootuluous in custodia et in venando lo signrum voce dat, canis dictus. 20. ferarum vocabula item partim peregnina, ut panthera, leo too (utraque graoca, a quo etiam et rote quoddam panther et le<a>ena et mulierdula<e> Pantheris et Le<a>ena), tigris qui est ut leo varius, qui vivus capi adhuo non potuit. vocabulum e lingua armenia: nam ibi,5 et sagitta et quod vehemontissimum flumen dicitur Tigris. ursi Lucana origo vel, unde illi, nostri ab ipsius vooe. camelus suo nomine syriaco in Latium venit, ut Alexandrea camelopardalis nuper adduota, quod erat figura ut camelus, maculis ut panthera. apri ab eo quod in locis ioi asperis, nisi a Graecis quod hi <c>aproe. oaprea a similitudino qua20 dam caprae. cervi, quod magna cornua gerunt, gervi, G in C mutavit ut in multis. lepus, quod Sicu<li, ut Aeo>lis quidam Graeoi, diount 1 Cf. Varro d. r. r. II 4, 17 (porcus graeoum est nomen antiquurn, sed obsouratum) 11 2 Cf. Yost. Pauli 100, 6 (harviga dicobatur hostia e. q. s.); NYon. 120, 20; Don. in Phorm. IV 4, 29 (haruspex ab hariga eius nominatur. nam hariga hostia dicitur ab hara e. q. s.); GL. VII 73, 9 (arispex ab ari[u]ga quae est hostia, non aruspex); T-G. s. arvigas; Jesych. s. &i"QXa 11 3 Cf. ~ 104 71 7sqq. Cf. IX 74 et ad VII 46; GL. 1 121, 16 (quod est catus Cato); Don. in Andr. V 2, 14; Isid. XII 2, 25 (a canore latratus... unde et canere. nihil autem sagacius oanibus); Augustin. d. c. d. IV 21 11 11 sq. Cf. Isid. XII 2, 8 (de panthere) et XII 2, 3 (de leone); adde frym. libri 111 4 (6 W.) 11 12 Cf. TG. s. panthera (genus quadripedis vol retis et rete auc-pale); Serv. in Georgy. II 245 (leaena autem graecu est e. q. s.); GL. I 146, 13, al. j1 13 Cf. Plin. VIT 127 (a celeritate Tigris inoipit vooari: ita appellant Medi sagittam) Isid. XII 2, 7 11 16 Cf. Isid. XII 2, 19 11 17 Cf. Plin. VIII 69, al. 11 18 Cf. Cassiod. in psalm. 97, 13; Quint. I 6,13; Isid. XII 1, 27 (aper a feritate) 11 19 Cf. Isid. XII 1, 15 11 20 Cf. Fest. Pauli 54, 15 (quod x'eorcc id est oornua gerat); Serv. in Aen. I 184 Isid. XII 1, 18 f1 21 Cf. de re r. III 12, 6 (a graeoo vooabulo antico quod eum Aeolis s'lxopwv appellabant); adde fragm. e rer. div. 1. XIV apud Gell. I 18, 2 1 soripta I porooe (del poroo) Keil Ian: quidam dicebant <ut> l~nen? 2 an: hine ariga et mox (v. 5) arigam? cf. test. 11 3 ollo 11 5 is cui: oorr Lindemann 11 6 ut natura: corr Sciop 11 7 supplevimus (of. test.): ubi prius catulus Sp. del, posterius Mue 11 8 ann: nisi quoJ? I cornua ex oorpua I seol A. Sp.I del Viot 1I 9 nootulucus (non nootu lubus) 11 12 sq. distinximus I etid et (sic) I pantherum A. Sp. I add Iossignol II 17 alexandrea (lineola disiunxit mt. 2) 11 19 add Bent (Kx>&%oot) 11 20 oorui G - In-C. 11 21 sioulis: supplevimus (cf. test), Siouli o. Sp.

Page  32 32 32 DE LINGVA LATINA )L'ot v. a Roma quod orti Siculi, ut annales veteres nostri dicunt, fortasse line illuc tulerunt et hie reliquerunt id nomen. volpes, ut Aelius (Functi. p. 69) dicebat, quod volat pedibus. 102 21. proxinia animalia sunt ea quae vivere dicuntur neque habere animam, ut virgulta. virgultum dicitur a viridi, id a vi quadam, hu- 5 moris; quae si exaruit, moritur. vitis, quod ea vini origo. malum, quod Graeci KA>eolis dicunt ýtaPýov. tPillus inglaris, quod cum haec flux antequam purgatur similis glandis, haec glans optima et maxima a love et glancle iuglans est appellata. eadem nux, quod ut nox aerem. ins humus sucus corpus facit atrum. quae in Kh>ortis naseuntur, ahia pere- lo grinis vocabulis, ut graecis ocimum, nienta, ruta quam. nuno 'fyavov appellant; item caulis, lapat~h>iurn, radix: sic enim antiqui Graeci, quam nuno QcaTUVOV; item haec graecis vocabulis: serpyllmm, rosa, una littera commutata; item ex his graecis latina xoýfav4QOV, x)adri, Xn v'itvov; item lilium. ab 2s~~ et malva, ab ttA Cqet is 104 sisymbrium. a ateiivpO91Q(o. vernacula: lact~u>c~a> a lacte, quod olus id habet lact; brassica ut p~r>aesica, quod ex eius scapo mi-nutatim praesicatur; asparagi, quod cx asperis virgultis leguntur et ipsi scapi aspeni sunt, non leves;- nisi. graccum: illic quoque cuimi dicitur a~zaqyoý.cucumeres dicuntur a curvore, ut curvimeres dicti. fruetus, -:,o a ferundo, res e ae quas fundus et ea [e] qu~a>e in fundo format ut 2 Of. Quintil. I16, 33' (vulpes volipes); GL. VII 112, 4 (vulpes quasi volipes [vel -volupedesi); -Isid. XIIT 2, 29; Aiieed. IHelv. 180,2 1 5 Cf. isid. XVII 6, 18 (virga... yci a, viriditate) 1 6 Cf. ~ 37 1 8 Serv. in Buc. VIII 29 (iuglandes vocantur quasi lovis glandes) - Isid. X VI-I 7,,21; Gavius Bassus ap. JJacr. III 18, 3 (iugians arbor proinde dicta est ac lovis glans); Non. 122, 30; TG. s. iuglandes; Aiiecd. IHelv. 180,4 11 11 Cf. de r. 9% I131, 4; Pest. 181b, 7 (ocimum graccum..jICf. sehol. Nicandr. 528; Dioseor. III145; Hesych. s. 6vrc'; GL. I 553, 26; TG. s. ruta 112 Cf. Hesycht. s. Q'cpapcid (Tp06cpov Jd" cpni at J ti5L e"tx'c Qceqai'iaug 'sE61I.ag, v&hcitydac'laQdq(ag); adde schol. Oruqu. in Nor, sat. IIS18, (radices Q'a~avot) et TG. s. radix et raphanus 1 13 Cf. Serv. in Buc. II111 (pro herpyllo serpyiluma)- Isid. III13, 3 1 16 sq. Cf. GL. -IV 7, 4 (quidam putant hoc lact debere dici, sed non legi -nisi in Yarro-ne de lingua latina); Isid. XVII 10, 11 (Lactuca.. quod abundantia lactis exuberat); Mart. Cap. I1I 307 (lact); GL. 1 102,1?4. 303,76; II 21, 9; V' 48, 22. 199, 10. 326, 25; VIJ 472, 1; VIIT 95, 13 1 17 Cf. Pest. Pauli 31, 18 (brassica a praesccando est dicta); Hesych. s. Poacct6>zxn 11 18 sq. Cf. Fest. Pauli 19, 11 (asparagus herba dicta, quod in aspero virgulto nascatur); TG. s. v. (qui virgas habet asperas); Isid. X VII 10, 19 (quod sit spinosus et asper sit frutex emus) 1 21 Cf. Farrm d. r. r. 1 23, 1 (fructum arbitror esse fundi cum qui ex eo satus nascitur utilis ad aliquam rem); Gai. II1203 (fructus qui in illo -fundo nati crunt) 1 LepoRuN -1 2 id ex hoc114: inter; et ea lineola delI (vix 1) 11 7 malon ant lac est post pinus (sic Mue) aut latet corru~pteia (flux A. Sp.) 111 sq. rTCrdaNO N 13 raphan-C: corr Scat 1 14, sq. coliandron malachen cyminon I urio malba malache 1 16 sisimbrifi a sysibrioI lacte a lacte 1 17 lact. Blassica (corr Laet) passica: eorr Turn duce Aid 1 20 asparagus 1 21 a fruendo Turn ea equas et ea equc: corr A. Sp.

Page  33 LIBER V 101-108 33 33 fruamur. hine declinatae fruges et frumentum, sed ea e terra; etiam frumentum, quod Kad> exta ollicoqua solet addi ex mola, id est ex sale et farre molito. uvae ab uvore. 22. quae mauu facta sunt dicam, de victu, de vestitu, de instrumento 105 5 et si quid aliui videbitur his aptum. de victu antiquissima puls; haec appellata vel quod ita Graeci vel ab eo unde scribit Apollodorus (hist. Gr. fragm. Ip. 46211.), quod ita sonet cum aqua<e> ferventi insipitur. panis, quod primo figura faciebant, ut mulieres in lanificio, panus; posteaquam ei figuras facere instituerunt alias, a pane et faciendo panificium to c<o>eptum dici. hinc panarium, ubi id servabant, sicut granarium, ubi granum frumenti coudebant: unde id dictum, nisi ab eo quod Graeci id txio0'xxqv9 a quo a Graecis quoque tgranum dictum in quo ea quae conduntur. hordeum ab <h>orrido. triticum, quod tritum e spicis. lo1 far a faciendo, quod in pistrino fit. milium a graeco: nam id pEtli'vqj. n libum, quod ut libaretur, priusquam essetur, erat coctum. testuacium, quod in testu caldo coquebatur, ut etiam nunc Matralibus id faciunt matronae. circuli, quod mixta farina et caseo et aqua circuitum aequabiliter fundebaut. hos quidam qui magis incondite faciebant vocabant 107 lixulas et similixulas vocabulo sabino: itaque tfrequentia Sabinis. a 20 globo farinae dilatato, item in oleo cocti, dicti [a globo] globi. crustulum a crusta pultis, cuius ea, quod ut corium et uritur, crusta dicta. cetera fere opera a vocabulis graecis sumpta, ut thrion et placenta. quod edebant cum pulte, ab eo pulmentum, ut Plautus (Aul. 316, 108 Mil. 349, at); hine pulmentarium dictum: hoc primum debuit pasto1 Cf. Don. in Eun. IV 7, 46 (a frugibus, quae quod his fruamur ita dictae sunt: unde fructus et frumentum) 11 2 Cf. ~ 98; Test. Pauli 23, 14 (itaque anlicocia [aulicocta?] exta e. q. s.); TG. s. extar; v. Kretzer de Boman. vocab. pontif. 50 11 3 Cf. Test. 141, 31 (mola etiam vocatur far tostum et sale sparsum, quod eo nolito hostiae aspergantur); Pauli 110, 5 (mola, id est farre molito et sale); Serv. Dan. in Aen. IV 517 (mola id est farre et sale, quam molam salsam a molendo appellant); GL. V 477, 23 1 Cf. Serv. in Buc. X 20 (uvidum... unde et uvae dictae sunt); GL. VII 543, 29 i1 6 Cf. Athen. XIV 648 B 11 10 Cf. Non. 47, 14 11 13 Cf. Augustin. de dial. 11, 6 Crec. (per id quod continetur, ut si quis horreum mutata littera adflrmet ab hordeo nominatum); Isid. XVII 3, 10 (quod... aridum ante fiat) Cf. Isid. XVII 3, 4 (vel a tritura...); TG. s. granarium 11 14 Cf. Test. 157, r17 (milium... Graecae stirp(i>s iudicant esse, cum id illi ixE'yxQo' vocent; tam hercules quam panicum p&;tfWnv) 11 15 Cf. VII 44; Ovid. Fast. VI 531 11 24 GL. 7 73, 7: pulmentum et pulmentarium dicitur... Varro autem ad Ciceronem V pulmentum ait, quod id cum pulte esse(n>t, et inde pulmentarium dictum; cf. I7sid. XX 2, 27 2 qd exta ollico quo: corr Turn 11 7 add Turn 11 8 postea quf I1 12 KPOI(CN: H xoxxov Bent et Seal (cf. TG. s. 'granum) 11 13 horred 11 14 MCAII4C (suprascr. m. 2) f1 15 ess& ut erat: corr Turn 11 18 Hoc 11 19 semilixulas v fIsauino I an: frequenti in <usu> Sabinis? 11 20 seel Mue 11 21 & urit (sic): exuritur v Varro do ling. lat. 3

Page  34 34 DE LINGVA LATINA ribus. caseus a coacto lacte ut co~a>xeus dictus; dein posteaquam desierunt esse contenti his quae suapte natura ferebat sine igne, in quo erant poma, quae minus cruda esse poterant decoquebant in olla. ab olla olera dicta, quorum ta gerere cruda olera. e quis ad coquendum quod e terra eru~itu>r[e], ruapa, unde rapa. olea ab ela>ea; 5 1o0 olea grandis orchitis, quod eam Attici torchen mora. hine ad pecudis carnem perventum est. jsuilla, sic ab Ka>liis generibus cognominata. hane primo assam, secundo elixam, tertio e iure uti c<o>episse natura docet. dictum assum, quod id ab igni assudescit: uuidum enim quod humidum, et ideo ubi id non est, sucus abest; et ideo sudan- 1o dum assum destillat calore[m], et ut crudum nimium habet humoris, sic excoctum parum habet suci. elixum e liquore aquae dictum et 110 ex iure, quod iucundum magis conditione. succidia ab suibus c~a>edendis: nam id pecus primum occidere coeperunt domini et ut servarent sallere. tegus suis ab eo quod eo tegitur. perna a pede. 15 sueris a nomine eius. offula ab offa, minima suere. insicia ab eo quod insecta caro, ut in carmine Saliorum (p. 345 X.) est, quod in extis dicitur nunc prosectum. murtatum a murta, quod teo ad large 111 fartis. quod fartum intestinum crassundiis, Lucan<ic>am dicunt, quod milites a Lucanis didicerint, ut quod Faleriis Faliscum ventrem. fundo- 20 1 Cf. VI 43 (a lacte coacto) 11 6 Cf. Fest. 181b, 18 sqq. cum Paulo 180, 9 (orchitis genus oleae ex Graeco dictum) 7 Cf. GL. II 80, 4 (ovinus quoque ab ove et suinus a sue: nam ovilla et suilla diminutiva sunt... suina suilla ovina ovilla) 9 Cf. Isid. XX 2, 22 (quod ardeat quasi arsum) Cf. ~ 24; TG. s. uvidus; schol. in Verg. eel. X 20 = GL. VII 543,29; Suet. p. 294, 7 Ieiffersch. 1 10 Cf. Don. in Eun. II 3, 27 (sucus est humor in corpore quo abundant bene valentes) 12 Of. Fest. Pauli 76, 17 (elixa a liquore dicta) 11 13 Cf. Non. 171, 1 (dicitur et succidia [suicidia L] quod est laridum) 11 14 sq. GL. I 375, 17: veteres ambiguitatem appellationis vitantes et analogiam sequentes... a positione sallo, non sallio ut Sallustius... Varro ad Ciceronem quinto: lut servarent sallere' 11 16 Cf. uacr. VII 8, 1 (isiciurn, quod ab insectione insicium dictum amissione N litterae postea quod nunc habet nomen obtinuit); TG. s. ensicium 11 18 Cf. Plin. XV 118 (et alius usus bacae [scil. myrti] fuit apud antiquos, antequam piper reperiretur, illam optinens vicem, in quodam etiam genere opsonii nomine inde tracto, quod etiam nunc myrtatum vocatur) 11 19 Cf. GL. I 94, 14 (lucanica feminino genere intellegitur hira, hoc est intestinum aut aliud quod unusquisque intellegere voluerit); Martial. IV 46, 8 (et Lucanica ventre cum Falisco), al. 4 agerere (ger ex gen); an: a cruore? 1 5 etrý rure: correximus duce Turn (e terra erueretur) I add Vict 116 attico: corr Sp. I 4xilioeov Buttmann, -'QLV jzoQlav Canal I1 7 suilla ex suillj inter scribendum I <ut ab sue> suilla A. Sp. (ut c. al.); an: suilla <a sue et alia>? nisi plura desunt I ilis: corr Mue f1 8 hinuc 9 dicti ex dicta inter scribendum assuescit; an: assud~escit id est uv>escit? Vbidi 1 10 sq. sudando Laet I calor& 1 13 iuro 11 14 egperunt 1f 15 sallire (ef. test) 1I 15 % eo If 16 sue re I1 17 an: Saliorum <prosicium> est? of. Fest. Pauli 225, 15; Non. 220, 17; TG. s. 'prosiciae' 11 18 ea Laet I ad~ditur> A. Sp. J1 19 Ke> crassundiis Mue I add Laet: v. test.

Page  35 LIBER V 108-114 3 35 lum a huido, quod tut reliq'uae partes, sed ex una parte sola apertum; ab hoe Graecos puto rvcp2ov6"vr.VEQov appellasse. ab eadem fartura farcimina Kin> extis appellata, j a quo, in eo quod tenuissimum intestinum fartum, hila ab bilo dicta 11io quod ait Ennius (Ann. 14 Y.2): 'neque 5 dispendi[i] facit hulum.' quod in hoc farcimine summo quiddam eminet, ab eo quod ut in capite apex, apexabo, dicta. tertium fartum est longavo, quod longius quam duo illa. augmentum, quod ex immolata 112 hostia desectum. in iecore in por~ric>iendo a~u>gendi causa. magmenturn a magis, quod ad religionem, magis pertinet: itaque propter hoc l0 <mag>mentaria fana constituta locis certis quo id imponeretur. mattea ab eo quod ea gracce twrrv'nj. item Graecis singillatim theg-ovum bulbum. 23. lana Graecum, ut Polybius (fragrn. inc. 99 [104].11.) et Calli- 11g macbus (fragm. 408 Schn.) scribunt. purpura a purpur~a>e maritumae 1r) colore[nt], P~o>enaicum, quod a Poe-nis primum dicitur allata. stamen a stando,' quod eo stat omne in tela velamentum. subtemen, quod subit stamini. trama, quod tram~e>at frigus id genus vestimenti. densum a dentibus pectinis quibus feritur. ilium, quod minimum est hilum: id enim minimum est in vestimento. pannus graecum, ubi tea fecit. 114 2o panuvellium dictum a pano et voivendo fibo. tunica ab tuendo, corpore, tunica ut t indica. toga a tegendo. cinctus et ciingillum a cmngendo, alter urn viris, alterum mulieribus attributum. 2 Cf. Isid. XI1, 131 (,vqXv9 O~ vreQov) 13 sq. Cf. Varro in GL. I1102, 15 (hulum Varro rerum humanarum intestinum dicit tenuissimum, quod alii hillum appellaverunt); Non. 122, 5 (hillas intestina veteres esse dixerunt); Festus Pauli 101, 8; Pseudacr. in Hor. sat..114, 60 (hillae et huhl dicuntur salsa intestina e. q. s.); I1sid. X 186 14 sq. Cf. _praeter V 60 etiarn IX 54 16 sq. Cf. Amnob. VII 24 (apexaones longa-vi, quae sunt nomina et farcinainum genera e. q. s.); TG. s. v. 1 7 Cf. Arnob. VII 25; TG. s. augmentum 1 9 Of. Serv. Dan. in Aen. IV 57 (maiius augmentum); Arnob. VII124 s; f.; Fyest. Pauli 126,4 (magment~at~um magis augmnentatum); TG. s. magmentum 1110 Of. 1G. s. niagmentarium (ifp' oiZ ra" 6zXUyzva 'rtN5L*'Lt~va org flo3ltorg ze6qpFiovrat) IOf. TG. s. matia et mattia (ze~hpoece) 11 12 Non huc spectant quae 4picius p. 153 ex Varrone de bulbis adfert, quamquam huc rettulit C~anal 11 16 Cf schol. Bernb. in Ileaut. II13, 52 (ab eo quod subeat stamen [stamini?]); Serv. in Aen 111483 1120 Cf. TG. s. pannum; Non. 149,17; Ilesych. s. uznvlov (Zcera"XIaOV [i. e. zceioVn~tov]'' I) /reaxtog) 11 21 Cf. schol. in Pers. V 14; 1 quod (non ex> utraque parte S~p. (non c. Aid); an: quod in~elusum> reliqua e parte? 12 TYphloNENTEPON 13 farcirnina ex fac cimina ut vid I an: a quo <farticulmin; in?1 tenuissimum ex testinu-issimum (sti et - lineolis del m. 2 ut vid) 1 ab bilo 4 hila dicta. ililo qd[: corr Lachm 11 5emin& (s exp. m. 2) 11 8 sq. im poriendo: corr Sp.I add Turn c. al. I Ma'gnentS f11 10 imitarea: corr Turn I matte:- mattea (=--- cwrrin) Pojpma 111 sq. MATTYEI heq. Oud.- BVLBVlM* (quae lacunosa esse sensit Seal) 11 13 polibius 1151 colerent (colore, ut Lachm)I Peniefi1 peonis 11 16 veiument-um Ellis 11 17 add vim d. apud Aug 11 18 ad entib; I pectinis, is ex ii vel u 1 19 greensI ubi Aeolis z -vog Sp.; an: ubi E <pro> A facit? 21 ut induca Laet; an: ut Ktu>endica?

Page  36 36 36 DE LINGVA LATINA 115 24. arma ab, arcendo, quod his arcemus liostem. parma, quod e medio in omnis partis par. conum, quod cogitur in cacumen versus. asta, quod astans sol[l]et ferni. jaculurn, quod ut iaciatur fit. tragula a traiciendo. scutum Ka> sectura ut secutum, quod a minute consectis 116 fit tabellis. umbonis a graeco, quod ambonis. gladium C in G corn- 5 mutato a dlade, quod fit ad hostium cladem gjadium; similiter ab [h]omine pilum, qui liostis periret, ut perilum. lorica, quod e loris de corio crudo pectoralia faciebant; postea subcidit galli~ca> e ferro sub id vocabulum, ex anulis ferrea[m] tuuica[m]. balteum, quod cmngulum e conGo habebant bullatum, balteum, dictum. ocrea, quod oppo- to 117 nebatur ob crus. galea ab galero, quod multi usi antiqui. tubae ab tubis, quos etiam nunc ita appellant tubicines sacrorurn. cornua, quod ea quae nunc sunt cx aere, tunc fiebant bubulo e cornu. vallum vel quod ea varicare nemo posset vel quod singula ibi extrema bacilla furcillata habent figuram litterae V. cervi ab sinsilitudine cornuurn 15 cervi; item reliqua fere ab similitudine ut vineae, testudo, aries. 118 25. mensam, escariam cillibam appellabant; ea era[-n]t quadrata ut etiam. nulic in castris est; a cibo cilliba dicta; postea rutunda facta, et quod a nobis media et a Graecis mesa, mensa, dict~a> potest; nisi etiam quod ponebant pleraque in cibo mensa. trulla a similitudine 20 truae, quae quod magna et haec pusilla, ut truella; hauc Graeci trullan. Non. 406, 13 (togra dicta est a tegendo); GL. II 25, 14 (e.. transiit in o tego toga); Lyd. de mag. 17 13, 11W. (r2'yce olovc4 xEzc6pd a tw &u rov r rE'Yee %a Vvtl~rotZOV 0o-/ro Y869 ro 6E'7CstV 'PCOPCxrOL Xa2.o0t); Mart. Gap. -111233 (a tegendo togya); Isid. XIX 24, 3; TG. s. v. (4uocl corpus tegit) I Cf. Non. 47, 20 (cingillum a ciugdndo); TG. s. cilngulum 2 Cf. Serv. in Aen,. III 630 (conus... a rotunditate in acumen levatur); TG. s. v. j 3 sq. Cf. Non. 327, 18 (iaccre signilicat emittere; uncle et iaculum) Cf. Varro ccp. Non. 553, 29 (tragulave traiccit) 1 5 Of. gloss. de Pi-udent. P. 32, 19 ed. Burnamn (gLadius a dlade) 11 7 Cf. schol. in Verg. Aen. XIr 679 (lorica est tegimen die corio tamquam de loro factum); Isid. XVIII1 13, 1 (quod loris careat) 11 9 Cf. Serv. in Aem. V 313 (balteus.. quo cingimur) Isid. XIX 33, 2; Lyd. de mag. I1 13 69, 19 W. (fl&c1xsov To'v corear c i'yovct); GL. IT 77, 8 ibique Varro; TG. s. v. 110lo-f. Lyd. de mag. IT 46 48, 5TW. (O6%(sfto&...r~gxv Pvag 7QtZ8(QCCyjFvot) 1 11 Cf. Fyest. 302a, 23 ibique Blue 1 17 sq. Cf.~ 121; Fest. Pauli* 43, 9 (cillibae meusac rotuudae) et 77, 11 (escariac mensac quadratae vocantur...) 1 19 GL. 1T 58, 17: me-usam sine n littera dictam Varro nit, quod media poneretur: sed auctores cum -n littera protulerunt, Vergilius saepe. sed et mensamn cum n posse dici idem Varro nit. quod et mensa [Ipcwra1 edulia in ea [escolenta ] ponerentur; Cf. Plut. S~ympos. VIIIT- 6, 726 F (piv~av ccpv ri~v rea"ZEa&UZO rig Ev ttep REi~ccag) 11 20 Cf. Pseudacro in fHor, sat. II 3, 144 3 soll& 1 4 add Laet I aininute ex amiuutj I -sectii: corr Aug 11 5 &ladius: eorr Sp. In - 7 ql hostemI ferir&: corr Aug 18 gallj e: corr 1Blue 1J19 ferreiL tuuic67 in fine v. longius distante): corr Turn 11 14 uacilla 18 i rutunda facta ex rutundq factq 119 agrecis, mesa.ilisaI dici potest: eorr Blue 11 21 troula: corr KlotzI hinc: corr Sp. I TRvllan; an rev qilla duce Scat? cf HIesych. et Lucian. Lexi~ph. 7

Page  37 LIBER V 115-121:37 trua[e] qu~a> e culina in lavatrinam aquam fundunt; trua, quod travolat ea aqua. ab eodem est appellatum truleum: simile enim figura, nisi quod latius est, quod concipit aquam, et quod manubrium cavum non est nisi in vinario truleo. accessit matellio a matula dictus [et dictus], 119,5 qui, posteaquam longius a figura matulae discessit, et ab aqua aqualis dictus. vas aquarium vocant futim, quod in triclinio allatam aquam infundebant; quo postea accessit na[g]uus cum graeco nomine et cum latino nomine graeca figura barbatus. pelvis pede~l>uis a pedum lavatione. candelabrum a candela: ex his enim funiculi ardentes figeio bantur. lucerna post inventa, quae dicta a luce aut quod id vocant AtjYvov Graeci. vasa in rensa escaria: ubi pultem aut iurulenti quid 120 ponebaut, a capiendo catinum nominarunt, nisi quod Siculi dicunt xdizvov ubi assa ponebant; magidam ant langulam alterum a magnitudine alterum a latitudine fluxerunt. patenas a patulo dixerunt, ut,6 pusillas, quod his libarent cenam, patellas. tryblia et canistra quod putant (iFunai. 1). 117) esse latina, sunt graeca: rQV'#Atov enim et xavoi'v dci>c<uuntur> graece. reliqua quod aperta sunt unde sint relinquo. 26. mensa vinaria rotunda nominabatur cilibantum, ut etiam nune 121 in castris. id videtur declinatum a graeco Jtciliceo, a poculo cylice 4 Of. Fest. Pauli 126, 3 (matellio deminutivum a matula) 11 5 Of. GL. I 118, 30 (aquales... huius autem principale nomen est aqua) 116 Cf. lest. Pauli 89, 4; Serv. in Aen. XI 339 = Lact. Plac. in Theb. VIII 297; Don. in Andr. III 5, 3. Phorm. V 1, 19; Pseudacr. in A. P. 231; Isid. X 110; TG. s. futis et effutire 11 7 sq. Cf. Fest. 177b, 5 = Patil. 176, 5 (ubi barbatum et nani); TiG. s. bardatus 11 8 Of. Fest. Pauli 247, 1; TG. s. v. (quod pedes ibi lavantur); schol. mn -Iv. III 277 (in quibus pedes lavant... zodcivtzrra); Isid. XX 6, 8 I1 9 Cf. Fest. Pauli 46,7 (quod in eo candelae figantur); Serv. in Aen. I 727 (quae in capitibus uncinos haberent quibus affigi solebant vel candelae vel funes) et Varro rer. humt. apud Servium Dan. 11225 (ut in quo figunt candelam, candelabrum appellant) TIMacr. II 41, 2; Isid. XX 10, 2 sq. et 5; Plin. XXXI V 11 11 10 Of. Serv. in Aen. 1726 (a lychno autem lucerna dicta est... si enim a luce diceretur, non staret versus) = Lact. Plac. in Theb. I2 521; Isid. XX 10, 2 11 12 Of. TG. s. catinus f1 14 Of. Isid. XX 4, 10. 8, 2 (oris patentioribus) 1 15 1 f. Fest. Pauli 45, 19 (cana dicunt Graeci, nos canistra e. q. s.); 1G. s. canistrum 11 18 Of. ~ 118 11 19 Of. ]acr. V 21, 19 (xc6.txog, quoci poculi genus nos una littera immutata calicem dicinus) 1 true que culina: corr Mue I post aqua fundunt usque ad VI 61 finit cum deficiat F, quae de quaternione nune deperdito adhibitis et apographis melioribus et Fv i. e. lectionibus editioni principi a Petro Victorio et lacobo Diacetio adscriptis f(Fv ubi e silentio testandum] cum probabilitate effici possunt adnotavimus: ac saepius inter plures scrsipturas optio relinquenda erat 11 3 concipiat (Fv) vel concipit 11 4 uinaria trulla: corr Ohrist I matiolio: corr Aid I secl Turn 7 magnus: corr Turn 11 8 add Seal duce Aid II 11 licuon I pultes Fv" I 13 catinon autem vel ant; an ac?? 1l1 triplia 1 16 triplion J canunun: corr Sp. II 17 de: cor-- reximus I gr~ca: eorr Oanal 11 18 an: cilliba ante? 11 19 xvXtxcLCO2 Turn, cui id add Mue

Page  38 38 38 DE LINGVA LATINA t qui illa. capid~es> et minores capulae a capiendo, quod ansatae ut prehendi possent, id est eapi. harum figuras in vasis sacris ligneas 122 aC fletiles antiquas etiarn nunc videmus. praeterea in poculis erant paterae, ab eo quod tiatini ita dicunt dictae. hisce etiam nunc in publico eonvivio antiquitatis reti-nendae cansa, cum magistri flunt, potio.5 circumfertur, et in sacrificando deis hoc poculo magistratus dat deo vinum. poenia a potione, unde potatio et etiam posca. haec possunt a poto, quod 7troiro potio graece. origo potionis aqua, quod <a>equa, 123 summa. fo-ns unde funditur e terra aqua viva, ut fistula a qua fusus aquae. vas vinarium grandius sinum ab sinu, quod sinum maiorem to cav~a>tionem quam pocula habebant; item dictae lepestae, quae etiam nune in diebus sacris Sabinis vasa vinaria in meusa deorum sunt posita; apud antiquos scriptores graecos inveli appellari poculi genus 4dszgrav: quare vel jude radices in agrum Sabinum et iRomanum sunt 124: profectae. qui vinum dabaut ut minutatim funderent, a guttis guttum 1 appellarunt; qni sumebant minutatim, a sumendo simpuinm nominarunt. in huiusce locurn in conviviis e Graecia successit epichysis et cyathus; 12-0 in saerufleiis retnansit guttus et simpuium. altera vasaria mensa erat lapidea quadrata oblonga una coinmella; vocabatur cartibulum. haec in aedibus ad compluviurn apud multos me puero ponebatur et in ea so et Keir>cum ea~m> aenea vasa: a gerendo cartibulam potest dictum. 1 Cf. iFest. Pauli 48, 9 (capis poculi genus, dictuma a capienclo); Non. 547, 12 (etiamnuno pocula quae vocaut capulas et eapides); TG. s. eapedo; GL. 11251, 1211 4 Cf. lJaor. V 21, 4 (patera enim ut et ipsum nomen indicio est planum ac patens est); Isid. XX 5,2.9; TG. s. v. (a patendo) 1 7 sq. Cf. VI 84; Isid. XX 5, 1 (poculum a potando nominatum). 3, 1 (potio a graeea derivatione vocatur: hauc enim illi zr'rov dicunt); TG. s. potio (zo6rog zorovv) 1 8 sq. Cf. Fest. Pauli 84, 16 (a fundenclo dietusI Cf. Lyd. d. mens. IV 46 - 101,1 2 5 TV. (aiovUav criqv 'POwI~otg Efto cclstiv &u/c ro'i' 60'rrog); Isid. XX 3, 1 (quocl superficies eius aequalis sit) 1 10 Cf. IX 21; Non. 547,, 15 (sinum et galeola vasa sinuosa); GL. 11262, 23 (dicitur tamen hoc sinum i proclucto et significa't vas); sc/wi. Veron. et Serv. in Buc. VII 33 (ibique Varro d. v. p. B.); GL. 1V259, 34; TG. s. sinuma et lepista 111 Gf. Fest. Pauli 115,- 6 (lepista genus vasis aquarii); Non. 547, 20 ex Varrone d. v. P. B. (lepistae etiamnune Sabinorum fanis pauperioribus plerisque aut fictiles sunt aut aeneac) 1 15 Cf. schol. IuV. in III 263 (ab eo quia guttam mittit); Fest. Paidi 98, 13 (gutturnium... ab eo quod propter oris angustias guttatim fluat); TG. s. gutus 11 16 Cf. Fest. Pauli 337., 10 (vas parvuluin non dissimile cyatho); sohol. m b. i VI 343 (simpuvium); TG. s. simpulum (xSco9fog); v. Kretzer de om~. Voocab. pontif. 66 1 19 Of. TG. s. cartibulum (mensa quadrata quae in atriis ponitur) 1 qui <in> illa (soil. erat) Mue I capit: corr Sp. (capis Tur)-,?)1 2 prqhendi Fv 14 dicunt seci v; an: Latini <patere aper>ta dicunt? 7 postea hqc: oorr Turn 11 8 zorc Mue I potosI grqce origo potionis. Aqua Fv 11 add Aid I dicta flepeste: corr Mue duce Sciop 1 12 sabinis Vel sauinis 1 14 depesta- 11 16 simpulurn: oorr Brinlcmann (itemn 18) 11 18 uasaria equamVis ab a/jo uinaria repositum fuerat' Ew 1 19 columella (non columbella) Fv*1 20 ad Vela 1 21 suppil OheistI cartibulum potest Vel cartibum post

Page  39 LIBER V 121-129 39 27. praeterea erat tertium genus mensae et quadratae vasOrum; 126 voca~ba>tur urnarium, quod urnas cum aqua positas ibi potissimum habebant in culina. ab eo etiam nune ante balineum locus ubi poni solebat urnarium vocatur. urnae dictae, quod urinant in aqua haurienda 5 ut urinator. urinare est mergi in aquam. timpurro fietum ab urvo, 127 quod ita flexum ut redeat sursum versus ut in aratro quod est urvum. calix a caldo, quod in eo calda puls apponebatur et ealdum eo bibebant. vas ubi coquebant cibum, ab eo caceabum appellarunt. veru a versando. 10 28. ab sedendo appellatae sedes, sedile, solium, sellae, siliquastrum; 128 deinde ab his subsellium: ut subsipere quod non plane sapit, sic quod non plane erat sella, subsellium. ubi in einsmodi duo, bisellium dictum. area, quod arcebantur fures ab ea clansa. armarium et armamentarium ab eadem origine, sed declinata aliter. 1s 29. mundus muliebris dictus a munditia. ornatus quasi ab ore 129 natus: hine enim maxime sumitur quod eam deceat. itaque id paratur speculum. calamistrum, quod his calfactis in cinere capillus ornatur. qui ea ministrabat, a cinere cinerarins est appellatus. discerniculum, quo discernitur capillus. pecten, quod per eum explicatur eapillus. 5 Cf. ad 41, 3 11 7 Of. Pest. Pauli 47, 1 (quod in eo ealidum bibitur); aliter GL. 1 167, 1 (1 (&7r6 x ro 6%'1); MJacr. V 21, 18 al. 11 8 Of. TG. s. caccabus (zav11 10 sq. Cf. Pest. 340b" t10 (seliquastra sedilia antiqui generis appellantur D littera in L conversa, ut etiam in sella factum est et subsellio et solio, quac non minus a sedendo dicta sunt) et 298b, 14 (solla [i. solia] appellantur sedilia e. q. s.); Lyd. d. mag. 17 -13, 20W. (,rv 4t 4go'vov ao'Xtov rcLxcoeis o Wv otLr0ov &vrý roo 6lLov xcar' 'vr'aotXOV, 4u qynaem 6 'PO T wOg 'f2eiveog); Serv. in Bue. 12 (sella pro sedda dicitur a sedendo); GL. VII 13,14. 26, 17 (seddam sellam); VI 26, 3 (sellam a sede); II 118, 2 (sedeo sedile); Serv. in Aen. VITI 169 (solium... secundum Asprum per antist<o>ichon... quasi sodium a sedendo); Isid. XX 1, 9 sq. et 16, 4 (cf. duff. 524); TG. s. siliquastrum et subsellium 11 12 Cf. TG. s. bielinium 11 13 Cf. Pest. Pauli 16, 5 (area in qua quae clausa sunt tuto manent); Serv. in Aen. 1262; Non. 32, 5; Isid. XI 1, 73. XV 14, 5 (ab arcendo). XX 9, 2 (duff. 9) 1Cf. ~ 115; TG. s. armaria (area maiora); GL. II 75, 7. 12; III 462, 32; VII 265, 1. 296,24; Isid. XV/ 5, 4 11 15 Cf. Pest. 142". 16 Paul. 143, 1 (mundus etiam dicitur ornatus mulieris... mundus quoque appellatur lautus et purus); Liv. XXXIV 7, 9; Varro Menipp. frgm. 420 lBueh.. 11 17 sq. Cf. Dig. XXXI V 2,19 ~ 8 (speculum... quod mulier mundi causa habuit) i 18 CIf. Pseudacr. in Ilor. sat. I 2, 98 (cinerarii... ab officio calamistrorum i. e. veruum in cinere calefaciendorum, quibus matronae capillos crispabant); Non.. 546, 13; Serv. in Aen. XII 100 (acus maior quae calefacta... intorquet capillos) = Isid. X 57. XX 13, 4; TG. s. calamistratus 11 18 Cf. Non. 35, 29 (acus quae capillos... dividit, dicta a discernendo). 282,, 2 11 19 Cf. GL. II 126, 13 (a pectendo pecten) 1 an: it(em>? 11 2 vocatum Sp., fortasse reete 16 5 orinator orinare: corr Bent I imburum v, imburvom Mue I urbo: corr Mue 11 6 nersus est in: eorr Ald I aruum 117 plus: corr Laet 11 8 uera: corr Aid 11 10 souum: eorr Aug c. al. 11 15 an: mundus Kornatus>? v. test. 11 16 Kob> id Laet (quod significat id)

Page  40 ~40 40DE LINGVA LATINA 130 speculum a speciendo, quod ibi Ks>e spectant. vestis a vellis vel[a] ab eo quod vellus lana tonsa universa ovis. id dictum, quod vellebaut. lau<e>a ox lana facta. quod capillum contineret, dictum a rote reticulum; rete ab raritudine; item texta fasciola, qua capillum in capite alligarent, dictum capital a capite, quod sacerdotulae in capite etiam 5 nunc solont habore. sic rica ab ritu, quod Romano ritu sacrificium feminae cum faciunt, capita velant. mitra et reliqua fere in capite postea addita cum vocabulis graecis. 131 30. prius tde ind[e]utui, tum amictui quae sunt taugam. capitium ab eo quod capit pectus, id est, ut antiqui dicebant, comprehendit. lo indutui alterum quod subtus, a quo subucula,; alterum quod supra, a quo supparus, nisi id quod item dicunt osco. alterius generis item duo, unum quod foris ac palar, palla; alterum quod intus, a quo intusium, id quod Plautus dicit (Epid. 231): 'intusiatam patagiatam caltulam ac crocotulamn' multa post luxuria attulit, quorum vocabula 15 132 apparet esse graeca, ut asbest~in>on. amictui dictum quod amiectum est, id est circumiectur, a quo etiam quo[d] vestitas se involvunt, circumiectui appellant, et quod amictui habet purpuram circum, vocant circumtextum. antiquissimi amictui ricunium; id, quod eo utobantur du1 Cf. VI 82; GL. 111251, 9 (a simplici quoque quod in usu non est specio species speculum pro speciculum per syncopam ci euphoniac causa); Serv. in Aen. 1180 (in quo nos intuemur) ' Cf. V 54; d. r. r. II 1, 9; additam. ad Serv. in Georg. 111 306 (vellera autem a vellendo dicta); Isid. XIX 27, 1; TG. s. v. 11 3 sq. Cf. Non. 542, 8 (tegmen capitis muliebre); Isid. XIX 31, 7 115 Cf. Fest. Pauli 57, 6; TG. s. capitalis (ztocixvp"1atov)11 6 Cf. Gran(ius> apud Fest. ý277a 6 (muliebre cingulum, capitis quo pro vitta flarninica redimiatur) et 289b, 21 (pro palliolo mitrave); Non. 539, 17; Serv. Dan. in Aen. IV 137; TG. s. v. 11 7 Cf. Serv. in Aen. IV 216. IX 613; Isid. XIX 31, 4 sq.; TG. s. mitra 11 9 Cf1 Non. 542, 23 (capitum tegmina) 111 sq. Cf.Varro d. v.p. BI. apud Non. 542,20 (posteaquam binas tunicas habere coeperunt, instituerunt vocare subuculam et indusium) et 540, 9 (supparum... dictum quod subtus appareat); TG. s. subucula et suppara; GL. II 169, 17 (supparus zsQtfLCOLLov et hoc supparum); Fest. 309a, 25 (subuculam... do tunicae genere) et 310a, 10 curn Paulo 311, 4 113 Aliter Varro ajpud Serv. in Aen. I 648; cf. Non. 537, 32 (palla est honestae mulieris vestimeutum, hoc est tunicopallium); Serv. in Aen. XI 576;; Isid. XIX 25,2; TG. s. v. (vestis superior) 11 13 sq. Cf Non. 539, 35 (indusium est vestimentum quod corpori intra plurimas vestes adhaeret quasi intusium: Plautus in Epidico); v. ad 11 (Varro ap. Non.) 11 15 Cf. Plin. XXY 20 (vocatur autem a Graecis &ejflE'6vtvov ex argumento naturae suae) 11 17 Cf. Fest. Pauli 17, 8. 28, 14 (a circumiectu dictum); TG. s. v. (z8QtfloXl4, zcQ3fltov) 11 17sq. Cf. TG. s. circumtextum (indumentum quod graece xvxlacg dicitur); Serv. in Aen. I 649; Isid. XIX 24, 10 I1 19 Cf. Fest. 274b, 32 (rec.); Non. 542, 1 (ric.); Serv. in Aen. I 282 (quod post tergum reicitur); Isid. XIX 25, 4 (quod dimidia eius pars retro reicitur); TG. s. ricinus 1 spiciendo: eorr Laet I ibi espectant I del Laet 11 2 uellabant: corr Laet e. al. 11 3 add Turn 11 9 prius deinde utuitum: e del Laet; an: prius d~i>c~am>? (prius quae We) I1 13 sqq. an: Kindusium ut> intusium et mox indusiatam? v. test. indusiatam Plaut. et Non. I caltulum: corr Laet ex Plauto et Nonio 11 16 addidimus: v. test. abiectum est 11 17 circumlectum del Aug c. al.

Page  41 LILBER V 129-136 41 plici, ab eo quod dimidjam partem retrorsum jaciebant, ab reiciendo ricinium dictum. linc quod facta duo simplicia paria, parilia primo 133 dicta, R exclusuum propter levitatem. parape[c]chia, clamides, sic multa, graeca. la>ena, quod de lana multa, duarum etian togarum instar; 6 ut antiquissimum mulierum ricinium, siec hoc duplex virorum. 31. instrumenta rustica quae serendi aut colendi fructus causa 134 facta. sarculum ab serendo ac sariendo. ligo, quod eo propter latitudinem quod sub terra facilius legitur. pala a pangendo, G L quod fuit. rutrum ruitrum a ruendo. aratrum, quod taruit terrai. eius 1.36 io ferrum vomer, quod vomit eo plus terra[m]. dens, quod eo mordetur terra; supra id regula quae stat, stiva ab stando, et in ea transversa regula manicula, quod mann bubulci tenetur. qui quasi temo est inter boves, bura a bubus; alii hoc a curvo [c]urvum appellant, sub iugo medio cavum, quod bura extrema addita oppilatur, vocatur coum a 15 cavo. iugum et inmentum ab iunctu. irpices regula compluribus den- 136 tibus, quam item ut plaustrum boves trahunt, ut eruant quae in terra 2 Cf. TG. s. palliurn (U'4ot~Lov) 11 4 Cf. Feet. Pauli 117, 10 (vestimenti genus habitu duplicis); Sueton. p. 267 Reiff.; Non. 541, 4 (vestimeutum militare, quod supra emnia vestimenta sumitur); Serv. in Aen. V 262 (genus vestis. est autem preprie toga duplex); Strabo IV 196 (i'j cl. z aia c c AEta h'M & o'ItlOl clS6, U&cp' in geiC6' dlaG (T ewSIYevgo Ccgiavcpavovatv ovq kalvai xadloiIl4); Pollux X 123; schol. in Iuv. ITT 283 (antiqui amphimallum laenam appellabant); TG. s. v. (amictus rotundus duplex, ut Julius Suavis inter alia) 11 9 Cf. Feet. 262b, 21 (rutrum tenentis iuvenis est effigies... harenam ruentis); Non. 18, 17 (a radendo [?]) Cf. Isid. XX 14, 2 (ab arande terrai... quasi araterrium) 11 10 Cf. Isid. XX 14, 1 (seu ab evemendo terrai) I Cf. Non.'462, 3 11 11 Cf. 1G. s. stiva, (quod... aratrum sistit); Serv. in Georg. I 174 11 13 Cf. ~ 127. 143; Fest. 375a, 30 (urvat... circumdat, ab eo sulco qui fit in urbe condenda urvo aratri, quae fit forma simillima uncini curvatione burns et dentis, cui praefigitur vomer); Non. 80, 16 (bura dicitur pars aratri posterior decurvata); Serv. in Georg. I1170 cumn additamento (buris est curvamentum aratri dictum quasi fol ooi; o, qued sit in similitudinem caudae bevis. alii burim curvaturam temonis quae supra est et qued est infra urvum dicunt. buris enim ut curvetur aute igni domatur, id est amburitur: unde et quae naturaliter inveniuntur curvac ita dicuntur. Yarre ait j'tetum burim indici ab urbe: ubi temenem burim dici a bubus Ihilo, urvum burim dici a curve Schoell); echol. apud Thil11 2, 232; Aeid. XX 14,2; GL. VII 544, 23; 1G. s. buris (curvamentum aratri) et in burim (pars curva quae aratre iungitur) 11 14 Cf. ~ 19; Fest. Pauli 39, 4 11 15 Cf. Varro d. r. r. - 10, 1 (iugum recant qued iuncti boves une die exarare pessunt); Non. 54, 25 (iumentuin a iungende veteres dictur putant, g littera in ee nemine adtrita); Gell. XX 1, 28 (iumentum... rectabulum etiam, quod a iunctis pecoribus trahebatur, reteres nestri inmentuin a iungendo dixerunt); 1G. s. v. Cf. Fest. Pauli 105, 16 (genus rastrorum ferreorum, qued plures habet dentes ad exstirpandas herbas in agris); additarn. ad Serv. in Verg. Geory. I 95 (crates quam rustici irpicem vocant); TG. s. hirpices 1 faciebant: corr Laet 11 3 reclusum vel Resculum (sic Fv): corr Turn (sed ex- pro es-, Mue) I leiiitatem (vix breuitatem) Parapecchia F7 11 4 add Aid 7 sarcendo: corr Aid i 9 ar~a>uit Laet 1 10 del Madvig 11 13 del Turn c. al. 14 ceum (vix cous, ut Fv) 11 15 couo: corr IIol i iumentum vel iumenta I ab vel a

Page  42 42 2DE LINGVA LATINA ser<p>unt; sirpices, postea S detrito, a quibusdar dicti. rastelli ut irpices serrae leves; itaque homo in pratis per fenisecia eo festucas corradit, quo ab rasu rastelli dicti. rastri, quibus dentatis penitus era137 dunt terrai atque eruunt, a quo rutu rastri dicti. falces a farre littera commutata; hae in Campania seculae a secando; a quadani simili- j tudine harum aliae, ut quod apert-um unde, falces fenariae et arboriae et, quod non apertum unde, falces lumaria~e> et sirpiculae. lurariae sunt quibus secant lunecta, id est cun in agris serpunt spinae; quas quod ab terra agricolae solvunt, id est luunt, lumecta; falces sirpiculae vocatae ab sirpando, id est ab alligando; sic sirpata dolia quassa, cum l0 alligata his, dicta. utuntur in vinea alligando fasces, incisos fustes, 138 faculas. has phanclas tCherionesioe dicunt. pilum, quod eo far pisutnt, a quo ubi id fit dictun pistrinum (L et S inter se saepe locumn commutant), inde post in urbe Lucili (cf. 521 et 12,50 i.) pistrina et pistrix. trapetes molae oleariac; wocant trapetes a terendo, nisi grae- '5 cum est; ac molae a mol<l>iendo: harum enim motu eo coniecta nol<l>iuntur. vallum a volatu, quod cum id iactant volant inde levia. 139 ventilabrum, quod ventilatur in aere frumentum. quibus comporta[n]tur fructus ac necessariae yes, de his fiscina a ferendo dicta. corbes ab eo quod eo spicas aliudve quid corruebant; hinc ciinores corbulae 20 dictae. de his quae iumenta ducunt, tragula, quod ab eo trahitur per terrai. sirpea, quae virgis sirpatur, id est colligando mmplicatur, in 140 qua stercus aliudve quid vehitur. vehiculum, in quo faba aliudve quid vehitur, quod e[st] viminibus vietur ant eo vehitur. t brevi est vehi3 COf.Serv. in Verg. Geory. I 94 (quia terrain racdunt); Isid. XX 14, 6 (a radeudo terrain); TG. s. raster 116 Cf. TG. s. faix fenaria 1I 8 Cf. Fest. Pauli 120, 15 11 12 Cf. TG. s. pilum (pistillum) 11 13 Cf. Varro d. r. r. I 63 (ut in pistrino pisetur); Isid. XV 6,4 (quasi pilistrinum, quia pilo antea tundebant granum); TG. s. v. 11 15 Cf. Serv. in Georg.. 11 519 (trapetis autem imolis olivaribus) et Prob. ibidem; Isid. XX 14, 12; TG. s. v. 1 16 Cf. GL;-VV 477, 22 (a molo molis verbo prmmitivo... nomen derivatur iola) 11 17 Cf. Serv. in Georg. I 166 (vannus... legmmus tamon et vallus secundum Yarronem... de quibus verbis cf. TG. s. v. vannus et Buecheler ad sat. ]enipp. _p. 2251 et Keil d. r. r. I 22, 1 et 23, 5 p. 68. 72) II 18 Cf. TG. s. v. (quo palea ventilatur); Isid. XX 14, 10 11 19 sq. Cf. Non. 197, 24 (corbes. corbulas Varro d. r. r.) 11 21 Cf. Fest. Pauli 367, 16 (quod scuto infixa trahatur); TG. s. v. (a tractu tragula dicta); addit. ad Serv. in Georg. I 142 et 164 Il 24 Cf. Gelt. XX 1,929 (arcera autem vocabatur plaustruin rusticum teetum undiquo et maunitum quasi arca quaecam magna e. q. s.) ý N on. 55, 3; TG. s. v. (vehiculum in arcae modui e. q. s.); Serv. Dan. in Aen. I 744 1 add Turn I s (vel est) detrito (vix quq detrita) 11 2 ita qua I fenisecta 11 3 qua vet quo I dentalis: co)rr Turn II 4 sq. ruturbatri: corr Seal duce Turn I litera FV (ut saepe) I hqe vel hae 11 7 lumaria vet lumariae 11 10 sirpita 11 12 phanclas vel fanelas Chermonesioe vel chermosioe (Chersonesioe Mue) jj 13 R et S 11 14 lucili vel lucilli I 15 vocant~ur> Bent c. atl. trapetas Fv I 16 sq. add Scal 11 18 del Laet c. at. 24 detlevimus (e - e; ox Laet) utetur: corr TurnIbroni'S an tacunosa haec? cf. mox vel et v. adn.

Page  43 LIBER V 136-143 43 culum dictum est ahiis vel arcera, quae etiam in duodecim tabulis (13 Sch.) appellatur; quod ex tabulis vehiculum erat factum ut arca[r], arcera dictum. plaustrum ab eo quod non ut in his quae supra dixi, sed ex omni parte palam est, quae in eo vehuntur, quod perlucet, ut 5 lapides, asseres, tignum. 32. aedificia nominata a parte ut multa. ab aedibus et faciendo 141 maxime aedificium. et oppidum ab opi dictum, quod munitur opis causa ubi sint et quod opus est ad vitam gerendam ubi habeant tuto. oppida quod opern muniebant, moenia. quo moenitius esset quod ex1o aggerabant, aggeres dicti, et qui aggerem contineret, moerus. quod muniendi causa portabatur, munus, quod sepiebant oppidum eo moenere, moerus. eius summa pinnae ab his quas insigniti milites in 142 galeis habere solent et in gladiatoribus Samnites. turres a torvis, quod eae proiciunt ante alios. qua viam relinquebant in muro, qua in 16 oppidum portarent, portas. oppida condebant in Latio Etrusco ritu 143 multi, id est iunctis bobus, tauro et vacca, interio1-e aratro circumagebant sulcum (hoe faciebant religionis causa die auspicato), ut fossa et muro essent muniti. terram unde exculpserant, fossam vocabant et introrsum iactam murum. post ea qui fiebat orbis, urbis principium; 2o qui quod erat post murum, postmoerium dictum, t eiusque auspicia 3 Of. TG. s. plaustrum 11 7 Cf. Cic. ap. Fest. 202b, 24 (quod opem darent); Pauli 184, 5 (quod ibi homines opes suas conferunt); Serv. Dan. in Aen. IX 605 (vel quod opes illo munitionis gratia congestae sunt); Isid. XV 2, 5 sq.; Pompon. Dig. L 16,239 ~ 7 (ab ope dicitur, quod eius rei causa moenia sint constituta) 9 Of. Serv. in Aen. XI 567 (proprie moenia sunt tantum muri, dicta quasi munia a munitione civitatis); Isid. XV 2, 17. 18 1 10 Of. Varro de r. r. I 14, 3 (aggeres faciunt sine fossa: eos quidam vocant muros); Serv. in Aen. V 273 (coaggeratis lapidibus Isid. XV 16, 7) et in IX 564 (= Isid. XY 9, 3); GL. V 481, 18 13 Cf. Serv. in Aen. IV 88. VII 159; TG. s. pinna et pinnirapi; schol. in Iuv. III 158 (pinnis pavonum ornari solent gladiatores... aut ideo pinnirapos, quia pinnas in galeis habebant) 115 Of. Serv. in Aen. I 83 (porta.*qua potest vel inportari vel exportari aliquid); TG. s. porta Laurenti (quia per ipsam corpus eius portatum est); Isid. X V2, 22 2116 Of. Varro d. r. r.II1, 10 (et quod urbs, cum condita est, tauro et vacca qua essent muri et portae definitum...); Cato ap. Serv. in Aen. V 755 (= Isid. XV 2, 3); Serv. in Aen. IV 212; Plut. Qu. Bom. 27; Fest. 1. ad 41, 13 scr.; Don. in Ad. IV 2, 44; TG. s. urbatio 1 18 Cf. Serv. in Aen. VII 157 11 19 Cf. Augustin. princ. dial. 11, 4 Crec. (per id quo continetur, ut urbem ab orbe appellatam volunt, quod auspicato locus aratro circumduci solet): of. ad 44, 3 11 20 Of. Fest. 249b, 28 cum Paulo 248, 14 et 2501, 20 (veluti post moe<rium> e. q. s.); GL. III 475, 9 (quasi post muros); Gell. XIII 14, 1 (locus... pone muros... qui facit finem urbani auspicii); 2 del Laet 1 7 et suspectwem (del Sciop) 1 8 habeant [sic (F'V)] vel habitent tuto vel tuta [sic (Fv)] 1 9 Moenia quo moenitius esset Fv ji 10 Moerum Fv' (murus v) 11 11 sqq. manus: corr Laet (moenus et antea moeniendi Mue, v. 9 moeniebant Canal) I eq omoenere: corr Turn I murus: corr Sciop I habere in galeis (F') 16 bacca vel uacca (sic F') 11 17 dist Canal 11 19 factam (sic etiam Fv): corr Mue postea: corr Mue 11 20 eo usque Mommsen

Page  44 44 DE LINGVA LATINA urbana -finiuntur. cippi pomeri stant et circum Ariciam et circ[o]um Romam. quare et oppida quae prius erant circumducta aratro ab orbe et urvo urb[s]es[t]; ideo coloniae nostrae omnes in litteris antiquis scribuntur urbis, quod item conditae ut Roma, et ideo coloniae et 144 urbes conduntur, quod intra pomerium ponuntur. oppidum quod pri- 5 mum conditum in Latio stirpis Romanae, Lavinium: nam ibi dii penates nostri. hoc a Latini filia, quae coniuncta Aeneae, Lavinia, appellatu<m>. hinc post trigiuta annos oppidum alterum conditur, Alba; id ab sue alba nominatum. haec e navi Aeneae cum fu~g>isset Lavinium, triginta parit porcos; ex hoc prodigio post Lavinium conditum annis lo triginta haec urbs facta, propter colorem suis et loci naturam Alba Longa dicta. hine mater Romuli Rhea, ex hac Romulus, hinc Roma. 146 in oppido vici a via, quod [d]ex <u>traque parte viac sunt aedificia. fundu[l]la[e] a fundo, quod exitum non habe~n>t ac pervium non est. angiportum, si id angustum, ab ageudo et portu. quo conferrent suas 15 controversias et quae venderentur vellent quo ferrent, forum appellarunt. 146 ubi quid generatim, additum ab eo cognomen, ut forum bovarium, forum olitorium: hoc erat antiquum macellum, ubi olerum copia; ea loca etiam nunc Lacedaemonii vocant macellum, sed iones [h]ostia <h>ortorum t macellotas Kh>ortorum et castelli t macelli. secundum 20 Liv. I 44, 4; Granius Licin. p. 8, 7 Fl.; Plut. Born. 11 (ccar ca6vyxo7nizv wO3L7Qt0V olov 6zt6sEuv rb'%Xov3 I "' & Z&rsxoq); schol. in Luc. I 594; in Iuv. IX 11 (intra muros hoc est pone muros); T1G. s. v. (locus proximus muris et iuxta murum inter alia); Serv. Dan. in Aen. I305 (augurium ci in finibus pomerii ostensum est) 3 Cf. ad 44, 19 sqq.; Pest. I. ad 44, 20 c.; Serv. in Aen. I 12 (dicta ab orbe, quod antiquae civitates in orbem fiebant vel ab urvo parte aratri) = Asid. XV 2, 3; Dig. L 16, 239, 6 (ab urvo, appellata...et Yarns nit urbum appellari curvaturam aratri, quod in urbe condenda adhiberi solet) 9 Cf. Dionys. Hal. I 56; Strabo V 21~; Steph. Byz-. p. 405 MIein.11 11 Cf. Varro d. r. r. II 4, 18 (itaque quod portenclerit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam); Serv. in Aen. I 270 (ab omine albae porcae repertae vel situ civitatis). 11 390. 393. V 596 sq. YVI 766. VIII1 43; Isid. XV V1, 53; Liv. 1 3; Aurel. Vict. d. orig. g. B. 17 11 18 Cf. Pest. 371a, 16 (<vici appellari in>cipiunt... tertio cum id genus aedificiorum definitur, quac in oppido prive id est prini cod.] in sno, quisque loco proprio ita aedificat, ut in eo aedificio pervium sit); Isid. XV 2, 12 (quod vmsa habeat tantum sine muris); TG. s. v. ("&jvpooo) 11 65 Cf. VI 41; Pest. Pauli 17, 10 (co quod sit angustus portus [cf. Pest. 233a, 28]); Don. in Eun. V 2, 6 (ibid. schol. Bemb.) et Ad. IV '2, 39 (quod inter portus sit locus angustus, hoc est inter domos cf. ibid. Eugraph.); Pseudacro in c. I 25, 10 Cf. Pest. Pauli 84, 9 1 116 Cf. Non. 428, 24. 447, 27 (loca sunt quibus ins dicitur); TG. s. v. 11 17 sq. Cf. Pest. Pauli 30, 5 (quod ibi boves venderentur); TG. s. forum boarium et holitorium 11 20 Cf. PBut. Qu. Bom. 54; lesyc. s. r xslog et ItaxicEli 1 ars clamet: corr Sciop 11 2 urbe: eorr Laet 11 3 nrbs est (urbes et Aid) 4 urbis vel urbes 117 appellata: corr Stanleius 11 13 dextra qui 11 14 sq. e del Seal non est angiportum si id Fi1 I 16 uendere nellent GM; [nellenti Sp. (cf. test. ad 44, 17 sq. et 45, 2 sqq.) ii 17 boarium Laet 1 20 macella Scal (macela Sp.: v. test.)

Page  45 LIBER V 143-150 45 Tiberim ad t Junium forum piscarium vocant: ideo ait Plautus (Curc. 474) 'apud piscarium'. ubi variae res ad corneta forum cuppedinis a fastidio, quod multi forum cu[p]pidinis a cupiditate (Funnci. p. 115). haec omnia posteaquam contracta in unum locum quae ad 147 s victum pertinebant et aedificatus locus, appellatum macellum, ut quidam scribunt (Funai. p. 116), quod ibi fuerit <h>ortus, alii quod ibi domus fuerit, cui cognomen fuit Macellus, quae ibi publice sit diruta, e qua aedificatum hoc quod vocetur ab eo macellum. in foro lacum 148 Curtium a Curtio dictum constat, et de eo triceps historia: nam et io Procilius non idem prodidit quod Piso nec quod is Cornelius t Stilo secutus. a Procilio (Ihist. B. &t. p. 198 Peter) relatum in eo loco dehisse terram et id ex s. c. ad aruspices relatum esse; responsum deum t Manio postilionem postulare, id est civem fortissimun eo dem[m]itti. tum quendam Curtium virum fortem armatum ascendisse in equum et 1s a Concordia versum cum equo -teum praecipitatum; eo facto locum coisse atque eius corpus divinitus humasse ac reliquisse genti suae monumentum. Piso in annalibus (htist. B. fr. p. 79 Peter) scribit sa- 149 bino bello, quod fait Romulo et Tatio, virum fortissimum Mettium Curtium Sabinum, cum Romulus cum suis ex superiore parte in20 pressionem fecisset, [Curtium] in locum palustrem, qui tum fuit in foro antequam cloacae sunt factae, secessisse atque ad suos in Capitolium recepisse; ab eo lacum invenisse nomen. Cornelius et Lu[c]tatius io (hist. B. fr. p. 126 Peter, Funai. p. 105) scribunt eum locum esse fulguritum et ex s. c. septum esse: id quod factum est a Curtio consule, cui 2 sqq. Cf. Fest. Pauli 48, 15 (cuppes et cupedia antiqui lautiores cibos nominabant; inde et macellum forum cupedinis appellabant. cupelia autem a cupiditate sunt dicta vel, sicut Varro vult, quod ibi fuerit Cupedinis equitis domus, qui fuerat ob latrocinium damnatus) et 125, 7 (macellum dictum a Macello quodam, qui exercehat in urhe latrocinium: quo damnato censores... statuerunt ut in domo eius obsonia venderentur); Don. in Eun. 112,25 (Varro humanarum rerum: 'Numerius Equitius Cuppes' inquit 'et Manius Macellus singulari latrocinio multa loca hahuerunt infesta. his in exsilium actis hona puhlicata suut, aedes ubi hahitabant dirutac... uhi hahitahant locus uhi venirent ea quae vescendi causa in urbemn eraut allata: itaquc ab altero Macellum, ah altero forum Cuppedinis appellatum... a rehus cupidinis oh alimentum cupelinarii appellantur); Engr. ad h. v.; Non. 85, 10 (cuppedia cupilitas); TG. s. cuppedinarius; v. Kriegshammer 1. s. s. 86 sq. 119 Cf. Fest. Pausli 49, 8 (aiios iocos miagis minusve huc spectantes congessit Huctisen in encyclop. r-eali s. Curtius lacus) 1 13 Of. TG. s. postilio (postulatio) 1118 Of. Prop. 11 11, 61 (Curtius expletis statuit monimenta lacunis): v. Vahlen Opusc. ac. I 350 sq. 1 KPor>tunium lordan 11 3 a cupcdio v; an: a Kcuppedio id est a> fastidio? I quem multi: corr Laet I cuppedinis If 7 domus fu[e]ris coll. Festo (v. test.) Stowasser 11 8 macellum in foro. lacum Fv 13 Manium Laet I eodem mitti: corr Turn 115 Kin> eum Aid (eo al.) 111 8 sq. Metid- Curcium Fv 1120 seci Popma (ef. 22) lacum: corr Laet 11 22 an: lacum KCurtium>? cf. 20 11 24 esase>t Mue

Page  46 46 46 DE LINGYA LATINA 151 M. Genucius fuit collega, Curtium appellaturn. arx ab arcendo, quod is locus munitissimus urbis, a quo facillime possit hostis prohiberi. career a coercendo, quod exire prohibentur. in hoe pars qriae sub terra Tullianum, ideo quod additum a Tullijo rege. quod Syracusis, ubi de causa, custodiuntur, vocantur latomiae, t et de lautumia, transla- 5 162 turn, quod hic quoque in eo loco lapidicinae fuerunt. [in eo] laureturn ab eo quod ibi sepultus est Tatius rex, qui ab Laurentibus interfectus est, Kaut> ab silva laurea, quod ea, ibi excisa et aedificatus vicus, ut inter sacram viam et macellum editum' corneta, quae abscisae loco reliquerunt nomen, ut esculetum ab esculo dictum et 10 15n fagutal a fago, unde etiam Jovis fagutalis, quod ibi sacellum. armilustrium ab ambitu lustri:, locus idem * * * circus Mecinus dictus, quod circum spectaculis aedificatus ubi Indi flunt, et quod ibi circum metas fertur pompa et equi currunt. itaque dictum in Cornicula (Plauti Corn. fr. 1) militis adventu, quem circumeunt ludentes: 'quid cessamus I& ludos facere? circus noster ecce adest'. in circo primum undo mittuntur equi, nunc dicuntur carceres, Naevius oppidum appellat. carceres dicti, quod coercuntur equi, ne inde exeaut antequam, magistratus 1 Cf. GL. 11 140, 21 (arceo arx); Serv. Dan. in Aen. 1 20 (arces ab eo quod est arceo -dictac, quia jude hastes arceutur, id est prohibentur) =GCL. III 498, 33; Serv. in Aen. -111134; Isid. X V,2, 329 et XfVIii 9, 5; duff. 9; TC. S. v. (quad altitudine sua, hastes prahibeat; ab arcendis hostibus dicta) 11 3 Cf. 178sq.; CL- VII 104,, 19 (in quo haminius coercentur) - 269, 12; I132, 16 (a coercendo); Serv. in Aen. I154 (uudecumque prohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo) ==Isid. XV,2, 46. V 27, 13. XVIII 1329; Serv. in Aen. V 145 (carceres... ostia quibus equi arcentur: nude et carceres quasi arceres secundum 'Tarronem) et in Georg. IIIT- 104; TC. s. v. 1 4 Cf. Pest. 356b, 16... Ser. Tullium aedificasse, aiunt); Serv. in Aen. VI1 573 51 Cf. Pest. Pauli 117, 11 (ex Graec A e maxiine a Syracusanis qui 2laropdcrg ct appellant et habeut ad instar carceris; ex quibus lacis excisi sunt lapides ad exstruendam urbem); Isid. V 27, 23; TG. s. v. (carceres apud Syracusas, mans est excavatus, ex gracco tracturn cst); GL. I1549, 17 (haa lautumiac 2axr'ptu) 1 6 sq. Cf. Pest. 360b, 31; Dionys. Hal. III143; hlin. XV 138; V~arro rer. hum. lib. II apud lJacr. III 1,2, 3; CL. IITI 498, 7 9 Cf. IC. s. corueta 1 10 sq. Of. TG. s. aesculetum (qpnydm'); Pest. Pauli 87, 6 (sacellum lovis in quo fuit fagus); Puin. X VIT 37 (ubi lucus fageus fuit) 1 11 sq. Cf. VIT 22 ibique test.; Serv. Dan. in Aen. 1283 (unde Romae ambilustrum); TC. s. v. (quad armis locus lustretur); Pint. -aRnm. 23 (,ro* g~v 66c~ce rof3 Tariov xo!ld6crg vrit(uag 9#aitpr cai xsrra& rset' ni axaivtsvov A Ltlo15'6rQeatv evAv'qvtivco) 113 Cf. Isid. XV 2,9 33 (a circuitu equorum, eo quod ibi circum inetas cqui c-urrunt)- XVIII 28, 2 11 17 sq. Cf. test. ad 3 O f. Pest. Pauli 184, 05 (oppidum dicitur et locus in circo, nude quadrigac emittuntur); TC. s. iuxta oppidum (prope carceres: ef. Loewe CL. N. 100) 1ngenutius Curtium appellatum Ffv 1 4 Tullo v 1 5 de~licti> causa Bergmann, Ki>de~m> c<l>ausi Canal I [et] Kiu>de Nine duice Turn 11 6 seci Sp. 11 8 suppi Sciap (Knel> lMue) 19 [e]di<c>tum Sp. I1110 ab escula: corr Laet 11 11 sq. iobisI armilustrum (Fv)I lac sign IRluelsen MfecinuA (sic Fv) suspeetum; maxiiuus Laet 1 13 ibi ludi 15 1-reilites: earr Turn I 17 an: carceres <ut arceres>? v. test.

Page  47 LIBER V 150-156 47 signum misit. quod a~d> muri speciem pinnis turribusque carceres olim fuerunt, scripsit poeta (Naev. inc. fab. II): 'dictator ubi currum insidit, pervehitur usque ad oppidum'. intumus circus ad Murciae 15 vocatur, ut Procilius (I. s. s. fr. 3) aiebat, ab urceis, quod is locus esset 5 inter figulos; alii (Punai. p. 116) dicunt a murteto declinatum, quod ibi id fuerit; cuius vestigiumn manet, quod ibi est sacellum etiam nune Murteae Veneris. item simili de causa circus Flaminius dicitur, qui circum aedificatus est Flaminium campum, et quod ibi quoque ludis Tauriis equi circum metas currunt. comitium ab eo quod coibant eo 156 10 comitiis curiatis et litium causa[e]. curiae duorum generum: nam, et 'ubi curarent sacerdotes res divinas, ut curiae veteres, et ubi senatus humanas, ut curia iostilia, quod primus aedificavit iostilius rex. ante hauc rostra; cuius id vocabulum, ex hostibus capta fixa sunt rostra; sub dextra huius a comitio locus substructus, ubi nationum is subsisterent legati qui ad senatum essent missi; is graecostasis appellatus a parte, ut multa. senacalum supra graecostasim, ubi aedis 156 Coucordiac et basilica Opimia; senaculum vocatum, ubi senatus aut ubi seniores cousisterent, dictum ut ysEova'a apud Graecos. lautolac ab lavando, quod ibi ad lanum geminum aquae caldac fuerunt. ab his 3 sqq. Cf. Fest. 149a, 33 cum Paulo 148, 10 (Murtiae deae sacellum); Tertull. d. epect. 8; Serv. Dan. in Aen. VIII 636 (vallis ubi circenses editi sunt, ideo Murcia dicta est... quoi fanum Veneris Verticordiae ibi fuerit, circa quod nemus e murtetis fuisset, immutata littera Murtiam appellatan); Augustin. d. c. d. IV 16 et alios locos quos congeesit Becker 'IHandbuch d. Alterth.' I 467 adn. 72 11 7 Cf. Fest. Pauli 89, 9; Plut. Qu. orom. 66 11 8 Cf. Val. Ma. I 7, 4 11 9 eq. Cf. Fest. Pauli 38, 12 (a coeundo, id est insimul veniendo); Plut. Bom. 19 (6'uov 6 rafta 6vvt'*,svro [cil. Romnulus et Tatius] tLEzXQL tTVfV XOPL0LOL 0 2alaL XOIsE y&e 'P TLcdop,r EvvE1*aLS xalcoBt.) 11 11 eq. Cf. VI 46; Varro d. v.p. B. apudc Non. 57, 1 (propter curam... curia appellatur); Feet. 174b, 6 (novae curiae... ut in is ea sacra curarent...); Fest. Pauli 49, 1; GL. III 480, 10 (derivativum a verbo euro... curia); Isid. XJV 2, 28 (quod ibi eura per senatum de cunctis administretur) echol. Bern. in Lucan. V 32; Pompon. Dig. 12, 2, 2; Cass. Dio fr. V 8 11 12 Cf. Varro apud Gell. XIV 7, 7; Liv. I 30, 2; Oic. de rep. 117, 31 1 13 sq. Cf. Liv. VIII 14, 12; leid. XV 2,27 (quod ex bello Punico captis navibus Carthaginiensium rostra ablata sunt et in foro Romano praeflxa, ut esset huius insigne victoriae) -X VIII 15, 1- 14 eq. Cf. Plin. XXX1II 19 (in graecostasi quae tunc supra comitium erat) 117e sq. Cf. Feet. Pauli 337, 12 (locus senatorum); Feet. 347a, 22 ex Nicoetrato de eenatu habendo (unun, ubi nunc est aedes Concordiae inter Capitoliun et forum); Val. Max. II 2, 6; TG. s. senaculum (yveeoveh); Fest. Pauli 94, 13 (gerusia curia ab aetatis vocabulo dicta); Vitruv. 118, 10; TG. s. gerusia (quoi [scii. dicta quod] seneces conveniunt publice) 11 18esq. Cf Feset. Pauli 118, 5 (quo loco quia aqua fluebat lavandi usum exercebant); Serv. Dan. in Aen. VITI 361 (quia calida aqua lavandis vulneribus apta fuit, locus lautulus appellatus est) 1 a muris partem: corr Mue I pennis: corr Laet t turribus qui 11 2 curru Bibbeck I 3 insidet Fleekeisen I murcim (sic Fy) vel mucim: corr Sp. (Murciai Sali) ii 1 uocatfi (Fv) 10 causq Fv 11 18 icrusia

Page  48 48 DE LINGVA LATINA palus fuit in minore Velabro, a quo, quod ibi vehebantur lintribus, 157 velabrum, ut illud mains de quo supra (~ 43 sq) dictum est. Aequimelium, quod a~e>quata Meli domus publice, quod regnum occupare voluit is. locus ad busta Gallica, quod Roma recuperata Gallorum ossa qui possederunt urbem ibi coacervata ac consepta. locus qui vo- 5 catur doliola ad cluacam maxumam, ubi non licet despuere, a doliolis sub terra. eorum duae traditae historiae, quod alii inesse aiunt ossa cadaverum, alii Numao Pompilii religiosa quaedam post mortem eius infossa. argiletum sunt qui scripserunt (Fsanai. p. 115) ab t Argola seu quod is huc venerit ibique sit sepultus, alii ab argilla, quod ibi lo 158 id genus terrae sit. clivos Public~i>us ab aedilibus plebei Publicis qui eum publice aedificarunt. simili de causa Pullius et Cosconius, quod ab his viocuris dicuntur aedificati. clivus proximus a Flora susus versus Capitolium vetus, quod ibi sacellum lovis Innonis Mi159 nervae, et id antiquius quam aedis quae in Capitolio facta. Esquiliis 16 vicus Africus, quod ibi obsides ex Africa bello Punico dicuntur custoditi. vicus Ciprius a cipro, quod ibi Sabini cives additi consederunt, qui a bono omine id appellarunt: nam ciprum sabine bonum. prope hunc vicus sceleratus, dictus a Tullia Tarquini Superbi uxore, quod 1 Cf. 15, 1 sqq. 21 2sq. Cf. Liv. IV 16, 1 sq.; Cie. d. dom. 101 (Sp. Ntaeli rognum adpetentis comus est couplanata et quia illud laequum' accidisse p. R. 'Maelio' iudicavit, nomine ipso 'Aequimaeli' iustitia poenac comprobata est); Val. Max. VI 3,1; Dionys. Hat. XLI 4 (clxov ycq... ni pu'txv tzov iaoniv xalarat- r znov ov6 vrva M4j1tov i' &pzi xl7TFvra, aeeov... AbcviXtov kxdX26c~v) 11 4 Cf. Liv. V 48, 3 (bustorumque inde Gallicorum nomine insignem locum fecere): cf. Huelsen in encyct. reali ITI 1077 1 6 Cf. Fest. Pauli 69, 8 (locus in urbe sic vocatus, quia invadeutibus Gallis Senonibus urbem sacra in eodem loco doliolis reposita fuorunt: qua do causa in eodem loco ue dospuere alicui licebat); Serv. in Aen. VI 238; Liv. V 40, 8; Pint. Cain. XX; TG. s. v. 11 9 Cf. Quint. S6, 31 (quoe... Argiletum appellandi ratio?); Serv. in Aen. VIII 345 (quasi argilletum, multi volunt a pingui terra; alii a fabula. nam Euander Argum quondam suscepit hospitio.. Argum necarunt: cui Euander ct sepulturam fecit et locum sacravit... ergo Argiletum ab Argo illic sacrato ot sepulto); adde Serv. Dan. (qui inter alia velut ab Argo Danaes fltio vel Tusciae fliio Bomae necato habet: alii..-. quod ibi Cassius Argillus bello Puuico primo sit interfectus); Arnob. adv. nat. VI 7 p. 219 Ieiff. 11 1 Cf. Fest. 238b, 28 (Publicius clivus appellatus, quem duo fratres L. M. Publici Malleoli aediles cur. pecuanis coudemuatis ex pecunia quam cepera<u>t munierunt e. q. s.); Ovid. Fast. V 28111 12 De clivo Puttio cf. Solin. p1. 7, 3 Mlommys. 11 O4 Cf. Serv. in Aen. II 225 et Serv. Dan. ibid. et II 134 11 16 sqq. Of. Fest. 371a, 16 sqq. 11 17 Cf. Liv. I 48, 6 11 19 sq. Cf. Liv. I 48, 7; Dionys. Hat. IV 39; Fest. 333b, 32 sqq. eum Paulo 332, 9 (quod cum Tarquinius Superbus interficiendum curasset Servium Tullium regem, socorum suum, corpus emus iacens filia carpento supervecta sit....); Ovid. Fast. VI 609 1 lustribus: corr Laetd1 3 add thol I publico: corr Aid 11 9 argeletum: corr Laet 1 11 torrý sit vet terre [sic (Fv)] 11 12 pullius (vix pulius vet publius) 11 13 sq. a floras usus: corr Vict et Turn 115 Exquiliis 117 sabini [sic (Fv)1 vet sanini

Page  49 LIBER V 16-16249 49 ibi cum iaceret pater occisus, supra eum carpentum mulio ut inigeret iussit. 33. quoniam vicus constat ex domibus, mine earum vocabula 160 vide<a>mus. domus graecum et ideo in aedibus sacris ante cellam, ubi 5 sedes dei sunt, Graeci dicunt po'dotov, quod po[te]st, 6ntz#'d'oCTtovp>. aedis ab aditu, quod piano pede adibaut. itaque ex aedibus efferri indictivo funere praeco etiam eos dicit qui ex tabernis efferuntur, et omnes in ceusu villas [in]dedicamus aedes. cavum aedium dictum qui 161 locus tectus intra parietes relinquebatur patulus, qui esset ad com<m>u10 nem omnium usum. in hoc locus si nullus relictus erat, sub divo qui esset, dicebatur testudo ab testudinis similitudine, ut est in praetorio et castris. si relictum erat in medio ut lucem ca[r]peret, deorsum quo impluebat, dictum implu<v>ium, susum qua compluebat, complu<v>ium: utrumque a pluvia. tuscanicum dictum a Tuscis, postea15 quam illorum cavum aedium simulare coeperunt. atrium appellatur ab Atriatibus Tuscis: illinc enim exemplum sumptum. circum cavum 162 aedium erat unius cuiusque rei utilitatis causa parietibus dissepta; ubi quid conditum esse volebant, a celando cellam appellarunt; penariam ubi penus; ubi cubabant cubiculum; ubi cenabant cenaculum vocita20 bant, ut etiam nune Lanuvi apud aedem Junonis et in cetero Latio ac Faleris et Cordubae dicuntur. posteaquam in superiore parte 4 Cf. Fest. Pauli 67, 11 (a graeco venit,d6,uo); Isid. IX 4, 3. XV 3, 1 (ex Hieron. in Dan. VI); GL. I- 505, 32 (a gracco derivatur... d'og) j1 6 Of. Fest. Pauli 13, 3 (domicilium... unius aditus); aliter Isid. XV 3, 2 118 Cf. Gell. VI1 11, 9 ex P. Africano contra Ti. Asellum (quanti omne instrumentum. fundi Sabini in censum dedicavisti) 19 sqq. Serv. Dan. in Aen. I1506: ilem Varro de lingua latina ad Ciceronem: 'in aedibus locus patulus relinquebatur sub divo, qui si non erat relictus et contectus [contentus C] erat, appellabatur testudo' 1111 Cf. Non. 58, 8 (loca in aedificiis camerata ad similitudinem aquatiliun testulinum); Vitr. VI 3 (de testudine et mox de tuscanico) 1113 Cf. Fest. Pauli 108, 14 (inpiuvium,quo aqua inpiuit collecta de tecto; conpiuvium quod de diversis tectis aqua pluvialis confluit in eundem locum); Serv. in Aen. 11 512 (sub divo quod impluvium dicitur); schol. in Verrin. 177 Or. (locus sine tecto in aedibus quo inpluere imber in domum possit) 11 15 sq. Cf. Fest. Pauli 13, 10 sqq. (quia id genus aedificii Atriae primum in Etruria sit institutum..-.); Serv. Dan. in Aen. I 726 (alii -dicunt Atriam Etruriac civitatem fuisse, quae domos amplis vestibulis habebat: quae cum Romani imitarentur atria appellaverunt) 11 18 Cf. Fest. Pauli 66, 9,(quod ea celentur quae esse volumus occulta); Serv. in Aen. 1 433 (a celando); Don. in Ad. -IV 2, 13 (a celandis reponendisque rebus esculentis et poculentis); Isid. XV 3, 91O Cf. Fest. Pauli 211, 3 s. penora (locus ecrum penarius); GL. I 109, 29 (ubi servantur, ut penaria) 11 19 Cf. Isid. XV 3, 9 (quod eo cubemus); Fest. Pauli 64, 15 (cf. ad 50, 20) 1 Cf. Isid. XV 3, 7 (a communione vescendi) 1 sq. iniceret: corr Urs 113 eorum 11 4 uideamus f 115 prodomum I del Vict; an: po<s~t est? I opisthodum (sic Fv): corr Vict 611 sq. abibant vel adibant [sic (FV)] I inductiuo 118 inde dicamus: corr J. F. Gronov (v. test.) 11 17 dissepta `scii. domus' Sp. I dist Mue 11 20 lanubi vel lanuui (sic FV) 1 21 faleris vel phaleris [sic (Fr)] 1 dicuntur posteaquam Fv Varro de ling. hat. 4

Page  50 50 DE LINGVA LATINA cenitare coeperunt, superioris domus universa cenacula dicta; posteaquam ubi cenabant plura facere coeperunt, ut in castris ab hieme hiberna, hibernum domus vocarunt; contraria **** 163 34. ** ligionem Porcius (Buettner p. 52) designat cum de Ennio scribens dicit eum coluisse Tutilinae loca. sequitur porta Naevia, quod 5 in nemoribus Naeviis: etenim loca, ubi ea, sic dicta. deinde Rauduscula, quod aerata fuit. aes raudus dictum; ex eo [in] veteribus in man164 cipiis scriptum eraudusculo libram ferito'. hine Lavernalis ab ara Lavernae, quod ibi ara eius. praeterea intra muros video portas dici in Palatio Mucionis a mugitu, quod ea pecus in bucita <cir>cum anti- to quum oppidum exigebant; alteram Romanulam, ab Roma dictam, quae 165 habet gradus in nova via ad Volupiae sacellum. tertia est Janualis, dicta ab lano, et ideo ibi positum lani signum et ius institutum a Pompilio, ut scribit in annalibus Piso (hist. B. fr. p. 79 Peter), ut sit aperta semper, nisi cum bellum sit nusquam. traditum est memoriae i1 Pompilio rege fuisse opertam et post Tit[i]o Man[i]lio consule bello Cart<h>aginiensi primo confecto et eodem anno apertam. 166 35. super lectulis origines quas adverti, hae: lectica, quod legebant unde eam facerent stramenta atque herbam, ut etiam nune fit in castris; lecticas, ne essent in terra[s], sublimis tin his ponebant; nisi so 1 Cf. Fest. Pauli 54, 6 (ad quae scalis ascenditur); Liv. XXX1X 14, 2; TG. s. v. (cstazmr'etov, zs=e ov et superiora) et s. in aestino cenaculo; Tertull. adv. Val. 7; Dig. XLIII 17, 3, 7 3 Of. Serv. Dan. in Aen. IV 143 (hibernam utrum quod ibi hiemare soleat an...); TG. s. v. (hiberna loca calida propter hiemem facta et ut tempora et castra militum ubi hiemant dicimus); GL. II 81, 15 (ab hierme..hibernus); VII 180, 10 5 Cf. Fest. 169b, 3317 sq. Cf. Test. 274a, 2 sqq. cun Paulo 275, 1 (quia raudo id est aere fuerit vincta) et 265a, 4 sqq. (rodus vel raudus... vulgus quidem in usu habuit non modo pro aere imperfecto... sed etiam pro signato, quia in mancipando cum dicitur 'rudusculo libram ferito' asse tangitur libra); Gaius inst. I 119 = Boeth. in Top. p. 322 Or. (ubi accedit: quaecunque igitur res lege duodecim tabularum aliter nisi per hane solennitatem abalienari non poterat); 1Val. Max. V 6, 3 1Of. VI 74 11 9 Of. Fest. Pauli 117, 16 1i 10 Cf. Fest. Pauli 144, 18; Varr. de v. p. B. apud Non. 531, 17 111 Of. V-124; Fest. 262b,2 (porta Romana instituta est a Romulo infimo elVo Victoriae, qui locus gradibus in quadram formatus est. appellata autem Romrana a Sabinis praecipue, quod ea proximus aditus erat Romam) et 269b, 33 (Romanam portam ante... Kvoci>tatam ferunt quae fuerit.. -) 11 12 Cf. Augustin. d. c. d. IV 11; Macr. I 10, 7 (in sacello Volupiae) 1 18 sqq. Of. Fest. Pauli 115, 3 (lectus... a collectis foliis ad cubitandum... vel a Graeco XiMxrov); Isid. XX 11, 1 (lecticae a lectis herbis); TG. s. lectus (ab electis et mollibus herbis) 11 19 sq. Cf. Plin. VIII 193 (antiquis enim torus e stramento erat, qualiter etiam nuno in castris) 20 Cf. Fest. Pauli 64, 15 (cumbam Sabini vocant eam quam militares lecticam) 3 hie defecit exemplar foliis duobus. FT I 4 <re>ligionem v, regionem Turn 6 naeuius: corr Laet I et (non ea) enimrn 7 del Sp. duce v I1 10 bucitatum: corr Mue (bucita tum Seal) 1I 11 ab vel a [sic (Fv)] 1 12 noualia: corr Scal (cf. VI 24) 16 apertam: corr Seal 1 17 Kopertam et> apertam Mue (del et ante eodem) duce Aug, al. 11 18 an: <lectus et> lectica et mox ea[m]? v. test. 1119 unde iam: corr Vict

Page  51 LIBER V 162-168 51 ab eo quod Graeci antiqui dicebant A1Fxrov lectum potius. qui lecticam involvebant, quod fere stramenta erant e segete, segestria appellarunt, ut etiam nunc in castris, nisi si a Graecis: nam 6FycacorQov. ubi lectus mortui fitur, dicebant feretrum nostri, Graeci pQ)plqE6ov. 5 posteaquam transierunt ad culcitas, quod in eas acus ant tomentum 167 aliudve quid calcabant, ab inculcando culcita dicta. hoc quicquid insternebant ab sternendo stragulum appellabant. pulvinar vel a pluribus vel a pollulis declinarunt. quibus operibantur, operimenta, et pallia operdula dixerunt. in his multa peregrina, ut sagum, reno gallica, 10 gaunac[um]a et amphimallum graeca; contra latinum torale, ante torum, et torus a torto, quod is in promptu. ab hac similitudine torulus in mulieris capite ornatus. qua simplici scansione scandebant in lectum 168 non altum, scabellurn; in altiorem, scamnum. duplicata scansio gradus 1 sqq. Cf. Varro d. v. p. B. apud Non. 11, 14 (lecticam qui involvebaut, segestria appellabant); Fest. Pauli 70, 7 (pelles nauticas quas nos vocamus segestria); TG. s. segestrum (6erF'yarerov et cp#E'Qc 7.ol'ov) 11 4 Cf. Serv. in Aen. VI 222 (feretro graece dixit); Serv. Dan. in Aen. XI 64 (ferelrum locus ubi nortui feruntur et est graecum nomen); Isid. XVIII 9, 1. XX 11, 7; Lact. Plac. in Stat. Theb. VI 55; TG. s. v. 11 5 Cf. Varro d. v. p. B. et Quinquatr. apud Non. 86, 4; Fest. Pauti 50, 8 (culcita quod tomento inculcatur appellata); Isid. XIX 26, 4 (culcitae vocatae quod calcentur id est farciantur pluma, sive tomento) 11 7 sq. Cf. TG. s. instragula (stragula ab sternendo) Cf. Serv. in Georg. III 532 (pulvinaria... proprie lectuli, qui sterni in templis plerisque consuerunt); TG. s. pulvinus (pulvinar vero ac pulvinaria principum vel regum, id est lectisternia quae sternebantur in templis); Isid. XIX 26, 4 = XX A1, 3 (lectus divitum est) II 9 Asid. XIX 24,13 (sagum auter gallicum nomen est); 1G. s. v.; Strabo IV 196 Cf. Caesar de b. g. VI 21; Sallust. hist. IIIT fr. 104. 105 M1taur.; Serv. in Georg. III 383; Isid. XIX 23, 1. 4 (a Rheno Germaniae fiumine) 1110 Cf. Hesych. s. xavvdxcct; GL. VII 14, 10 (gaunacen alii caunacen); 1G. s. gaunaca; adde Isid. XIX 26,9 2 Cf. Plin. VIII 193; schot. in Iuv. -II 283 (antiqui amphimallum laenam appellabant); 1G. s. camasus (amfimallus) et dalmatica I Cf. Varro d. v. p. B. apud Non. 11, 12 (quod frontem lecticac struebant, ex ea herba torta torum appellatum. hoc quod inicitur etiamnunc toral dicitur); Serv. in Aen. 112. V 388 (a tortis herbis) = Isid. XX 1, 2; Serv. Dan. in Aen. I 708 (quod veteres super herbam tortam sedebant vel discumbebant); TG. s. torus et toral; Isid. XIX 26, 6 11 12 sq. Cf. Serv. Dan. in Aen. IV 685 (lecti antiquorum alti erant et gradibus ascendebantur) Cf. Quint. inst. I 4,,12 (nec niretur cur ex scamno fiat scabillum); GL. VII 14, 6; II 111, 1; isid. XX 11, 8 (scamna sunt quae altioribus lectis apponuntur, dicta a scandendo. hinc et scabelli, qui lectis parvis vol sellis ob ascensum apponuntur. scabellum autem et suppedaneum dicitur) = GL. VITI 289, 23; TG. s. scabellum, scamellum, scamnum I Cf. Non. 316,, 35 (per quod ad altiora domorum et aedificiorum omnium scanditur); 1G. s. v. 1 sq. lectron lectum potius quarn lecticam: corr Veneta (v. test.) I segestria vel segestriam [sic (Fv)] 11 3 stegastron 11 4 an: lectum ubi mortui feruntur? v. test. Ifitur vet fertur [sic (Fv)] I feretron 5 ea sagus: corr Turn 11 6 hoc i. e. huc II 8 sq. operibantur (sic Fv) vel operiebantur I pallia ante operimenta trai Sp., sect A. Sp.; an: ut pallia op. dixerunt? (cf. 1G. s. palla [coopertorium]) gIallica Turn: galli quid (fort. ex gallica ut) 11 10 gaunacuma (sic IPv) vet gaunacfima: correximus (gaunacum Scal) I tore uel (fort. ex toraci): correximus duce Aid (qui torale quod) 11 11 toruo: corr Antonibon (torso Canal); v. test. I tornius: corr Aug 113 alium

Page  52 52 52 DE LINGVA LATINA dicitur, quod gerit in inferiora superiorem. graeca stint peristromata et peripetasmata, sic ali~a> quae item convivii causa ibi multa. 169 36. pecuniae signatae vocabula sunt aeris et argenti haee: as Ab aere; dupondius ab duobus ponderibus, quod unum pondus assipondium dicebatur; id ideo quod as erat libra pondo[s]. deinde ab numero 5 reliquum dictum usque ad ceutussis, ut as [a] singulari numero, ab 170 tribus assibus tressis et sic proportione usque ad nonussis. in denario tnumero hoc mutat, quod primum est ab decem assibus decussis, secundum ab duobus decussibus vicessis [quod dici sol~it>nm a duobus bicessis]; reliqua conveniunt, quod est ut tricessis proportione usque 10 ad centussis, quo maitis aeris proprium vocabtilum non est: nam ducenti~s> et sic proportione quae dicuntur non magis asses quam denarii 171 aliaeve quae res significantur. aeris minima pars sextula, quod sexta pars unciae. semuncia, quod dimidia pars nnciae: se valet dimidinii, ut in selibra et semodio. uncia ab uno. sextans ab eo quod sexta 16 pars assis, ut quadrans quod quarta, et triens quod tertia pars. semis, quod semi~a>s, id est [ut] dimidium assis, ut supra dictum est. septunx 172 a septem et tibia conclusum. reliqua obscuriora, quod ab demi-untione, et ea quae deminutintur ita stint, ut extremas syllabas babeant, 1 sq. Cf. TG. s. v. 12 sqq. Verba a multa ad a decima libella (53, 7) Priscianus adfert GL. 111 410: cuius disorepantiarn potioremn apparatui addidimus; cf. ibid. 416, 19 sqq. 1 4 Cf. IX 81; TG. s. v. (duo poacH vel numi)I Of. TG. s. as; F est. Pauli 98, 1 (quia deni asses, singuli ponclo libras, efficiebant denarium); Dionys. Hala. IX 27 (i'v dN &6a*QO Oc-QFov r'rsxcExov vo'twctra flc'Qog l2.rQtaiov) 1 6 sq. Cf. IX 81; Mart. Cap. 1113051111 Cf. GL. 111 416,19 (centussis, post quem numerum teste Varrone. non componuntur cum asse numeri) 1 13 sqq. Of. Anthot. lat. 486, 22 R. (sextula quae fertur: nam sex his uncia constat) Cf. Fest. 2931, 9 c'wma Paulo 292., 7 (semis semodius semuncia... ab co quod' illi dicunt iý'Pwv decliniata sunt); TG. s. v. (selibra dimidia libra, at.); CL. ITI 32, 20. 455, 6; III 16, 20 (f"ctwv semis) et III157, 15 (se a semis, quod separationem facit); Didymt. in CL. III 412, 10 (rofn t~v6n r, ' ijVw dIo1T)Vrog Jc3 iv r(;5 6,ýpo'dovjt) 11 15 Poltux IX 80 ex Aristotete (7rae'cc' iro& rtg av v Er 'y 4kC(s"aiwV,o.tzscia Xaca" Il~a Sv'(Ot.fzEtxebnav vo,ýtwp"ircov SvIara oLOV voiyxtav O7rsQ divvarat XaI-%ofvv va); isid. XVI 25,ý 19 11 16 Cf. TC. s. quadrans (cjuarta pars nummi); Isid. VIJ 17,26 1 Cf. TG. s. trienus (tertia so. pars); Pseudaor. in f or, a. p. 3,28 11 17 sq. Cf. Pseudacr. in Hor. a. p. 329. 330; v. ad 13 sq. 0/: GL. 111T408, 25 (septunx unoiae septem) 2 sq. aliquid item: oorr Sp. I dist Sp. (ibi multa apoyr, multa Priso. [of test.] proximis adiungunt) 1 4 a duobus: corr ex Priso 1 5 sq. pondus (itemi Priso): Corr Cr~onov (libram,)I numero usque ad centussem ab t-ribus (reliquis onm) Priso I del Laet 7 at supra pretionem (vet ption6 vet pr~oportion6) Pr'iseo11 9 bicessis: oorr Tuirn seot Soiop, omz Prise 11 10 bicensis: oorr Laet pI od est om Priseo tricensis: co'rr ex Priso 1lItsq. post ceutussis add Priso quod et Persius (V 191) ostendit 'et centum Graeoos uno oentusse, lictur' I duceenti at sic Priso: ducenti in (oorr 8~p) I 13 alieuq quý Fv: aliaeque Priso 11 14 sq. unoiae est. uncia (reliquis cmi) Priso sic valet: corr Bent I uno <dicta> Priso 1 16 ut] est Priso f 17 add Turn (of. v. 14)1 ut ain Priso I 18 sq. oollisuiu Prise, fort. reote ab diminutione Priso: a derninutione FvIf1.9 deminuuntur (sic Fv) vet diminuuntur (sic Prisc)

Page  53 LIBER V 168-176 5 53 ut deunx dempta uncia [deunx], dextans dempto sextante, dodrans dempto quadrante, bes, ut oim. des, dempto triente. in argento nummi, 173 id ab Siculis. denarii, quod [denarii quod] denos aeris -valebant; quinarii, quod quinos; sestertius, quod semis tertius, (dupondiuas enim. 5 et semis antiquns sestertius est) et veteris consuetudinis, ut retro aere dicerent, ita ut semi's tertius, Ksemis> quartus, semis <quintus> pronuntiarent. ab semis tertius Ksestertius> dictus. nummi denarii decuma 174 1ibella, quod libram pondo as valebat et erat ex argento parva. simbella, quod libellae dimidium, quod semis assis. terruncius a tribus 10 unejis, quod libellae ut haec quarta pars, sic quadrans assis. eadem pecunia vocabulum mutat: nam potest idem dici dos, 17.5 arrabo, merces, corollarium. dos, si nuptiarum, causa data; haec graece dcortvq: ita enim hoc Siculi; ab eodem donum: niam graece ut tissedonion et ut ahjii Yo'It et ut Attici dlo'~t. arrabo sic data, ut reli16 quum. reddatur: hoe verbum. item a graeco ac~acqO'v. reliquum, quod ex eo quo-d debitum. reliquaum. damnuam' a demptione, cum minus re 176 1 sqq. Cf. Assthol. last. 486, 45 B. (uncia si librae desit dixere deuncem); ibid. 741, 2 (uncia de libra, linquit subtraeta, deuncem) I Cf. Fest. Pauli 73, 14 (dextans dicitur quia assi deest sextans quemadmodum... deunx)I Cf. Fest. Pauli 33, 1; Fest. 363a, 32; lib. de asse 2; GL. HIT 408, 25; Anthol. lat. 486, 49 sq. B. (dodrantem reliquum vocitant quadrante retracto, cumque triens desit, bessem dixere priores); ibid. 741, 4 sq. (hine qiuadrans... dodrantem, inde triens... bessem); GL. VII 177, 1. 298, 12 (bes... quod signifleat oeto uncias) I Cf. Fest. 173 b, 8; Pollux IX 79 sq. ex Aristotele (0' f PVP~oi5geo oxdst kv elvab T cotkacde v o~votur TLV OO LL6LCCVOGý96, ge& 5'5EIXnv2i'txv %X5 rTov ii'Ircaice xcd.Z&xslla 2JOJQ'WV Xaod AQe6Vrovn;1Wiv rq Tceucvrtvcov no'lst xW'czd paI" y6s 1'opwpcc zx, avc'voi Vvo~qeov) 113 sq. Cf. GL. I176, 8 sqq. (... si sciamus, apud veteres denarium clecem. asses habuisse... eius quarta pars, dipondius semis, sestertius dicitur, quod de tribus assibus semis deficiat); Fest. 334 b, 33 et 347 b 9 et 363a, 33; Fest. Pauli 98, 1; GL. III1407, 29 (cunt testimonio Arruvtii) eti 412, 10 (ex Didymo); Plin. XXXIII 44 (placuit denarium pro decem libris aeris valere; quinarium pro quinque, sestertium pro dupondio ac semisse); TG. s. v. (semis tertius) 11 7 Cf. Fest. Pauli 116, 14 (libella deminutivum est a libra); Volus. Maecianus ('script. metrol. ed. Hlultsch II) 70, 16 (quasi pusilla libra); Plin. XXXIII 4,2 (libralis - nude etiam nune libelia dicitur et dupondius - adpendebatur assis); TG. s. v 1 8 sq. Cf. X 38 1 Cf. Fest. 173 b, 30 cumn Paulo 172, 8; P1i. XXXIII 45 (cjuadrans ante terruncius vocatus a tribus uneiis); TG. s. libella et teruneitim 10 Cf. Fest. 363 b, 1 11 12 Cf. Fest. Pauli 69, 7; GL. 11134, 16 (do dos); Pseudacr. in Hor. c. III124.,21; Isid. V 24,,25 11 13 Cf. Fest. Pauli 69,4; GL. VII- 119, 6 (clonum... a clando) 1 14 sq. Cf. TG. s. arrabonem; GL. I1552, 36; VII 26,2,10 (arra latine dicitur, arrabon graece) 1 16 Cf. Isid. V 27, 5 (damnum a dimintitione rei vocatum) et duff. 169; Dig. XXXITX 2, 3 (ab ademptione et quasi deminutiene); [TG. s. v. 1 ut de nina: una Prisc (corr et mox cccl Sip.) 1 3 syculis F" eI m Prisc 1 4 sestertius (sic Fy") vel sextertiusI quod semis tertius: duobus semis Prise 1 5 sextertius (sic etiam F")I aera Pr'isc 1 6 semis tertius quartus semis (semis quartus v): correximus duce Prisc (ubi semris quintus semis, quartus semis tertius, nuntiarent) 11 7 suppi cx Prisc I (a> decima Prisc 11 8 sq. sembella Laet 1 11 item [si (Fv-)] vel idem 11 13 dotineI an: ut Kll>esiodion JCO' (cf. Op. et D. 356, ilesych., Eti. in., Suid. s. v.)? 11 14 domaI dosin 11 15 arrabon

Page  54 54 DE LINGVA LATINA factum quam quanti constat. lucrum ab luendo, si amplius quam ut exsolveret, quanti esset, Kre>ceptum. detrimentum a detritu, quod ea quae trita minoris pretii. t-ab eadem mente intertrimentum ab eo, quod duo quae inter se trita, et deminuta, a quo etiam in~ter>trigo 177 dicta. multa [a] pecunia quae a magistratu dicta, ut exigi posset ob 5 peccatum; quod singulae dicuntur, appellatac e'ae multae, quod olim tunum dicebaut rnultae: itaque cum Kin> dolium ant culleum vinum addunt rustici, prima urna addita dicunt etiam nune. poena a poeniendo aut quod post peccatum sequitur. pretium, quod emptionis aestimationisve causa constituitur, dictum a peritis, quod hi soli facere pos-l10 178 sunt recte id. si quid datum pro opera aut opere, merces, a merendo. quod manu factum erat et datum pro co, manupretium, a manibus et pretio. corollarium, si additum praeter quam quod debitum; cius vocabulum fictum a corollis, quod eae, cum placuerant actores, in scena dari solitae. praeda est ab hostibus capta, quod manu parta, uts15 parida praeda. praemium a praeda, quod ob recte quid factum con179 cessum. si datum quod reddatun, mutuum, quod Siculi moeton: itaque scribit Soplron 'moeton t- antimo et'. munus quod mutuo animo qui sunt dant offlcii causa; alterum munus, quod muniendi causa imperatum, a quo etiam municipes, qui una munus fungi debent, dicti. 20 180 [si is] ea pecunia quae in iudicium venit in litibus, sacramentum a 2 Cf. Isid. duff. 169 (a terendo); TG. s. v. (a deterenco licitur); GL. V1I 525, 27 (usu tritum) 11 3 sqq. Cf. TG. s. intertrimentum (si aliqun species in medio teratur) et intertrigo Of. Varro cap. Fest. 142,9 23 (ex quaest. epist. I) et Cell. XI 1, 5 (ex rer. hum. 1. XXI) quern exscr. Non. 216,29; Dig. L 16, 131; TG. s. multa 11 8 Of. Isid. V 27, 2 (quod puniat) 1J 11 Cf. Non. 345, 8 11 12 Cf.Isid. XI 1, 66 (manus etiam ars vel artifex: unle et manupretium dicimus); TG. s. v. [j 15 Cf. Cell. XIII 25, 3. 26 (in libris rerum verborumque veterum... praeda dicitur corpora ipsa rerum qune capta sunt) - Non. 432, 26 11 I8 sq. Cf. Iesych. potro) avripot (porrov 'ri'i. olrov v: etsi mirum si extrerna syllaba similiter illic ut hic intereiderit) nxzaotldca Xweltxotg- ij ylcQ xa-t LOI, 'v Oirov l Lv (7) y&3 XOzaQ goirov oCov ZdQLv K&viv XaciQto'> > iWiamowitz teste Kaibelio Corn. gr. fr. 179 (i c yca i T<Otrv )v' ">vrivot Xatv Schoell) Cf. Fest. Pauli 140, 12 (munus... officium, cum dicitur quis munere fungi, item conum quod officii causa datur); CL. VII 524, 16 (quod amicus vel cliens vel libertus officii causa nittunt vel munus gladiatorium) et 119, 6 (a muniendo... dictum); Dig. L 16, 18; TG. s. v. 1 20 Cf. Gell. XVI 13, 6 (nuneris tantum cum populo Ronano honorari participes, a quo munere capessenclo appdllati videntur); Fest. 142b, 6; Isid. IX 3,,21. 4,21 (ab eo quod munia capiat); diff. 371; Dig. L 1, 1. 16, 18; TC. s. v. (quoi munera fisci idem accipiant) 1121 sqq. Cf. Fest. 344b, 33 sqq. (sacramentum aes significat quoi poenae nomine penditur, sive eo quis interrogatur, sive contenditur. id in aliis rebus quinquaginta assiumn est, in alis rebus quingentorum e. q. s.) 2 add Sp. (captum v) 11 3 an: ab eodem (retri>mentum? cf. Varro r. r. 164 et apud Non. 217, 2411 4 add Bent duce v 11 5 del Vertr. c. al. 11 6 sq. eae multas: corr Turn I an: olim Kovem> unum? cf. Gell. XI 1, 3 sq. 7 multa v, fort. recte; multam Goeschen 1 10 sq. possunt facere Lact, ubi" et'suprascr. et del Fv 11 17 moeton vel meton [sic (Fv)j 1 18 ~toi-rov &hrri totrov Lindenbrog in Ter. Bun. III 1, 55: v. test. 11 21 lac post si iS sign Ald I indiciunm

Page  55 LIBER V 176-183 55 sacro; qui[s] petebat et qui infitiabatur, de aliis rebus uterque quingenos aeris ad pontem deponebant, de aijis rebus item certo aijo legitimo numero assum; qui iudicio vicerat, suum sacramentum e sacro auferebat, victi ad aerarium. redibat. tributum dictum a tribubus, 181.5 quod ea pecunia, quae populo imperata erat, tributim a singulis pro portione census exigeba[n]tur. ab hoc ea quae assignata erat attributum dictum; ab eo quoque quibus attributa erat pecunia, ut militi reddant, tribuni aerarii dicti; id quod attributum. erat, aes militare; hoc est quod ait Plautus (Aut. 526): 'cedit miles, aes petit'. et hine to dicuntur milites aeranji ab aere, quod stipendia facerent. hoc ipsum 182 stipendium a stipe dictum, quod aes quoque stipem dicebant: nam quod asses libras pondo erant, qui acceperant maiorem numerum non in arca ponebant, sed in aliqua celia stipabant, id est componebant, quo minus loci occuparet; ab stipando stipem dicere coeperuut. stips 15 ab 6rot'r4 fortasse, graeco verbo. id apparet, quod ut tum institutum etiam nune diis cum thesauris asses dant stipem dicunt, et qui pecuniam alligat, stipulari et restipulari. militis stipeudia ideo, quod earn stipem pendebant; ab eo etiam Ennius scribit (Ann. 265 VY.): TPoeni stipendia pendunt'. ab eodem aere pendendo dispensator, et in 183 20 tabulis scribimus expensum et [in] prima pensio et sic secunda aut quae alia, et dispendium, ideo quod in dispendendo solet minus fieri; 4 sqq. Cf. ad p. 18, 12. 26, 4; Liv. I 43, 14 (partes eas tribus appellavit, ut ego puto, a tributo; nam eius quoque aequaliter ex censu conferendi ab eodem inita ratio est); Serv. in Aen. V 560 (sic autem in tres partes divisum fuisse populum constat, ut etiam qui praeerant singulis partibus tribuni cicerentur: unle etiam sumptus quos dabant populo tributa nominarunt); Plut. Bom. 20 (vrflovg ydyQ 9tr viv- r&za q5V)(P rax) OvO66 xal retflov'vovrg o4b p vtci'ovg); Dionys. Hal. IV 14; Isid. XVI 18, 7 (quod antea per tribus singulas exigebantur); TG. s. v. 11 8 sq. Cf. Pest. Pauli 2, 6 (aerari tribuni a tribuendo aere sunt appellati); Plin. XXXIV 1 1 Cf. Cato (immo Varro) epistol. quaest. I apud Gellium VI 10, 2 (aes militare quod aes a tribuno aerario miles accipere debebat) f 110 sqq. Cf. Gai. IV 27 (dicebatur autem ea pecunia quae stipendii nomine dabatur aes militare); Varro d. v. p. R. II apud Non. 532, 5 (stipeudium appellabatur quod aes militi semenstre aut annuum, dabatur); Dig. L 16, 27 1 Cf. Pest. 297,, 3 (stipem esse nummum, signatur testimonio est et de eo quae datur stipendium militi et cum spondetur pecunia quoci stipulari dicitur). 313b, 17; Eest. Pauli 108, 16; Dig. L 16,27; GL. I 100, 27 (in aeris significatione correpte stips dicitur); TG. s. v. 11 14 Cf. TG. s. stipo 11 17 sq. Cf. Isid. XVI7 18,8 (stipendium a stipe pendenda); v. ad 10 sqq. I1 19 sqq. Cf. Pest. Pauli 72, 9 (dispensatores dicti qui aes pensantes expendebant *.. hino deducuntur expensa... item compendium, dispendium) et 208,4 (aere gravi... penso... debitum solvebant, unde etiam pensiones dictae); Plin. XXXIII 42 sq. (adpenlebatur assis... et aihuc expensa in rationibus dicunfur, item impendia et.. dispensatores); Gai. I 122; Isid. X 67. XVIY 25, 3 1 inficiabatur I utrique Laet, (Fv) 11 2 pont<ific>em Aug 11 6 del Ald curn Fv, ut vid 10 ante hoc dist Mue 1 12 librac Laet (cf. p. 52, 5) 114 sq. stipa ab STOEBE 17 milites: corr SciopI stipendii: corr Sciop; stipend~iar>ii (serv. milites) v ff 20 del Laet; an: item (pro et in)?

Page  56 56 DE LINGYA LATINA LIBER V 183. 184 compendium quod cum compenditur una fit; a quo usura, quod in sorte accedebat, inipendium ap-pellatum; quae cum accederet ad sortem usu[m], usura dicta, ut sors quod s-uum fit sorte. per tr-utinam solvi solitum: vestigium etiam nune manet in aede Saturnii, quod ea etiam. nunc propter pensuram trutinam habet positam. ab aere aerarium 5 appellatum. 184 37. ad vocabula quae pertinere sumus rati ea quae loca et ea quae in locis sunt satis ut arbitror dit, quod neque parum multa sunt aperta neque, si amplius vebimus, volumen patietur. quare in proximo, ut in primo libro (~ 11 sq.) dixi, quod sequitur de tempori- io bus dicam. 2 sq. Cf. Isid. V;25,ý 15 (usura... ab usu aeris crediti)I Cf. VI1 65; Fest. ý297 b,. 8 curntPcaulo.296, 7 (sors... et quod cuiclue accidit in sortiendo) 1 4 Cf. Serv. Dan. in Aen. VIII 319. 32.2 (in aede ipsius Saturni aerarium); Serv. in Georg. II1502; Maer. I18, 3; Pluet. Poplic. 12; Qu. Born. 42 111" Cf. I1sid. X V 5, 3. x V1 18, & 1 compendetur: corr Laet 11 3 del Aid 114 jam nune et mariet

Page  57 M. TERENTI YARRONIS DE LINGYA LATINA LIBER V EXPLICIT INCIPIT LIBEIR YI 1. origines verborum quake> sunt locorum et ea quae in his in 1 priore libro scripsi. in hoe dicam do vocabulis temporum et earum rerum quae in agendo fiunt ant dicuntur cum tempore aliquo ut sodetur, ambulatur, loquontur; atquo si qua erunt ox- diverso genere 5 adiuncta, potius cognationi verborum quam auditori calum-nianti gereinns morem. humus rei auctor satis mihi Chrysippus (164 Amn) et 2 Antipater (17 Amn) et illi in quibus, si non tantunu acuminis, at plus litterarum, in quo est Aristophanes (269 N.) et Apollodorus (hist. Gr. fragm. I p. 462 11.), qui omnes verba ex verbis ita declinari 'scribunt, io ut vorba litteras alia assumant, alia inittant, alia commutent, ut fit in turdo [in] turdario et turdelice. sic declinantes Graeci nostra nomina dicunt L[e]uci[en]urn4.6v'xt[.Fv]ov et Quin[c]tium Kotvrtov, et Knostri illorum> 'A~t~ra9Xov Aristarchum et zlcova Dionern; sic, inquam, Consuetudo nostra multa deelinaavit [ut] a votere ut ab tsolu soluin, ab loebeso i~liberum, ab lasibus lares: quae obruta vetustate ut potero eruere conabor. 8 sqq. Cf. Quintil. 1 6, 3,2 (iarn illa minora in quibus maxirne studiosi effs rei fatigantur, qui verba, pauhixn declinata -varie et mnultipliciter ad veritatern reducunt aut correptis aut porrectis ant adiectis aut detractis ant permutatis litteris syllabisve); Orus apud Jiitschelium Op. I1651 (cf. Heinicke de Quint. Sexti Asciep. arte gr. p. 44. 68),1114 Of. Quint. I 4,ý 17 (non E quoque I loco fuit, ut. eber?); JiFest. Pauli 121, 1 (boebesurn et loebertatern antiqui dicebant liberurn et libertatern. Ita Graeci 2lotfl34i et lrdflatv)-; Serv. Dan. in Georg. I17 (Sabi-ni.. Liberuin Loebasiurn.. quia Graece Xotgl dicitur res divina)I Cf. Fest. Pauli 264, 6 (r pro s littera saepe antiqui posuerunt ut... lasibus pro... laribus); Quint. I 4, 13 (lases fuerunt); GL. I 548, 29 (unde corrigendum 32, 22 sed legimus et las [pro bar] laris confirmante additarnento sic uti teas [mrsa N] manis); VII 13, 14 (lares quos lases); aneed. Helv. 113, 29; TG. s. lar (las laris) et hasenam 1 sint: corr Rhol c. al.I ea om Laet c. al. (eorum vel earum return Sp.) 11 5 sq. oremus 11 11 seclusimus [et (Fv)] I *T- i. e. et (ut saepius) Fv I an: turdebla?(turdelbis Sciop: cf. Fest. 1611, 13; Isid. XII- 7, 71) 11 12 beucienum leucienon: eorr Sp. 1 12 Quintum Khvrov Sp. I quin~ction suppi Sp. praeeunte nos, illi (post Aristarchon) LaetoI Aristarchon 1 13 Diona 14 del PopmaI an:- ab lielus~e> emus (cf. Fest. Pauli p. 100, 1)? I libero: corr Mine (cf. test.)I liberate

Page  58 DE LINGVA LATINA 3 2. dicemus primo de temporibus quam quae per ea fiunt, sed ita ut ante de natura eorum: ea enim dux fuit ad vocabula imponenda homini. tempus esse dicunt in<ter>vallum mundi [et] motus. id divisum in partes aliquot maxime ab solis et lunae cursu. itaque ab eorum tenore temperato tempus dictum, unde tempestiva; et a motu 5 4 eorum qui toto caelo coniunctus mundus. duo motus * * casu venit, quo tempus id ab hoc deo dies appellatur. meridies ab eo quod medius dies. D antiqui, non R in hoc dicebant, ut Praeneste incisum in solario vidi. solarium dictum id, in quo horae in sole inspiciebantur, quod Cornelius in basilica Aemilia et Fulvia inumbravit. diei io principium mane, quod tum manat dies ab oriente, nisi potius quod bonum antiqui dicebant manum, ad cuiusmodi religionem Graeci quo3 Cf. V 12; Stob. Ecl. 1 8, 42 (105, 8W.) ex Apollodoro (XQ6vog Erl ri roo XOGfov xvWco d&6rwceat): cf. 104, 7. 105, 20. 106, 5 et v. Wilmanns 11, Reitzenstein 31 adn. 2 |1 5 sq. Cf. Fest. Pauli 143, 1 (mundus.... quia non alius est quam quod moveri potest); Isid. XIII 1, 1 (latine a philosophis dicitur, quod in sempiterno motu sit); aliter Varro sat. Men. frg. 420 (a puritia); Censorin. d. d. n. 23, 2 |1 7 sq. Cf. Fest. Pauli 74, 7 (dies dictus quod divini sit operis sive ab Iove eius ut putabant rectore, qui graece Ala appellatur); Macr. I 15, 14 (cum Iovem accipiamus lucis auctorem, unde... et Cretenses /Ala rv tEeqav vocant, ipsi quoque Romani Diespitrem appellant ut diei patrem). De Iove vel Diespitre quern commemoratum esse vult Reitzenstein 32, cf. praeterea ad 21, 11 1 Cf. Cic. or. 157 (meridiem cur non medidiem?); Quint. I 6, 30 (meridiem an medidiem oporteat quaeritur); Don. in Ad. V 3, 62 (meridiem veteres dixerunt quasi medidiem r pro d posita propter cognationem inter se harum litterarum); Macr. I 3, 14 (ad meridiem hoc est ad medium diei); idem in Somn. Scip. II 5, 19 (tamquam quidam medidies una mutata littera meridies nuncupatus est); Non. 60, 18 (manifeste medius dies). 451, 5; Censorin. d. d. n. 24, 3 (meridies quod est medii diei nomen); Isid. III 42, 3 (quod ibi sol facit medium diem). V 30, 15. XIII 1, 6. XVII 7, 2; GL. II 35,2 (d transit... in r... meridies). 137, 8 (pro medidies a medio die); VII 71, 23 (meridiem pro medio die); Ps. Augustin. Qu. vet. et n. test. 108, 5 (pro medidie meridie dicimus); TG. s. v. 1[ 10 Eodem spectare Plin. VII 215 (tune Scipio Nasica collega Laenati primus aqua divisit horas aeque noctium ac dierum idque horologium sub tecto dicavit e. q. s.) Canal coniecit. Cf. Censorin. d. d. n. 23, 7 (deinde aliquanto post P. Cornelius Nasica censor ex aqua fecit horarium, quod et ipsum ex consuetudine noscendi a sole horas solarium coeptum vocari) 1I 11 sq. Cf. Fest. 146b, 20 (unde discimus manos Stilonem bonos interpretation) et 158a, 30 cuem Paulo 159, 7 (manare solem antiqui dicebant cum solis orientis radii splendorem iacere coepissent, a quo et dictum putabant mane. alii dictum mane putant ab eo quod manum bonumn dicebant); Fest. Pauli 122, 4. 125, 14. 147, 13; Serv. in Aen. I 139 (= Isid. V 30, 14. X 140; cf. VIII 11, 100); Serv. Dan. in Aen. 1110; Serv. in Aen. 1I 268. III 63; Macr. I 3, 13 (mane auteem dictum aut quod ab inferioribus id est a manibus exordium lucis emergat aut, quod verius mihi videtur, ab omine boni nominis. nam et Lanuvini mane pro bono dicunt); Non. 66, 8; GL. V 250, 8 (quoniam dies tune primum per totum effluit, quando nascitur, appellatur mane, quasi quod emanet et effluat). Cf. Kriegshammer 102 1 prius de Sp. 11 3 add Laet I del Turn \\ 5 motu vel motor (sic F') 11 6 lac sign Popma et Sciop, quo duce <ab ortu ad oc>casu<m> venit sappl Reitzenstein!| 11 cum

Page  59 IIBER VI 3-6 59 que cum lumen affertur, solent dicere 9p9dcagay6v. suprema summum 5 diei, id ab superrimo. hoc tempus XII tabulae (1 9 Sch6oell) dicunt occasum esse solis; sed postea lex Plactoria id quoque tempus esse iubet supremum quo praetor in comitio supremam, pronuntiavit po5 pulo. secundum hoc dicitur crepusculum a crepero: id vocabulum sumpserunt a Sabinis, unde veniunt Crepusci nominati Amiterno, qui eo tempore erant nati, ut Luci<i> prima luce in Reatino; crepusculum significat dubium; at eo res dictae dubiae creperae, quod crepusculum dies etiam nunc, sit an jam nox multis dubium. nox, quod, ut Catulus c to (Funai. p. 12,3; Pacuv. 14 -B) ait, 'omnia nisi interveniat sol pruina obriguerint', quod nocet, nox, nisi quod graece vv' nox. cum stella prima exorta (eum Graeci vocant gorezov, nostri vesperuginem ut Plautus [Amph. 275]: 'neque vesperugo neque vergiliae occidunt') id tempus dictum a Graecis iwetQa, latine vesper; ut ante solem ortum,6 quod eadem stella vocatur iubar, quod iubata, Pacui (347 B) dicit 1 sqq. Cf. VII 51; -Fest. 305b, 27 cum)n Paulo 304, 11; Censorin. d. d. n. 24, 3 (hine suprema, quamvis plurimi supremam post occasum solis esse existimant, quia est in XII tabulis scriptum sic: solis occasus suprema tempestas esto'; sed postea MI. Plaetorius tribunus plebiscitum tulit, in quo scriptum est: 'praetor urbanus qui nune est quique posthac fuat' e. q. s. ex Varronis libris antiq. hum., ut videtur: cf. B. Schoell 'XII. tab.' 3 adn. 2); Gell. XVII 2, 10; Maer. I 3,14 (suprema tempestas, hoc est diei novissimum tempus); Plim. VII 212; Isid. V 30, 16; TG. s. supremus (quando sol ad occasum suppremitur) 71 7sq. Cf. IX 60; Fest. Pauli 119, 15 (Lucius praenomen est eius qui primum fuit, quia oriente luce natus est) et 148, 16; de praen. 5 = p. 590, 1 Kempf ICf. VII 77; Fest. Pauli 52, 18 (locus contractus) et 71, 12; Non. 13, 11 (crepera res proprie dicitur dubia, unde et crepusculum dicitur lux dubia); Serv. in Aen. II 268 (de crepusculo vero, quod est dubia lux - nam creperum dubium significat... quaeritur); Censorin. d. d. n. 24,,5 (crepusculum sic fortasse appellatum, quod res incertae creperae dicuntur idque tempus noctis sit an diei incertum est ex Varrone, ut videtur); Serv. Dan. in Aen. III 587; Macr. I 3, 12; TG. s. noctis partes et creperae res et creperum; Isid. V 31, 7 et N. B. II 2 11 9 sqq. Cf. Serv. in Aen. I 89 (fox dicta quod oculis noceat) = Isid. V 31, 1; GL. I 92, 20 (nox... noctis ideirco quia graece v&l vvwcro'g declinatur) = I1 280, 3; Suet. p. 159 B. 11 12 Cf. VII 50; Fest. Pauli 368, 16 (vesperugo vesper stella); Quint. I -7,12 (in pulvinari Solis... vesperug, quod vesperu[gine]m accipimus [del Voilmnier]); Censorin. d. d. n. 24.,4 (ex Varrone, ut vid); Augustin. d. c. d. XXI 8 (ex Varrone d. g. p. B.); Suet. p. 159 B.; Mart. Cap. VIII 883; GL. VI 344, 650; TG. s. vesperugo et hesperus (stella quae primo sero apparet) 11 14 Cf. Macr. I 3, 15 (vespera, quod a Graecis tractum est: illi enim leikgav a stella iespero dicunt); Serv. in Aen. I1374; Lact. Plac. in Stat. Theb. V 250; Isid. V3.1, 5 et N. B. 113. XXVI12; TG. s. vesper et noctis partes 11 15 Cf. VII 76; Fest. Pauli 104, 2 (quod splendor eius diffunditur in modum iubae leonis); Serv. in Aen. IV1300 Isid. III 71,18; TG. s. v. (quod in modum iubarum radii... extenduntur) 1 OOCAFAGON i 3 prqtoria 4 praeco Urs (cf. test.) 116 sauinis (in> Amiterno Sp. 11 7 add Laet in reatione vel in creatione [sic (FV)]: corr Mue (proximis adiungens) 11 9 Pacuius Bibbeck cum Scal (Pacuvius), recte ut vid 11 12 hesperon 11 14 hespera 11 15 pacui vel pacunius (sic Fv: Pacuvianus Vict)

Page  60 60O 0DE LINGYA LATINA pastor: 'exorto inbare, noctis decurso itinere'; Enni[us] Ajax (336 1?): 7 'lumen iubarne in caelo cerno?' inter vesperuginem et iubar dicta nox intempesta, ut in Bruto Cassii (Ace. pract. 41 B) quod dicit Lucretia: 'nocte intempesta nostram devenit domum'. intempestam Aelius ('Funai. p. 60) dicebat cum tempus agendi est nullum, quod alii 5 t inconcubium appellarunt (Funai. p. 115), quod omnes fere tune cubarent; alii ab eo quod sileretur silentium noctis, quod idem Plautus (Asin. 685) tempus conticinium: scribit enim 'uidebimus, factum volo. redito conticinio'. 8 alter motus solis est, [alter caeli] quod movetur a bruma ad lo solstitium. dicta bruma, quod brevissimus tune dies est; soistitiurn, quod sol eo die sistere videbatur aut quod ad nos versum t proximum est soistitium; cum venit in medium spatium inter brumam et soistitium, quod dies aequus fit ac nox, aequinoctium dictum. tempus a 4 Cf VII 72; Fest. Pauli 110, 19; Censorin. d. d. n. 24, 5 (id est multa nox, qua nihil agi tempestivum ex Varr., ut vid.); Macr. I 3, 15 (quae non habet idoneunm tempus rebus gerendis); Serv. in Aen. III 587 (inactuosa, carens actibus, per quos tempora dinoscimus e. q. s.) - Isid. V 31, 9 sq. et N. B. II 3; Serv. Dan. in Aen. XII 846; GL. VII 275,.1; ~TG. s. v. 11 6 Cf. VII 78; Cersorin. d. d. it. 24, 6 (cum itum est cubitum); Serv. Dan. in Aen. 111587 (quo nos quieti damus); Non. 91, 19 (primi somni); TG. s. concubia (eum omnes cubant) 11 7 Cf.Jiest. 348a, 29; TG. s. intempesta (vel omnino silentium media noete) 11 8 Cf. VII 79; Suet. p. 160 B.; Serv. in Aen. II 268 (ex Varrone, sed non ex h. 1.), Isid. V 311, 8 et N. B. II 3; Serv. Dan. in Aen. III 587 (post cantum gallorum silentium); Non. 62, 19 (quo omnia quiescendi gratia conticescunt); Censorin. d. d. n. 24, 2 (cum conticuerunt ex Varrone, sed non ex h. 1.); Macr. I 3, 12 (conticuum, cum et galli conticeseunt et homines etiamtum quieseunt); TG. s. v. 11 11 Cf. Vitr. IX 3, 3 (a brevitate diurna); Plin. 1I 151; Fest. Pauli 31, 14 (a brevitate dierum [antea breve a Gracco descendit quod est jlaXvi']); Serv. in Aen. II 472 (quasi fleaib 'icua id est brevis dies: cf. additamt. in Georg. I 211) Macr. I 21, 15 et Isid. V 35, 6; Lyd. d. mens. IV 158 - 174, 4W. (xO jlqobipav avd'v zavehog Wv'vcc6cciv olovwc ý f3lac 4)C 'itc); TG. s. v. 11 12 Cf. IX 25; Isid. V 34, 1 (quasi solis statio, quod tune sole stante erescant dies vel noctes); Serv. in Georg. 1 100 Isid. V 34, 2 (cf. N. B. VIII 2); GL. V 452, 22 (soisto solstitium); Zacr. in Sornn. Scip). II 7, 10 (constat... solem neque sursum ultra Cancrum neque ultra Capricornum deorsum meare, sed cum ad tropicorum confinia pervenerit, mox reverti, unde et solstitia vocantur); TG. s. v. (quia dicitur in ipso die uno momento sol quasi stare vel sol crescere, ubi sistere fortasse verum est vet consistere) 11 14 Cf. ]Mlcrt. Cap. VII-I 820 (mensuram noctis lucis aequalitate compensat); Isid. V 34, 1 (quod tune dies et nox horarum spatio aequali consistunt) N. B. VIII 2 1 partor vel pactor vel pastor [sic (Fv)] del Vahlen cumn Laet (Ennii) vet Enni~an>us corr 11 2 iubarne vet iubarue [sic (Fv)] 18 3 Accii Vict, vix recte (cf. VII 22) dicit vet dicebat [sic (-Fv)]j(1 6 in del Laet; an: ut <Plautus> (Trin. 866)? cf. VII 78 et idem Plautus quod sequitur I omnes fere (sic Fv) vet fere omnes 1 8 conticinnium f I uidebitur Plautus 9 redito hue Plautus: cf. VII 72 (ad reditum F) I conticinnio f 11 10 seel Sciop ff 12 sq. proximus est <sol>, solstitium Sp., proximum est solstitio Ellis

Page  61 LIBER VI 6-11. 61 bruma ad brurnam dum sol redit, vocatur annus, quod ut parvi circuli anuli, sic magni dicebantur circites ani, unde annus. huius temporis 9 pars prima hiems, quod tur multi imbres; hiuc hibernacula, hiberium vel, quod tur anima quae flatur omnium apparet, ab hiatu hiems. 5 tempus secundum ver, quod tur virere incipiunt virgulta ac vertere se tempus anni; nisi quod Iones dicunt 'p ver. tertium ab aestn aestas; hiuc aestivumn, nisi forte a graeco acsci9~4t. quartum autum- 1o nus * * ab sole, sic[ut] mensis a lunae rnotu dictus, dum ab sole profecta rursus redit ad eum. luna, quod graece olim dicta gllvl, io unde illorum g-vsa, ab eo nostri. a mensibus intermestris dictum, quod putabant inter prioris mensis senescentis extremum diem et novam lunam esse diem, quem diligentins Attici 6v"jv xal rkvi'a appellarunt ab eo quod eo die potest videri extrema et prima luna. lustrum nominatum tempus quinquennale a luendo, id est soivendo, Ii i5 quod quinto quoque anno vectigalia et ultro tributa per censores persolvebantur. seclum spatium anuorum ceutum vocarunt, dictum a 1 sq. Cf. F est. Pauli 6, 15; Serv. in Aen. 1269 (quasi anus, id est anulus, quod in se redeat) et V 4G. 85; Isid. V 36, 1 (v. XIX 32, 1) = N. 1. VI 2 (quasi anum dici quidam putant, id est circulum, unde et anuli dicti sunt diminutive); Lyd. Ae mens. II 5 = 39, 1 WT.; Macr. 1 14, 5 (Ateius Capito annum a circuitu temporis putat dictum, quia veteres an pro circum ponere solebant, ut... ambire dicitur pro circumire); Augustin. hept. Il 132 (anulus vel circulus); TG. s. v. (rotunditas) 81 3sq. Hue spectat additamentum sic et Varro ad Serv. in Aen. I 122 (hiems duas res significat aut tempus ant vim venti)ICf. V 61. 162; GL. II 81, 15 (ab hieme quoque vel imbre hibernus fit) Vý7II 180, 10 11 5 sq. Cf. GL. VI1 344, 654 ('Q enim nativa vex est: ille ver hoc dictitat); Isid. V 35, 3 (ver autem dictum, quod viret) 116 sq. Cf. Serv. in Aen. II 706 (aestus id est calorem. unde etiam aestas dicitur) = Isid. V 35, 4; GL. VII 521, 21; TG. s. v.; Serv. in Georg. II 1472 (aestiva. loca.'.. quibus per aestatem pecora vitant solis calorem) Isid. XIV 8, 37 117 sq. Cf. FPest. Pauli 23, 11 (quod tune maxime augeantur lominum opes, coactis agrorum fructibus); Isid. V 35, 5 (a tempestate vocatur, quando et folia arborum cadunt et omnia maturescunt) 11 Ssq. Of. Macr. in Somn. Scip. 1111, 6 (et a luna mensis dicitur, quia Graeco nomine luna pv'vb vocatur) Isid. V 33, 11 10 sqq. Cf. Varro d. r. r. 137, 1 (intermonstrium, [e] quo die dicitur luna esse extrema et prima; a quo eum diem Athenis appellant gvv %al vE'icv [cenen cnean]). Adde PIut. Sol. XXV; schol. Aristoph. Ach. 17ý2 et Hes. Op. et D. 410, al. 11 14sq. Cf. Pest. Pauli 120, 10 (nune terpus quinquennale); Serv. in Aen. I 283 (quod post quinquennium unaquaeque civitas lustrabatur: cf. in VIII 183) I1sid. V 37, 2 et N. I. VI1 6; GL. I1554, 18; Lyd. d. nmens. 1 22 = 61, 10 TV. (s12 r 6y10 osvov IvoZ rogiicrov ovrE6tcrtv sI2 rnlv nsvwriximetdca); TG. s. v. Cf, VI 79. VIII 36; Varro Sat. Menipp. 100 Buech. (quoniam est luere solvere); Serv. in Aen. I 136; TG. s. v., at. 1 15 ultro tributa] cf. Liv. XXXIX 44, 7. XLIII 6, 2; lex ulu. munic. c. 18 11 16 sq. Cf. FPest. 329b, 15 cumn Paulo 3,28, 3 (seculum centum annos extendi existimabant); Serv. in Aen. VIII 508 et additam. i n Buc. IV 5 (quidam centum ~annorum. definiunt); TG. s. v. 3 sq. hibern. (bis) vel (bis) ibern. [sic (Fv)] II uiuere: corr Aid (cf. test) H 6 et: corr Sp. duce Vict (gaQ): cf. test. 1I 7 at'O~sa6cr (sic Pv) vet EOECTE # 8 lac sign v (cf. test) 11 9 post eum diet Sp. I mene: corr Aid 11 10 menes dictumi vel dictus [sic (Fv)] 112 menencenean: corr Vict (cf. test)

Page  62 642 62 I) B LI-NL~jA LATINA sene, quod lougissimum spatium senescendoruim hominum id putarunt. aevum ab aetate omnium an-norum (lime aeviternum, quiod factum est aeternum):, quod Graeci edc-vc~, id ait Chrysippus (163 Amn) esse K ')>cKt>> "v. ab eo Plautus (True. 2.2) 'non omnis aetas ad perdiscendum esf satis', hiuc poetae 'aeterna templa caeli [cell]'.5 12 3. a~d> naturale discrimen civilia vocabula die~ru>m accesserunt. dicam prius qui deorum causa, turn qui hominum sunt instituti. dies Agonales per quos rex in regia arietem immolat, dicti ab 'agon', eo quod interrogatur a priucipe civitatis et princeps gregis inimolatur. 13 Carmentalia nominantur quod sacra turn et feriae Carmentis. Luper- 1o calia dicta, quod in Lupercali Luperci sacra faciunt. rex cum ferias menstruas no-nis februariis edicit, hune diem februatum appellat; februm Sabini purgamentum, et id in sacris nostris verbum: nani et Lupercalia februatio, ut in antiquitatum libris demonstravi. Quirinalia a Quirino, quod Ke>i deo feriae et eorum hominurn, qui Furnacalibus i5 2 sq. (Cf. F est. Pauli 13, 3 (aevum... quod grxaecee cddmv vocatur); Augustin. d. c. d. XVI,26; Isid. V 38, 4; TG. s. aevum et aeternus et aeviternus; G~L. 1181, 6 (aeternus. antiqui... aeviternus dicebant ab ae-vo) 11 4 Cf. Aristoteles de caelo I1 9 279, 27 11 7sqq. Cf.~ 14; Fest. Pauli 10, 5 (agonium dies appellatur quo rex hostiam immolabat.. Agonium etiam putabant deum dici praesidentem rebus agendis, Agonalia eius festivitatem e. q. s). 8, 11 (agonias hostias putabant ab agendo dictas: haec ex libris de antiqu., ut videtur, quibus et Varro hic usus est); Ovid. Fast. I1317 sq. (nominis esse potest succinctus causa minister.. '. qui.semper agatne rogat nee nisi iussus agit e. q. s. cf. V 721); Seneca contr. IIr 3 (11), 19 (fi~lms... cervicem porrigat, carnifex manurn toflat, deinde respiciat ad patrem et dicat 'agon?' quod fieri solet victumis); Pint. Symp. VII-I 8, 3 p. 7291F (gelyatv jt~v.xa2.ovV -Xcd Q'E'Qstv, c'agrb PEY" yeo-ov'rsg i t'6s #tv 9,Vpvxov & ce h iR V'D 'a~Xe0cPnvx&I~6tV I'GZvQC-0G T Ph apadrttv rQviJ tveiat xarc ivcY~gsvov); Ta. s. agonia; v. Wissowa YGes. Abh.' 169 adn. 11 l0sqq. Cf. Ovid. Fast. I1462 sqq.; G~L. I 33,ý 27. 544, 29. 550,ý 2; Pint. Borni. 211 Of. ~ 34; F est. Pauli 85,, 15 (emusque Lscii. mensis] feriae erant Lupercalia, quo die inulieres februabantur a inpereis... is quoque dies februatus appellabatur. quaecnmque denique purgamenti causa in quibusque sacrifiejis adhibentur, februa appellantur: id vero quod purgatur, dicitur februatum); GL. V 500, 35; Censorin. ci. d. n. ('ex Varronis libris de antiqu.)- 23, 14 (est februum quidquid piat purgatqne et februatnenta purgamenta); Macn. I113, 3; Varro d. v. p. B. apud Non. 114, 18; Pint. Qzs. Born. 68; Nurn. 19. Born. 21; Lyd. d. mens. JJZ 25' 83, 11 TV.; Serv. in Georg. I143; Serv. Dan. in Aen. VIII 343; Augustin. contra F aust. 185- Isid. V 33,'4; Mart. Cap. I 149; Ovid. F ast. IIT 19 sq. 267 sqq.; TG. s. Februa, februare, Februarius, Februs, februatum 1 14 sq. (Cf. Fest. 25411, 3 (Quirinalia mense Februario dies quo Quirini flunt sacra. idem stultorum -... quod qui d<i>em suorum fornacalium sacrorum cognominant eo potissimum rem divinam faciunt). 317b, 12 sqq. curn Paulo 316, 7. 2531"9 13 ('cf. ad ~ 25). Paul. 83, 8. 93, 11; Ovid. Fast. II Sl3sqq.; Pint. Qu. B. 89 1 putarunt vel putant [sic (Fv)] 11 3 ahfflvix (sic Fv) eel AEONA 11 4 EON: corm Turn 11" sat est Plautus I del Laet (Fv) 16 a, naturali discrimine: correxiinns (ad cum Sciop)I add Sciopp 1 7 qni deorum (sic Fv) vel quid eorumI sunt vel sint [sic (Fv')J1 8 diti vel dieti [sic (Fv)]I agoneo vel agone [sic (Fv)]: comm Aid 19 post interrogatur nonnulla deesse videntur (v. adn)1 10 sacratum: corr Leaet (F-v) 1113 februum (Fv)I non et: corn Aid f1115 ideo

Page  63 LIBER VI 11-15 63 suis non fuerunt feriati. Fer[i]alia ab inferis et fereudo, quod ferunt tur epulas ad sepuicrum quibus ius [s]ibi parentare. Terminalia, quod is dies anni extremus constitutus: duodecimus enim mensis fuit Februarius et cum intercalatur inferiores quinque dies duodecimo demun-,5 tur mense. Ecurria ab oquorum cursu: eo die enim ludis currunt in Martio campo. Liboralia dicta, quod per totum oppidum eo die sedent 14 sacerdotos Liberi anus hedera coronatae cum libis et foculo pro emptore sacrificantes. in Jibris Saliorum quorum cognomen Agonensium (frg. inc. 2 p. 351 Maurenbr) forsitan hic dies ideo appelletur 1o potius Agonia. Quinquatrus: hic dies unus ab nominis errore observatur proinde ut sint quinque dictus; ut ab Tusculanis post diem sextur idus similiter vocatur sexatrus et post diem septimum septimatrus, sic hic, quod erat post diem quintum idus quinquatrus. dies tubulustrium appellatur, quod eo die in atrio sutorio sacrorum tubae 15 lustrantur. Megalesia dicta a Graecis, quod ex libris Sibyllinis arcessita 15 1 sq. Cf. Fest. Pauli 86, 11 (dies manibus sacrata festa a ferendis opulis vel a feriendis pecudibus appellata); Macv. I 4, 14 (Varro Feralium diem ait a ferendis in sepulebra epulis dici. non dixit Feraliorum: ubi locum parallelumc ex libris divinarum rerum, ut videtwr, respexit, non hune locurm, ut cum aiiis opinabatur Eyssenhardt); Ovid. Fast. I 569 sqq. 11 4 Cf. Macv. 113, 15 (Romani non confecto Februario, sod post vicesimum et tertium eius diem interealabant Terminalibus scilicet iam peractis. doinde reliquos Februarii mensis dies qui erant quinque post interealationem subiungebant e. q. s.); Censorin. d. d. n. /20, 6; Ovid. Fast. 11 50. 639 sqq.; TG. s. V: 11 5 Cf. Fest. Pauli 81, 12 (Equirria ludi quos Romulus Marti instituit per equorum cursum, qui in campo Martio exercebantur). 131, 13 (Martialis campus in Caelio monte dicitur, quod in eo Equirria solebant fieri, si quando aquae Tiberis campum Martium occupassent); Ovid. Fast. 11859 (Marsque citos iunctis curribus urget equos: ex vero positum permansit Equiria nomen, quae deus in campo prospicit ipso sno) et HII 5-19; Tertull. d. spect. 5 (Ecurria ab equis Marti Romulus dixit) 11 6 sq. Cf. Fest. Pauli 116, 6 (v. 102, 16); Ovid. Fy ast. 111 761 sqq. 725 sq. 11 8 sqq. Cf. ad ~ 12; Dionys. Hal. 1170; Ovid. Fast. V 721 (et 1 325) 1 Cf. Masuvius Fast. II apud Mac. I 4, 15 (Liberalium dies a pontilicibus agonium Martialo appellatur) 1110 sqq. Cf. ~ 17; Fest. 2541, 31 (quinquatrus appellari quidam putant a numero dierum... qui scilicet errant... forma autem vocabuli..-. quod post diem quintum iduum est is dies festus, ut apud Tusculanos triatrus et sexatrus et septeuatrus et Faliscos docimatrus); Ovid. Fast. 111809 sq. (una dies... nominaque a iunctis quinque diebus habent); GL. 81, 20; Gell. 1T 21, 7; Porphyr. in Hor. ep. 11T/2, 197; schol. in I-uv. X 115; TG. s. quinquLatria 1113 sq. Cf. Fest. 352a, /21 (<tubilustria> quibus diebus adscriptum in <fastis est in atr>io sutorio agna tubae Kiustrabantur, quos> tubos appellant); fast. Praen. CIL. 12 234 (cf. 313) (hic dies appellatur ita quod in atrio sutorio tubi lustrantur quibus in sacris utuntur); Ovid. Fast. III 849. V 7/25 sq. (lustrantur purae quas facit illo tubae) 11 15 sq. Cf. Fest. Pauli 125, 1 et Fest. 262%. /25; fast. Praen. CIL. 12/235 (cf. 314) (Megalesia vocantur quod ea dea Megalo appeilatur); Ovid. F ast. IV 357 sqq.; Liv. XXICX 14; Strabo XII p. 567 1 del Ald 11 5 oquiria Laet (v. test. et adn) I ludis or (Fv) j1 6 sq. an: sodent, Kut> sacordotes Liberi anus? cf. Ov. fast. III 763 sqq. 11 9 appelletur (sic Fv) vel appellatur 11 12 sq. septematruns sit: corr Laet 11 13 sq. tubilustrum v 11 14 tubi fast. Pvaen. (cf. V117 et test.) 11 15 arcessita vel accersita [sic (Fv)]

Page  64 64 DE LINGVA LATAINA ab Attalo rege Pergara; ibi prope murur Megalesion, id est templur eius deae, unde advecta Rromam. Fordicidia a fordis bubus; bos forda quae fert in ventre; quod eo die publice immolantur boves praegnantes in curiis compluris, a fordis caedendis Fordicidia dicta. Palilia 16 dicta a Pale, quod ei feriae, ut Cerialia a Cerere. Vinalia a vino; hie 6 dies lovis, non Veneris. huius rei cura non levis in Latio: narn aliquot locis vinderiae primum ab sacerdotibus publice fiebant, ut Rorae etiar nunc: nam flamen Dialis auspicatur vinderiarn et ut iussit vinur legere, agna lovi facit, inter cuius exta caesa et proiecta flarnen t porus vinun legit. in Tusculanis hortis est scriptur: vinum novur ne 10 vehatur in urber ante quam Vinalia kalentur'. Robigalia dicta ab Robigo; secundum segetes huic deo sacrificatur, ne robigo occupet 17 segetes. dies Vestalia ut virgines Vestales a[ut] Vesta.. Quinquatrus minusculae dictae Iuniae idus ab similitudine raiorur, quod tibicines tun feriati vagantur per urbem et conveniunt ad aedem Minervae. is dies Fortis Fortunae appellatus ab Servio Tullio rege, quod is fanurn Fortis Fortunae secundurn Tiberir extra urber Rornarn dedicavit Iunio 18 mense. dies Poplifugia videtur norinatus, quod eo die turultu repente fugerit populus: non multo enim post hie dies quar decessus Gallorur ex nrbe, et qui tur sub urbe populi, ut Ficuleates ac Fidenates et 20 finitiri alii, contra nos coniurarunt. aliquot huius d<i>ei vestigia fugae 2 sq. Of. Fiyest. Pauli 83, 13 (loves fordlae id est gravicae immolabantur, dictae a fetu). 102, 15 (= d. r. r. II 5, i6); Ovid. Fast. IV 6299 sqq.; Serv. Dan. in Aen. 11 140; TG. s. forda 11 4 sq. Of. Fest. Pauli 222, 12; Fest. 237b,, 22 cum Paulo 236, 5. 245b 34; Ovid. Fast. IV 721 sqq.; GL. I 58,21; VT 25, 23; Serv. et Prob. in Georg. III 1; schol. Pers. I 72; Polem. Silv. OIL. 11 315 11 5 sq. Of. Dionys. Hal. VI 17; TG. s. Cerealis; GL. I 33, 28 Of. ~; 20; Fest. Pauli 374, 12. 65, 13; Plin. XVIII 287; Ovid. Fast. IV 863 sqq.; Macr. I 4, 6 (ex Masurio fastorum II: Yinaliorum dies....ovi sacer est, non ut quidam putant Veneri); fast. Praen. CIL. 12 316 f1 9 Of. ~ 31; ]acr. III 2, 3 11 11 Of. Varro d. r. r. 11, 6; Fest. Pauli 267, 1; Ovid. Fast. IV 907 sqq.; Plin. XVII 285; fast. Praen. OIL. 12 316; Gell. V 12, 14; Tertull. d. spect. 5; Serv. in Georg. 1 151 (cumn additam); Oolum. X 342 sq. i1 13 sq. Of. Ovid. Fast. VI 249 sqq.; additam. ad Serv. in Buc. VIII 82; TG. s. v. IC Of.Fest. 149Y 22 (minusculae quinquatrus appellantur idus Jun., quod is dies festus est tibicinum, qui colunt Minervam); Oensorin. d. d. n. 12,2 (Quinquatribus minusculis.. urbem vestitu quo vellent personatis temulentisque pervagari); Ovid. Fast. VI 6051 sqq.; Valer. Max. II 5, 4 11 16 Of. Dionys. Hal. IV 24, 7; Ovid. Fy ast. VI 773 sqq. 11 18 Of. Macr. 1 11, 36 sq. et III '2, 14; Dionys. Hal. II 56; Plut. Bowi. 29. Oacm. 33; Ovid. art. am. H 257 1 in templum: correximusis d == id est); [in] Seal 11 6 et feriae: corr Vict 11 9 porrecta v, recte ut vid (cf. Oic. ad Att. V 18, 1): quo spectat fortasse porus ut correctura male intellecta (prius Ellis. primus Mue. praccinctus Usener) 1f 10 sortis: corr Sp. (cf. ~ 20); pertis Bergk ff 11 calentur I robicalia: corr Lact (Rubig.) I1 13 del Sp.; an: ab Vesta? I quinquatrus (sic Fv) vel quinquatriis 11 16 cum: corr Laet 1 16 quod is vel quod dis; an: quo is?

Page  65 LIBER VI 15-216 65 in sacris apparent,'de quibus rebus antiquitaturn- libri plura referunt. nonae Caprotinae, quod eo die in Latio Junoni Caprotinae mulieres sacrificantur et sub caprifico faciunt; e caprifico adhibent virgam. cur hoc, togata praetexta data eis Apollinaribus ludis docuit populur. 19 t Neptunalia a Neptuno: eius enir dei feriae. Furrinalia Ka> Furrina[e], quod ei deae feriae pubLic<a>e dies is; cuins deae honos apud antiquos: narn ei sacra instituta annua et flaren attributus; nunc vix nomen notum paucis. Portunalia dicta a Portuno, cui eo die aedes in portu Tiberino facta et feriae institutae. Vinalia rustica dicuntur 20 10 ante diem XIV Kalendas Septembres, quod tur Veneri dedicata aedes et <h>orti ei deae dicantur ac tur sunt feriati olitores. Consualia dicta a Conso, quod tur feriae pnblicae ei deo et in circo ad aram eius ab sacerdotibus ludi illi, quibus virgines Sabinae raptae. Volcanalia a Volcano, quod ei tur feriae et q-od eo die populus pro se 15 in ignem animalia mittit. Opecousiva dies ab dea Opeconsiva, cuius 21 in regia sacrarium quod ideo j- actum, ut eo praeter virginesVestales et sacerdotem publicurn introeat nemo. 'is cur eat, suffibulur [a]ut habeat' scriptur. (id diciturne ab suffiendo subligaculur?) Volturnalia a deo Volturno, cuius feriae tur. Octobri mense Meditrinalia dies 2 sq. Cf. Macr. I 11, 36 sqq.; Plut. Cam. 33; Born. 29; Potyaen. VTIII 30; Auson. d. fer. 9 11 f sqq. Cf. TG. s. Neptun. I Cf. IV 84. VII 45; Cic. d. n. d. 11146; Pest. Pauli 88, 16 (Furnalia sacra Furinae qu'm deam dicebant); Mart. Cap. II 164 (Fura Furinaque) f1 8 sq. Cf. Cic. d. n. d. II -66 (Portunus a portu); Pest. 242a, 1 curn Paulo 243, 1 et 56, 5; Serv. in Aen. V 1241 et schol. Veron. (Portunus, ut \arre ait, deus por<tuum porta>rumque praeses: quare huius dies festus Pertunalia e. q; -.); Ovid. Past. VI 547 11 9 sq. Cf. ~` 16; d. r. r. 1, 6 et Non 8, 1 sat. Men. Vinalia zrsl FQý odutcov; Fest. 265a, 28 Oum rPaulo 264, 5 (rustica Vinalia appellantur uense Augusto XIV Kal. Sept.... eodem autem die Veneri templa sunt consecrata... quia in eius deae tutela sunt horti). 289b, 10; Plin. XVIII289 (Tinalia altera quae aguntur a. d. XIV Kal. Sqpt.) et XVIIII 50 (hertes tttelae Veneris adsignante Plauto); Plut. Qu. B. 45; Ovid. Past. IV 863. 877 I1 11 sq. Cf. Cic. d. rep. I-I 12; Dionys. Hal. 1131; Plut. Jiom. 14; Pest. Pauli 41, 15; Ovid. Fast. III 199 sqq.; Liv. 1 9; Serv. in Aen. t-THI 636; Tertull. d. spect. 5; ad nat. II 11; Pseudascon.. p. 142, 22sqq. Or.;.4ugustin. d. civ. d. IV 11; Amob. p. 127, 12; TG. s. Conss 11 s13 sq. Cf. TIG. s. V lcanalia 11 15 sq. Cf. Pest. 186b, 25. 249b, 14; Macr. 1119, 4 11 17 Cf. Pest. 348t, 25 @um Paulo 349, 8 11 18 sq. Cf. Pest. Pauli 379, 2 (Volturnalia Volturno suo deo sacra, faciebant) 11 19 sqq. Cf. Pest. Pauli 123, 15 (mos erat... dicere eminis gratia: ve us novum vinum bibe, veteri nevo meorb medeer. a auibus verbis etiam Meditriniae deae nomen conceptum eiusque sacra Meditrinalia dicta sunt); adde Plut. Sym4. II 7, 1 (655 P) de Atheniensiblts (xaý rila y' c s ot 0v L eX Vro, rov o7 vev 71ro v i7 '"tsCv Cre6zcEvd6evrsg, &f3aflý z ~oa 6c4Qjltov crrorg ro D atCLexov rnv X rs6v ýEQVE,6L) 3 sacrificant Laet (Fv) 11 4 an: Tegata (cf. adn. ad V 25)? 11 5 die: corr Vict ft 6 add Aid c. al. ff 10 XII: corr Aug (". test) f1 11 dicuntur: corr Mue c. at. 11 15 ab ea fM I Opic. (non Opec.) ealend tria. Open consiviam (dixerunt) Maer. I cuins [sic (Fv)] vet quoius 11 16 quod i eo artum Canal. quo de sanctum Huschke; an: qued adee artumf 11 7 del Sp. (haut Laet c. at.) 11 18 sq. quaestionem se-iunxit Vahlen suffigendo ek. I uortunalia et uerturno (v. test. et adn.) Octobri mense ante Meditrin. suspecta Varro de oing. lat. 5

Page  66 66i DE LINGYA LATINA dictus a medendo, quod Flaccus flamen Martialis dicebat hoc die soliturn vinum <Knovum> et vetus libari et degustari medicamenti causa; quod facere solent etiam uunc multi cum dicunt: novum vetus vinum 2'2 bibo, novo veteri [vino] norbo medeor. Fontanalia a Fonte, quod is dies feriae eius; ab eo turn et in fontes coronas iaciunt et puteos. coronant. Armilustrium ab eo quod il armilustrio armati sacra faciunt, nisi locus potius dictus ab his; sed quod de his prius (VF153,), id ab lu~d>endo aut lustro, id est quod circumibant ludentes ancilibus armati. Saturnalia dicta ab Saturno, quod eo die feriae cius, ut post diem 23 tertium Opalia Opis. Angeronalia ab Angerona, cui sacrificium fit in lo curia Acculeia et cuins feriae publicae is dies. Larentinae, quem diem quidam in scribendo Larentalia appellant, ab Acca Larentia nominatus, cui sacerdotes nostri publice parentant[e] t sexto die, qui atra 24 dicitur diem tarentum.accas tarentinas. hoc sacrificium fit in Velabro, qu[i]a in novam viam exitur, ut aiunt quidam ad sepuicrum Accae, is ut quod ibi; prope faciunt diis Manibus servilibus sacerdotes; qui uterque locus extra urbem antiquam fuit non longe a porta Iomanila, de qua in priore libro (V 164) dixi. dies Septimontium nominatus ab his septem montibus, in quis sita urbs est; feriae non populi, sed 25 montanorum modo, ut tpaganalibus, qui sunt alicuius pagi. de sta- 20 4 Cf. Fest. Pauli 85, 3 (Fontinalia fontium sacra) 116 sqq. Cf. V 153; Pest. Pauli 19,6 (res divinas armati faciebant); Lyd. d. meos. IV 34 9,2, 21 W. (U'Qtt~oV'Gretov oloi'l %txxa()jtrv 841O)V jkfl XUJ I Lf IL71 C(p rL2' tog ZE-Qirai EiWYOVi"67 vimv 2XtVnm6tV &V jtZv irnt' r6 on "4ecog zshtpic); Plut. Born.23; TG. s. v. i 9 Cf. Pest. 3251, G; Serv. Dan. in A~en. VII1 319; ]Jacr. 8 8, 1 (ex 1. VI antiquitaturn); Liv. IT I21 11 10 Cf. Pest. 185a, 33; lacr. I 10, 18 sq. (ex Macro hist.I,) [1Cf. FPest. Pauli 17, 11; Plin. HI 65 (unde pendet Solintus c. 1); Jacr. 1 10, 7 (duodecimo vero [scil. Kal. Ian.] feriae sunt divae Angeroniae, cui pontifices in sacello Yolupiae sacrum faciunt e. q. s.). 1II 9, 4; fast. Praen. CIL. 12 337Tb; [G. s. Angeronia 11 11 sqq. Cf. Cic. ad Brut. 1 15, 8 (Larentiae... cui vos pontifices ad aram in Velabro facere soletis); Pest. Pauli 119, 1; Macr. I 10, 11 sqq. (Larentinalia); fast. Praen. OIL. 12 338"; Ovid. Fast. III 57; Lact. inst. I 20, 4 1 18 sq. Of. V41; Pest. 340a, 7 et 348b, 24 (Septimontio, ut ait Antistius Labeo, hisce montibus feriae: Palatio... Veliae... Fagutali Suburae Cermalo Oppio [Caelio monti] Cispio monti) cum Paulo 341, 2; Plut. Qu. B. 69; schol. Veron. in Georg. 1-1 535 (septem montes, unde etiam dies sacer Septirontii constitutus est); Lyd. d. mens. IV7 155 = 172, 23 TV. (Zs tro'vltog oerim... K svt EA E iuv& >0cpouv ra vuiX j rqg XPC~pS swrvravat); Tertull. ad iat. II 15; TPG. s. v. 11 20 Cf. Dionys. Hal. 11715, 3; Macr. I16_, 6 11 20 sq. Macv. I 16, 6 (sunt stativae universi populi communes certis et constitutis diebus ac mensibus et in fastis statis observationibus adnotatae..conceptivae sunt quae quotannis a magistratibus vel sacerdotibus concipiuntur in dies vol certos vel etiara incertos); Pest. Pauli 62, 15 et 2 suppi Laet 113 dicant: corr Sp 11 4 ino morbo vel morbo (v. test. ad 65, 19) 11 8 add Vertr I1 10 cui vel quoi 11 11 sq. larent. (ter,) vel laurent. (ter, sic F') 1 13 parent ante tIalia exspectat Mommsen: stato die qui ab ea dicitur dies parentaliuni Accas Larentinas I 15'del Laet I sepulerum vel sepulchrum (sic F') 1 16 post ibi dlist A. Sp. (ubi fortasse aliquid intercidit) fJ 20 paganali<a (sic Ald) omni>bus Sp., Kfaciunt> paganalibus T i

Page  67 LIBER VI 21-27 67 tutis diebus dixi; de annalibus nec d~i>e statutis dicam. Compitalia dies atiributus Laribus vialibus: ideo ubi viae competunt tur in cornpetis sacrificatur. quotaunis is dies coneipitur. siriliter Latinae feriae dies coneeptivus dietus a Latinis populis, quibus ex Albano 5 monte ex sacris carnem petere fuit ius eum Roranis, a quibus Latinis Latinae dietae. Sementivae feriae dies is, qui a pontificibus die- 26 tus, appellatus a serente, quod sationis causa suscepta<e>. Paganicae eiusden agrieulturae causa susceptae, ut habereni in agris omnes t pagus, unde paganicae dictae. sunt praeterea feriae eoneeptivae quac 10 non sunt annales, ut hac quae dicuntur sine proprio vocabulo ant cum perspieuo, ut Novendialis sunt. 4. de his diebus nune iam, qui horinur causa constituti, vi- 27 deamus. primi dies mensiur nominati kalendae, quod his diebus 92, 14 (feriae staiae appellabaniur, quod eerto statutoque die observarentur); Pest. 344b 3 (stata sacrificia sun quae cortis diebus fieri debent) et 253a, 13 (popularia sacra sunt, ut ait Labeo, quae omnos cives faciunt nec certis familiis adtributa sunt: Fornacalia, Parilia, Laralia [cf. 245a, 28]) 1 sq. Cf. Pest. Pauli 40, 3 (festa quae in compitis peragebant) et 62, 15. 121, 17. 239, 1; Dionys. Hal. IV 14; Plin. XXXVI 204; Sueton. Aug. 31; schol. Pers. IT728; Gell. X 24, 3; Mfracr. 1 7, 34; Serv. in Georg. II 382 (quod nultae viae in unun coniluant... undo ludi compitalicii) = schol. Bern.; Isid. XV 2, 15; TG. s. compitalia et compitum (multae viae quae ad unum locum competunt vel ducunt); GL. I 544, 29. 550,2; GIL. XI 3079 11 3 sq. Cf. Macr. 116, 16 (cum L.. Latinarum sollemne concipitur); Cic. pro Plane. 23 (quibus e municipiis vix jam qui carnem Latinis petant roperiuntur) cum schol. Bob. p. 129,6 sqq. Hild.; Dionys. Hal. IV 49; Plut. Canzill. 42; Plin. 11I 69 (carnem in monte Albano soliti accipero populi); Serv. in Aen. I1211 (in Albano Latinis visceratio dabatur, id est care) I1 6 sq. Cf. d. r. r. 1 2, 1; Pest. Pauli 337, 9 (et 62,15); Ovid. Past. I 658 sqq. (Sementina... dies... non stata sacra); lacr. I16, 6; Lyd. d. mens. 1II 9 = 42, 9 W. (at' rolv 6oxoov Eo'orca cal ' Ic-y4pvca rrCCQC 'p6copccdoto&S c riafla9, rovrEi6r 6i. o7CPto, oiu9 lvx 9 ov e?1[L5Qlv?)pEpav e. q. s.); Prob. in Georg. I 385 (feriis sementinis) 1 8 ssq. Of. ad 66, 20 et adde Pest. Pauli 221, 6 (pagi dicti a fontibus... aquae enim lingua Dorica, zcycda appellantur); Serv. in Georg. 1I 382 (ciCl ztr6v,nyc;3v... undo et pagani dicti sunt quasi ox uno fonte potantes) ý schol. Bern. et schol. in Pers. prol. 6; TG. s. pagus (loca iuxia fortes = fontes) 11 11 Cf. Pest. 177b, 27 cum Paulo 176, 10; Liv. I 31, 4; Serv. in Aen. V 64, al. 11 13 sqq. Cf. Varro d. v. p. B. apud Non. 23, 27 (calendis calabantur id est vocabantur: et ab eo calendac appellatae, quod est tractum a Graecis, qui xa2srv vocare dixeruni); Cal. Praenest. ad cal. Ian. (calendae appollantur quia Keorum pri>mus is dies est quos pontifex minor quo vis anni> monso ad nonas sin<gulas currere edicit in Capi>tolio in curia Calab<ra ann>us no~vus incipit>); Pest. Pauli 225, 8. 38, 13. 107, 17. 114, 2. 14; Gell. X V 27, 2. 3; Serv. Dan. in Aen. VIII 654; Macr. I 15, 10 sq. (cf. ad 68, 1); Plut. Qu. B. 24 (ex luba); Lyd. d. mens. 11 10 = 47, 3. 16W.; TG. s. calendae et calo 1 add Mommsen f 2 laribus ut alibi: corr Bongars 11 4 conseptiuus: corr Laet I1 6 carmen: eorr Vict (v. test.) '1 -6 sementin9: corr Vertr c. f (v. test.) de errore qui est in his monet i. 11 7 add Ald 11 9 an: zayd4g? v. test. post dictae dist A. Sp. 11 perspicio 11 13 calendI quod vol ab eo quod [sic (Pv)]

Page  68 68 6E LINGVA LATINA calantur eius mensis nonae a pontificibus, quintanae an septimanae sint futurae, in Capitolio in curia Calabra sic dicto quinquies 'kalo auno 28 Covella', septies dicto 'kalo Iuno Covella'. nonae appellatae ant quo4 ante diem nonum idus. semper, aut quod, ut novus annus kalendae Ianuariae ab novo sole appellatae, novus mensis Kab> nova luna nonae; eodem die [enin] in urbe(m> qui> in agris ad regem conveniebat populus. harum rerum vestigia apparent in sacris nonalibus in arce, quod tune ferias primas renstruas, quae futurae sint eo mense, rex edicit populo. idus ab co quod Tusci itus, vel potius 29 quod Sabini idus dicunt. dies postridie kalendas, nonas, idns appellati jo atri, quod per eos dies Knihil> novi inciperent. dies fasti, per quos prae1 sqe. Of. Macv. 115, 10 (itaque sacrificlo a rege et minore pontifice celebrato idem pontifex calata, id cest vocata, in Capitolium plebe iuxta curiam Calabram, quae casae Romuli proxima est, quot numero dies a kalendis ad nonas superessent pronuntiabat et quintanas quidem dicto quinquies verbo xia)l5, septimanas repetito septies praedicabat verbum autem xcc.6. graecum est, id est voco, et hunc diem, qui ex his diebus qui calarentur primus esset, placuit kalendas vocari. hine et ipsi curiae ad quam vocabantur Calabrae nomen datum est, et classi, quod omnis in ear populus vocaretur) 11 3 sqq. Of.Fest. p. 1731, 26 (nonas quidam a nova luna, quod in ens concurreret principium lunac; alii quoci semper ante diem iduum nonum essent, scribique ileo lebere primam appellationis emns sylInbam adiecta u littera); Macr. 1 15, 12 sq. (ideo autem minor pontifex numerum dierum qui ad nonas superessent calando prodebat, quod post novam lunam oportebat nonarum die populares qui in agris essent confluere in urbem.. unce quidam hine nonas nestimant dictas, quasi novae initium observationis vel quod ab eo die semper ad idus novem dies putentur e. q. s.); Plut. Qn. B. 24 (cf. ibid. 19, al); Lyd. de mens. 11 10 = 46, 8 IWV; Isid. V 33, 14 (a nundinis vocatae) 1 17 Cf. ~ 13 1j 9 Cf. Macv.. 1 15, 14 (iduum porro nomen a Tuscis, apud quos is dies 'itis' vocatur sumptum est e. q. s.); Plut. et Lyd. 1. s. s. (3) I 10 sq. Cf. Fest. 278b, 12 (dies autem religiosi quibus nisi quod necesse est nefas habetur facere, quales sunt sex et triginta atri qui appellantur) et 178a 6 6 cunt Paulo 179, 2 et Gellio VL' 17, 1 cx Veio Flacco de verb, sign. IV (dies qui sunt postridie kalendas, nonas, idus, quos vulgus imperite nefastos dicit, propter hanc causam dictos habitosque atros esse e. q. s.); Macr. I 15, 22 (omnes autem postridnani dies seu post kalendas sive post nonas Icusve ex aequo atri sunt' et I 16, 21 sqq.; Ovid. Fast. I 57 sq.; Non. 73, 30. 379, 1; Liv. VI 1, 12; Suet. p. 155 R.; Plut. Qu. B. 25; CIL. 11 p. 231; Isid. N. B. I 4 11 sq. Of. ~ 53, Fest. Pauli 93, 18 (fastis diebus F iucunda [III verba?] fari licebat, nefastis quaedam non licebat fari); Macr. 116, 14 (fasti sunt quibus licet fari praetori tria verba sollemnia 'do dico addico'. his contrarii sunt nefasti); fast. Praev. OIL. 12 231 (quod iis licet fari e. q. s.); Ovid. Fast. I 47 sq. (ille nefastus erit per quem tria verba silentur: fastus erit per quem lege licebit agi); Liv. 119, 7 (idem nefastos dies fastosque fecit, quin aliquando nihul cum populo agi utile futururn erat); Gai. IV 29 (quodI nefasto quoque die, id est quo non licebat lege agere pignus capi poterat); GL. ITT 486, 20; VII 312, 22; Isid. VI 18ý, 1 et N-. B. 14; TG. s. fastus dies 1 menses 12 sq. dictne quinque calo et septem dictae calo: corr Turn, (v. test.) 1 4 cnlendý (cal. item v. 10) 11 5 a add Sciop i1 6 nonis: corr Sciop I seel cMue in add Laet I qui s~upp Sp. (v. test.) 11 9 itus] v. test. (itis) 1110 sabini [sic. (FV)] vel sauini I 11 suppl Turn

Page  69 LIBER VI 27-32 69 torihus omnia verba sine piaculo licet fari; coritiales dicti, quod turn ut t esset populus constititur est ad suifragiur ferundum, nisi si quae feriae conceptae essent, propter quas non liceret, <ut> Compitalia et Latinae. contrarii horum vocantur dies nefasti, per quos dies nefas 30 5 fari praetorem ' do dico addico'; itaque'non potest agi: necesse est aliquo uti verho, cum legge qui<d> peragitur. quod si tur imprudens id verbun emisit ac quer manumisit, ille nihilo minus est liber, sed vitio, ut magistratus vitio creatus nihulo setius magistratus. praetor qui tur fa[c]tus est, si imprudens fecit, piaculari hostia facta piatur; 0o si prudens dixit, Quintus Mucius a[b]i[g]ebat (Bremer I p. 57) eurn expiari ut impiumr no1 posse. interci[n]si dies sunt per quos mane 31 et vespeni est nefas, redio tempore inter hostiar caesarn et exta proiecta fas; a quo quod fas tur intercedit aut eo[s] intercisum nefas, intercisi[m]. dies qui vocatur sic 'quando rex coritiavit fas', [s]is 1s dictus ab eo quod eo die rex sacriflc[i]ulus t dicat ad comitium, ad quod tempus est nefas, ab eo fas: itaque post id tempus lege actur saepe. dies qui vocatur equando stercurn delaturn fas', ab eo appella- 32 tus, quod eo die ex aede Yestae stercus evernitur et per Capitolinurn clivur in locurn defertur certur. dies Alliensis ab Allia flnvio die20 tus: narn ibi exercitu nostro fugato Galli obsederunt Roram. 1 sq. Cf. Fest. Pauli 38, 12 (comitiales dies appellabant cum in comitio conveniebant); Macr. I 16, 14 (comitiales sunt quibus cum populo agi licet; et fastis quidem lege agi potest, cum populo non potest, comitialibus utrumque potest); Fast. Praen. CIL. 12 231; Ovid. Fast. I 53; Dio XXX VIII 6 1 4 sq. Cf. ~ 53 et ad 68, 11; Fest. 165, 14 I 9 sq. Cf. VI 53; Macn. I16, 10 (qui talibus diebus imprudens aliquid egisset, porco piaculum. dare debere, prudentem expiare non posse Scaevola pontifex adseverabat) 11 11 sq. Cf ~553; Fast. Pnaen. CIL. 12 231; Ovid. Fast. I 49 sqq.; ]Jacr. I 161, 3 (intercisi in se, non in alia dividuntur. illorum enim diebus quibusdam boris fas est, quibusdam fas non est ius dicere: nam cum hostia caeditur, fari nefas est, inter caesa et porrecta fari licet, rursus cum adoletur, non licet) 11 14 Cf. Fest. 258a.16 cumn Paulo 259, 4 (quando rex sacrificulus divinis rebus perfectis in comitium venit) et 2781, 14 279, 3; Fast. Praen. ad IX kal. Apr. CIL. 12 234; Ovid. Fast. V 727 sq. VI 225 sqq.; Plut. Qu. B. 63 11 17 Cf. Fest. 258a,-25 (cumn Paulo 259, 6) et 344b 13 (stercus ex aede Yestae XVII kal. Iul. defertur in angiportum medium fere clivi Capitolini... tantae sanctitatis maiores nostri iudicaverunt); Ovid. Fast. VI 711 19 sq. Cf. Fest. Pauli 7,,3 (dies... obsoenissimi ominis, ab Allia fluvio scilicet, ubi Romanus fusus a G-allis exercitus est); Fest. 278b, 14 (ubi inter dies religiosos est t ahii senes = Alliensis); Verr. Flacc. apud Gell. V 17, 2; Cie. ad Att. _IX 5, 2 Gell. IV 9, 6; Liv. VI 1, 11 (Alliensem appeliarunt insiguemque rei nullius publice privatimque agendae fecerunt); Ovid. lb. 217, al. 1 sq. ut Kin comitio> esset Bergk, ut coiret Hue dubitanter, ut Kad>esset Sp. ferundum [sic (Fv)] vel ferendum 11 3 add Laet 11 5 est Kenim> Vertrb e<ni>m HMue I add Laet 11 8 sed ins: corr Vict (secius) 11 9 del Turn 1n 10 del Sp. (ambigebat Laet. a. al.) II 11 intercensi: corr Laet 1 13 porrecta v (v. test) del Sp. duce Hue (eost) nefas intercisum: corr A. Sp. If 14 sq. fassis: corn Vict (fas sic a. Urs. Mommsen) sacrificiolus (sic Fv) vel sacriflcio ins: Corn Laet (v. test.) I itat Urs, it ]Jlomsen (recte ut vid: v. test), litat llirsahfeld 11 19 allio: corn Laet

Page  70 70 70 TDE LJNGYA LATINA 33 quod ad singulorum dierum vocabula pertinet dixi. mensium nomina fere sunt aperta, si a TMartio, ut antiqui collstituerullt, numeres: nam primus a Marte. secundus, ut Fulvius scribit et lunius (Funai. p. 1,21,), a Venere., quod ea sit Aphrodite; enius nomen ego antiquis litteris quod nusquam inveni, magis puto dictum, quod ver omnia 5 aperit, Aprilem. tertius a maioribus Maius, quartus a innioribus die34 tus lunius (Funai. p. 121,). dehine quintus Quintilis et sic deinceps usq-ue ad Decembrem a numero. ad hos qui additi, prior a principe 3 Of. Varro, qa. ejpistol. in additarn. cad Serv. in Georg. 1 43; Fest. 150b1,16; Fast. Preen. OIL. 1 2 286a; Ovid. F ast. III 75 sqq.; Pint. Qu. B. 19; Numn. 19; Serv. in Georg. I1217. III 304; Censorin. d. d. it. 22, 11; - Macr. I 12, 5; Isid. V 33, 5 et N. B. IV 2; Auson. de mens. monost. 3., dist. 5; Anthol. lat. 395, 10. 665, 5 sq. B.; TG. s. Tanuarius et menses 11 4 Cf. Pint. -Numn. 19 (rtvlg 68' ov' 6ta rijv 2AQ06Le~Yiro~v TVA7Q2z 2.LuioV Pext... U'U C%. zwGZýQ u ov~voiga 'iJl)oI)Av zeltdov uex2Jý60,at v v ti4va rmg iceQivg Zqag &xtta~es$6nl vior cdda~ov reig Pcaxro'g rv v pvff~iv); Fast. Praen. OIL. 12286b (uafue irsai maliaque ac maria et terrae aperiuntur); Ovid. Fast. IV 89 sq. (Aprilem memorant ab aperto tempore dictum, quem Venus iniecta vindicat alma manu e. q. s.); Oensorin. d. d. n. 22,ý 11 (ab aperiende, queci tune... naseendi elaustra aperiat natura); Serv. in Georyg. 143 (quasi terras tepore aperiens) et 217; Mac)-. 112, l2sqq. (Cingius in eo libro quem de fastis reliquit ait imperite quosdam, opinari Aprilem mensem antiques a Venere dixisse... Cingio etiam Varre consentit... sed cum... omnia verne id est hoe mense aperiantur... Aprilem dici merito credendum est, quasi Aperilens sicut apud Athenienses &0vuc#77dobv idem mensis vecatur ab ee qued hoe tempere cuncta flerescant) et I121, 6; Augustin. c. Faust. X VI1I 5; Lyd. d. mnens. IV 64 118, 5 W. (ei'ovsi cic(p~o6iteiov... cieravsl ff24uQL2ýtov &vrit rob U&votxrtx06v); I1sid. V/ 33, 7 et AV. B. IV 2 (quasi Aperilem); Ovid. Fast. IV 129; Auson. dist. d. mens. 7 sq.; Anthol. lat. 395, 13. 665', 7; Germ. d. mnens. P. L. M1. Ip. 207,ý 310; TG. s. lanuarius et menses, al. f1 6sq. Of. Fest. 134b,, 27 (utrum a maioribus ut Iunius a iunieribus dictus sit an a Maia); Ovid. Fast. I141 (tertius a senibus, invenum de nemine quartus) et V 1. 73. 78. 427; VTI 26. 88; Oenserin. d. d. n. 22, 12 (non a maieribus, sed a Maia); Fulvius Nobilior apud JJacr. I112, 16 s qq. (Romulum pestquam pepulum in maiores iunieresque divisit..hune Maium, sequentem lunium vecasse e. q. s.); Plut. Qu. B. 86; Numn. 19 Mao y(xg... cx1=6 rfi r Lgec.cd T'TVSg ot refrovg flluxiag iE'zCVi'LVgitev vac 2i~yovreg 7LQSa~flvrS'QC~ al Vwir5Qe.LX~t~aCiQStg yccQ ot TLQCsfli'rsCQot ZaQ cc'ro Tg, iovVico'xsig &41, ol 6rceot xa2lOivrat); Serv. in Georg. 143 (Maius a Maia, Innius a Junene: quamquam alii a maieribus et iunioribus e. q. s.); Isid. V 33, 8 et N. B. IV 3; Polern. Silv. (OIL. 11 287,); Auson. monost. 5, dist. 8; TG. s. Ianuarius et menses et Maium I Of. Fest. Pattli 103, 14 (a Lunene: v. supra); Oenlserin. d. d. n. 22, 12 (a lunene potius quam iunieribus);.lJacr. I 12,ý 30 sqq.; Isid. V 33, 9 et N. B. IV 3; Pelem. Silv. OIL. 12 287; Auson. monost. 6,, dist. 10 sq.; TG. s. lanuarius et menses 1 7 sq. Of. Censerin. d. d. n. 22, 13 (Quintilem, qued iece iam apud Latinos fuerit quinte, item Sextilem ac deineeps ad Deeembrem a numeris appellates); Ovid. Fast. I111149; Pint. Num. 19; Qu. B. 19; ]Jlacr. 112, 34-37; Isid. ATf B. IV 4; TG. s. Quintilis et menses 1 8 sq. Of. Pint. 1. s. s. et Qu. B. 68; Bern. 21; Oensoi-in. d. d. n. 22, 13 (eeterum Januarium, et Pebruarium pestea quidem addites, sed nemi-nibus iam, ex Latie sumptis, et Ianuarium ab lane eui adtributus est nemen traxisse, Februarium a februe. est februum. quidquid piat purgatque e. q. s.); Lyd. d. mens. IV 1 sqq. 63 sq. TV. et IV 25 83, 5 sqq. (rcpfl~ov&9s 111" xa#&hQat rnc uor0rtcpcatxUfitx flox 'a uds, O'Pflqov 'riv H2os'rcova); Serv. in Aen. 2 a martie ut (sic Fv) vel ut a martie 1 4 si vel sit [sic (Fv)] I afredite 1 6 an: ut aperilem? v. test.

Page  71 LIBER VI 33-38 71 deo lanuarius appellatus; posterior, ut idem dicunt scriptores (Funai. p. 16), ab tiis inferis Februarius appellatus, quod tum his paren~te>tur; ego magis arbitror Februarium a die februato, quod tum februatur populus, id est lupercis nudis lustratur antiquum oppidum Palatinum 5 gregibus humanis cinctum. 5. quod ad temporum vocabula latina attinet, hactenus sit satis 35 dictum; nune quod ad eas res attinet quae in tempore aliquo fieri animadverterentur, dicam, ut haec sunt: legisti, cur~su>rus, ludens; de quis duo praedicere volo, quanta sit multitudo eorum et qui sint io obscuriora quam alia. cum verborum declinat[i]uum genera sint 36 quattuor, unum quod tempora adsignificat neque habet casus, ut ab lego leges, lege, alterum quod casus habet neque tempora adsignificat, ut ab lego lectio et lector, tertium quod habet utrunque et tempora et casus, ut ab lego legens, lecturus, quartum quod neutrum habet, is ut ab lego lecte ac lectissime, horum verborum si primigenia sunt ad mille, ut Cosconius (Funai. p. 109) scribit, ex eorum declinationibus verborum discrimina quingenta milia esse possunt ideo, quia Ka> singulis verbis primigenii<s> circiter quingentae species declinationibus flunt. primigenia dicuntur verba ut lego, scribo, sto, sedeo et cetera, 37 2o quae non sunt ab aliquo verbo, sed suas habent radices. contra verba declinata sunt, quae ab aliquo oriuntur, ut ab lego legis, legit, legam et sic [in] indidem hinc permulta. quare si quis primigeniorum verborum origines ostenderit, si ea mille sunt, quingentum milium simplicium verborum causas aperuerit una; sin nullius, tamen qui ab his 25 reliqua orta ostenderit, satis dixerit de originibus verborum, cum unde nata sint, principia erunt pauca, quae inde nata sint, innumerabilia. a 38 quibus iisdem principiis antepositis praeverbiis paucis immanis verborum accedit numerus, quod praeverbiis Kin>mutatis additis atque commutatis aliud atque aliud fit: ut enim Kpro>cessit et recessit, sic VII 607; in Georg. 143. III 304; Macr. I 7, 23 sq. 13, 2 sqq.; Auson. monost. 1, dist. 1; Anthol. lat. 395, 1; Isid. V 33, 3 sq. et N. R. IV 4; TG. s. Ianuarius et menses, ut alia mittamus 2 Cf. Auson. monost. 2, dist. 3 sq.; Anthol. lat. 395, 8 1 10 sq. Cf. ad VIII 44. IX 31. X 17 11 15 Of. frgm. 99W. -, GL. V 202, 2 (dico tibi: ego dixi quia non sunt primigenia, quae dicit Varro, sed deductiva) 1 28 Of. frgm. 101 W.; GL. I 194, 15 (Suetonius etenim Tranquillus [frgm. 206 p. 353 ]eiff.] praeverbium putat dici debere, quod ante.. verbum, appellationem etiam nomenque ponatur); Annianus apud Gell. VI 7, 5 (addebat etiam quod 'ad' praeverbium tum ferme acueretur, cum significaret izretv); GL. VII 525, 23 8 add Sp. I1 9 quý (sic Fv) vel qui 11 12 leges lego (sic Fv) vel leges lege 11 15 sq. ac (sic FV) vel et admitte: corr Vict 11 17 add. Sp. (vel quod a pro quia) 21 alio Aug c. al. 1I 24 unas in: corr Turn 11 28 addidimus (secl Laet c. al.) 11 29 suppi Fritzsche

Page  72 1" 2 DE LINGVA LATINA accessit et abseessit; item incessit et excessit, sic successit et decessit, Kdiseessit> et concessit. quod si haec decem sola praeverbia essent, quoniam. ab uno verbo declinationum quingenta discrimina fierent, his decemplicatis coniuncto praeverbio ex uno quinque milia numero efficerent, ex mille ad quinquagies centum milia discrimina fleri possunt. 5 39 Democritus, E<pi>curus (p. 201, 33 Us.), item alii qui infinita principia dixerunt, quae unde sint non dicunt, sed cuiusmodi sint, tamen faciunt magnum: quae ex [h]is constant in mundo, ostendunt. quare si etymologus principia verborum postulet mille, de quibus ratio ab se non poscatur, et reliqua ostendat, quod non postulat, tamen immanem io 40 verborum expediat numertim. de multitudine quonian gquoi satis esset admonui[t], de obscuritate pauca dicam. verborum quae tempora adsignificant ideo locu[tu~s difficillimus Ezrvpa, quod neque his fere societas cum graeca lingua, neque vernacula ea quorum in partu[m] memoria adfuerit nostra; e quibus, ut dixi[t] (V 10), quae is poterimus. 41 6. incipiam hirc. primur quod dicitur ago. a(tio ab agitatu facta. hinc dicimus 'agit gestum tragoedus' et 'agitantur quadrigae'; hine 'agitur pecus pastum'; * qu[i]a vix agi potest; hinc angiportum, qua nil potest agi; hinc argulus, quod in eo locus angustissi- 20 42 mus, cuins loci is angulus. actionum trium primus agitatus mentis, quod primum ea quae sumus acturi cogitare debemus, deinde tum dicere ac facere. de his tribus minime putat volgus esse actionem Oogitationem; tertium, in quo quid facimus, id maximum. sed et cum co[a]gitamus quid et earn rem agitamus in mente, agimus, et cum 25 pronuntiamus, agimus. itaque ab eo orator agere dicitur causam et 8 Cf. lok. Euchait. v. 54 sqq. (1eitzenstein 6 et 29)11 18 sq. Cf. Pest. Pauli 23, 4 (agere modo significat ante se pellere, id est minare. Virgilius let potum pastas age'... si accessit gestus et vultus quidam decor, ut cum scenici agere dicuntur) et 17, 14 (actus significant... mode metum cerperis, ut histrionum); Serv. in Buc. I 13 (ago' proprie: nam agi dicuntur pecera); Serv. Dan. in Aen. IV 245 1119 sq. Cf. ad 44, 15 1Cf. Fest. Pauli 11, 7 1 25 sq. Cf. PFest. Pauli 66, 7 (cogitatio dicta velut coagitatio, id est lenga eiusdem rei agitatio in eadem mora eonsilii explicandi) 11 26 sq. Of. Pfest. Pauli 293, 5 (agere... mnode verbis iudicare, ut cum dicimus 'causam ago'); Non. 243, 15 (agere lequi); Isid. duff. 64; TG. s. causas ago (dtmatoloyc) 2 supplevimnus duce Vertr (qui et cencessit <et discessit>) 11 4 sq. efficerentfur> Ald II 6 securus vel secutus (sic Fv): corr Turn 1 8 sq. del Usener I ethimologos (sic Fv) vel etymelogus (etymologos corr Viet) 11 12 del Laet 11 13 del f I est TYMAI1 14 sq. in partum (sic Fv) vel impartum: corr lhol I nostr9 quibus I del Laet c. al. 1117 primus: corr Laet(Fv) 11 18 trag~dus Fv 11 19 lac sign JMadvig: v. adn. del Aid 11 22 deinde [sic (Fv)] vel dein 1124 sq. cum hos (sic IF vel os) agitamus: corr Sciop; an: cum animis (at) agitainus? I rem cogitamus: cerr Sp. I post in mente dist Mue

Page  73 LIBER VI 38-47 "i; augures (Begell p. 16) augurium agere dicuntur, quom in eo plura dicant quam faciant. cogitare a cogendo dictum: mens plura in unur 43 cogit, unde eligere possit. (sic e. lacte coacto caseus nominatus, sic ex hominibus coutio dicta, sic coemptio, sic compitum nominatum.) 5 a cogitatione conciliurn (inde consilium), quod ut vestimentum apud fullonem cum cogitur, condiliari dictum. sic reminisci, cum ea quae 44 tenuit mens ac memoria, cogitando repetuntur. hinc etiam comminisci dictum, a con et mente, cum. finguntur in mente quae non sunt; et ab hoc illud quod dicitur t remiuisci, cum commentum pronuntiatur. 10 ab eadem monte meminisse dictum et amens, qui a mente sua disce[n]dit. hinc etiam metuo mentem quodammodo motam vel -t-metuisti amovisti; 45 sic, quod frigidus timor, 'tremuisti' timuisti. tremo dictum a similitudine vocis, quae tunc cum valde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili, ut arista in spica <h)ordei, horrent. curare a cura dic15 tum. cura, quod cor urat; curiosus, quod hac praeter modum utitur. 46 recordare rursus in cor revocare. curiae, ubi senatus rempublicam curat, et illa ubi cura sacrorum publica; ab his curiones. volo a 47 voluntate dictum et a volatu, quod animus ita est, ut puncto temporis 1 Cf. Serv. Dan. in Aen. 11120 (augurium agere nisi in patrils sedibus non licet) 11 2 Cf. GL. II 431, 4 (cogo cogito) 11 3 sq. Cf. ad 34, 1; Fest. Pauli 38, 4. 66, 6 (contio conventus); Gell. XVIII1 7, 5 sq. (ex Verrio Flacco, ut putat) 5 Cf. Fest. Pauli 38, 2. 41, 11; TG. s. concilium et consilium; Isid. VI 16, 12 I 9 Cf. TG. s. eminiscitur 11 10 Cf. Fest. Pauli 23, 15 (amens qui menten suam non habet; lFest. 158a, 25 cumn Paulo 159, 4 (amens quod a mente abicrit); Isid. X 79 (id est sine mente). XI 1, 11. 12. 13; TG-. s. v. f1 11 Cf. infra ad 74,3; Gell. XIX 1, 17 (cum sonus aliquis fommidabilis... vel quid aliud est ciusmodi factur, sapientis quoque anmmum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est... quibuscam motibus... officium mentis atque rationis praevertentibus); GL. Vii 524,9 28 (metus motus est animi); Isid. duff. 214 (metus est motus interior animi subitus) il 12 Cf. Serv. in Aen. 1 92 (nam et timor pro frigore et frigus pro timore ponitur); TG. s. frigus et mens it [sic enim scnibendum] (timet, formidat) 11 14 Cf. Non. 422, 25 (horridum plerumque exstans... et erectum) 11 15 Cf. Fest. Pauli 50, 1 (quasi cor edat vel quia cor urat: v. Jeitzenstein 1. s. s. 35, qui Etyrn. gen. hane glossam adfert: pLssEsede&vt al mia Is.ij Wov&SO qp ovrI'SQ e. q. s.); Serv. in Aen. I 208 (quod cor urat) = Isid. duff. 88; GL. III 480, 11 (cura... videtur ergo esse derivativum verbale a verbo curo curas... nomina derivata ex eo: curiosus... curia curialis... quidam putant ab eo curam dici quod cor agitat) I Cf. Gell. IV 9, 2. 12 (ut ait Nigidius omnia istius modi inclinamenta nimium ac practer modum significant... ut vinosus e. q. s.); GL. II 138, 19 (o productam habent ante sus et significant plenum esse aliquem eium quod significatur ut... curiae curiosus) 1116 Cf. V 155; Isid. XV 2, 28 (quod ibi cura per senatum de cunctis administretur) 11 17 Cf. TG. s. curio (qui curam gerit) 11 17 sq. Cf. GL. V 486, 20 (vole volas et volo vis intellectus causa diversas coniugationes meruerunt) 3 elicere: corn Rhol c. al. 11 6 consiliari: corr Aug 11 9 eminisci Heusinger; an: ementiri? 11 10 descendit (v. test.) I1 11 metno <a> mente q. m. mota Canal (an: metus <a> m. q. m. m.?) de 'metuisti' amovisti cf. adn. 11 14 horrent (sic Fv) vel orrent 11 16 recordari v curia Laet.

Page  74 74 74 DE LINGYA LATINA pervolet quo volt. lubere ab labendo dictum, quod lubrica niens ac prolabitur, ut dicebant ohim. ab lubendo libido, libidinosus ac Venus 48 Libenatina et Libitina, sic alia. metuere a quodarn motu animi, cumid quod malum. casurum putat refugit mens. cum vehementius in movendo ut ab se abeat foras fertur, formido; cum pavet -t-et; ab eo 5 49 (45) pavor. meminisse a memoria, cum id quod remansit in mente t in id quod rursus movetur; quae a manendo ut mauii[o~moria potest esse dicta. itaque Salii ('fr. 8 p. 339 Maurenibr) quoci cantant 'mamuri veturi', significant memoriam veterem; ab eodem monere[m], quod is qui monet, proindie sit ac memoria; sic monimenta quae in sepuicris, so et ideo secundurn viam, quo praeteren-ntis admoneant et se fuisse et illos esse usortalis. ab eo cetera quae scripta ac facta memoriae 50 causa monimenta dicta. macrere a marcere, quod -t etiam corpus marcescere; huec etiam macri dicti. laetari ab eo quod latius gaudium propter magni boni opinionem diffusum. itaque Inventius (v. 2 sqq. BI) 15 1 sq. Of. fragm. IV 5 (7 W.) male a quibusdam huc relatum; Serv. Dan. in Aen. 1720 (Lubentina quae lubentiam mentibus novam praestat, quanivis alii hanc Lubiarn dicant, quod eo nurnine consilia in medullas labantur); Augustin. d. c. d. IV 8 (Libentinae cui nomen a libidine); Non. 453, 17 (ut sit libido omne quod libuerit); GL. 11 122,P 13 (libet libido); Serv. in Aen. 11 474 (lubricum dicitur et quod labitur... et locus in quo labimur). V 84- Isid. X 15-9. XIV 8,, 36; TG. s. libentia, libido, Libitina 3 Cf. 73, 11115 sq. Cf. GL. VII 524, 29 (formido fert interdum rationem, paver puerilis est); Isid. X V 8, 10 - XIX 10, 25 (paviantur id est caedantur, unde et paver quia caedit cot-) et X 230 (pavidus est quem vexat trepidatio mentis - habet enim cordis pulsationem, cordis motum -: nam pavire ferire est) 1 6 sq. Cf. Etyrn. yen. Ifvclce &zu1 roil pVdvco Itsvic at za ixa" V5zaefltý"6pov pvl~a,cai,carac ovvalrw~va1Q6t LE11. MVs7t,pi - aeu'r prc yovw avs t xnca & vyxosrijv pr4jkq (attutit Reitzenstein p. 35) 18 sq. Cf. Fest. Pauli 131, 7; Pint. Num. c. 13 (ol 6& ol' OiusroeQtov Mcqrev5etov rival qr m v Y6 r0 aaogvev, OC& Z2 'E& esarrr 1ka!1optiat, oSQ lcr~. a2ate'v pvsnjvqv); Ovid. Fyast. III2559. 389 1 10 sq. Cf. Fest. Pauli 139, 6 (monimentuin est quod et snertui causa aedificatum est et quicquid eb memoriam alicuius factum est ut... scripta et carmina); Gic. ad Caesarem apud Non. 32, 17 (quac monurnenti ratio sit, nemine ipso admeneor: ad memoriam magis spectare debet posteritatis quam ad praesentis temporis gratiam); Serv. Dan. in Aen. 111,22 (inscriptum nemen memeriaque 'monumentum'); Serv. in Aen. III 486 (a mentis admenjitiene sunt dicta) et VI 102 (quod mentem moneat) Isid. XV 11, 1 (monumenta itaque et memoriae pro mentis admonitiene); duff. 522; TG. s. v.; GL. VIJI 304, 31 1 14 Cf. Isid. X 156 (laetus a latitudine) = GL. VII 304," 26; Serv. in Georg. I1. Aen. III 220 (laeta pinugia; nam in anirnalibus... lactitiam pingue corpus ostendit) 1 libere: corr Sp. 116 et Fv*: em apogr; an: cum pavit <cot- pavr>et? v. test. 6 sq. mnit Canal (qui delnsit saltem in mente<m> mnit); in id quod sect Sp., fort. recte 1 7 manande: corr Ithot 1 8 memurij: corr Turn 1 9 ueterum [sic (Fv)] vet ueteri: corr TurnI memoriamn metuere (vet meminere vet monere; 'verb-d qued legi no potuit' Fv): duce v (veterern memnoriam) corr Miaurenbrecher (v. test.,) 10 ac sit trai A. Sp. I sic monimenta [sic (Fv)j vet sit mnonitie menta; an: sic <a> menitie~ne mentis moni>menta (v. test.)?f1111 admoucant Fv 112 mertalis vet met-tales [sic (FV)] 1 13 sq. marcesc~it maer>ere A. Sp.; videtur potius mutandum ubi etiam per se offendit, e. g. quod <facit (cf. de r. r. III15, 3, vet solet) maest>itia[m] c. m.

Page  75 LIBER VI 47--53 75 ait: egaudia sua si omnes homines confenrnt unurn in locum, tamen mea exsuperet laetitia'. sic cum se habent, laeta. 7. narro, cul",alterum facio nar[r]um, a quo narratio, per quam 51 cognoscimus rem gestam. quae pars agendi est [ab] a di[a]cendo ac s sunt aut coniuncta cum temporibus aut ab his: eorum hoc genus videntur zrvaux. fatur is qui primurn homo significabilem ore mittit 52 vocem. ab eo, ante quam ita faciant, pueri dicuntur infantes; cum id faciunt, jam fanri; -cum hoc vocabulorum a similitudine vocis pueri ac fatuns fari id dictum. ab hoc tempora quod tun pneris constituanlt lo Parcae fando, dictum fatum et res fatales. ab ha[e]c ea[n]ldem voce[mi qui facile fantur facundi dicti et qui futura praedivinando soleaut fanl fatidici; dicti idem vaticinari, quod vesana mente faciunt: sed de hoc post erit usurpandum, cum de poetis (cf. JV136) dicemus. hinc fasti 53 dies, quibus verba certa legitima sine piaculo praetoribus licet fari; 15 ab hoc nefasti, quibus diebus ea fari ins non est et, si fati sunt, pia3 Cf. frgum. d. serm. 1. I1 52 W.; GL. VI1I 80, 9. 212, 4 (r litteram narrationi tolle superiluam; a gnaro enim id est seito sen perito venit nominis ista cornpositio). 305, 34; VI 17, 12; VIIT 522, 2 (narramus quod ignoratur) 1 7sq. Cf. Non. 56, 1 (a non fanclo... quoi ant dici non debeat nut fari non possit; nam et infautes usque eo appellandi sunt, donee coeperint fari); Isid. XI 2, 9 (homo primae aetatis... quia adhuc fari nescit id est loqui non potest); TG. s. v. I1 9 Gf. Oornel. Labeo apud ]Jlacr. I 12, 22 (Fatuam a fando quod... infantes partu editi non prius vocer edunt quarm attigerint terrai); Serv. in Aen. VI 775. VII 47 (a vaticinando id est fando; unde et fatuos dicirus inconsiderate loquentes); Serv. Dan. in Aen. V711 314; Don. in Enn. V 8, 49 (inepta loquens; a fando fatnus dicitur; inde Fauni Fatui et Nymphae Fatuae vocatne sunt... Fatui di quoque sunt... non stulti, sed multurn fantes); Mart. Cap. 11 167 (Fatui Fatuneque vel Fantuae vel etiam Fanae, a quibus fana dicta, quod soleant divinare); fustin. XLIII 1, 8; Lact. div. inst. 122, 9; Isid. X 104; duff. 500; TG. s v.: v. Agahd Varr. ant. rer. div. 193 adn. 11 10 Cf. Augustin. d. c. d. V 9, 15 (fatum a fando dictum..' id est a loquendo) = Isid. VIII 11, 90 et addit. ad Serv. in Ecl. IV 45; GL. Ill 486, 13 (antiqni etiam passive proferebant fatus pro dictus diceutes. unde fatur dictum et iussur dei); II 131, 2 (fatur fati fatalis); Serv. in Aen. IH 54 (fata modo participiurn est, hoc est qune dii loquuntur). VII 51 (fato... voluntate: nam dii fantur quod sentiunt) et X 628; TG. s. v.; adde quae ad VTII 36 adscripsimus j 11 sq. Cf. Isid. X 96 (quia facile fari potest) 1, Cf. TG. s. fatidicus et Faunus (a faudo unde et fatidici dicti eo quod futura canebant) 11 12 Cf. VII 36; Plato Phaedr. 244 B. 255 A, Democritus frg. 17 Diels, al.; Se'rv. Dan. in Aen. 11 443 (yates a vi mentis appellatos Varro auctor est) - Isid. VII 12, 15. VIII 7, 3 (scripta eorum vaticinia dicebautur, quod vi quadam et quasi vesania in scribendo commoverentur) 11 13 sq. Cf. ad 68, 11 sq. If 15 Cf. ad 69, 4 3 del Vict 11 4. gesta. QuV F I ab (sic Ev: omn apogr) adiaceudo: coirr Urs; ab dicendo Mue, fort. recte 1j 5 earum 11 6 CTYMc f 7 ita faciunt Rhol C. al. 11 8 sq. vocabulum v; an: cur hoc vocabulum, tur a sirilitudine vocis pueri <fariolus (cf. Don. in Phorm. IV 4, 27; GL. VII 11, 6. 13, 10; TG. s. 'fuiolus, hariolus')> ac fatuns [fari id] dictum? 11 9 tempore: corr Poprna f 110 ad haec: corr Canal et del 11 et qui (sic 1v) vel qui 11 13 post erit vel postea [sic (Fr)]

Page  76 76 7DE LINGVA LATINA culum faciunt. -hine effata dicuntur, qui augures finer auspiciorun caelestur extra urber agri~s> sunt effati ut esset; hine effari templa dicuntur: ab auguribus (cf. Iegell p. 19) effantur qui in his fines sunt. 54 hine fana nominata, quod pontifices in sacrando fati sint finem; hine profanum, q-uod est ante fanur coniunetum fano; hine profanaturn rm quid in sacrificio t ad quae Herculi decuma appellata ab eo est quod sacrificio quodarn fana[n]tur, id est ut fani lege sit. id dicitur pollu<c>tur, quod a porriciendo est fieturn: cuni enir ex mereibus libamenta porrecta sunt Hereuli in aram, tur pollu<c>tur est, ut cum profan~at>um dicitur, id est proinde ut sit fani factur: itaque ibi olim 1o fano consurebatur omne quod profanum erat, ut etiar fit quod praetor urb<an>us quotannis facit, cum iereuli immolat publice inven65 cam. ab coder verbo fari fabulae, ut tragoediae et coroediae, dictae. hine fassi ac confessi, qui fati id quod ab [l]is quaesiturn. hine professi; hine fara et famosi. ab eodern falli, sed et falsum et fallacia, i~ 1 sqq. Cf. Fest. Pauti 80, 10 (effata elocuta). 81, 11 (effari et effata a fando, quod ipsum ex Graeco c' 'parro); Fest. 15711, 28 (templum est locus ita effatus); Gelt. XII T 14, 1 (ex augurum libris de auspiciis: pomerium est locus intra agrum effatum... qui facit finem urbani auspicii); Serv. Dan?. in Aen. II1692 (augurum reffata' dicuntur). III 463 (verbo augurali usus est, quia scit loca sacra id est ab auguribus inaugurata 'effata' dici); Serv. in Aen. VI 197 (== rythogr. Vatic. IT 11, 15: proprie effata sunt augurum preces, unce ager post pomeria ubi captabantur auguria dicebatur effatus); adde Serv. Dan. in Aen. I 13; TG. s. q. 14 CQ. VII 36; Fest. Pauli 88, 1 (a Fauno dictum sive a fando, quoci dum pontifex dedicat, certa verba fatur). 93, 17 (quod fando consecrantur); Serv. in Aen. VII 477. Ser'c. Dan. inAen. V11I314; Don. in Fun. V8S, 49; Mart. Cap. cf. ad 75, 9; Isid. XV 4, 8; TG. s. fanaticus 11 5 Cf. Pest..229b, 7 cumn Paulo 228, i5et 253a, 26 (quod fani religione non tenetur). 250b 21; Serv. Dan. in Aen. XII 779; Macr. 1113, 3 (quasi porro a fano: cf. in Somn. Sc. 12, 6); GL. I 235, 6 (quasi porro a fano positus); Isid. X ý225; diff. 423; TG. s. v. 11 6 Cf. Pest. 237a, 21 (Hercules cum ad aram quae hodieque maxima appellatur decimam bovum... profanasset, genus sacrificii edocuit); Macr. 12,, 28; Masurius Sabinus mernorabitiurn II apud Macr. III 6, 11 (M. Octavius ilerrenus... clecimam ilerculi profanavit); Serv. -Dan. in Aen. VIII 363; TG. s. profano 11 7 sq. Cf. lacr. 11112, 2 == Varro sat. Alen. frg. 413 B. (maiores solitos decimam Herculi vovere nec decem dies intermittere quin pollucerent); TG. s. profano (profanant pollnunt) 1 8 Cf. Pest. 253a 17 J1 13 Cf. GL. 1490, 22 (latinae fabulae appellantur sine fatibulae; in latinis enim fabulis plura sunt cantica quae canuntur: vel a faciendo; nam et agi fabula, non referri ab actoribus dicitur: ubi plura <fantium diverbia quam> cantica Leo /fr. corn. ed. Kaibet Ip. 60], vix recte: de fatis potius vel de faciendo derivat, non a fando propter ipsa cantica plura - compturia); Macr. in Somn. Sc. 212, 7 (fabulae quarum nomen indicat falsi professionem); Isid. I40, 1 (fabulas poetae a fando nominaverunt) 1115 Cf. Pest. Pauli 86, 14 (fama a fando dicta: sic apud Graecos qn?4'crb r17a qro TC7&3Eos) Isid. V 27,26; Serv. Dan. in Aeni. IV 190 (famae epitheton 'gaudens' 2 add Laet (Fv) ubi Mue jf 3 ante (von post) ab auguribus dist Cavat (v. test.) 11 4 quae: corr Laet (Fv) sunt v 11 6 atque MV; ad aram (et Herculi~s>) WMi decuma [sic (Fv)] veltdicuma 11 7 del Laet c. at. (Fv) I fit. id~em> Canal I add amicus Aug (item v. 9) 1 9 proiecta 1 10 sqq. add Turn I ubi: corr Vertr; uti (et mox nune pro ut) Momrsen, fort reete <in> fano Vertr I p]tofan~at>um Sp. I P. R. urbis 11 13 tragediý et comedi Fv

Page  77 IJBER VI 53-58 77 quae propterea, quod fando quem decipit ac contra quamc dixit facit. itaque si quis re fallit, in hoe non proprio nomine fallacia, sed tralati~ci>o, ut a pede nostro pes lecti ac betae. hine etiam famigerabile et sic compositicia alia item ut declinata multa, in quo et Fatuus r et Fatuae. loqui ab loco dictum, quod qui primo dicitur jam fari[t] voca- 56 bula et reliqua verba dicit ante quam sno quisque loco ea dicere potest. hune C<h>rysippus (143 Amr) negat loqui, sed ut loqui: quare ut imago hominis non sit homo, sic in corvis, cornicibus, pueris 10 primitus incipientibus fari verba non esse verba, quod non loqu[eb]antur. igitur is loquitur, qui suo loco quodque verbum sciens ponit, et tistum prolocutum, quom in animo quod habuit extulit loquendo. hine dicuntur eloquium ac reloqui in fanis Sabinis, e' celia dei qui 57 eloquuntur. hine dictus loquax, qui nimium loqueretur; hinc eloquens, 15 qui copiose boquitur; hine colloquium, cum veniunt in unum locum loquendi causa; hine adlocutum mulieres ire aiunt, cum eunt ad aliquam locutum cousolandi causa; hinc quidam loquelam dixerunt verbum quod in loquendo efferimus. coneinne loqui dictum a coucinere, ubi inter se conveniunt partes ita Kut> inter se 4 condeant aliud alii. 58 20 pronuntiare dictum Ka pro> et nuntiare; pro idem valet quod ante, ut in hoc: proludit. ideo actores pronuuntiare dicuntur, quod in proscenio enuntiant poeta cogitante, quod maxime tum [id] dicitur proprie, novan fabulam cum agunt. nuntius enim est a Kn>ovis rebus nominatus, quod a verbo graeco potest declinatum; ab eo itaque Neapolis generale, ut multiplici sermone gaudeat) I Cf. Non. 305, 23 (fama... unde et famosum dictum est infame, famosam infamem); Asid. duff. 208 = TG. s. V. Gf. Isid. X 105 (fallax quod fando, id est loquendo, decipiat) 3 Cf. Non. 461, 26 11 4 sq. Cf. ad 75, 9 11 14 Cf. Isid. X 156 (loquax non est eloquens) Cf. Isid. X 82 (eloquens profusus eloquio) 11 16 Cf. Serv. Dan. in Aen. X 860 (proprie adloquitur dixit: est enim adloqui cousolari) 18 IS Cf. Fest. Pauli 38, 1 (concinnare est apte componere: concinere enim convenire est); GL. III 467, 6 (concinnus quoque a canendo composituna est); Non. 43, 21 (recte autem coneinnare et consentire intellegi potest quasi concinere, ut multis diverse canentibus nuns efficitur modus); TG. s. concinno 3 add Sciop (tranlatio Fv: cf. ad 79, 19) 1 famiger habile [fabile Laet (F')] vel famigerabile 11 4 sq. composititia (sic Fv) vel compositicia I fatuns et fatue [sic (F') vel fatuae]: ubi intellegit = Faunus et Nymphas (v. test. ad 75, 9) 11 6sq. farit nocabula (sic F') vel fari u. quidque Aug 11 8 cnisippus 11 12 an: is turn (sic Canal) pro~nuntiat> 'locutu s su>m'? 113 sq. eloqni v I reliqui I qui eloqnuntur [sic (F')] vel quid e(1)loquuntur 11 15 ueniunt vel conueniunt [sic (F')] 1 17 consulendi 11 18 a concinne: corr Seal 11 19 add et concinant comm Jnue (an: Kres>pondeant?K<res>pondent Aid) 11 20 suppl Groth 11 22 del Laet 11 23 a quis: corr Turn

Page  78 78 78 DE LINGVA LATINA 59 illorum Novapolis ab antiquis vocitata nostris. a quo etiam extremum novissinrnm quoq-ue dici coeptum volgo, quod mea memoria ut Aelius (IZfiewtz p. 37, 21) sic senies aliquot, nimium novum verbum quod esset, vitabant; cnius origo, ut a vetere vetust~i>us ac veterrinmum, sic ab novo declinatum, novissimum, quod extremum. sic ab eadem origine 5 novitas et novicins et novalis in agro et 'sub novis' dicta pars in foro aedificiorum, quod vocabulum ei pervetustum, ut novae viae, quae 60 via jam din vetus. ab eo quoque potest dictum noniinare, qnod res novae in usum qnom[odo] additae erant, quibus ea~s> novissent, noMina ponebant. ab eo nuncupare, quod tunncKpro> civitate vota nova 10 suscipiuntur. nunucupare nominare valere apparet in legibus, ubi nnlncnpatae pecuniae' sunt scriptae; item in clioro in quo est (inc. in~c. tray. -1 B.): 'Aeneal quis est qui meum nomen nuncupat?' item in Med[i]o (Pac. 239 B.): 'qnis tu es, mulier, quac me insueto nuncupasti 61 nomine?' dico originem habet graecam, quod Graeci &tzvv'co. hinc i5 1 sqq. Gell. X 21, 2: et novissimus et novissime... qui doetissimus eorum temporum fuerat L. Aelius Stilo ut novo et inprobo verbo til vitaverat. propterca, quid M. quoque Varro de ista voce existimaverit, verbis ipsius VarronDis ex libro de lingua latina ad Ciceronem sexto demionstrandum putavi. quod 'extremum', incjuit, dicebatur, diei 'no-vissimum' coeptum vulgo, quod inca memoria ut Aelius, sic senes ali~quot>... elmus origo ut a 'vetere' 'vetustius' ac 'veterrimum', sic a Cnovo' declinatum 'novius' et 'novissimum'. Cf. Tiro et Fl. C'aper GL. 1 2907, 30 1 4 Cf. Serv. et Serv. Dan. in Aen. 11 513 (veterrima usurpatum est... hoc nomen comparativum non habet, sicut deterior positivum); GL. 11 97, 5. 264, 16 (ex C'apro) 1 5 Cf. GL. 1 156, 34. 3294, 37. 536, 36 (aliquando solus superlativus invenitur ut novissimus, supremus); 11 99, 14 (novissimus videtur a novo factum); IV 374, 23; V 154, 19. 342, 13 1 6 Cf. Gell. VII 5, 1. 4 (Alfenus... in libro digestorum XXXIV coniectaneorum autem II... inquit..-. 'Thovum novicium dicimus..- augere atque intendere volentes novm... ~signifieationem"'... cum sit 'novicium' non quod inagis novum sit, sed quod anovo dictum sit inclinatumque) 1 6 Cf. ad 13, 14 1 7 Cf. Pest. 174a., 13 1 8sq. Cf. Pest. 173 b, 33 cu-m Paulo 147,2, 9 (nomen dictum quasi novmmen [notamen?] quod notitiam facit); addit. ad Serv. in Georg. I1137 (nomina fecit vero notai ma); GL. 1 320, 25 (nomen autem dicitur quod unam quamque rem monstret ac notet, quasi notamen. media syllaba per syncopen. subtracta) 5 033, 9; _11 57, 3; IV7 405, 12. 488, 3. 535, 22; V/ 10, 8. 96,, 26; VII- 390, 1; Boeth. comm. in Aristot. de interpr. 221; Isid. I 7, 1 1 1-1 sq. Cf. Pest. 173a, 9 (nu<n>cupata pecunia est, ut ait Cincius in 1. 11 de officio innis consulti, nomina~ta>, certa, nominibus propriis pronirntiata... At Santra 1. II de verborum antiquitate satis multis nuncupata conligit non de recto nominata significare, sed promissa et quasi testilicata, circuinscnipta, recepta, quod etiain in votis nuncupandis esse convenientius [cf Puma ioli p. 384 et Bremer I1256]); Cic. de off. HT i605; Gai. inst. 1I1104 (nuncupare est enim palam nominare) I7sid. V 24, 12; TiG. s. nuncupo 1 illorum om (Fv) 1 2 dico: corr e Gellio ý 3 alii quod et nerbum esset Gellists 4 add e GelloI oucter-nimus: eorr e Gellio 11 5 Knoumus et> nouissimum Gellius 6 nouici s (sic Fv) vel nonitius 1 7 peruestustas 1 9 del amtiens Aug (idein mox qui[bus])I add Vertr 11 10 sqpjpl. Sip. 114 del Ald 15116labce (sic Fv): corr Sp. duce Scal (6ot'%co) et Mine (6EtXIN`Ftv): ubi id 6er at Lachm, ius N'wq ('anal

Page  79 LIBER VI 58-64 79 Ennius (inc. 39 V.2): dico qui hunc dicare'; hinc judicare, quod tune ius dicatur; hinc iudex, quod iudicat accepta potestate, id est quibusdam verbis dicendo finit: sic enim aedis sacra a magistratu pontifice prae<e>unte dicendo dedicatur. hinc, ab dicando, indicium; hine illa 5 indicit ilium, indixit funus, prodixit diem, addixit iudicium; hinc appellatum dictum in mi[ni]mo ac dictiosus; hine in manipulis castrensibus t-ducibus; hine dictata in ludo; hine dictator magister populi, quod is a consule debet dici; hinc autiqua illa Kad>dici numo et dicis causa et addictus. si dico quid Kne>scieuti, quod [d]ei quod ignoravit 62 io trado, hine doceo declinatum vel quod cum docemius [ut] dicimus vel quod qui doceutur inducuntur in id quod docentur. ab eo quod scit ducere qui est dux aut ductor; Khinc doctor> qui ita indicit, ut doceat. ab t docendo docere disciplina discere litteris commutatis paucis. ab eodem principio documenta, quae exempla docendi causa dicuntur. 15 disputatio et computatio e[t] propositione putandi, quod valet purum 63 facere; ideo antiqui purum putum appellarunt; ideo putator, quod arbores puras facit; ideo ratio putari dicitur, iu qua summa fit pura: sic is sermo in quo pure disponuntur verba, ne sit confusus atque ut diluceat, dicitur disputare. quod dicimus disserit item translati~ci>o 64 1 sq. Cf. Fest. 153, 17 (dicare ait Ennius): quo loco adhibito verba Varronis distinxit Vahlen 2362 1 Cf. Isid. XVIII 15, 2 (vocatum autem iudicium quasi iuris dictio) 11 5 Cf. V 160. VII 42; Fiest. Pauli 106, 13 (indictivum funus); Fest. 334b, 17; Cic. d. leg. I 61 11 7 Cf. Cic. d. leg. II 3, 9 (isque ave sinistra dictus populi magister esto); Isid. IX 3, 11 (dicti dictatores quasi principes et praeceptores... uncle et dicta<ta> dicuntur) 11 8 Cf. Gains II 252 (olim [cf antiqua illa Varronis] autem nec heredis loco erat nec legatarii, sed potius emptoris: tune enim in usu erat ei cui restituebatur hereditas nummo uno ear hereditatem dicis causa venire: v. adn.) 119 Cf. Fest. Pauli 13, 2 (alias addicere dannare est) 11 13 Cf. Isid, 1 1, 1 (ex Augustin. soliloqu. IIT 11) = X 66 11 14 Cf. TG. s. documentum (quod docetur ignorans et alterius exemplum) 1 05 sqq. Cf. Fest. Pauli 24, 18 (amputata... ab co quod antiqui putum pro puro dicebant). 108, 20; Fest. 217b, 16 cirn Paulo 216, 8 (putus antiqui dicebant pro puro, unde putatac vites et arbores, quod decisis impedimentis remanerent purae... et ratio putata, id est pura facta); Gell. VII 5,1. 5-8 (his igitur assentimus qui 'putum' esse dicunt a 'putancdo' dictum... prima syllaba... non longa, ut existimasse Alfenus videtur, qui a 'puro' id esse factum scripsit. putare' autem veteres dixerunt vacantia... excidere... sic namque arbores et vites et sic rationes etiam 'putari' dictum e. q. s.); Non. 27, 19. 157, 30. 369, 23; Don. in Andr. II 6, 11. Ad. V 3, 10 et schol. Berb. ibid.; Serv. in Aen. VIII 522; Isid. XVII 5, 32; TG. s. putatus 1 dist Vahlen (v. test.) 11 3 a verbis sic enim redit F (fol. 9) 11 4 j unce [ab dicando] AS[p. i 5 indicit helium Turin, indictivum Canal duce Seal 11 6 an: dictum; Khinc dicterium> in? I del Ald 11 8 dicinumo (vix dicimimo): correxirnus duce Budaeo et Popnia (an: numo I = uno? v. test.) 11 9 add Seal I quod d& quoc: corr Sciop 11 10 del Laet 11 11 inducant: corr Reiter 11 12 ducare: corr Laet c. al. jI<doctor> Sp., cui hirc addidimuts 13 an: ab dicendoI docere.- disciplina discere - 115 an: ut amputatio? (v. test.) I &ppositione: corr Sp. (nisi post et quaedam interciderint: cf. v, 19) 1 19 disputatio Sp. (?) I trahslatio (tranlatio Fv: cf 77, 3)

Page  80 80 DE LINGYA LATINA aeque ex agris verbo: nam ut olitor disserit in areas sui cuiusque oeneris res, sic in oratione qul facit, disertus. sermo, opinor, est a serie, unde serta; etiam in vestimento sartum, quod comprehensunt: sermo enirn non potest in uno bomine esse solo, sed ubi (o>ratio cum altero coniuncta. sic conserere manu dicimur cum hoste; sic 'ex 5 iure manu<m> consertum' vocare; hiuc adserere manum in libertatem cum prendimus; sic augures dicunt (Begell 18) 'si mihi auctor t est 66 verbi nam manum asserere dicit consortes'; hinc etiar, a[d] quo ipsi cousortes, sors; hinc etiam sortes, quod in his iuucta tempora cum hominibus ac rebus; ab his sortilegi; ab hoc pecunia quae in faenore j 66 sors est, impendium quod inter se iungit. legere dictum, quod leguntur ab oculis litterae; ideo etiam legati, quod <ut> publice mittantur leguntur. item ab legendo leguli, qui oleam aut qui uvas legunt; hinc legumina in frugibus variis; etiam leges, quae lectac et ad populum 2 sq. Cf. Pest. Pauli 72, 15 (disertus a clisserendo dictus) = Isid. X 65 (disposite enim disserit); Serv. Dan. in Aen. II 149 (edissere autem ordine cuncta narra, unce qni plana loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur); GL. V 280, 19. 22 (sero hoc est sine dubio loquor... ab eo quod est sero sertus disertus) ICf. Serv. in Aen. ITV 277 (sermo est consertio orationis et confabulatio duorum vel plurium) = Serv. Dan. in IX 654; Serv. in VI 160 (hic proprie dictus eat sermo qui inter utrumque seritur) = Isid. VI 8, 3; duff. 578; TG. s. v. I1 5 sq. Cf. Cue. de or. I 41 (qui..-. te cx iure manurn consertum vocarent); ad Att. XV 7 (debuerat autem non ex iure manum consertum); pro JMr. 26; Gell. XX 10, 1. 9 sq. ('ex iure manum consertum' verba sunt ex antiquis actionibus... Ennius enim verbis hisce usus est [Ann. VIII 272 F. 2] non ex inre manum consertum sed magis ferro'... institutum est contra XII tabulas tacito consensu, ut litigantes non in iure apud praetorem manum consererent, sod 'ex iure manum consertum' vocarent, idi est alter alterum ex ltre ad conserendam manum in rem de qua ageretur vocaret... idcirco Ennius significare volens non.legitimis actionibus neque ex iure manum consertum e. q. s.) 1 6 sq. Cf. Pest. Pauli 25, 10 (adserere manum est admovere: quo ea quoque quae in terrain demittuntur seri dicuntur); Pest. 340b, 22 (sertorem quidam putant dictum a prendendo, quia cum cuipiam adserat manum educendi eius gratia ex servitute in libertatem vocetur adsertor... ac potius adsertoreiu a serendo cepisse nomen e. q. s.); Don. in Ad. IT 1, 40; coimm. Bern. in Lucan. 11 56; TG. s. v. 9 19 Cf. ad F 183; Isid. X 5111 10 Cf1 ifsid. FIll 9, 28; TG. s. v. 11 11 sq. Cf.Pest. Pauli 115, 14 (legimus ant scriptum ant oleam glandemve et alia quaedam); Non. 331, 32 (legere... significat oculis scripta percurrere.,. rursum collegere); GL. IF1 55,2, 26 (aliud est lego librum, aliud est lego, id est custodiendum commendo); TG. s. lego 11 12 Cf. V 87 11 13 Cf. 29, 14. 80, 11 11 14 Cf. d. r. r. I 23, 2. 32, 2 (legumina alii... legarica appellant, utraque dicta a legendo, quod ea non secantur, sed vellendo leguntur); Non. 61, 13; Serv. in Georg. I 199. 74 (qnod manu legatur nec sectionem reqnirat) = Isid. XVII 4, 1; TG. s. v. I Cf. Cic. d. leg. I 19 (legem... Graeco putant nomine a snum cuique tribuendo appel1 atq; (aeque scil. ut 79,16 sq.) 1 5 manum apog (nonF) I dicim II 6 add Sciop (v. test.)I manu in v, recte, ut vid ('quamquam cf. test) )1 7 sq. sic auctores <iuris> dicunt, si mihi auctor est et tibi una manum asserere, dici consortes JlMommsen I est uerbi. Nii mand (mann v) I ad q: cars Sp.; ad quae Canal 11 11 iunga (t in fine v. add m. rec.): corr Groth II 12 add Aid 11 13 Hine, H ex n ut vid 11 14 frugib; (gib; ex m'tis ut vid c. ras.)

Page  81 LIBER VI 64-68 8 81 latae quas observet. hune legitima et coLLegae, qui -una lecti, et qui in eorum locum suppositi, sublecti; additi allecti et collecta, q-uae ox pluribus locis in unum lecta. ab legeudo ligna quoque, quod ea caduca legebantur in agro quibus in focum uterentur. indidem ab.s legendo legio et diligens et dilectus. murmuratur (dictum a similitudine sonitus [dictus]). qui ita le'viter 67 loquitur, ut magis e sono id facere quam ut intellegatur videatur. huec etiani poetae 'murmurantia litora'. similiter fremere, gemere, clamare, crepare ab similitudine vocis sonitus dicta. huec (tray. inc. inc. XXXIVB) i~o illa 'arma sonant, fremor oritur'; hinc (tray. inc. inc. CXXX YB.) 'ni[c]hi1 me increpitando commoves'. vicina horum quiritare, iubilare. quiritare 68 dicitur is qui Quiritum fidem clamans inplorat. Quirites a Curensibus; ab his cum Tatio rege in societatem venerunt civitatis. ut -quiritare urbanorum, sic inbilare rusticorumr: itaque hos imitans 45 t- Aprissius (corn. rel. p. 33,2 B.1) ait: 'io bucco! quis me iubilat? - vicinus tuus antiquus.' sic triumphare appellatum, quod cuminmiperatore milites redeuntes clamitarit per urbem in Capitolium eunti "<Ki>o triumphe'; id a #tdap3o ac graeco Liberi cogniomento potest latam, ego nostro a legendo: nam ut illi aequitatis sic nos delectus vim in loge ponimus); GL. IT 140, 13 (logo logis lox) 1 Cf. GL. 11121,5 (logo hie colloga) 1 2 Cf. Fest. Pauli 7,5; GL. VII 297,21; IBid. X 20; TG. s. v. 31 Cf. ad 27,16 11 5 Cf. GL- VII1 124, 10; Cic. d. n. d. 117,2 6 sa. Cf. Quint. 16,38 (ox sono... 'murmuraro') et VIIIG6, 31; Non. 427,12 [of 478,3] (mussare et murmurare ita discernuntur, quocl mussare hominum sit occulto quid ot pressa voce loquontium, quod celatum volint... murmur- autem maioris soni est proximi ad tumultum); Serv. Dan. in Aen. I155 (sic dixit Pacuvius 'murmur maris', quia ventos murmur sequitur); TG. s. v. (murmurant ursi) 1 8 Cf. Non. 447, 11 (fremore magnum sonaro); Serv. in Aen. XI 453 (hoc fromehant 'arma arma' et militaris vox est); additam. ad Serv. in Georg. I 12 (votores murmura aquae fromitum dicebant) = Serv. Dan. in Aen. XI 299; GL. VII 125, 8 272, 22. 301,26 (fremor est murmur hoiu, fremitus ferarum); TG. s. v.; Serv. in Buc. I158 (gemore canere, propnie do turture) = TG. s. v.; Non. 255, 1 (croparo sonaro); additam. in Serv. Georg. -1 85 (et Macr. VI 4, 5); Lact. Plac. in Theb. VI 62; Fost. Pauli 114, 10 (inerepitare clamare); TG. s. v. 11 11 GL. I1381, 22: quirit<are> Varro ad Ciceronem do <lingua latina>. Fonestolla quiritatur. est autem quiritare- Quirites ciere (suppievimus). Cf. Non. 21, 19 sq. (quiritare tractum ab is qui Quirites invocant... Nigidius Commontariis grammaticis Vclamat quiritatur'); Don. in Ad. II11, 1 (votores quiritani dicebant quirites conclamare); TG. s. quiritat 11 12 Cf. ad 17, 7. 23, 14; Serv. in Aen. VII 710 (post foedus Titi et Romuli placuit ut quasi unus do duobus fieret populus: undo et Romani Quiritos dicti sunt, quod nomon Sabinorum fuerat a civitate Curibus) 1 14 Cf. Fest. Pauli 104, 9 (iubilaro est rustica voce inelamaro); TG. s. iubilatus (xeccvyi''yeolxcov et - X'o~vyjtz6 &7Qo1%wv, ex ipso Festo) i 18 C~f. Athen. I130 B (rqPrceftt ME raxal Accoxlvorg 6,JIetunog 0 avr6g COV T- ~JtOVV,6C, e4 ir1LO'l*OV %aC~o~jL8~g voorcog, cog O&tialtfogxaý 4Aý6opflog); Diod. II65. I ( a9o 2 6 murmurat; murmurari [dictum] Sp., ubi distinximusI seci SciopI leniter Blauthal 17 sono ras et sonio 1 13 ciuitatos: corr Sciop 15 1 Apussius Buecheler 1 18 add LaetI triambo: corr AidI a[c] Sp. (omt apogr aliquot) IVarro de ling. lat. 6

Page  82 82 DE LINGVA LATINA 69 dictum. spondere est dicere spondeo, a sponte: nam id valet et a voluntate. itaque Lucilius (925 sq. X.) scribit de Cret~a>ea, cum ad se cubitum venerit sua voluntate, sponte ipsam suapte adductam, ut tunicam et cetera[e] reiceret. eandem voluntatem Terentius (Ad. 11, 50) significat, cum ait satius esse 'sua sponte recte facere quam alieno & metu'. ab eadem sponte, a qua dictum spondere, declinatum spondit et respondet et desponsor et sponsa, item sic alia. spondet enim qui dicit a sua sponte spondeo; tspondit est sponsor; qui Ki>dem faciat 7o obligatur sponsu[s], consponsus. hoc N~a>evius (inc. com. XXVI B) significat cum ait 'consponsi'. spondebatur pecunia aut filia nuptiarum ro causa; appellabatur et pecunia et quae desponsa erat sponsa; quae pecunia inter se contra sponsum rogata erat, dicta sponsio; cui de71 sponsa quo erat, sponsus; quo die sponsumr erat, sponsalis. qui spoponderat filiam, despondisse dicebant, quod de sponte eius, id est de voluntate, exierat: non enim, si volebat, dabat, quod sponsu erat is alligatus: nam ut in com(o>ediis (inc. inc. YIII R) vides dici: 'sponde~n> tuam [a]gnatam filio uxorem meo?' quod tumr et praetorium ius ad legem et censoriumr indicium ad aequum existimabatur. sic R cx2r'v Svotta6,rd al pcouv e. q. s.), al.; Plin. VII 191 (idem [h. e. Liber] et triumphum invenit); Macr. I19,4; GL. V 239,15 (triumpho. U.6. c roo4 0aepvshtv... ex causa Liberi patris e. q. s.); Serv. Dan. in Aen. IV 37; Serv. in Aen. X 775 (triumphum &"' roi0 qtajflsiv); GL. II 20, 19 (triumphus pro #iaplfog)); Isid. XVIII 2, 3; Mart. Cap. III 311 (triumfo quamquam a Graecis veniat); TG. s. v. 1 sqq. Cf. TG. s. sponte (voluntate); Fest. 329a, 23 (spondere Verrius putat dictum quod sponte sua, id est voluntate, promittatur) et 343a, 34 cum Paulo 342, 3 (spondere antea ponebatur pro dicere, unde et respondere ad~huc manet, sed postea> usurpari coeptum est <de promissu ex interrogatio>ne alterius); Serv. in Aen. X 79 (proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat) = Isid. IX 7,4; Don. in Andr. I 1, 75 (despondi ex vetere more quo spondebat etiam petitoris pater. unde et sponsus Ot sponsa dicitur... desponsa dicitur quia spondet puellae pater, despondet adolescentis); id. in Ad. III 4, 53. IV 7, 17; Lact. Plac. in Theb. III 172 I1 7 Cf. Serv. Sulpicius apud Gell. IV 4,2 (quae promissa erat, sponsa appellabatur, qui spoponderat ducturum, sponsus); Non. 439, 4; Dig. XXIII 1, 2; Arnob. IV 20 8 Cf. Gai. III 115 sq. (sponsor ita interrogatur: I idem dari spondes'. e. q. s.) 9 Cf. VII 107; Fest. Pauli 41, 14 (consposos antiqui dicebant fide mutua conligatos) j1 12 Cf. VII 107 (sponsus contra sponsum rogatus) 1 14 sqq. Cf. ad 1; Don. in Ad. IV 7, 17 (despondet puellam qui petit, spondet a quo petitur; recte ergo socer futurus Idespondi' dixit); TG. s. v. despondeo et sponsus; GL. VII 99, 14 (foedus sancitur religione, at sponsio poena est) 1 dist Mue (dicere. spondeo v) I & a del Sciop (& c. al.); et~i>a<im> Koehm 2 sqq. dist Varges I gretea cum 11 3 secubitum I uoluntate. Sponte 11 4 & ceter9 6 an: <de>spondet? cf. ~ 71 et test. I1 8 <qui> sp<op)ondit Sp. I qd6: qui idem Kut> v 11 9 del Sp. 1 12 sponsui: sponsu Sp., fort. recte 1 13 <a> quo A. Sp. quae Mue I qui] quo: corr Laet; quo(m> Momrnsen 1 14 dispondisse: corr Ald 1 15 sponsuerat 11 16 comediis uides. dici, (prius - lineola del et ' s. alterum - add m. 2 ut vid) 11 17 add et del Phol

Page  83 LIBER VI 68-74 83 despondisse animum quoque dicitur, ut despondisse filiam, quod snae spontis statuerat finem. a qua sponte t dicere cum spondere quoque 72 dixerunt, cum a<d> sponte<m> responderent, id est ad voluntatem rogat[i~oris. itaque qui ad id quod rogatur non dicit, non respondet, 5 ut non spondet ifle statim qui dixit spondeo, si iocandi causa dixit, neque agi potest cum eo ex sponsu. itaqu<e> is qui dicit in tragoedia (inc. inc. GI B.): 'meministin[e] te despondere mihi [a]gnatam tuam?' quod sine sponte sua dixit, cum eo non potest agi ex sponsu. etiam spes a sponte potest esse declinata, quod tur sperat, 73 lo cum quod volt fleri putat: nam quod non volt si putat, metuit, non sperat. itaque hi[c] quoque qui dicunt in Astraba (frg. 1) Plauti[ne]: 'sequere adsecue, Polybadisce, meam spem cupio consequi. - sequor hercie quidem, nam libenter mea<m> sperata<m> consequor', quod sine sponte dicunt, vere neque ille sperat qui dicit adolescens neque illa 15 sperata est. sponsor et pr~a>es et vas neque idem, neque res a qui- 74 bus hi, sed e re simile. itaque pr~a>es qui a magistratu interrogatus, in publicum ut praestet; a quo et cum respondet, dicit 'pr~a>es.' vas appellatus qui pro altero vadimonium promittebat. consuetudo erat, cum reus parum esset idoneus inceptis rebus, ut pro se alium 20 daret; a quo caveri postea lege coeptum est ab his, qui praedia venderent, vadem ne darent; ab eo ascribi coeptum in lege mancipiorum 'vadem ne poscerent nec dabitur'. 5 Cf. Paul. inst. I1 Dig. XLIV 7, 3, 2 (verborum quoque obligatio constat, si inter contrahentes id agatur; nec enim si per iocum puta vol demonstrandi intellectus causa ego tibi dixero 'spondes?' et tu responderis 'spondeo', nascetur obligatio) 11 9 sq. Cf. Cie. Tuse. IV 37 (si spes est exspectatio boni, mali exspectationem necesse est motum); Serv. Dan. in Aen. I1218 (spes bonorum, metus malorum); Serv. in Aen. I 543. IV 419; GL. VI 453,15 15 13 sqq. Cf. Non. 174,33 (speratum id est sponsum) et 438,4 (inter speratam et... sponsam hoc interest, quod virgo priusquam petatur sperata dicitur... dehiuc promissa... sponsa dici potest) 11 16 sq. Cf. V 40; Pest. Pauli 223, 9 (praes est is qui populo so obligat interrogatusque a magistratu, si praes sit, ille respondot epraes'); idern 151, 9 (qui idem praos dicitur, quia tam lebet praestare populo quoc promisit quam is qui pro eo praes factus est); TG. s. v. i 18 Of. Pest. Pauli 377, 10; Auson. technojpaegn. 12 1 animil (ni s. f. v. et m-a pallidiore: sed nullo modo aninum fuit) 11 2 cfispondereo respondere Mlie; an-: Kspondore pro> dicore, uu~de re>spondere? cf. test. ad 82, 1 11 3 add Turin 4 rogationis: corr Sp. 116 itaqs qui: eon' Sp. (itaque qui c. al.) 11 7 Meministine a del Jhol 11 10 - quod cu' uolt 11 11 del Sp. I plautine (non -ea) soquero: del Laet 12 adseque: corr Lachm I polyba disce I cupio defec (vel desoc potius quaam desoe, litteris his in fine v. in mvarg [ut saepius] scripti. deletisque) consoqui I1 13 ercl5 (F- fortasse, nullo modo,- m. 2) 1add Ritschl 14 neq; om, sed in marg c. signo add 15 ideo: corr Laet 11 19 roos 11 20 cauari cqptfi 11 21 uados (non uade) I cptum 22 nec poscet Sciop 6$

Page  84 84 DE LINGVA LATINA 75 canere, accanit et succanit ut canto et cantatio ex Camena permutato pro M N. ab eo quod semel, canit, si s~a)epius, cantat. hine cantitat, item alia; nec sine canendo tibicines dicti: omnium enim horum - quod a canere; etiamn bucinator a vocis similitudine et cantu dictus. 5 76 oro ab ore et perorat et exorat et oratio et orator et osculum dictum. indidem omen, ornamentum; alterum quod ex ore primum elatum est, osmen dictum; alterum nune cum. propositione dicitur vulgo ornamentum, quod sicut olim ornamenta[m] scenici plerique dicunt. hine oscines dicuntur apud augures, quae ore faciunt auspicium. to 77 8. tertium gradum agendi esse dicunt, ubi quid faciant; in eo propter similitudinem agendi et faciendi et gerendi quidam error his qui putant esse unum. potest enim aliquid facere et non agere, ut poeta facit fabulam et non agit, contra actor agit et (non) facit, et sic a poeta fabula fit, non agitur, ab actore agitur, non fit. contra is imperator quod dicitur res gerere, in eo neque facit neque agit, sed gerit, id est sustinet, tralatum ab his qui [h]onera gerunt, quod hi 78 sustinent. proprio nomine dicitur facere a facie, qui rei quam facit 1 sq. Cf. VII 26 sq.; Fest. Pauli 43, 16 (Camenae... quod canunt antiquorum laudes); Macr. in Somrn. Scip. II 3, 4 (Etrusci... Camenas quasi Canenas a canendo dixerunt); Serv. in Buc. III 59 (Camenae... a cantu nomen est inditum); TG. s. v.; GL. II 571, 11 (a canendo... accinor). 438, 11 (cano recino.. canto decanto); III 466, 11 sqq. (cano... canto... succino... canto et cantito... et cantatio); Isid. diff. 98 11 3 Cf.T VIII 601 Of. V 91; Fest. Pauli 366, 3; Isid. III 21, 4 (tibicen quasi tibiarum cantor); TG. s. v. (qui tibia [cum t., in t.] canunt)' 1 4 Cf. Fest. Pauli 32, 9 (a similitudine soni dicunt); GL. VII 99, 16 = 265, 8 et TG. s. bucina; Isid. X VIII 4, 1 1 6 Cf. Fest. 198b, 23. 182a, 29; Fest. Pauli 19, 5; Serv. in Aen. IV 205 (orasse id est dixisse: hine et oratores dicimus). VII 446. X 96 = TG. s. oro; Serv. Dan. in Aen. XI 100; Don. in Hec. IV 4, 95; Isid. X 196; GL. III 474, 8 (oro quoque verbum ab ore est); TG. s. oratio (oris ratio) IOf. Fest. Pauli 28, 9 (osculari quod est os cum ore conferre); Non. 424, 16 (ab ore osculum); Serv. Dan. in Aen. I 256 (ora diminutive oscula); GL. III 474, 5 (os oris... diminutivum... osculum) 11 7sq. Clf VII 97; Fest. Pauli 195, 4 (omen velut oremen, quod fit ore augurium, quod non avibus aliove modo fit); Cic. d. div. I 45; Don. in Andr. I 2, 29 (omen autem est quidquid ore dicitur) 11 9 Cf. V 1299 Cf. Fest. 297b, 11 cum Paulo 296, 8 (soracum est quo ornamenta portantur scenicorum) 11 10 Cf. Fest. 197a, 3. 8 (oscines aves Ap. Claudi[an]us esse ait, quae ore canentes faciant auspicium); Serv. in Aen. III 361 (quae ore futura praedicunt); Isid. XII 7, 76; TG. s. oscines 11 15 Cf. ad 72, 18 11 16 Cf. Dig. L 16, 58; Fest. Pauli 95, 10 (a- gerendo quia plurimum posse putabantur) 11 18 sq. Cf. Gell. XIII 30, 2 (quando facies sit forma omnis et modus et factura quaedam corporis totius a faciendo dita, ut.. a 1 Caner. I <et>) accanit Mue I ex camena oblitteratum, sed certum 11 2 pro -N.M.: trai 1Mue 11 3 tubicines, liticines aliosque id genus ante tibicines suppl Mue 4 an: <commune) quod a? quoddam Canal I1 6 ore K: inde) et Krumbiegel 11 8 <omen ut) osmen Krumbiegel; an: (olim) osmen?I dicitur ex dictil inter scribendun 11 9 ornaihtfi bis: correximus (v. adn.) f 11 agendiesse 12 errorhi' in loco raso, orh (non iS) e corr 11 14 auctor

Page  85 LIBER VI 7-81 85 imponit faciem. ut fictor cum dicit fingo, figuram imponit, quom dicit [in]formo, formam, sic cum dicit facio, faciem imponit; a qua facie discernitur, ut dici possit aliud esse vestimentum, aliud vas, sic item quac flunt apud fabros, fictores item alios alia. qui[c] quid s amministrat, cuius opus non extat quod sub sensu<m> veniat, ab agitatu, ut dixi (~ 41sq.), magis agere quam facere putatur; sed quod his magis promiscue quam diligenter consuetudo est usa, translatiejis utimur verbis: nam et qui dicit, facere verba dicimas, et qui aliquid agit, non esse inficientem. *** qui adlucet dicitur. lucere ab Luere, 79 10 et luce dissolvuntur tenebrae; ab luce Noctiluca, [lucere item ab luce] quod propter lucem amissam is cultus institutus. acquirere est ad et qu<a>erere; ipsum qu<a>erere ab eo quod quae res ut reciperetur datur opera; a qu~a>erendo qu<a>estio, ab his conqu<a>estor. video a vi[su]: qui~n>que enim sensuum maximus in oculis: nam 80 i5 cum sensus nullus quod abest mille passus sentire possit, oculorum sensus vis usque pervenit ad stellas. hiuc visenda, vigilant, t vigilium, invident, t et atti cum illud 'joblivio lavet qui incidit invidendum'. a quo etiam violavit virginem pro vit~i>avit dicebant; aeque eadem modestia potius cum muliere fuisse quam concubuisse dicebant. ~o cerno idem valet: itaque pro video ait Ennius (336 fr. trag. R): 81 lIumen iubarne in caelo cerno?' Canius: esensumque inesse et motum in membris cerno.' dictum cerno a cereo, id est a creando; dictum ab eo quod cum quid creatum est, tunc denique videtur. hinc fines fingendo figura) = Non. 52, 22 = TG. s. facies; Serv. Dan. in Aen. VI-ii 634 (fingere tamen et formare aliquid et ad integram faciem arte producere significat, inde fictores dicuntur qui imagines vol signa ex aere vel cera faciunt); Isid. XX 4,2 10 Cf. V 68; ad VIii1; TG. s. Nocticula 1111 Cf. Augustin. d. civ. d. XVII 6 11 13 Cf. V 81 11 14 sq. Cf. Gell. V 16,4 (Plato [Tim. p. 45 B] existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vol cum -luce solis vol cum alterius ignis lumine suaa vi et externa nixum efficere, ut quaecumque offenderit inlustraveritque cernamus); Isid. XI 1, 21 (visus dictus quod Vivacior sit ceteris sensibus. --. ampliusque vigeat e. q. s.) 11 18 Cf. Augustin. pr. dial. 11, 18 Cr. (cum dicimus 'vim' sonus verbi... quasi validus congruit rei quam signilicat: jam ex illa vicinitato per id quod efficiunt, hoc est quia violenta sunt, dicta e. q. s.) 11 20 Cf. Non. 261, 1 (cornere significat vidore); TG. s. v. 11 21 Cf. ý6. VIi 76 1122 Cf. Fest. Pauli 122, 5 (in carmine Saliari Cerus manus intellegitur creator bonus); Serv. in Georg. I7 (Ceres a creando dicta)= TG. s. Ceres 2 del Sp. 11 4 flctores, Ite et alia qcqd: pictores, item a. a. Sp. (ubi distinctionem delevimus) 11 5 add Ald 1 8 uert I Nd (b nequaquam ex a) 11 9 agjt ex gat lac sign Mue: ubi <et facere lumen> qui adlucet supplemus, post dicitur distinguentes 1110 noctiluca in loco raso I seel Sp. 11 11 institutus, n ex s inter soribenndum 11 14 seol Pauw (v. test.) 1116 sonsus. uis usq;: aut sensus aut vis del A. Sp. I uisenda (non uisunda) I uigilid. Inuidont 11 17 & attj jj cu-: et anticum Viot I oculis violavit Mue in invidondum Sp. 11 21 lubar ne corno? I cf. test. 11 22 cerno in ras m. 2 ut vid I cero Canal

Page  86 86 8E LINGVA LATINA capilli discripti, quod finis videtur, discrimen; et qui id in testamento, <cernito>, id est facito videant te esse heredem: itaque in cretione adhibere iubeut testes. ab eodem est quod ait Medea (Enn. 223?): 'ter sub armis malim vitam cernere quam semel modo parere.' quod, ut decernunt de vita eo tempore, multorum videtur vitae finis. 82 spectare dictum ab antiquo, quo etiam Ennius (Ann. 421 Y.-) usus: e<q>uos Epulo postquam spexit' et quod in auspiciis (Regell p. 20,) distributum est qui habent spectionem, qui non habeant, et quod in auguriis etiam nunc augures dicunt (Begell p. 1iG) avem specere. consuetudo com<m>unis quae cum praeverbis coniun~c>ta fuerunt etiam ioa nunc servat, ut aspicio, conspicio, respicio, suspicio, [di]de[st~spicio, sic alia; in quo etiain expecto quod spectare volo. hine specula; hine speculum, quod in eo specimus imaginem. specula, de quo prospicimus. speculator, quem mittimus ante, ut respiciat quae volumus. hinc qui oculos inunguimus quibus specimus, specillum. 83 ab auribus verba videntur dicta audio et ausculto; auris ab ave[t]o, 1 Cf. V 129; Non. 282,20 (discrimen rursum separatio a discerneudo, unde discerniculum dicitur acus quae capillos a media froute disseparat); Serv. in Aen. XI 144 (discriminat dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur); Isid. XIX 31, 8 sq.; TG. s. discrimen et discriminale 11 2 Cf. Gai. II 154 sqq., inprimis 165. 174 (adicere debemus 'cernitoque... quodni ita creveris exheres esto'); Ulp. XXII 27 sqq.; Pest. Pauli 53, 8 (crevi modo significat hereditatem adii); Non. 261, 26 (cernere rursum succedere: unde et cernere hereditatem filii.... sunt dicti); TG. s. v. (cernitoque xectx' Lenecrw); GL. I 565, 17 (cerno crevi Sq zoodeXopoca reQovopla); Isid. V24, 15 (cretio.. ut puta 'ille mihi heres esto' additurque 'cernitoque e. q. s.) ICic. ad Att. XIII 46, 3 (ex eo cognovi cretionem... testibus praesentibus) 11 6 Cf. Pest. 330b, 29 (spicit quoque sine praepositione dixerunt antiqui). 344a, 29 11 7 sq. Cf. Pest. 333", 9 (spectio in auguralibus ponitur pro aspectione e. q. s.) 1 110sq. Cf. Pest. Pauli 2,2 (quod nos cumt praepositione dicimus aspicie, apud veteres sine praepositione spicio dicebatur); GL. 11400,110 (spicio ox quo aspicio). 435, 5 (spicio... aspicio respicio suspicio dispicio). 562, 11 (aspicio inspicic despicio suspicio conspicio a specie). 178, 11 (sunt tamen quaedam quorum simplicia in usu frequenti non sunt, ut... respicio aspicio suspicio despicio) 11 12 Cf. V 129; GL. II 125, 9 (a simplici quoque quod in usu non est specie specis speculum pro speciculum per syncopam ci euphoniae causa); Non. 434, 13 (specula despicientiam significat... speculum quo imago redditur); Serv. in Aen. I 180 (scopulum id est speculam. et quando speculationem significamus, generis est feminini... speculum autem in quo nos intuemur, generis est neutri) 11 14 Of. Pest. Pauli 79, 9 (speculator hostilia silentio perspicit) i 15 Cf Pliun. VII 183 (medicus dum inunguit specillum per oculum trahens), al. 16 OfI Plauti Miles gi. 33; Lact. de opif. 8 (aures, quibus inditum est nomen a vocibus hauriendis.-.-. aut quia vocem cd6'6v vocant ab auditu, per immutationem litterae aures velut audes sunt nominatae); Isid. XI 1, 22 et 46. XVII 7, 2; GL. VII 71., 22 (ab audiendo auriculas dicimus) 1 descripti: eorr A. Sp. 11 2 suppl Turn (v. test.) ff 3 ter, or in ras. mn. 2 11 4 multa: uitam Nonius 261, 18 11 7 Uos: corr e Festo 9 post augures ras. in f. v. 1110 Siunta 11 11 didestspicio. (prior d del mn. 2)11 12 speculo(r>; hinc Canal (v. test.) 1116 aurib; (u in ras m. 2) 1 audio. abaucto: auris corr MiNe, aueo Laet

Page  87 LIBER VI 81-86 87 quod his avemus di<s>cere semper, quod Ennius videtur 6v~tov ostendere velle in Alexandro (34 sq. B) cum ait: 'iam dudum ab ludis animus atque aures avent avide expectantes nuntium.' propter bane aurium aviditatem theatra replentur. ab audiendo etiam auscultare, declinatum, quod hi auscultare dicuntur qui auditis parent, a quo dictum poetae: 'audio, <h>aut ansculto.' littera commutata dicitur odor olor, hine olet et odorari et odoratus et odora res, t sic ab ore. edo, sorbeo, bibo, poto. edo a graeco 6dco, hine esculentum et esca 84 <et> edulia; et quod graece yw~trcn, latine gustat. sorbere, item bi10 bere a vocis sono, nt fervere aquam ab eius rei simili sonitn. ab eadem lingua, quod zro'ov, potio, unde poculum, potatio, repot[atlia. indidem puteus, quod sic graecum antiquum, non ut nune (9E'ag dictum. a manu man[t]u[r]pr[a~etium; mancipium, quod mann capitur; 85 Kquod> coniungit plures manus, manipulus; manipularis, manica. manu15 brium, quod mann tenetur. mantelium, ubi manus terguntur * * * * 9. nune primum ponam <de> censoriis tabulis: 'ubi noctu in 86 templum censor[a] auspicaverit atque de caelo nuntium erit, praeconi[s] sic imperato ut viros vocet: quod bonum fortunatum felix 4 Cf. Non. 246, 15 (auscultare audire); TG. s. v. 11 5 Cf. Non. 246, 9 (auscultare est obsequi. Pacuvius Chryse [85] magis audiendum quam. auscultandum censee'... Caecilius Symbolo [196] 'audire... solco, non auscultare); TG. s. v. 11 6 sq. Cf. TG. s. oleo et olor; Fest. 178a, 31 cum Paulo 179, 12 (olefacit dicebant antiqui ab odore pro olfacit... quae vox ut quibusdam videtur ex Graeca 0'apv tracta est); GL. VI 26, 3 (communionem enim habuit <1 cum d> littera apuc antiquos, ut... olere ab odore... olere 036coaxm); V 461, 8 (odor odoror odoraris) 1, f. Serv. in Aen. IV -132 (odorum quod per se olet, odoratum quod aliunde odoremi accipit, odorisecum quod odorem sequitur) = TG. s. odorus; Isid. duff. 411 118 sq. Of. Non. 108,19 (esculentum et escarium ab escis et ab edendo dictum); Isid. XII 1, 13 (ab edendo... et edulium vocatur); TG. s. edule et edulium 11 9 Cf. GL. I 276, 25; I 552, 28 11 11 Cf. ad V 122 1 Cf. Fest. 2811, 3 (repotia... quia quasi reficitur potatio); Pseudacr. in Nor. Serm. II 2,60 (dies secundus a nuptiis quo repotant e. q. s.) I 12 Cf. V 25 ibique test. 11 13 Cf. V 178 ibique test. Cf. Fest. IPauli 128, 11 (nianceps dictus quod mann capiatur). 151, 9; Don. in Ad. II 1, 27 (mancipia dicuntur quod mann capta sunt); Isid. IX 4,Y45. duff. 525; TG. s. manceps et mancipium 11 14 sq. Cf. V 88 ibique test, Cf. Non. 350, 22 (manicac quibus manus vinciuntur); Isid. V 27, 10; TG. s. v. Cf. GL. VII 200, 6 (nanubrium manuhaberium); TG. s. v. Cf. Fest. 133, 31 (frequens enim antiquis ad manus tergendas usus fuit mantelorum); Serv. in Aen. I 701. Georg. IV 376 (quibus manus tergunt); Isid. XIX 26, 6; TG. s. v. I1 18 Cf. Cic. d. div. I 45, 102 (omnibus rebus agendis "quod bonum faustum felix fortunatumque esset" praefabantur) 1 ErrMON 11 2 abludis 11 6 add quidam rapud Aug I obsculto 11 7 odorat: con, Sp. ISic (ex Sib, - nequaquarn sio ex sit) ab ore.; an: Kodori>sec(i> (v. test.). ab ore <ore, de quo supra (~ 76)>? I 8 sq. edon. hinc: corr AldI escqdulia: corr Canal duce Aid I geuete. ff11 poton. I repotatio: cor' quidam apud Aug 11 2 12 Phrear 1f 13 mantptiAr: corr Vict 11 15 lac rnaiorern sign Aug 11 16 add Laet; Ke> Sp. 11 17 temple Bergk I ccnsora (V rw. 2 ut vid): corrAid IS 18 del AldI imperat Sp.

Page  88 88 8DE LJNGVA LATINA salutareque sie[ri]t populo Romano Quiritibus reique publicae populi Romani Quiritium mihique collegaeque meo, iidei magistratuique nostro, omnes Quirites, pedites armatos privatosque, curatores ornium tribuum, si quis pro se sive pro altero rationem dari volet, voca[t] inlicium huc ad me.' ` 87 epraeco in templo primum vocat, postea de moeris item vocat. ubi lucet, censor scribae magistratus murra unguentisque unguentur. ubi praetores tribunique plebei quique in consilium vocati sunt yenerunt, censores inter se sortiuntur, uter lustrum faciat. ubi templum factum est, post tur conventionem habet qui lustrum. conditurus est'. 1o 88 in commentariis consularibus scriptum sic inveni: "qui exercitum imperaturus erit, accenso dicit hoc: Calpurni, voca inlicium omnes Quirites hue ad me.' accensus dicit sic: eomnes Quirites, inlicium visite huc ad indices.' TC. Calpurni', cos. dicit, 'voca ad conventionem omnes Quirites huc ad me.' accensus dicit sic: omnes Quinites, ite 1, ad conventionem huc ad indices.' dein consul eloquitur ad exercitum: "impero qua convenit ad comitia centuniata." 89 quare hi[n]c accenso, illic praeconi dicit, haec est causa: in aliquot rebus item ut praeco accensus acci[pi]ebat, a quo accensus quoque dictus. accensum solitum ciere Boeotia osteudit, quam co[lm]mo>e- 20 diam A~qui>lii esse dicunt, hoc versu (Plauti fr. II): ubi primum aceensus clamarat meridiem'. hoc idem Cosconius (Funai. p. 109) in actionibus [sui]scribit praetorem accensum solitum [tur] esse inbere, ubi ei videbatur horam esse tertiam, inclamare horam tertiam esse, itemque meridiem et horam nonar. 25 90 circum muros mitti solitus quo modo inliceret populum in eum 2 Cf. Liv. XL 46, 9 (quod in omnibus fore precationibus nuneupabitis verbis Cut ea res mihi collegaeque meo bone et foliciter oveniat') 61 6 Cf. ad ~ 94 11 9 Cf. Liv. XL 45, 8 et 46, 7sq. 11 15 Cf. Liv. 11I 55, 11 sq. 11 18 sqq. Cf. Varro rer. humt. -XX ap. Non. 59, 1 (ut consules ac practores qui secuntur in castra accensi dicti, quod ad necessarias res saepius acciantur volut accensiti); Liv. XLV 29,2; TG. s. accensi 11 21 Cf. Plin. VII 212 (adiectus est et meridies accenso consulurd id pronuntiante) 11 22 sq. Cf. ~ 5 11 26 Cf. ~ 94 1 sq. salutare quesierit: corr Laet I popto -IR qritii- et popli.-R qritiu: corr Brissonius c. al. 1 4sq. so si uerbo: corrSciop I dare Gronov I uocat Inlicidh Hue ad me jco 11 6 vocat~o> Bruns-Momm.sen (item 12. 14 et mox unguentor - sortiuntor - habeto et ~ 88 dicito: C. [pro dicit hoc] et eloquitor) I post ead6 qris 11 7 licet censor~es> Sp. 11 9 sortjtjuntur (prius tj lineolis del m. 2 ut vid) I post faciat (non factum est) dist. Mue 11 11 exereitui Sp. 11 12 v. ad 6 11 14. C. calpurnicos: eorr Sciop, dist Mflue duce Gronov 11 18 del Aid I ante (non post) haec dist Canal 11 19 id6: corr Bent (v. test) I del Laet ad censum: corr Laet 11 20 sq. comqJldia Iadd Turn 1j 23 suiscribit (sui lineolis del m. 2 ut vid) seel Vict 11 25 sq. horam- nond circi auras mitti: moeros corr Urs I solitum v quomoda inljcer& (1 ex incohata c ut vid inter scribendum, non lj ex u)

Page  89 LIBER VI 86-93 8 89 Kiocum>, unde vocare posset ad contionem, non solum ad consules, et censores, sed etiam qu<a>estores, commentarium indicat vetus anquisitionis M. Sergii, Mani-filu, qu~a>estoris, qui capitis accusavit KT>rogum; in [a]quo sic est: 'auspicio t[orande sed in templo auspicuis. 91 6 dum aut ad praetorem ant ad consulem. mittas auspicium petitum, -J-commeatum praetores vocet ad te, et eum de muris vocet praeco; id imperare Ko>portet. cornic~in>em ad privati ianuam et in arcem mittas, ubi can[n]at. collegam roges ut comitia edicat de rostris et argentarli tabe~r>nas occiudant. patres censeant exqu<a>eras et adesse 10 inbeas; -magistratus censea~n>t ex<qua>era<s>, consules praetores tinbunosque plebis collegasque Kt>uos [et] in templo adesse iubeas [h]om[i]nes; ac cum mittas, contionem a~d>voces.' in eodem commentario anquisitionis ad extremum scriptum caput 92 edicti hoc est: 'item quod attingat qui de censoribus classicum ad 15 comitia centuriata redemptum habent, uti curent eo die quo die comitia erunt, in arce classicus ca[nu]nat[um] circumque muros et ante privati huiusce T. Quinti Trogi scelerosi [hlostium canal, et ut in campo cum primo luci adsi[t]et.' inter id cum circum muros mittitur et cum contio advocatur, 93 20 interesse tempus apparet ex his quae interea, fieri tillicitum scriptum est; sed ad comitiatum vocatur populus ideo, quod alia de causa hic magistratus non potest exercitum urbanum convocare; censor, consul, dictator, interrex potest, quod censor[em] exercitum centuriato constituit quinquennalem, cum lustrare[t] et in urbem ad vexillum du25 cere debet; dictator et consul in singulos annos, quod hic exercitui 7 ef. C. Gracchus apud Plut. III (xeckrot za'v~tO'v orvtv ýpiv, 81' rtg XO &ixnv 9wa~X~ v ~It' zXXov"CL, ro roy ~o!;rq 'Ig 9WO'Sl) iA*'vT" x X~rty'Xvjv ava~vX~tcrfj eaXrt CUtyyi, Xcd Pl tij uQrvov 9iru99sQE~v IP-(poV v c1rp rovi'g dcaac); Tac. ann. 11 32 (in P. Marcium. corisules extra portam. Esquilinam, cum classicumn canere iussissent, more prisco advertere) 1 14 Cf. Gell. XV 27, 1 (curiata per lictorern.... centuriata per cornicinem) 1 suppi v ex _p. 90, 4 1 2 sqq. Inqsitionis: corr Aug ex ~ 92 0). sergii mani: M.' Sp.I questores i <T. Quinctiurn> Rocum. Bruns: cf. ~ 92 1 Inaquasic e- auspicio orande (c. ras supra and, non grande) I auspicio o~pe>ram. des et Bergk I auspices. Mommsen 1 6 comitiatum. (sic Sciop) praeco (sic Aug) populmm vocet MommsenI <r>eum Canal 11 7 add Laet 11 8 del AidI coIligal: corr lihol rogis: corr lJueI comitiý dicat: corr Viet 1 9 sq. tabenas -(' supra e m. 2) a add Beryk I n add MueI extra: corr Bergk duce Mue (exquiras) 11' 11 add SciopI et del Bruns-Mommsen 1 12 del Sciop 1 13 acqsitionis (agquisi-' tionis Groth coil fraym. 107 TV-) 14 decessoribus 1 16 cannatfi (' lineola del m. 2): corr Vict muros (u ex incohata e inter scribendum) 1 17 T. Quin~c>ti Roci Bruns (cf.~ 90) 1 del Sciop 11 18 adsit. &: corr Sciop 1 20 Ilijeitfi (t lineolis del m.,2); seel Sciop: cf. inlicium, scriptum p. 90,t 14 1 21 comi-tia turn: corr Sciop I 23 censore- 1 24 lustrar&: corr Scal

Page  90 90 90 DE LINGVA LATINA imperare potest quo eat, id quod propter centuriata comitia imperare 494 solent. quare non est dubium, quan hoc inlicium sit, cum circum muros itur, ut populus inliciatur ad magistratus conspectum, qui Kvi>ros vocure potest, in eum. locum. unde vox ad contionem. vocuntis exaudiri possit. quare una origine illici et inlicis quod in choro 5 Proserpinae est ('ft. trag. inc. poet. fr. p..272 B.3%) et pellexit, quod in KII>ermiona est, cum ait Pacuius (170 B.): 'regni uhieni cupiditas o6 pellexit.' sic Elicii Jo~bisluis~al aru in Aventino ab eliciendo. hoc nune, aliter fit atque ohim, quod augur consuli adest turn cum exercitus imperatur ac pr~a>eit quid eum dicere oporteat. consul augrur~i> 10 imperare solet, ut inlicium vocet, non accenso aut praeconi. id inceptum credo, cum non adesset accensus, et nihil intererat cui imperuret; et dicis causa fleba~n>t quaedam neque item facta neque item dicta semper. hoc ipsum inlicium scriptum inweni in M. Iunii (I p. 39 Bremner) commentariis, quod tamen t ibidem est quod t illicite 15 illexit, quae cum E et C cam G magnum habet co~m>munitatem. 96 10. sed quoniam in hoc de paucis rebus verba feci plura, de pluribus rebus verba facium pauca, et potissimum. quue in graeca lingua putaut (Fumai. _p. 11G) latina, ut scalpere a 6Axaý,LVc, sternere a ar~o~vvv-&tv, lingere a.4Zt&6fPat, I ab hE, ite Ab TE gignitur Ku> 20 714'v-Erce, ferte a (p'ET6 providere Ku> zot~tv, errare abg&v ab eo 2 sqq. Cf. ~ 90 C f. Fest. -Pauni 113, 3 (inlicinin vocare antiqui dicebant ad centionem vocare). 114, 4 (inlicium dicitar cam populas ad contionem elicitur, id est vecatur); TG. s. illicturn 11 4 Cf. 87, 18 (ut vires vocet); Varro in augururn libris ap. Macr. 1 16, 19 (viros vecare) 1 5 sq. Cf. Fest. Pauli 27, 16 (a verbo, lacit id est decipit; hine descendit illicere e. q. s.). 113, 4. 5. 6. 117, 9; Serv. in Aen. 1190 (pellicere eairn est blandiendo, elicere) 1 8 Of. Ovid. Fast. 111 327 sq. (Eliciunt caelo, te, Jappiter; unde minores Nunc quoque te celebrant Elicininque vocaint); Liv. I120, 7 (ad ea elicienda ex mentibas divinis Jovi Eliejo aram in Aventino dicavit); Plin. 11 140; Pint. Num. c. 15; Arnob. V 1 1 15 sq. Cf. Fest. 202", 31 (per c litterae formam nihilominus g usurpabant scil. antiqui). 2929a, 14; GL. VII 14, 9 (c cognationem habet cam g); VIT 12, 21; Quint. 1 4, 17 (non e quoque i loco fuit? e. q. s.); GL. VII 76, 13 (hue duac litterue e et i per ins adfinitatis recipinnt immatationem); VI 14, 15 (et suepe i litteram commutatis in e) 11 19 sq. Cf. TG. s. scalpo (6xa)46,cV') I CJf. TG. s. sterno 1 21 Cf. TG. s. 2c-d hoc: corr Vertr -I3 sq. q ros: suppiSp v. test.) Iaecari: corr Aid I 7 paculas (i longa, ut saepe) II8 jobis aisa: cortr Vict 11 10 add Vict 11 11 isllljeifI: eorr Laet; is Kin>licium Mine 11 15 ibide- est quod illicite illexit. quq cum * E. &.0.cci. G.; coil. Festo Panli 113, 6. Nonio 436, 34. TG. s. 'illex' tale qnid latere conicias: commentariis; quod tainen Kinlex apad Plantain in Persa [408] est qui legi non paret> ibidern [697] est quod (vel qaui) illicit[e] illex, Kf>it qnod I cam E e. q. s. (quod pro quq cuin June, I curn Ciacconio apud Aug) 11 17 reb; supra v. m. 1 1 19 SCOLPS6 - (non SCOIPSA) & sternere: corr Rhol I 20 STRONYIN IAIbypcorcr (vix -aars) I -*J ab hE.; i ab V"I~Kt> A.Sp hrE gignit YhYNOITE (a orn) I ferete. proaidete: corr Laet c. al.I addidimus -TTPf)h6EhN 1I EPPEhN

Page  91 LIBER VI 93-97 9 91 quod dicunt 6rwyyc0Xi-v strangulare, tinague~re> a rlyy~tv. praeterea t ades PEC; ab eo quod ifiiucA'6,tv inos malaxare, ut gargarissare ab putere a zv'#-66ft, do mare a 6Yauc'cd.v, mulgere ab &a~ts2yztv, pectere a z'EgX-6v, stringere a ar)~yyctýtv: id enim a 5 c6r)Ayy(', ut runcinare a runcina, cuius g5vxec'v1 origo graeea. 11. quod ad origines verborum huius libri pertinet, satis multas 97 arbitror positas huius generis; desistam, et quoniam, de hisce rebus triKs> libros, ad te mittere institui, de oratione soluta duo, poetica unum, et ex soluta oratione ad te misi duo, priorem de locis et quae io in locis sunt, hune de temporibus et quae cum his sunt coniuncta, deinceps in proximo de poeticis verborum originibus scribere inKeipiam>. fero 1 Cf. Oloatius Verus in libris verborumz a Graecis tractorumi apud Gell. X VI 12, 2 (errare dictum est &zn' roil 'Qistv) 1 TG. s. strangulo (6,eix7ayyl~co) 1 2 sqq. Cf. Non. 99, 10 (depsere a graeco inagis significantiam vel originemn trahit e. q. s.) I Cf. Gell. XVI 7, 7 (Laberius in mimis... verba fiuxit praelicenter... in Compitalibus 'malas malaxavi'); TG. s. malaxat et malaxatus I Of. Varro ep. ad Enflum ap. Non. 117, 4 (gargaridiare); TG. s. gargarizo (conluo) I Cf. TG. s. clomo, domans et s. mulget 11 4 sq. Cf. schol. in Pers. V 126 (strigiles... a tergendo, quod graece Yrcyylrrtco dicitur); adde schol. Aristoph..Equ. 580 (6rdsyyt'g -&Q q' ýI'crec [v. JTG. s. strigilis] nca' 6rersyyýo'gtsvog &,toavO'pvvog) I Cf. TiG. s. runcina I strangal 1~ Tingue - a1 THNKEAE: corr Bnttrnann 11 2 - WEC~ [alde~p>s~ere.'pt p. (v. test.) MAAAXEN. corr Sp. (vel ~aLsvcumrn1hol et nos malacissare: sed v. test.)I nos ex ma incohato inter scribendum 1 3.NCIPrdPHCTE-: corr Sp. j potare: corr Canal I TWoOECTE: corr Canal I Zlpuxthv: corr Sp. 1 4sq. AMEArHN* j flEXEPE: corr Sp. I CPHNFHAE. et CHNrHMHC.: correximus (v. test.) I PHVaNE: corr Seal 1 7 gpneris 1 8 trj libros 1 11 in (stitui snppl 11. rec.) I scribere in in primo v. f. 11v: reliqna pars humus v. et XX qui secuntur srptura vacant hie de- in ex-pl I folj J. I in 0 b-prin~ci-Pium ljbrj UII. mn. 2, in marg. Inde ab hac pagina usque ad 12 (13)v litterac sunt paulo graciliores quam antea: etsi omnino minime aequali mann codex perseriptus est, ut ant cae pinribus librariis ant de interstitiis scribendi cogitandum esse videatur

Page  92 KM. TERENTI VARRONIS DE LJIN~GVA LATINA AD Mv. TULLIIJM CICERONEMT LIBER YII> 1. repens ruina aperuit, ut verbum, quod conditum est e quibus litteris oportet iude post aliqua dempta si[t] obscnrius fit, voluntas invpos~i>i~eriloris. non reprehendendum igitur in illis qui in scrutando verbo, litteram adiciunt ant demunt, quo facilius, quid sub ea voce subsit, videri possit: ut enim facilius obsenram operam. r <M>yrmecidum ex ebore oculi videant, extrinsecus admovent nigras 2 setas. cum haec amminicula addas ad eruendam voluntatem impositoris, tamen latent multa. quod si poetice <quae> in carminibus servavit multa prisca qnae essent, sic etiam cur essent posuisse[n]t, fecundius poemata ferrent fructum; sed ut in soluta oratione sic in io poematis verba Knon> omnia quae habe[re]nt 6,vp~cc possunt dici, neque multa ab, eo, quem. non erunt in lucubratione litterae prosecntae, multum, licet legeret. Aelii hominis in primo in litteris latinis exercitati interpretationem carminum. Saliorum. videbis et exili littera ex3 pedita~m> et praeterita[m] obsenra~ini multa. nec mirurn, cum non j& ruodo lEpimenides t opos post an-nos L experrectus a multis non 6 Cf. IX 108 1 13 Cf. Cell. I118, 2 (L. Aelius noster litteris ornatissimus memoria nostra) 1 operuit Turn; an fuit velut: Ksic sa-epe ars architectonis formam aedificii, quam oppressit> repens ruina, aperuit, ut voluntas impositoris Keruitur> (ef v. 7)? 1 2 del Ald (si sujppl ante pest Laetjpost post Madvig, post ut Hue alia insuper mutantes)I obsennior vI fit. 11 3 inposterioris (ri lineola del m. 2 ut vid): 2 corr Aug I rejphendendfi. Jgit: ante nona dist Hue 4 gd facilius qd:- corr Turn a uidere: corr Sjp. I & enia: corr Yict 11 6 add Ald I 7 atminicula 11 8 add Sp.; an mor: Ksi> sic?I seruabit: corr Vict 11 9 sq. del Viet secundius: corr Laet 11 add Hue; <neque> verba Canal habe'nt(= haberent) ETyM4 1 13 legerit Sciojp leger& heiji 11.5 add Laet praeteritam. obseurni 11 16 epamenidis I op~s (sic A nullo modo v., nix a): Ores Sp. et Beifferscheid; an: Ks>opore?

Page  93 LIBER VII 1-6 93 cognoscatur, sed etiam Tencer Livii (inc. fab. XiiB) post XV annos ab suis qui sit ignoretur. at hoc quid ad verborum poeticorum aetater? quorum si Pompili regnum fons in carminibus Saliorum neque ea ab superioribus accepta, tamen habent DCC annos. quare cur i scriptoris industriam reprehendas qui herois tritavum, atavum non potuerit reperire, cum ipse tui tritavi matrem dicere non possis? quod intervallum multo tanto propius nos, quam hine ad initium Saliorum, quo Romanorum prima verba poetica dicunt tiatina. igitur de origini- 4 bus verborum qui multa dixerit commode, potius boni consulendum, io quam qui aliquid nequierit reprehendendum, praesertim quom dicat et[hlymologice non omnium verborum posse dici causa<m>, ut t qui a quare res u.......ad medendum medicina; neque si non norim radices arboris, non posse me dicere pirum esse ex rano, ramum ex arbore, eam ex radicibus quas non video. quare qui ostendit equi15 tatum esse ab equitihus, equites ab equite, equitem ab equo neque equus unde sit dicit, tamen hic docet plura et satisfacit grato, quem imitari possimusne ipse liber erit indicio. 2. dicam in hoc libro de verbis quae a poetis sunt posita, pri- 5 mum de locis, dein quac in locis sunt, tertio de temporibus, tum quae 20 cum temporibus sunt coniuncta t dis ut qu<a>e cum his sint coniuncta, adiungam, et si quid excedit ex hac quadripertitione, tamen in ea ut comprehendam. incipiami hinc (Enn. ann. 65sq. V.2): 'unus erit quem tu tolles 6 in c~a>erula caeli templa.' templum (cf. Regell frym. aug. p. 18) tri25bus modis dicitur: ab natura, ab auspicando, a similitudine; Kab> natura, in caelo, ab auspiciis in terra, a similitudine sub terra. in caelo te<m>plum dicitur, ut in <H>ecuba (fr. tr. Ennn. 163 B.): 'o magna 1 sq. Cf. lustin. XLIIII 3, 2 sq. 11 4 Cf. de r. r. II, 2 (nunc deuique est ut dici possib, non cum Ennius scripsit 'septingenti sunt paulo plus aut minus anni' e. q. s.); Cie. Or. 120 1 8 Cf. V 9 ibique adn. 11 14 sq. Cf. Gell. XVIII 5, 9 (equitare etiam, quod verbum e vocabulo equitis inclinatum est e. q. s.) 11 20 Cf. V 13. VI 1 1 post" aunos' - xc (lineolae m. 2 ut vid) I1 2 -Ad hoc 11 5 verbis pro herois Madvig; an: <quasi> herois (ut Varro a'udacius herois vocabulum ad prisci verbi dignitatem transferre videatur)? 116 aui pro tui apogr (non F) 118 dicunt Kpro>lata Mue; an: <inducta- a rege> Latino? (v. test) 11 10 Psert! quo (sic) 1111 sq. ethimologice I add Sp. (causaas> Aid) I q quare res u//// ad (c. 7 fere litt. ras et 1 Zitt. vestigio post u///); sententiac conveniat: ut <ne>qui<t> cu~r>are (cf. ad 14) res in~habiles> ad m. m. 11 13 possim dicere C. F. FV. Mueller (possem v) I1 14 Quare, (curn signo quod solet coniunctioni addi [sed non additur 12], de quo errabat Keil II 17 possimus ne 11 18 poetis, o ex e incohato inter scribenduni 11 19 sq. - quq cA in loco raso 11 20 di s. Vtq; (sic); an velut: <multis mo>dis ut quae? 11 21 excidit: corr Sciop 11 24 cerula cqli Tepla. 11 25 auspicendo 11 27 tepfi I Inecuba.

Page  94 94a 94DE LJNGVA LATINA templa caelitum, commixta stellis splendidis.' in terra, ut in Periboea (Pac. 310 B): scrupea saxea Ba<c>chi templa prope aggreditur.' sub terra, ut in Andromacha (Eun. 70 sq. B.): 'Acherusia templa alta Orci 7 salvete infera.' quaqu[i]a intuiti era<n>t oculi, a tuenco primo templum dictum: quocirca caelum qua attuimur dictum templum; sic 6 (Enn. Ann. 541 V.2): contremuit templum magnum Iovis altitorantis', id est, ut ait N a>evius, 'h[i]emisph~a>erium ubi conc<h>a c<a>erula septum stat.' eius templi partes (cf. Begell frgrn. aug. p. 18) quattuor dicuntur, sinistra ab oriente, dextra ab occasu, antica ad meridiem, 8 postica ad septemtrionem. in terris dictum templum locus augurii 10 aut auspicii cansa quibusdam conceptis verbis finitus. concipitur verbis non [h]isdem usque quaque; in arce sic: e[i]tem~pla> tescaque tme ita sunto quoad ego ti eas te lingua[m] nuncupavero. uflaber arbos quirquir est, quam me sentio dixisse, templum tescumque[m] t festo in sinistrum. ollaner arbos quirquir est, quod me sentlo -di- 15 xisse te<m>plum tescumque[m] tj-festo dextrum. inter ea conregione conspicione cortumione utique ea erectissime sensi.' 9 in hoc templo faciundo arbores constitni fines apparet et intra eas regiones qua oculi conspiciant, id est tneamnr, a quo templum dic4 Cf. ad 10; Cic. Tuse. I 21, 48 11 'i Cf. ]lacr. in Somn. Sc. I 14,2 (bene autem universus mundus dei templum vocatur propter illos qui aestimant nihil aliud esse deum nisi caclum ipsum et caclestia ista quae cernimus) 11 8 sq. Cf. Liv. I 18, 97sq.; Vitruv. IV 5; Serv. in Buc. IX 15 (augures enim designant spatia lituo et eis dant nomina, ut prima pars dicatur antica, posterior postica, item dextra et sinistra); Isid. XV 41, 7 (locus designatus ad orientem a contemplatione templum dicebatur. cuius partes quattuor erant, antica ad ortum, postica ad occasum, sinistra ad septentrionem, dextra ad meridiem spectans) 11 10 Cf. ad 95, 10; Varro in slaayeotxo65 ad Pomp. apud Geti. XIV 7, 7 (docnitque....nisi in loco per augurem constituto quod templum appellaretur senatus consultum factum esset, iustum id non fuisse; propterca et in curia iostilia et in Pom~eia cum profana ea loca fuissent, templa esse per augures constituta); Serv.\in Aen. I 92. Georg. HII 16; GL. VtII 523, 27 (templum in loco augurato); Serv. Dan. in Aen. I 446 (antiqui enim aedes sacras ita templa faciebant, ut prius per augures locus liberaretur effareturque... erant tamen templa, in quibus auspicato et publice res administrarentur et senatus haberi posset e. q. s.). IV 200 if 16 CQ. Pest. Pauli 66, 3 (conregione e regione) 1 ccli. turn: corr Sciop f 2 saxa (saxa apogr.) 11 4 Quaqa: corrAug 1 initid erat: eorr Sciop (tuiti Sp.) II 5 scqld (s lineola del m. 2 ut vid) qua tuimur Aid 11 7 hiemisferifr: eorr Turn - cacherulo (cacrula corr Scat) 11 8 septum statu (Ult. titt. lineola del m. 2 ut vid) ej 11 9 anticua (del m. 2 ut vid); cf. test. 11 12 Sicit6- testaq;: corr Turn 1f 13 an: ambita (vet effata)? I caste Seal linqual: corr Vict c. at. I olluper Jordan: item v. 15 I1 14 sq. arbos (s ex r) qrqr e- I t~ph!i (. casu add) tectd quS: corr Turn (et [f]esto, ubi m. f. [i. e. meum finitumi esto Bergk): item v. 16 1 [in] Jordan I arbor" I quam me Mue 1f 16 tepifi tectum I 1quý. gi (v. ad 15) 1 Jnterea dcretione. (c post -t lineota del) II 17 uti quam rectissime Jordan (rectissime apogr) 11 18 -& (secl Sp.)

Page  95 LIBER VII 6-12 tum, et contemplare, ut apud Ennium in Medea (244 B): 'contempla et templum Cereris ad 1a>evam aspice.' contempla et conspicare id~em> esse apparet, ideo dicere, cum conte~m>plum facit, augurem conspicione', qua oculorum conspectum finiat. quod cum dicunt 'cona spicionem', addunt 'cortumionem', dicitur a cordis visu: cor enim cortumionis origo. quod addit templa ut si~n>t t'sca', aiunt sancta esse io qui glossas scripserunt (Funai. p. 113). id est falsum: nam curia Hostilia templum est et sanctum non est; sed hoe ut putarent aedem sacram esse templum * esse factum quod in urbe Roma pleraeque 1o aedes sacrae sunt templa, eadem sancta, et quod loca quaedam agrestia, quod alicuius dei sunt, dicuntur tesca. nam apud Accium in Phi- ii loct[o]eta[tem] Lemnio (554 B.): 'quis tu es mortalis, qui in deserta et tesca te apportes loca?' loca enim quae sint designat, cum dicit (525 sqq. B): TLemnia praesto litora rara et celsa Cabirum delubra 15 tenes, mysteria quae pristina cast[r]is concepta sacris.' dein (529 sqq. B.):!Yolcania templa sub ipsis collibus, in quos delatus locos dicitur alto ab limine caeli.' et: 'nemus expirante vapore vides, unde ignis cl[a]uet mortalibus divisus.' quare h~a>ec quo~d> tesca dixit, non erravit, neque ideo quod sancta, sed quod ubi mysteria fiunt aut tuentur, 2o tuesca dicta. tueri duo significat, unum ab aspectu ut dixi, unde est 12 1 Cf. 94, 4. 8; Fest. Pauli 38, 10 (contemplari dictum est a templo, id est loco qui ab omni parte aspici vel ex quo omnis pars videri potest) 6 Cf. ad 94, 10; Liv. I 30, 2 (Tullius..-. templumque ordini ab se aucto curiam fecit quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est); Serv. in Aen. VII 153. XI 235 (scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam templum fuisse quam curiam e. q. s.). XII 120 1110 sq. Cf. ~ 18; Fest. Pauli 356a, 14 (... sed sancta loca e. q. s.) cum Paulo 357, 4 (Cicero aspera ait esse et difficilia); eHor. Epi. I 14, 19 (ibique schol. Porphyr. et Pseudacr.); TG. s. tesqua; Isid. XV 12, 3; v. Mommsen 'Unterital. Dial.' 354; TVoelfflin Arch. X 208; Kriegshammer 118 11 17 Cf. Cic. Tuse. II 10, 23 11 20 sqq. Cf. Fest. 355b, 1 CUM Paulo 354, 8 (tuor video, tueor defendo... sed iam promiscue utuntur); Non. 413, 32 (tueri dicitur servare custodire... tueri videre); Serv. in Aen. II 604 (tuenti modo videnti, alias defendenti); TG. s. v. 3 add Bent c. al.; <et> ideo Sp. I tumr cum templum Turn I 6 add Laet I dextra-: corr Turn I sa (item postea) 119 an: Keo videtur> esse? nisi alterum esse secludendum 1 11 quae alicuius Sp. 1 dicentur: corr Bent I tesca (sca m. 2 in ras; eadem quod in marg Tesca adscr., non spectat ad correcturam: nam eadem ratione antea Templ id mox Tuerj ibidem extant aliaque sim.) I accifr. Ut: corr Laet I philocto etatb: corr Ald 1 12 1lnio. qs 11 13 appones? loca eni loca quq: corr Ald (apportas Festus), trai Laet (<L>emni loca Bergk) 1 14 sq. prest olitor a rarat &: corr Aug I delubrateues (wequaquam tenes) 1115 misteria quq (qua Sk.) del Ald I sacris. (ult. a casu ut vid cum medio -) 1116 uolgania 11 17 lumine: cf.Norden ad Aen. VI 255 1 ignes: corr Vertr ex Cic. I del Ald I1 18 mortalibus clam Cic. I diulfs. vel duus. (2 [non j s. ser.): divisus Cic. I Quarel (v. ad 93, 14) 1 tesca ex testa inter scri2 bendum I 19 ibi v I mysteria, e ex Q I aut tuent.: a tuendo Madvig

Page  96 96 DE LINGVA LATINA Enni illud (fr. tr. 335 B.): 'tueor te, senex? pro lupiter!' et (Ann. 463 V.1): zquis pater aut cognatus volet nos contra tueri?' alterum a curando ac tutela, ut cum dicimus t bell et tueri villai, a quo etiam quidam dicunt illum qui curat aedes sacras <a>edituum, non aeditomum; sec tamen hoc ipsum ab eadem est profectum origine, quod quem volu- 6 ius domum curare dicimus 'tu domi videbis', ut Plautus cum ait (iMen. 352):!intus para, cura, vide. quod opus fiat.' sic dicta yestis~pi>ca, quae vestem spiceret, id est videret vestem ac tueretur: quare a tuendo et templa et tesca dicta cum discrimine eo quod dixi. 13 etiam indidem illud Enni (fr. tr. 355 B.):,extemplo acceptum me ne- to cato et filium.' extemplo enim est continuo, quod omne te~m>plum esse debet conti~nu>o septum nec pius unum introitum habere. 14 quod est apud Accium (678 B.): 'pervade polum, spleudida mundi sidera t- bigis continui<s> se<x> cepit spoliis', polus graecum, id significat circum caeli: quare quod est 'pervade polum' valet vade rsst 1 so'ov. signa dicuntur eadem et sidera. signa quod aliquii significent, ut libra aequinoctium; sidera, quae <qua>si insidunt atque ita significant aliquid in terris perurendo t aliudve: qua re, ut 'signum candens' in pecore. 2 sq. Cf. Ovid. Fast. I 253. 11699 114 Of. V 50. 52. VIII 61; fraygm. 54 W.; de r. r. I 2, 1 (ab aeditumo, ut dicere didicimus a patribus nostris, ut corrigimur a recentibus urbanis, ab aedituo: v. I2, 12. 69,2); Serv. Claudius apud Cic. top. 36 (productionem esse verbi... in finitumo legitumo aeditumo et non plus inesse 'tumum' quam in mecitullio 'tullium'); Gell. XI 10, p1sq. (aeditumus verbum latinum est et vetus ea forma, dictum qua finitimus et legitimus. seJ pro ea a plerisque nunc aedituus dicitur nova et commenticia usurpatione quasi a tuendis aedibus appellatus e. q. s.); Fest. Pauti 13, 6 (aedituus aedis sacrae tuitor, id est euram agens; aeditimus aedis intimus); GL. I 75, 18; Anecd. Ietv. 214, 17; Dig. XXVI 1 1, 1; Non. 75, 13; TG. s. v. V. Marquardt de Romanorum aedituis 1887 11 7 sq. Cf. Varro sat. Men. frgy. 384 (ideo dici... nestispicam quod vestem spiciat) apud Non. 12, 12 (vestispici appellabantur vestium custodes servi, quoi frequenti diligentia vestis inspiciant) 11 1 Cf. Serv. in Aen. I 92. I1 699. VIII 4; TG. s. extemplo 11 13 sqq. Cf. sat. Men. 92 B. Cf. Cornifieius apud Macr. 117, 9 (intra circuitum mundi, quem Graeci z4o'ov appellant); Serv. in Aen. I190; Serv. Dan. in Aen. I 607; Mart. Cap. VIII 817; Isid. III 37 XIII 5, 5 N. B. XII 6 = Suet. 202, 8 Reiff. (poli ex caelestibus cyclis eacumina); TG. s. v. 11 17 Cf. Mart. Cap. VIII 817 (sidera a considendo); Isid. III 71, 4 (quod ea navigantes considerando dirigunt) 118 sq. Cf. Fest. 340a, 3 cum Paulo 341, 1 (signare significat... pecora signis notare). Pauli 72, 16 (digno1 eni: corr Mue c. at. (ennii) 11 2 uos v 11 3 bell (c. lac. 2 fere titt) &; an: -cum dicimus bella tueri [nillam] (cf. test.) 11 7 qd:quod Plautus I opust Plautus 11 8 add Aid 11 9 et tlpla & erasa (sed Tla & agnosci possunt) 11 10 eui: corr Seal acceptAi, cc ex u (non ex t) corr; an fuit: auectum? cf. p. 103,3 al. I negato: corr Seal 11 12 contio, io ex iu (non ex in) corr 11 14 de corruptela v. adn. I add.8cal 11 15 piiade (- fort. casu, nisi pyuade voluit) I ualde uace: corr Vict I perj. pold.: eorr Mue 16 dF I & sydera 11 17 quq si: supplevimus duce Sp. (<quoci> qua[e]si) item Mue 18 aliudue - qua re aliudve... pecore adiungenda verbis ut libra aequinoctium I signum candens distinximus: v. test.

Page  97 LIBER VII 12-17 97 quod est (Ace. 336 B): terrarum anfracta revisam', anfractum est 15 flexum, ab origine duplici dictum, ab ambitu et frangendo: ab eo leges (cf. XHI tab. ed. Sch. p. 138) iubent in directo pedurn VIII esse <viam>, in anfracto XVI, id est in flexu. 6 Ennius (fr. tr. inc. 362 B.): 'ut tibi Titanis Trivia dederit stirpem 16 liberum.' Titanis Trivia Diana est, ab eo dicta Trivia, quod in trivio poinitur fere in oppidis graecis vel quod luna dicitur esse, quae in caelo tribus viis movetur, in altitudinem et latitudinem et longitudinem. Titanis dicta, quod earn genuit, nt [nil Plautus (Bacch. 893), Lato; ea, io ut scribit Manilins (fr. poet. p. 284 B), eest Coe~o> creata Titano.' ut idem scribit (ibidem): 'Latona pari~e>t casta complexu Jovis t Delia deos geminos', id est Apollinem et Dianam t dii quod Titanis Deliadae eadem. to sancte Apollo, qui umbilicum certum terrarum optines' (fr. tr. 17 15 inc. inc. 19 sq. B). umbilicum dictum aiuat (T'unal. p. 117) ab umbilico nostro, quod is medius locus sit terrarum, ut umbilicus in nobis; quod utrumque est falsum: neque hic locus est terrarum medius neque noster umbilicus est hominis medins. itaque pingitur qnae vocatur Kavr>tx#y~Ov Hvfhxayo'9c, ut media caeli ac terrae linea ducatur infra 2o umbilicum per id quo discernitnr homo mas an femiua sit, ubi ortus humanus similis nt in mundo [ubi ortus humanus similis ut in mundo]: rant signa imponunt, ut fieri solet in pecoribus); Non. 405, 15 (signare discernere, separate. Lucilins...: 'neque signat linea alba'). 266,,26 sqq. 1 sqq. Cf. Fest. 371b, 11 sqq. cUm supplenXento B. Schoel1ii Leg XI tab. rel. 138; Gai. Dig. VIII 3, 8 (viae latitudo ex lege duodecim tabularum in porreetum octo pedes habet, in anfractun, id est ubi flexum est, sedecim); TG. s. amfractum, amfractus (et cod. B Vergili Aen. V11 565) 16 sqq. Cf. Serv. in Aen. X 216 ('Titanis' luna); TG. s. Titania; Nigidius ap. Macr. I 9, 6 (Dianae veto ut Triviae viarum omnium tribuunt potestatem); Serv. Dan. in Aen. IV 511 (quibusdam iceo triplicem placet, quia Luna ttes figuras habet... cuius in triviis templa ideo struxerunt); TG. s. Trivia; Isid. VIII 11, 57 11 16 Cf. Vitruv. 111 1 64, 26 B. (item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus e. q. s.) 1119 Cf. Philolaus 247, 17 Diels; Cic. Tusc. I 68 sq. (globum terrae eminentem e mari fixum in medio mundi universi loco duabus otis distantibus habitabilem et cultum, quarum altera quam nos incolirus... altera australis ignota nobis, quam vocant Graeci c'vrXt'Xocv) 1 qd Btra24 (I lineola del et t ex n inter scribendurn) anfractare nisfi. 3 jri UIJJ. (pecum Laet) I supplevirnus duce Sciop 4 XUJ. 9 dl Sp. plant; lato"a6 (sic, s. oe) 11 10 coecreata: corr Mute II 11 add Neue (pariit Scab) I Iobis. 11 11I sqq. Delia dos: Deli deos v; Deliadas Lachm I deliadý eadb Ian: D~e>li (sic A. Sp.) quos Titanis Ke>deba<t> d<i>e eadem (eocem?)? post eadem nisi plura desunt, certe nomen poetac (Enni?) desideratur 11 14 0 -e (v. ad 95, 6) 1 obsides Gic. de div. II 56, 115 1 18 q: corr Mue 11 19 IXToN.: suppi G. Ilerm)zannn ( #O'v Turn); cf. test. et adn. I pytagora: corr Turn I actrý, ex a 11 20 quoliscernitur 11 21 sq. similis alt. loco ex situlis I mundo. Ubi eni: corr Aug Yarro de ling. tat. 7

Page  98 98 9DE LINGYA LATINA ibi enim omniaa nascuntur in medjo, quod terra mundi media. pr~a>eterea si quod medium id est umbilicus tut pila terrae, non Delphi medium; et terrae medium non hoc, sed qxuod, vocant Deiphis in aede ad latus est quiddam ut thesauri specie, quod Graeci vocant 4t~pado'v, quem Pythonos aiunt esse tumulos; ab eo nostri interpretes p0cpcCAO V 5 umbilicum dixerunt. 18 Pacuius (404 B): 'Calydonia altrix terra exuperantum virum.' ut ager Tusculanus sic Calydonius ager est, no10 terra; sed lege poetica, quod terra KAX>etolia in qua Calydon, a parte totam accipi <A>etoliam voluit. 10 19 Acci (687sy. B.): 'mystica ad dextram vada praetervecti.' mystica a mysteriis, quae ibi in propinquis locis nobilia flunt. Enni[i] (349 B.): 'Areopagitae quid dedere quam t pudam.' Areopagitae ab Areopago; [h]is locus Athenis. 20 'Musae quae pedibus magnum pulsatis Olympum' (Enn. Ann. I V.2). 15 caelum dicuut Gracci Olympum., moutem in Macedonia omnes; a quo potius puto musas dictas Olympiadas: ita enimd ab terrestribus locis aliis cognomiuatae Libethrides, Pipleides, KT>hespiades, KII>eliconides. 21 Vquasi <HI>ellespontum et claustra' (trag. ft. inc. inc. 106 B), quod Xerses quondam eum locum clausit: nam, ut Ennius ait ('Ann. 378 V.2), 20 2 Cf. Varro frym. sat. Men. 516 B. apuci Non. 333, 35 (in terra [terrae Ian.] pila); Cassiod. d. art. et disc. VI 5606; 1G. s. umbilicus 11 4 Cf. Strabo IX 419 sq. (,r~g y&Q 'Elic"6og Fv jdiEp ZC0i9 Er& i'6 Zb r vg 7CcvEkz. 6 iViLfh7 dl&xc vr1i ot ixovJtvg%U ai ixGiiuV iT- y jicpC1206'v.4.. x5vvrcet dl xati ojt(C4c.O'g tg iv r4 c M 'rscr'vTatCoi~Evos ) 1 13 Cf. additamn. ad Serv. i.1n Georg. I 18; 1G. s. Areopagita'11 15 sqg. Cf. Suet. 139, 13 leiff. (diplen aperisticton primus Leogoras Syracusanus apposuit iomericis versibus ad separationem Olympi a caelo, proprie Olympum ab eo pro monte positum adnotans, nusquam pro caelo: cf. scholiorunm Homeric. locos quos congessit Lehrs de Aristarchi st. II. 164 sqq.); Serv. in Aen. IV 268 (Olympos... sive mons sit Macedoiiiae, qhi dicitur esse diversorium deorum, sive caelum). 1779. X 1. in Georg. I 282; Isid. XIV 8, 9; GL. 111 507, 11; 1 G. s. Olympus 11 18 Cf. Mart. Cap. VI 654 ('Magnesia, cuius fans est Libethris poetici haustus nomine celebratus); Serv. in Buc. VII 21 Cf. Porph. in Hor. c. 1 26, 9 (Pipleides Musae dicuntur a Pipleo fante Macedoniac) Pseudacr. (qui addit aut a monte Pipleo Orchomeniorum ant... a peplo); Pest. Pauli 212, 10 (Pimpleides [vel Pipi. Peptacides codd. at vid.] Musne a fonte Macedoniac dictac); TG. s. Piplia Cf. Pest. Pauli 100, 10 (B elicanides Musae a monte ielicone vocatac); Serv. in Aen. V/II 641. X 163. in Georg. 11111 (Prob..11110). 291 2 ut linealis del m. 1: an fuit in? v. test. 4 allatus I.OMcWIdAVN.: corr Ald 11 - pithanos I tumulum Lobeck OMO\on. II - 7-9 calid- ter I apte 11 11 sq. Acci. MAystica IMistica (sic) 11 12 quq (von qua) I locas (a linieola del) 13 del Mite qnia d. <ae>quam pilam Bibbeck duce Bothe (aequom palam) 1 14 his locis: corr Laet 1 5-17 olimp- ter 11 16 abis. scil. non solum 'Graeci 17 ab (non a) 18 pipl9. id& espiades. (F pautlo breviore, sed ead. tit vid m. add) eliconides. I 19 Cassi Mue; lac ante quasi sign Seal: certe poetae nomen desideratur propter Ennius sequens I elles pant. -& I <claustra> quad Seal 11 20 exerses

Page  99 LIBER VII 17-23 99 risque Hellesponto pontem -contendit in alto'; nisi potius ab eo quod Asia et Europa ibi t colludit mare; inter angustias facit Propontidis fauces. Pacui (420 B.): 'liqui in <A>egeo fretu[m]'. dictum fretum ab 22 5 similitudine ferventis aquae, quod in fretum s<a>epe concurrat <a>estus atque effervescat. <A>egeum dictum ab insulis, quod in eo mari scopuli in pelago vocantur ab similitudine caprarum <a>eges. 'ferme aderant aequore in alto ratibus repentibus' (fr. trag. inc. 23 inc. 225 B). aequor> mare appellatum, quod a~e>quatum cum comi10 motum vento non est. ratis navis longa<s> dixit, 'ut NX<a>evius (fr. poet. B. p. 48 B) cum ait: 'j conferreque ant ratem aeratam qui per liquidum mare sudantes eunt atque sedantes.' ratis diicta navis longa propter remos, quod hi, cum per aquam sublati sunt dextra et sinistra, duas rates efficere videntur: ratis enim, unde hoc tralatum, iii ubi i, plures mali aut asseres Kiuncti aqua ducuntur. -hine ncavicnlae cam remis ratariae dicuntur>. 2 sq. Of. Serv. in Aen. Il 411 (propter curivaturam litorum clausae videntur angnstiae); TG. s. v. (claustra exitus yel aditus angusti); Isid.:XII 16,3 4 sqq. Cf. VI 84; Suet. in- prato IX acpud Isid. B. N. XLIV 2 p. 242,9 Reiff.; Serv. Dan. in Aen. I 557 (sane quidam a feryore dici putiant); Serv. in Aen. I 607 (ab undarum fervore noninatum); Isid. XIII -18,2 (fretum autem appellatum, quo4 ibi semper mare ferveat... nam freta dicta Varro ait quasi fervida, id est ferventia et motum fervoris habentia) 11 6 sq. Cf. Artemidor. 112 (= Suid. S. V. aclys); Strabo VIII 7, 4 p. 386 C.; -Fest. Pauli 24, 10 (Aegeum mare appellatur, quod crebrae in eo sint insulae, ut procul aspicientibus species caprarum videatur); Varro d.- r. r. II 1, 8 (in mari quod nominaverunt a capris Aegeum pelagus); Plin. IV 51; schol. in Stat. Theb. V 56; I1sid. XIII 16, 5; Solin. 71, 11; Mart. Cap. VI 658 11 9 Cic. Acad. II fragrn. 3 apud Non. 65, 18 (quid tam planum videtur quam mare? e quo etiam aequor illud poetae vocant); Serv. in Georg. I 50 (aequor... terrain ab aequalitate dictam accipe..., unde et maria aequora dicuntur). in Aen. II 69. VIIJ 89; Isid. XIII 12, 1. XX 3, 1; duff. 66; TG. s.,v. il 12 sqq. Serv. in Aen. I 43: rates abusive naves: nam proprie rates sunt conexae invicem trabes: ubi Serv. Dan.: Varro ad Ciceronem ratis dicta navis longa propter remos, quod hi supra aquam sublati dextra et sinistra duas rates efficere videntur. ratis enim, unde hoc translatum, ubi plures mali aut trabes iuncti aqua ducuntur. hine naviculac cum remis ratariae fsic Thzilo coll. Gell. X 25, 5 et Isid. ratiamae cod. ratiariae Burmi ]dicuntur; cf* Isid. XIX 1, 9; Fest. 273b, 22 cumn Paulo 272, 8; TG. s. v. 1 *Isq; helles pouto 112 Asia<m> et Europa~i> ibi concludit Laet (cf. adn.) 4 fretli: corr A Sp. (freto Laet) 1 5 se~m>pe~r> Sp. (v. test.) 1 6 sq. marj. Scopnlj ex marj scopulj 11 7 sq. -eges ferme 11 8 ratib; repentib; 11 9 suppl et add Luet 11 10 s add Muee 11 sq. conferreq; ant rat6 ratam q perit. qddi (per liquidum corr Seal, reliqua praeter initium desperatwin sana esse videntur)I e-int (- lineola del) 11 13 hi cum 11 14 duas partes: corr Mue e Serv. Dan. illi or Serv., fort. recte I1 15 ant trabes (nel trabes sunt cod. P) iuncti Serv., ex quo proxima suppi Mue (quarquamm verba hinc.. dicuntur n nu Varronis sint dubium) I post verba ratis enim... asseres quae fol. 13r prinum v. occupant cod. scriptura vacat usque ad fol. 13v v. 25, ubi extat agrestis ab agro e. q. s.; in marg. add m. 1: hic deest I in ex~plari I fol -II 7*

Page  100 100 DE LINGYA LATINA 24 3. * *. * agrestis ab agro dictas apparet; 'inful~at>as hostias', quod velamenta his e lana quae adduntur, infulae: itaque tur, quod ad sepulc[hlrum ferunt frondem ac flores, addidit (fr. tr. inc. inc. 220 sq. B): Cnon lana[s] sed velatas frondenti[s] coma[s].' 25 >cornu~t>a taurum umbram iaci' (fr. tr. inc. inc. 222 B). dicere 5 apparet cornutam a cornibus; cornua a curvore dicta, quod pleraque curva. 26 'Musas quas memorant tnosce nos esse' (Enn. Anm. 2 V.2). Camenarumn priscum vocabulum ita natum ac scriptum est alibi; Carmenae ab eadern origine sunt declinatae. in multis verbis in quo[d] to antiqhi dicebant S, postea dicunt R,-ut in carmine Saliorum sunt haec (frg. 1 p. 331, 3.4 p. 335, 7 p. 339, 20 p. 347, 26.27 p. 349 Maur): 'cozeulodorieso. omnia vero adpatula coemisse. ian cusianes duonus ceruses. dunus lanusue uet pom melios eum recum' * * * 27... f~o~edesum foederum, plusirna plurima, meliosem meliorem, 15 1 sq. Cf. GL. 111 33, 22 (ager agri agrestis) I Of. Pest. Pauli 113, 1 (infulae sunt filamenta lanea quibus sacerdotes et hostiae templaque velantur) et 81, 18; TG. s. infula 11 11 Cf. Varro rer. div. V apud Macr. 1112, 8 et Serv. Dan. in Aen. IV 219; Pest. Pauli 264, 6 (R pro S [immo S pro R] littera saepe antiqui posuerunt, ut maiosibus, meliosibus, lasibus, fesiis); Pest. 242a, 25; Quint. I 4, 13; GL. VI 7, 31; VII 13,,10. 23, 15. 69, 8. 73, 8; Pomponius in Dig. 12,2 ~ 26; Mart. Gap. III 245; Isid. 1 27, 33 1j 13 sq. Ad (co)z(eul) cf. GL. V'II 51, 5 (z... cum inveniatur in carmine Saliari) Ad adpatula, in quo Patulcium latere perspexit Berykius, cf. Macr. I 9, 15 (in sacris quoque invocamus Ianum Patulcium et Clusivium); Ovid. Fast. 1 129 sq. (modo namque Patulcius idem et modo sacrifico Clusius ore vocor); Serv. Dan. in Aen. VII 611 (alii Clusivium dicunt, alii Patulcium, quod patendarum portarum habeat potestatem); Labeo apud Lyd. d. mens. IV 1 63,14W. (XccW60ýiath....I ocros"Imovxato KMovotov oiovd Oqvesev)I Ad coemisse (cosmissae?) cf. ad 101,, 2 sq. I Ad ian ens (ianeus?) cf. Pest. Pauli 103, 11 (ianeus ianitor); ad duonus cf. Pest. Pauli 67, 1 (duonum bonum) et TG. s. v.; ad (cuonus) cerus es cf. Pest. Pauli 122, 5 (in carmine Saliari Corns manus intellegitur creator bonus) I Ad po(mmelios eum) Bergkius rettulit Pest. 205a, 11 (pa pro parte [patre Valckenaer] et po pro potissimum [an: potissimo?] positum est in Saliari carmine); sed eodem pertinere possit corrupta glossa in eadem pagina iuxta alias ex eodem carmine exstans promerion (?) 1 15 Cf. Fest. 205a, 17 (plisima [plusima Aug. ploisima Mue] plurima); cf. ad 11 (meliosibus) et TG. s. bonus (meliosa) 1 appar&- Infulas hostiis: corr Mue (post agro dist v) 11 2 addunturdnfulq itaq; tdl. q& 11 3 sq. addidit Ri lanas. sed I del Bibbeck 11 5 add Vict (cornuatam v) I taunt- Umbrd Iaci (iacit Scal) 11 6 cornuatam apogr 7 sq. curuam;- Ac quas: corr Seal 11 8 sqq. nosce~s> nos esse (Camenas> Jordan I Casmenarum Laet I post alibi dist Vahlen I Carmen<t>ae Mue lu 10 eadem, a ex o I Inqd 11 13 Cozenlodorj eso. (non ese.) Gihia ubo I harum reliquiarum emendatio nimis incerta certe a Varrone edendo aliena est: cf. test. 1 14 dun; I p6 melios ed- reefi I post recfi. alt. v. 31 pars scriptura vacat, item v. 4 qui secuntur, nisi quod in medio v. quarto erasa esse tria vel quattuor verba ohim scripta a m. 1 (desunt X nersus in ex. vel simile quid quahia extant in apogr) testatur Groth; quode nil nec affirmare ne enegare possumus 115 sq. fedesil. fqderfr plusima. plurima, melios6& meliore. esenam. arenarn lanitosJ Ianilitor. Qua re -

Page  101 LIBER VII 24-29 101. asenam arenam, ianitos ianitor. quare e[st] Casmena Carmena carmina carmen, R extrito Camena factum. ab eadem voce canite, pro quo in Saliari versu (fry. 2 p. 332Jiaur) scriptum est cante, hoc versu:!divum empta cante, divum deo supplicante.' in carmine Priami 28 5 (fr. poet. 1. p.52 B) quod est: 'veteres Casmenas cascam rem volo profari' t et primum cascum significat vetus, secundo eius origo sabina,. quae usque radices in oscam linguam egit. cascum vetus esse significat Ennins (Ann. 24 V.2) quod ait: 'quam prisci casci populi genuere Latini.' eo magis Manilius (fr. poet. B. p. 283 B.) quod ait: lo cascum duxisse cascam, non mirabile est, quoniam cariosas conficiebat nuptias.' item ostendit Papini (fr. poet. R. p. 274 B.) epigrammation, quod in adolescentem fecerat Cascam: "ridiculum est, cum te cascam tua dicit amica, lili Potoni, sesquisenex puerum. t dicit pusum puellam pusam: sic fiet 'mutua[m] muli': nam vere pusus tu, tua amica senex." 15 idem ostendit quod oppidum vocatur Casinum (hoc enim ab Sabinis 29 orti Samnites tenuerunt) et [nune] nostri etiam nunc forum vetus app-ellant. item significa[n]t in Atellanis (inc. nom. rel. VIIB.) aliquot Pappum senem, quod Osci casnar appellant. 1 Cf. Varro, in GL. VII 81,11. 69,8 (a Sabinis fasena dicitur); TG. s. hasenam 11 2sqq. Cf. VI 75; Fest. f2001, 14 (Casmenas dicebant pro Camenis); Paul. 67, 9 (autiqui enim interserebant S litteram et dicebant cosmittere pro committere et Casmenae pro Camenae) et 43, 16 (Camenae musae a carminibus sunt dictae); iJ1aer. in somn. Scipq. 1 3, 4 (Musas.. Etrusci... qui eas Camenas quasi canenas a canendo dixerunt); TG. s. carmen (carminae [?] litterae) 11 4 Cf. Maer. I 9, 14 sq. (Saliorum quoque antiquissimis carminibus deorum deus canitur [scil. Janus]... in sacris quoque invocamus... Ianum patrem... patrem quasi deorum deum); Pest. IPauli 52,1,2 (anus... cui primo supplicabant veluti parenti) 117 sq. Cf. Pest. Pauli 47, 11 (cascum antiquum); Oic. Tuse. 1 12, 27 (priscis illis quos cascos appellat Ennius); HIieron. epist. 8 t. I121 A Vail.; TG. s. v. I 11 GL. II 90, 2: 'haec senex'... Pomponius [sic libri, nisi quod Pompnius P. Pompilius Hertz cum Bergkio, coll. VII 93 et Nlon. 88, 7] in epigrammate quod M.YVarro in libris qui sunt de lingua latina refert: 'tua amica senex' 18 Cf. Pest. Pauli 47, 12 Casnar senex Oscorum lingua); TG. s. v. 1 -Carmina 11 2 carmen <et> Canal I canite., - supra e extincto jj 4 Diuum epta: divum patrem ]Iaurenbr duce BergkI d6 supplj cant-e: supplicate Grotefend I post priami tertia,fere v. et reliqua folii parss ares v.) scriptura vacant: quae secuntur a fol. 14 ant alia mi. aut eadem alie tempore scripsit (et atramentum differt et litterae minus nitidae sunt) 11 5 Camenne Seal 11 6 sq. profarj- & primfi: profari~er> et Pri~a>mum Seal; an: profari' et TPriamum <cascum>' e. q. s.? [secundo] Mine (certe et hoc suspectum et et primum) sauina Inbsca ('sic c um lineola) 9 tenuere Jolumna 11 10 carioras: corr Lachm1 I 11 Po<m>pili Bergk (v. test.) 12 fecerat. CascA ridiculum 11 13 sq. dicit. amici fili potonis es..q senex: corr TurnIpuerldicit pusdi puellai pus& dic tu illam pusam Turn; dic rusum pusam (immo Pusam) Baehrens mutua mulingi uere: corr Pantagalhs I senex, n ex t vel a (lineola del et n s. scr.): senex Kest> Prisc codd praeter P 11 15 item apogr I ad casinum in marg Not. adscr. librarius Casinensis 11 16 & nunc (. casu,ut vid) I seci Sp.; an: ut nostri e. q. s.? I1 18 ostji

Page  102 102 DE LINGVA LATINA.0 apud Lucilium (1281 X-):,quid tibi ego an~bages tambiu scribere coner?' profectum a verbo ambe, quod inest in ambitu et ambitioso. 31 apud Valerium Soranum (fr. poet. R. p. 272 B): 'vetus adagio est, o Publi Scipio', quod verbum usque eo evanuit, ut graecum pro eo 5 positum magis sit apertum: nam id est quod zapotjd'av vocant Graeci, ut est: 'auribus lupum teneo'; 'canis caninam non est.' adagio est littera commutata a(m>bagio, dicta ab eo quod ambit orationem, neque in aliqua una re consistit sola. (amb)agio dicta ut a~m>bustum, quo(d> circum ustum est, ut ambiegna bos apud augures (Regell p. 17), io quam circum aliae hostiae constituuntur. 32 cum tria sint coniuncta in origine verborum quae sint animadvertenda, a quo sit impositurn et in quo et quid, s~a>epe non minus de tertio quam de primo dubitatur, ut in hoc, utrum primum una canis aut canes sit appellata: dicta enim apud veteres una canes. ita- 1s que Ennius scribit (Ann. 528 7.2): 'tantidem quasi feta canes sine dentibus latrat'. Lucilius (1221 ]IK.): 'nequamr et magnus homo, laniorum immanis canes ut.' impositio unius debuit esse canis, plurium canes; sed neque Ennius consuetudinem illam sequens reprehendendus nee -o is qui nunc dicit 'canis canina~m> non est.' sed canes quod latratu[s] signum dant, ut signa canunt, canes appellatae, et quod ea voce in33 dicant noctu quae latent, latratus appellatus. sic dictum a quibusdam ut una canes, una trabes 'remis rostrata per altum' (Enn. Ann. 61672,), 2 Cf. V 22; Serv. in Aen. I 342 (ambages id est circuitus); TG. s. v.; GL. I 40, 1 (ambages z0Iodog); VII 179, 8 (quasi ambo actae, unde dicitur et ambire) 1 4 Cf. Fest. Pauli 12, 12 (adagia ad agendum apta); Don. in Eun. III 1, 38 (adagiones qua<e a>d rem agant); TG. s. v. 1 7 Of. Ter. Phorm. III 2, 21 ibique Don.; Aristaenet. epist. II 3 (rim v xov rcov "r v h9o); Macar. 8, 44, al.; Hieron. lib. contra Ioh. Hieros. 6 1 Cf. Varro d. r. r. II 9, 9 (ibique Keil); append. prov. 3, 55 (vi ovvvb o'g & zrEsat); schol. in Itv. XV 159 p. 557 Cramer I1 9 sq. Cf. Fest. Pauli 5, 3 (ambustus circumustus); TG. s. v. Cf. Fest. Pauli 4, 16 (ambegni bos et verbix appellabantur, cum ad corum utraque latera agni in sacrificium ducebantur); Fulg. expos. serm. ant. 6; TG. s. amb(i)egnae; v. Kretzer de Rom. voc. pontif. 46, Wessner Comm. len. VI 2, 108 15 Cf. GL. I 125, 19 (canes Lucilius I... pro canis) et 145, 19 22 Cf. V 99 1 23 Cf. ~ 103 24 sq. Cf. GL. II 320, 15 (... haec trabs huius trabis'. vetustissimi tamen etiam 1 qd (sic* cum ) hbiu (non dbui): amborum Marx (Ambivi Laet) 4 sq. soranf net; ad agi& 0. p.- Scipio. 11 6 id~em> est Mue fIMP0IMId.N 8 add Turn I fbit II 9 rcA Ssistit (, add ne recon- iunqatur) I *lgio: suppi Sp. adustfi. 1 10 Abiegna: ambegna Turn (v. test.) 11 hostiq ex hoste9 1 13 - Sepe 15 sic 16 sq. scribit tantid& - quasi fqta 11 18 sq. immanes canes. Ut impositio 21 add Laet 1 22 signa dant, ut 'signa canunt' (ex Ennio ut putat: cf. Verg. Aen. X 310) Scal I appellat9, inter scribendum ex a (imperfecta, nequaquam a ex e) 1 24 trabes 'Ktrabes> remis C6olumna

Page  103 LIBER VII 30-3610 103 Ennius ('fr. tray. 9205 sq. B): eutinam, ne in nemore Pelio securibus c~a'>esa accidisset abiegna ad terrain trabes', cuius verbi singularis casus, rectus correptus ac facta trabs. in Medo ('Pac. 232 B.): 'c~a>elitum camilla, expectata advenis: 3 Ssalve, <h>ospita.' camilla~in> qui glos~s>emata interpretati ('Euuai. p.11,2) dixerunt administram- addi oportet, in his quae occultiora: itaque dicitur nuptiis [s]camillus qui cum[m]eruin fort, in quo quid sit, in ministerio plerique extrinsecus ne~s>ciunt. hine Casmil[1]us nominatur Samotlirece~s> mysteris dius quidam amminister diis maguis. io verbum esse graecum arbitror, quo'd apud Callimachum in poematibus ('frymi. 409 Schn) eius inveni. apud En~n>i~u>m (Sat. G5 V.21): 'subulo quondam marinas propter 35 astabat plagas'. subulo dictus, quod ita dicunt tibicines Tusci: quocirca radices eius in Etr~ur>ia, non Latio qu~a>erundae. Cs versibus quo~s> olim Fauni [et] vatesque canebaut' (Ems. 36 Ann. 214 Y-1). Fauni dei Latinorum, ita ut et Faunus et Fauna sit; trabes pro trabs proferebant. Ennius in Medea e. q. s.); Serv. in Geor-g. 11 121 (Seres posnit pro Ser, sicut trabes pro trabs); TG. s. trabes 4 sqq. Cf. P1est. Pauli 43, 13 (camillus proprie appellatur puer ingennus). 50, 7 (cumerum vas nuptiale e. q. s.). 63, 11 (cumeram vocabant antiqui vas quocidam quod opertum in nuptiis ferebaut, in quo erant nubentis utensilia, quod et camillum dicebant, eo quod sacrorum ministrum xad'6plov appellabant). 93, 2; Serv. in Aen. XI 558 (ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas in sacris vocabant, nude et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi mninister deorum); Statius Tuilianus de vocab. rer. I apud Serv. Dan. in Aen. XI 543 et ulcer. III18, 6 sq. (ait dixisse Callimachum Tuscos Camillum appellare Mercurium, quo vocabulo significant praeministrum deorum... sam et Pacuvius cum de Medea loqueretur 'caelitum... hospita' e. q. s.); luba apud Pint. Num. VII s. f. (rO'v z~qcrof~vra r6? hest rob t g4t6~ &!Lq ý a!& Vatcc ysE-6at K&'pW~ov c'g.xat' rov 'Eppv ioi~rco lV'toL rv v'E~ll'ov Ka~turkov U&st6 r~gdiaxovlg srpoeJ7yoovov); Dionysiodorus apud schol. in Ap. Bh. I1917; Dionys. THai. 1122; GL. VTII0543, 27 (unde apud Serv. in Buc. VIII 78 corr.: linec cam[ar]illa cius quam Graeci 6VptkV6,r-v dicunt); TG. s. v. 1 8 Of. schol. Lycophr. 162 (Kae~t*Tlog 6Ep~ &Et~ TvqQsQv') 1 12 sq. Cf. Piest. 3091, 2 (subulo Tusce tibicen dicitur; itaque Ennius e. q. s.); Td. s. v. 11 15 sqq. CY. additarn. ad Serv. in Georg. I 11: Varro ad Ciceronem ita ait <Fauni> dii Latinorumi, ita ut (et> Faunus et Fauna sit. tper ex [par: eos Vahien, eos cum Thilone] versibus quos vocant Saturnios in silvestribus locis solitos fani futura atque inde Faunos dictos); Fest. 325a, 10 (versus quoque autiquissimi, quibus Faunus fata cecinisse hominibus videtur, Saturnii appellantur); ex' Varrone et Festo pendet scriptor de orig. gent. B. 4, 5; schoi. Bern. in Eel. VI p. 792 Hag. (fauni a fando dicti); adde quae ad 75, 9 et 10 ailata sunt 1 ut Infine InI polio 1 2 accidisset, a ex sa (lineola del) 11 3 recte: corr Sciop I correctus: corr Laet 1 4 Celj hI 11 5 ospita camilla q~: corr Mue 11 7 qeil merfl: corr Turn 11 8 nectunc. (non nectunt): corr Tutrn I casmillus (non casmilus) 11 9 misteris (non misteriis) I id4minister 1112 cuT: corr Laet 1 13 sq. astabat aquas.: corr ex.IYesto 1 14 sq. -In etria I querunda e uersib;: corr. VictI add Aid I fauni & nates que (et dei Laet eum Oic. de div. I1114) 1 16 ut Faunus Laet c. Serv. Dan.

Page  104 104 DE LINGVA LATINA hos versibus quos vocant Saturnios in silvestrihus locis traditum est solitos fari, <a> quo fando Faunos dictos. antiquos poetas yates appellabant a versibus viendis, ut <de> poematis (Funai. p. 213) cum scribam ostendam. 37 Ccorpore tartarino prognata Paluda virago' (Enn. Ann. 521 V.2). 5 tartarino dictu~m> a Tartaro. Plato in 111I (Phaed. 112) de fluminibus apud inferos quae sint in his unum Tartarum appellat: quare Tartari origo graeca. Paluda a paludamentis. haec insignia atque ornamenta militaria: ideo ad helium cum exit imperator ac lictores miutarunt vestem et signa incinuerunt, paludatus dicitur proficisci; quae 10 propter quod conspiciuntur qui ea habent ac fiunt palam, paludamenta dicta. 38 Plautus (frym. fab. inc. 1): 'Epeum fumificum qui iegioni nostrae hahet coctum cibum.' Epeum fumificum, cocum, ab Epeo illo qui dicitur ad Troiam fecisse equum Troianum et Argivis cihum cnrasse. i6 39 apud N<a>evium (fr. poet. B. v. 51 B): 'atque prius pariet lucusta[ml lucam hovem'. luca hos elephans; cur ita sit dicta, duohus modis inveni scriptum. nam et in Cornelii commentario (cf. V150) erat ab Lihycis Lucas, et in Virgiiii (Funai. p. 106) ab Lucanis Lucas; ab eo quod nostri, cum maximam quadripedem quam ipsi haberent 20 vocarent bovem et in Lucanis Pyrr~h>i hello primum vidissent apud hostis elephantos J idem non item quadripedes cornutas (nam quos dentes multi dicunt sunt cornua), Lucanam bovem quod putabant, 40 Lucam hovem appeliasse. si ab Libya dictae essent Lucue, fortasse 3 Cf. VI 52; frym. 70 V.; Serv. Dan. in Aen. HII 443 (uates a vi mentis appellatos Yarro auctor est) z-Isid. VII-T-I 7,3 (ubi additur vel a viendis carminibus, id est flectendis [plectendis 9], hoc est molulandis) et VITI 12, 15; schol. Bern. app. IT buc. 9, 34; 1G. s. v. 11 5 sq. Cf. Fest. 359b, 25 (Tartarino cum dicit Ennius horrendo et terribili Verrius vult accipi, qui locus est apud inferos); Serv. in Aen. VYI127 (inferos in quibus esse dicitur Tartarus). 295. 577 (= Isid. X1V 9, 8 et Lact. Plac. in Stat. Ach. I134). VII 514; TG. s. v. 118 sq. Cf Fest. 253a, 2 (paludati in libris auguralibus significat, ut ait Veranius, armati, oruati: omnia enim militaria ornamenta paludamenta dici); Non. 538, 33; I1sid. XIX 24, 9 (dictum, ut quibusdam videtur, quod co indutus palam faceret imperator helium futurum); Lyd. de may. 114 = 58,13 TV.; GL. 11441,26 (a paludamento paludatus); TG. s. paludamentum 11 14 Cf. Fest. Pauli 82,1 12 17 sqq. CQ. Puin. VIII 16 (elephantos Italia primum vidit Pyrri regis bello et boves Lucas appellavit in Lucanis visos); Lucr. V 1302; Asid. XII 2, 15; TG. s. v. 2 fari Kfutura> Mite ex Serv. Dan. I antiqui Canal l 3 uiendis bis scr., sed alt. lineola del I suppi Sp. ex VI 52 ii 4 sq. offendd corpore: corr Laet 11 6 dicta. corr Laet I 13 legioni (. casu ut vid) j 16 tro Ii ex traid c. ras I argjuis, r ex p I1 16 'at qu 17 elefans 19 libicis j Vergilii Laet 11 22 elefantos ld& 1 i ItS: id est [non item] v; an: item non item fuit oxymoron? 11 24 appellasse<nt> apogr (nisi anac-oluthon tolerandum) I libia

Page  105 LIBER VII 36-44 105 an pantherae quoque et leones non Africae bestiae dicerentur, sed Lucae; neque ursi potius Lucani quam Luci. quare e[r]go arbitror potius lucas ab luce, quod longe relucebant propter inauratos regios clupeos, quibus eorum turn ornatae erant turres. s apud Ennium (Ann. 207 V.2): 'orator sine pace redit regique 41 refert rem.' orator dictus ab oratione: qui enir verba [orationum] haberet publice adversus eum quo legabat-iir, ab oratione orator dictus; cum res t maiore ratione, legebautur potissimum qui causam commodiss~im>e orare poterant. itaque Ennius (Ann. 58,2 V.2) ait: io oratores doctiloqui.' apud Ennium (Ann. 119 V.2): "olli respondit suavis sonus Eg<e>riai.' 42 olli valet dictum illi ab olla et ollo, quod alterum comitiis cum recitatur a praecone dicitur 'olla centuria', no10 illa; alterum apparet in funeribus indictivis, quo dicitur 'ollus leto datus est', quod Graecus 71 ii;rj1, id est oblivioni. apud Ennium (Ann. 120 VY.2): 'mensas constituit idemque ancilia.' 43 dicta ab ambecisu, quod ea arma ab utraque parte ut T<h>racum incisa. 'libaque fictores Argeos et tutulatos' (Enn. Ann. 121 V.2). liba, quod 44 libandi causa fiunt. fictores dicti a fingendis libis. Argei ab Argis; Argei so flunt e scirpeis, simulacra lominum. XXVII; ea quotannis de polte sub2 Cf. GL. I7_1_ 8, 17 (lux lucis, lucanus, ex quo compositum fit antelucanus); TG. s. lucanum (lucem diem) 11 6 sq. Cf. ad V7- 6; Non. 360, 18 (oratores legatos). 361, 2; TG. s. orator et oro 11 12 Of. Fest. Pauli 19, 3 (ab oloes dicebant pro ab illis; antiqui enim litteram non geminabant) et 196, 6; Serv. in Aen. XI 236 (olli illi secundum Ennium). I254. IV 105. V 10; GL. I 193, 7. 265, 18; _I 25, 22; IV 562, 25 adn.; V 390, 18; VI 9, 19 (v. adn.). 452, 11; TG. s. v. 11 13 Cf. Pest. 2541, 34 (praeco qui in fuuneris... jtillius Quiris leto datus) 11 14 sq. Cf. Pest. Pauli.115, 9 (letum ab oblivione quam Graeei I 'Oý, nvocant dictum) I 17 Cf. VII 30; Fest. Pauli 131, 7 (ancile id est scutum breve, quod ideo sic est appellatum, quia ex utroque latere erat recisum) et 20, 3 (ancaesa dicta sunt ab antiquis vasa quae caelata appellamus, quod circumcaelenlo talia fiunt); Serv. in Aen. VI11,25 (565). 188. V-1664 (aneile autem dicitur ant quasi undique circumcisum e. q. s.); 1uba apud Pint. Num. XIII (&yxi'ha c xa2oýi5t a'dt rz c iX6 xt'xtog y&' o~x krtv... aW'X iC ropj'v st e. q. s.); Ovid. Fast. III 377 (ancile vocat quod ab omni parte recisumst e. q. s.); Non. 554, 6; comm. Luc. IX 477; Isid. XVIII 12, 3; TG. s. v. 11 18 Cf. V 106; TG. s. libus (6zovdYirng) et libo (liba azovd&at) 19 sq. Cf. T 45 sqq.; Pest. Pauli 15, 12 (Argeos vocabant scirpeas effigies qua~e per virgines Vestales annis singulis iaciebantur in Tiberim); Pest. 3340, 16 sqq.; Dionys. I 38; Pint. Qu. Rom. 32; Ovid. Fast. V 621 sq. (priscorum virgo simulacra virorum mittere roboreo scirpea ponte solet e. q. s.); TG. s. v. 4 tumor nate: corr Bent 11 6 seel Sciop ff 7 legebatur: corr Seal 11 8 maior erat Turn, Eni addendum velut Kact>ioni vel <ad act>ionecm> 119,cmodisse 11 egria JJ: corr Vict 11 14 lýto 11 15 AETE 11 16 sq. idbq; ancilia. dicta.(ancilia bis v) 11 17 sq. Incisa. Saliba quV: corr Vict 1 18 tutulatos liba. qd 1120 XXUIJ. quot anuis

Page  106 106 106 DE LINGVA LATINA licio a sacerdotibus publice deici solent in Tiberim. tutulati dicti hi, qui in sacris in capitibus habere solent ut mietam; id tutulus appellatus ab eo -quod matres familias crines convolutos ad verticern capitis quos habent vit~ta> velatos dicebantur tutuli, sive ab eo quod id tuendi causa capilli fiebat, sive ab eo quod altissimum in urbe quod est, 5 45 arcs, tutissimum vocatur. eundern Pompilium ait (Enn. Ann. 122 8N* VY.') fecisse flamines, qui cum omnes stint a singulis deis cognominati, in quibusdam apparent icrvttw, ut cur sit Martialis et Quirinalis; sunt in quibus flaminurn cognominibus latent origines, ut ini his qui stint versibus plerique: 'Volturnalem, Palatualem, Furinalem, Floralemque 1o Falacrem et Pomonalemn fecit hie idem', quac o~b>scura stint; eorum origo Volturnus, diva Palatna, Furrina, Flora, Falacer pater, Porno[rum]na[m]. 46 apud Enniurn (Ann. 459 -V.2): 'iani cata signa fer[a]e sonitum dare voce parabant.' cata acuta: hoe enim verbo dicunt Sabini: quare 5s ('Enti. Ann. 331 V.2,) 'catus KA>elius Sextus' non, ut aiunt (Eunai. p. 115.), sapiens, sed acutus,.. et quod est (Enn. Ann. 529 V.2): 'tune c~o>epit unemorare simni cata dicta', accipienda acuta dicta. 47 apud Lucilium (938 -1): 'quod thynno capto cobiurn excludunt foras' et (54 -31): 'occidunt, Lupe, saperd~a>e te et iura siluri' 20o et (1304 31.): 'surnere to atque arnian' pisciurn nomina stint eorurnque in Graecia origo. I sqq. Cf. Pest. 3551, 29 (tutuluni vocari aiunt flaminicarurn capitis ornamentum, quoJ fiat vitta purpurea innexa crinibus et exstructum in altitudinem... Ennius '1ibacjue fictores argacos et Ktutulatos'>); Suet. apud Serv. Dan. in Aen. 11 683 (tutulum pileuna lanatum metae figura[e]'); TG, s. v. (est arnicta a tutando); Fuig. exp. s. a.'14; v. TWessner Comm. -Ten. VI 2,114 18 tCf. V 84 11 10 Cf. VI 21; Pest. Pauli 379, 2 (Volturnalem); 2460-, 12 (Palatualis fiamen e. q. s.); V 84. VI 19 (Furfrinalis) 1 11 Cf. V 84 (Falacer); Pest. 154 b, 29 (uainirni habetur Pornonalis e. q. s.) 1 15 Cf. ad 31, 7sqq.; Puin. VIIJ 118 (sapientia, ob id Cati... apud Romanos cognominati); Cic. d. or. I1198 et de rep. I 30; Plut. Cat. mai. I ('Pco~tcdot ya'provv gpzaeov x"c or 6'vopa'ýovc&); Don. in Andr. V 2, 14; Non. 92, 20 (catus pro sapiente); Serv. in Aen. I 423; Augustin. de Genesi 46-7, 4; d. c. d.- IV 21; I-sid. XII 2, 38. duff. 296; TG. s. v. 1 19 Cf. I1sid. XII 6, 14 (thynni nomen graecum habent); TG. s. v. I Cf. TG- s. gobio 11 20 Cf. Pest. 325", 7 cum Paulo 324, 5 (saperda genus pessimi piscis); schol. in Pers. V 154; TG. s. silurus 1 21 Cf. Pyest. Pauli 21,, 9 (amian genus piscis); Puin. IX 49; Athen. VII 277 sq. 1 duci: corr Rhol I Tutulati ex tj - Titulati m. 2 ut vid (tj lineolis del etv s. i ser.) I hi.- 1q1 2 tqtulus (v m. 2 ut rid) 1 3 conuohitos (. casu ut rid) 1 4 utj: corr Hue praeeunte uittis Popmna (v. test.) tIelatas ~: corr Laet 11 6 ares (i. e. arcs; arx v) 1 8 crYnA- sit. 1 9 (ý suntý) s. v. m. 1 1 10 Furrinalcin Hue IfioralS- q: corr Hue 1 11 fecit hie hidS quý 1 12 sqq. pomo24- NA apuci: corr Turn 11 14 ferý: corr Laet 11 15 sauini 1 17 acutus. in fine v. c. obscuriore -ut rid syllabae tus cornpendio,1 18 memorari: corr Scal 1 19 qde5. Thinno (qui L. Mueller) conSd: corr Hue 1 20 foras & occidunt. lupes 11al)'de te &: corr Turn 21 & sumere te

Page  107 LIBER VII 44-51 107 apud Ennium (Ann. 9 V.2): 'tquaeque in corpore cau[s]a c~a>e- 48 ruleo t ct1o cortina receptat.' cava cortina dicta, quod est inter terrai et caelum ad similitudinem cortiuae Apollinis; ea a corde, quod inde sortes primae existimatae. s apud Enniui (fr. tr. 385 B.):,quin inde invitis sumpserint per- 49 duellibus.' perduelles dicuntur hostes; ut perfecit sic perduellui, et duellum, id postea bellum; ab eadem causa facta Duell[i]ona Bellona. apud Plautum (Amph. 275): 'neque ingula, neque vesperugo, ne- 50 que vergiliae occidunt.' iugula signum, quod Accius (693 B.) appellat 10 Oriona, cum ait: 'citius Orion patefit.' huius signi caput dicitur ex tribus stellis, quas infra dnae clarae, quas appellant umeros; inter quas quod videtnr iugulum, Jugula dicta. vesperugo stella quae vespere oritur, a quo ear Opillus scribit vesperum: itaque t dicitur alterum 'vesper adest', quem Graeci dicunt t di i'dztiov. 15 N<a>evius (fr. poet. B. p. 45 B.): epatrem suum supremum optu- 51 mum appellat.' supremnum ab superrumo dictum: itaque duodecim tabulis (I 9 Sch.) dicunt: 'solis occasn diei suprema tempestas esto.1 libri augurun (Begelt p. 16) pro tenpestate tempestutem dicunt supremum augurii tempus. 3 Cf. Serv. in Aen. I 92 (cortina... quia cor illic vatis tenetur: ubi Serv. Dan. alii cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur) et VI 347 (quod cor teneat); TG. s. v. 11 6 sq. Of. ad p. 5, 1 sqq. I Of. V 73 ibique adn.; Cic. or. 153 (hominum etiam nomina contrahehant, -quo essent aptiora: nam ut duellum beilum et duis bis, sic Duellium eum qui Poenos classe devicit Bellium nominaverunt e. q. s.); Quint. I4, 15; Fest. Pauli 66, 17 (Juellum helium, videlicet quod duabus partibus de victoria contendentibus dimicatur. inde et percuellio qui pertinaciter retinet helium); GL. I 211, 18 (perluellio[nem] perquam duellio et <perduellis> plus quam hostis); 1I1 497, 7 (duellum antiqui dicebant pro hellum, ex quo perluellio); Ovid. Fast. VIT 201 (hac sacrata die Tusco Bellona duello dicitur et Latio prospera semper adest); TG. s. duellum, duellio, duellis, perduellic, perduellis, perduellium, Duellona; Pseudacr. in- Hor. ep. 12, 7 (duello bello; et dictum duellum, quod inter duas partes geratur) 118 sqq. Of. Fest. Pauli 104, 4 (ingula stella Orion, quod amplior sit ceteris, quasi nux iuglandis); comm. in Arat. rel. p. 246 rec. int. 5 Maass (hunc Latini iugulam vocant); schol. in Gerin. 93, 20. 163, 1. 11 B. (quem Orion appellarunt... hoe latine lugula appeliatur); Isid. III 71, 10 sq.n-- anon. de computo c. 142; TG. s. v. 11 12 Of. ad, VIG1 6 11 16 Cf. ad YV 5 1 causa. 12 C~io (C ex s inter scribendum) orta nare ceptat. Iquae cava corpore caeruleo cortina receptat Mine, cava et cortina receptat cum Turn 11 3 -ea. acorde 11 6 sic ex fic cum nec sic perduellum (perduellis Sp.) ferri possit nec recte et duellum adplicetur nec ab eadem causa habeat quo referatur, desideres velut sic perduell<is qui pertinaciter ret>inet duellum (v. test.), id postea belium (an - xalx6v.2 v. test.) e. q. s. 117 duelijona 118 Neq; iugula.: nec iugulae Plautus 1110 pallescit Buechteler 11 11 quas Infra. du clarý quas 114 sq. qu5 g7f-ci (sic, non greci ut solitum) dicunt DI ECTTEPION.; an: alterum 'vesper' <ut (Qatull. c. LXII 1) Cvesper> adest', quem Graeci dicunt [di<cunt>] QcicQwv2 I 15sqq. Ne nius. Supmai et sujimui et sufma et.Supmft I 16 <in> XII Laet 11 17 tahulae Sciop an: dicitur? I sol occasus (del diei) Turn (v. test.)

Page  108 108 DE LINGVA LATINA 62 in Cornicula (fr. 11): 'qui regi latrocinatus decer annos Dernetrio.' latrones dicti ab latere, qui circurn latera erant regi atque ad latera habebant ferrum, quos postea a stipatione stipatores appellarunt, et qui conducehantur: ea enir merces graece dicitur Udriov. at eo veteres poetae nonnunquar milites appellant latrones (ut Plaut. ]iil. 76) 5 - * quod item ut milites Ksunt> cur ferro, aut quod latent ad insidias faciendas. 63 apud N<a>eviur (fr. cor. 120 B): "risi egoret mecur cassabundur ire ebriur.' cassabundum a cadendo. idem (fr. tray. 54 B.): 'diabathra in pe[cu]dibus habebat, erat amictus epicroco.' utrumque io vocabulum graecum. 64 in Men~a>echmis (797): 'inter ancillas sedere inbeas, lanam carere.' idem hoc est verbur in Ceretria N<a>evii (fr. corn. 351 B). carere a carendo, quod ear turn purgant ac deducunt, ut careat spurcitia; ex quo carminari dicitur tur lana, cum ex ea carunt quod in ea h<a>eret 15 neque est lana, quae in Rorulo N<a>evius (fr. tray. praet. IB R) appellat asta at Oscis. 1 f. Non. 134, 29 (latrocinari militare mercede. Plautus Cornicularia latrocinatus annos decem Demetrio') 11 2 sqq. Serv. Dan. in Aen. XII 7: latronis insidiatoris a latendo; sed modo venatoris. et est Graecum: nam XceresvE e dicunt obsequi et servire mercede, unde latrones vocantur conducti milites... sic etiam dicti qui circa vias sunt, cjuod ut milites sunt cum ferro ant quod latent ad insidias faciendas...T Varro tamen dicit hoc nomen posse habere etiam Latinam etymologiam, ut latrones dicti sint quasi laterones, quod circa latera regum sunt, quos nune satellites vocant: una tamen est significatio licet in diversa etymologia. Plautus in Pyrgopolinice aperte ostendit quid sint latrones dicens: 'rex me Seleucus misit ad conducendos latrones' (ubi F: nam rex me Seleucus opere oravit maximo, ut ei adeonducerem latrones et conscriberem); idem in Bacehidibus exsecutus est militem latronem dicens: suani qni auro vitam venditat; ef Fest. Pauli 118, 6 (latrones antiqui eos dicebant, qui conducti militabant, U&zr' rjI caer~wlac. at nunc viarum obsessores dicuntur, quod a latere adoriuntur vel quod latenter insidiantur); Fest. 314a, 3 cum Paulo 315, 1 (stipatores appel~lantur> corporis custodes, quos antiqui latrones vocabant i. mer<cenarios qui cu>m ferro velut> stipati circumdant regum corpora) et 351a, 30 (stipatores ait dictos a stipe, quam mercedis nomine accipiant custodes cuiusque corporis); TG. s. latro et stipator; Isid. X 160 (latro insessor est viarum a latendo dictus. Aelius autem 'latro est' inquit 'latero ab latere insidiator -viae'); GL. II 121, 17 (a latendo latro); v. Goetz 'Berl. phil. Wochenschr.' 1886 p. 782; Kriegshammer 79, 88 11 9 Cf. Fest. Pauli 48, 4 (cassabundus crebro cadens); TG. s. v. 11 10 Cf. Fest. Pauli 74, 9 (diabathra genus solearum Graecauicarum); TG. s. diab[rjatra Of. Fest. Pauli 82, 13 (epicrocum genus amiculi croco tinctum, tenue et pellucidum); TG. s. v. 11 13 sqq. Of. TG. s. carrio et carmino; Isid. 1 39, 4 (carptim unde hodie lanam quam purgantes discerpunt carminare dicimus) 3 stipateres 11 4 CATPON': coi'r Vict 11 6 icc sign Sp. (v. test.) I addidimus e Servio 11 8 neuhifl 10 dyabathra I del Rhol I epycroco. 11 12 tnt, t ex d inter scribendum 11 13 Commotria Turn; an: Demetria? I neuii. 15 carent: corr Neulirch I her&. 11 16 quam Ad1 II 17 dsta

Page  109 LIBER VII 52-58 109 in Persa (89): iam pol ille hie aderit, credo, congerro meuS.' 65 congerro a gerra; hoc graecum est et in latina cratis. in Men~a>echmis (183): 'idem istuc aijis ascriptivis fieri ad le- 56 gionem solet.' ascriptivi dicti, quod olin ascribebantur inermes arma5 tis militibus qui succederent, si quis eorum deperisset. in Trinummo (455sq): nam ilium tibi Kferentarium esse ami- 67 cum inventum, intellego>.' ferentarium a ferendo, id est inane ac sine fructu; ant quod ferentarii equites hi dicti qui ea modo habebant arma quae ferrentur, ut iaculur. huinscemodi equites pictos vidi in io <A>esculapii <a>ede vetere et ferentarios ascriptos. in Frivolaria (fr. IV,): 'nbi rorarii estis? adsnnt. ubi sunt accensi? 68 ecce.' rorarii dicti ab rore qui helium committebant, ideo quod ante rorat quam pluit. accensos ministratores Cato (p. 81, 14 Jord.) esse scribit; potest id ab arbitrio: nam t inde ad arbitrium eius cuius 15 minister. 2 Cf. Fest. Pauli 40, 6 (o<ong>errones [vel gerrones: cf. GL. 11 193, 1 gerro oaapnv,, 'z% roi y'Qov] leves et inepti, a cratibus dicti, quod Siculi adversus Athenienses eratibus pro scutis sunt usi, quas Graeci yE'9Qix appellant) et 94, 4; Lest. 297b 29; Non. 118, 24; v.iWessner Comm. -en. V 100, 1. 125; GL. 133, 14. 549, 13; TG. s. gerrae et congerro; Hesych. s. yf'Teacc1 4 Cf. Varro d. vita p. B. ap. Non. 520, 7 (i quide~m> ascriptivi[s], cum erant attributi decurionibus et centurionibus, qui eorum labent numerum, accensi vocabantur. eosden etiam quidam vocabant fcrentarios, qui depugnabant fundis et lapidibus, his armis quac ferrentur, non quac tenerentur); Fest. Pauli 14, 3 (adscripticii veluti quidam scripti diceba-ntur, qui supplendis legionibus adscribebantur. hos et accensos dicebant, quod ad legionum censum essent adscripti. quidam velatos, quia vestiti inermes sequerentur exercitun. nounulli ferentarios, quod fundis lapidibusque proeliaturi ea modo ferrent quae in lostes iaeerent. alii rorarios, quod id genus hominum antequam acies coirent in modum rorantis tempestatis dimicaret); Non. 57, 7; Kriegshammer 114 11 7 Cf. ad 4; Lest. Pauli 85, 7 (ferentarii auxiliares in bello, a ferendo auxilie dicti vel quin fundis et lapidibus pugnabant, quac tela feruntur, non tenentur, ita appellati). 93, 14. 369, 5; Lyd. de may. 146 = 49,4 TV.; Veget. II 15, 17; Non. 554, 23; TG. s. v. 11 12 Cf. ad 4; Varro d. vita p. B. ap. Non. 553, 6 (rorarii appeliati quod imbribus fere primum rorare incipit); Liv. VIII 8, 8; Lest. Pauli 264, 8 (qui levi armatura primi proelium committebant, quod, ut ante imbrem fere rorare solet, sic illi ante gravem armaturam quod prodibant rorarii dicti); Non. 552, 30 13 13 Cf. ad 4; Varro rer. hunt. XX ap. Nonium 59, 2 (ut consules ac praetores qui secuntur in castra accensi dicti, quod ad necessarias res saepius acciantur velut accensiti); Non. 59, 1 (genus militiae est administrantibus proxinum... quos nunc dicimus, deputati); Lest. Pauli 18, 6; TG. s. v. 1 pol ille c. spat. 2 litt. 11 2 hic: corr Sp., GrothI gratis 11 3 menechmis Wd. Istuc 1 6 sq. illui libi ferentarifii a ferendo- (aferendo nequaquam bis 8cr.) id6: suppi Sp. et mox ferendo id (quod non> est, ubi exspectes ferendo <auxilio (v. test.); alias a ferendo> id <quod> est inane<m> v 11 8 qd ex q'd 1 sq. rorani et Rorani: corr Bhol I an s m. 1: an s m. 2: corr Groth post accensi add m. 2 11 13 plustj adeensos ex acensos m. 2 11 14 an: Kab censione id est> ab arbitrio? cf. V 81 et Non. 519, 23. 31 de t inde cf. adn.

Page  110 110 110 DE LINGYA LATINA 159 Pacuvius (381 B.): 'cum deum triportenta * ý.'*** 60 in Mercatore (619): 'non tibi [in Miereatore non tibi] istuc magis dividiaest quam mihi hodie fuit.' (t eadem, hoe est in Corollaria N~a>evius [fr. coin. IX B.]). dividia ab dividendo dicta, quod divisio distractio, est doloris: itaque idem in Curculione ait, (236 sq.): 'sed 5 quid tibi est? lien enecat, renes dolent, pulmones distrahuntur.' 61 in Pagone (fr.' Plaut. 101): 'honos syncerasto peri~i>t, pernis, glaudio.' syncerastum est omne [m]eduliuni antiquo vocabulo grraeco. 62 in Parasito pigro (ibid. 108,): 'domum ire c~o>epi tramite dextra via'. trames a transverso dictus. 10 63 in Fugitivis (ibid. 90): '-1- agerge specta, vide vivices quantas.iam. inspexi t- quidem esset.' vivices t[ alii excitatum verberibus corpus. 64 in Cistellaria (405): 'non quasi nunuc haec stint hic limaces, lividae.' limax ab limo, quod ibi vivit. (ibid. 407) 'diobolares, sc~ho>enicolae, miraculue.' diobolares [s]a binis obolis. sch~o~enicolae Ab 15 scha~o>eno, nugatorio unguento. iuiraculae a miris. id est monstris; a quo Accius ait (frg. _p. B. p. 271 B.): 'personas distortis oribus deformis miriones.' 65 ibidem (fr. Plaut. 100): 'scrattae, scrup[i]pedae, s~t>rittabillae, tantulae.' ab excý.re'ando scratiac sic~c>as siguificat. scruppedam Aurelius 20 48s. Of. Pest. Pauli 70,15 (dividiam discordiam);INon. 96,.22. 101,19; v. WeSsner Comm. -Ten. VI 97,16.120; T1G. s. *v. f1 8 Cf. TG. s. caldativa 1 10 Cf. additam. ad Serv. in Georg. I1108 (trarnites autem stint convalles quae de lateribus utrimque perviae limitant montes e. q. s.); Isid. XV 16, 10; TG. s. v. 11 12 Cf. Pest. Pauli 369, 22 (vibices plagac verberum. in corpore humano, dictac quod vi fiu-nt); Non. 187., 24 (plagarum vulnera); GE. 1167, 5 (vibix jtd2.eoV) VII1 193, 2; TG s. v. 1 14 Of. Pest. Pauli 116, 8 (limaces cocleae a limo appellatae); Isid. XII 5, 7; TG- s. v. 15 16if. Pest. Pauli 74, 6 (diobolares meretrices dicuntur quae duobus obolis duountur); TG. s. v.; v. Wessner Comm. len. VI 96,9 13. 1191 Cf.,Pest. 3291, 32 cumn Paulo 328, 8 (schoeniculas app<ellat mere>t-ricuias Plautus propter usum un<guenti schoeni>, cjuod est pessimi generis e. q. s.) 11 16 sqq. Cf. Pest. Pauli 123, 5 (miracula... antiqui in rebus turpibus utebantur); TG. s. mineonem 1 20 Cf. Gell. III 3,ý 6; Pest. 3331, 29 (scraptae dicebantur nugatoriac ac despieiendae muuieres, ut ait t ununs ab his quae scr[ajea idem appellabant, id 1 lac sign Seal 11 2 secl Sp. 11 8 diuidia 6: corr Aug ex Plauto I an: eadem <vi usus> hoc est? v. adn. f 4 Neuius. 11 6 iýjene negat. 11 7 sincerastoI add Sp. gladios., 1 ex r: cor~r Pius j 8 si neerastaI meddlid f11 9 cepitramite 11 10 Tramis I 11 age age Seal; age ergoSip.I spectaui de uinices (iii lineola separ. m. 2) KB.> lam Winter 11 12 qtl e&: quid (sic v) est Seal I l6ii: a ui Canal (v. test.) ex~ul>ceratum Leo ad Plaut., recte ut vid 11 14 -Diouolares.: corr Ald I add Turn I 15- diouolares sabini sobolisI schenicolas, as ex is m. 2: corr. Turn 16 nungento: corr Ald 11 17 personas... miriones dist Turn I distortas: corr Il advig I 19 Scraties ruppq. ides rittabille (scraptae et scrattiac Pest., shimiliter Non.: scrattae corr ex Gellio; scrupedae stritiuille Gell.; (s)crupede strictibile Non.: serup-pedae Sk. duce ]Iue)I sordidae Gell. (et Non.) 11 20 screando vI scraties.I sic assionificat: corr Sip. duce Turn (siccam significat) I Scruppidit

Page  111 LIBER VII -09-7011 III, (Eunai. p. 91) scribit ab scauripeda; luventius comicus ((r.. V R) dicebat.a vermicuio piloso, qui solet esse in fronde cum multis pedibus; Valeriuis (fr. poet. B.-R. -.273 B.) a pede ac, scrupea. ex eo Acci positum tcurio-sa:. itaque est~ in Melanippa (430.431 IB): 'reicis abste relligionem, scrup[p~eam im5 ponas.' strittabillas a strettillando; strittare ab e'o qui sistit <a>egre. in Astraba (fr. 11 v. 11): 'acsitios~a>e, annonam caram e viii con- 66 cinnant viris.' ideo in Sitellitergo (fr. Plaut. 116 sq) idem ait: 'mulier es~t>, uxorculavit. ego novi, scio axitio~s>a quam sit.' Claudius (Funai. p. 97) scribit axitiosas demonstrari consupplicatrices, ab agendo axitiosas. io ut ab una faciendo factiosac, sic ab una ageudo ac~si>tiosae dictae. ~in Cesistione (fr. Plaut. 5,2): 'di~s> stribula Ka>ut de lumbo obseena 67 viscera.' stribula, ut Opillus (Punai. _p. 93) scribit, circum cox[a~endices sunt bovis; id graecum est ab emus loci versura. in KN>ervolaria (ibid. 94): 'scobina[m] ego ilium actutum adrasi 68 15 <s>enem.' scobinam a scobe: lima enim materia~e> fabrilis est. in P~o~euulo ('530): 'vinceretis cervum curs-u vel gralatorem gra- 69 du[m].' gralator a gradu magno dictus. in Truculento (495): 'sine virtute argutum civem mihi- habeam 70 est quae quis exereare solet, quatenus id faciendo se, purgaret); Non. 169., 9; TG. s. scrapedus (scabiosus) et scrattae 3 Cf. TG. s. scrupea (qppovigd, scrupeas dubitationes) 1 8 sqq. Cf. Fest. Pauid 3, 3 (axitiosi <et> factiosi [et, addidirnus: cf. 86, 12 et Varro] dicebant r cum plures una quid agerent facerentque) et 17, 14 (actus... modo motum corporis, ut histrionum et saltatorum, qui etiam ex hoc ipso actuosi dicuntur); TG. s. axitiosne (consolatrices dicit) et factiosus; Isid. X 107 (factiosus inter opprobria, quum seditiosum accipi volumus e. q. s.) j 12 sq. Cf. Fest. 3133., 34 (strebula Umbrico nomine Plautus appellat coxendices hostiarum quasi G~raeci jtiilia dicunt, quae> in altaria in~poni solebant> e. q. s.; Arnob. VII 24 = 25, 6 1B. (nonne placet carnem strebulam nominare quae tauror-um de coxendicihus demitur?) 116 Cf. Isid. XIX 19, 15 (scobina dicta quod terenclo scobem faciat) 1 16 sq. Cf. Varro sat. Mienipp. al). Non. 115, 20 (gralatores qui gradiuntur e. q. s.); Pest. Pauli 97., 12 (grallatores. qui... gradiebuntur... Plautus....); Non. 115, 18; TG. s. v. et s. grallis 1 auscaripeda: corr Bothe duce Turn 1 3 positfr- Curiosa Itaq; 6. 1 <pro> curiosa Scal; curiose, Ribbeck 15 strittabillas. d: strittabillae a Sp. I -(b 16 astriba ac sitiose: corr Aid (ax.) 1 7 sitellj tgo I Mulieres: corr Seyffert 1 8 ac sitio aqua Sic (c. spatiolo, non- ante S): corr Schoell (cf. ~ 70) 1 9 conciliatrices in glossis Goetz duce Loewio, conspiratrices ibid. Ott; an: consupplicatrices Kab axando, glossarum scriptores> e. q. s.? I -dcb agendo axitiosas I1 10 addidirnus; <axitiosae et> actiosae lMue (qui debuit ut): v. test. 1 11 sq. distribula: corr BuechelerI a add Sciop I delilbo obscoenabis cerastribula (o supra c et ' supra b w?. 1, li'neoiae juxta a et infra s rn. 2 ut vid): corr MueI opilius; cf. 1075,131 coxa Indices: corr Aid 11 13 nob.: corr Sciop 1114 *Jn eruolaria.: corr Aid I scobing, - corr SciopI illid duobus punetis iuxta- add, easu ut vid (nisi ilium voluit) 115 eni.: corr Lachmi; erina (== erem) Canalj scobina. (scobina Sciop) I add Canal 1 16 penulo. circuicurso.: corr Aid ex PlautoI gradt'i: corr Aid ex Plauto

Page  112 112 2DE LJNGVA LATINA pro pr~a>e-fica'. Kpraefica> dicta, ut Aurelius (Funlai. p. 90) scribit mulier ab luco quae conduceretur, quae ante domum mortni Laudis eius caneret. hoc factitatum Aristoteles scribit in libro qui Kin>scribitur Vo'UuOw cap L (p. 367 = 604 Bos.), quibus testimonium est, quod -ýffretum est N~a>evii (fr. corn. 129 B): Thaec quidem hercie, opinor, 5 praefica est: nam mortuum collaudat.' Claudius (Funai. p. 98) scribit: 'quae praeficeretur ancillis, quemadmodum lanientareutur, praefica est dicta'. utrumque ostendit a praefectione praeficam dictam. 71 apucl Ennium (Sat. 67 sq. V.2): decem Coelites quas montibus summis Rip~a>eis fodere.' ab oculo codes, ut ocles, dictus, qui unum io haberet oculum: quocirca in Curculione est (393): 'de Coclitum-prosapia esse arbitror: nam hi sunt unoculi.' 72 4. nunc de temporibus dicam. quod est apud Cassium (4cc. pract. fr. V v. 41 B): 'nocte intempesta nostram devenit domum', intempesta nox dicta ab tempestate, tempestas ab tempore; nox intempesta, quo 15 tenpore nilcihil agitur. 73 'quid noctis videtur? in altisono caeli clipeo temo superat stellas sublime<n> agens etiar atqne etiam noctis iter' (Eun. ft. tray. 177 sqq.. B). hic multam noctem ostendere volt a temonis motu; sod temo undo 1 sqq. Cf. lor. a.p. 431 sqq.; Pest. Pauli 223, 16 (praoficae dicuntur muliores ad lamnontandun mortuum conductae, quae cant ceteris modum plangendi, quasi in hoc ipsum praefectao e. q. s.); Serv. in Aen. VI 216 (praeficae id est principi planctuum); Non. 66, 27. 145, 24 ibique Varro d. vita p. B.; Pseudacr. in Nor. a. p. 431 (antiqui praeficas dicebant mulieros quae mortuos alienos conductac plorabant, quoc est in quibusdam provinciis); TG. s. v. 11 10 sq. Cf. Serv. in Aen. VIIIr 649 (luscos coclites dixerunt antiqui: unce et Cyclopas coclites legimus dictos, quoi unum oculum habuisse perhibentur) Isid. X 164; Plin. X1150; TG. s. v.; GL. 140, 14 (cocles pov'pftcc~Ijoo) 11 15 Cf. VI 3. 7 17 Cf.V 19; Apul. d. deo Socr. 2 i 19 sqq. Cf. Pest. 3391, 2 (<Septentriones> septem stellac appell~antur, ut Aclius dicit a bu>bus iunctis, quos triones a terra rustici> appellent, quod iun~cti simul terrai arent> quasi terriones. <reliquos axem dixerunt>, quoci id astrum Grae~ci "'jcacav dicunt idque habet> partem. quandam <temonis specie. unde ait> Ennius: superat <temo stellas. sed> et physici eurn s~it>um <septem stellarum.> con[tenitenp<lati septentriones dici> aiunt, quod ita sunt <sep. ter stellao sitae,> ut ternae proximae <quacque efficiant tria> trigona); Gell. II 21, 8 (sed ego quidern cum L. Aello et M. Yarrone sentio, qui triones rustico t cetero vocabulo bovos appellatos scribunt quasi quosdam terriones, hoc est arandac colendacque terrac iconeos. itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum 4uýccrv dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis septentriones appellarunt, id est septem stellis, ex quibus quasi inncti triones figurantur. praeter hane, inquit, opinionoem id quoque Yarro addit dubitare sose, an propterea magis hac septem stellae triones 2 1 P prefica dicta 112 ad luctun Turn, ab loco Canal I conduceret. 113 caner& 2 scribit 114 nomina barbarica: corr Turn ii 5 sq. tritum Buecheler jI Neuii. I mehercle et quae sic (pro nam) Pest. Pauli 11 10 fodere. 11 12 te esse Plautus 11 13 ad Cassium cf. VI7 7 17 post videtur dist Vahlen 11 18 add Buecheler

Page  113 LIBER VII 70-7813 113 et cur dicatur latet. arbitror antiquos rusticos primuni notasse quaedam in caeLo signa, quae praeter alia erant insignia atque ad aliquem usum t culturae tempus designandum convenire animadvertebantur. eius signa sunt, quod has septeili stellas Graeci ut KII>omerus (ut 74 5 r 272 sq.) voca<nu>t a&4uacwv et propinquum eius signum flo6nj7v, nostri eas septem stellas Kt>r~i>ones et temonem et prope eas axem: triones enim et, boves appellantur a bubulcis etiam nunc maxime cum arant terrain; e quis ut dicti 'valentes glebarii', qui facile proscindunt glehas, sic omnes qui terrain arabant a terra terriones, unde triones ut i0 dicerentur t de tritu. temo dictus a tetiendo: is enim continet inUgUM 75 et plaustrum, appellatum a parte totum, ut multa. possunt triones dicti, VII quod ita sitae stellae, ut ternae trigona faciant taliquod. 'lumen iubarne in caelo cerno?' (fr. tr. Enn. 336B1?) iubar dicitur 76 stella lucifer, quae in summo quod habet lumen diffusum, ut leo in 15 capite inbam. humus ortus significat circiter esse extremam noctem. itaque ait Pacuius (347 B.): 'exorto iubare, noctis decurso itinere.' apud Plautum in Parasito Pigro ('fr. I1): 'inde hic bene potus 77 prim~ul>o crepusculo.' crepusculum ab Sabinis, et id dubium tempus noctis an diei sit. itaque in Condalio est (fr. I1): 'tam crepusculo 2o fer~a>e ut amant lampades accendite.' ideo dubiae res creperae dictae. in Trinummo (886): 'concubium sit noctis priusquam <ad> postre- 78 mum perveneris.' concubium a concubitu dormiendi causa dictum. appellatae sint, quia ita sunt sitac, ut ternae stellae proximae quaequeitrs faciant trigona, idi est triquetras figuras); Serv. in Aen. I1744 et Serv. Dan. in Aen. 111 516 (Varro autem ait boves, triones dici. At haec signa etiam plaustra dicuntur quae <a> bobus necessario trahi solent, ut Graeci a&qrov Sawt~xv); schol. Arat. 355, 23131.; Prob. ad Georg. I1227; Isid. 111 71, 6 sq. XII 1, 30; N. R1. 26,9 5; TG. s. triones. Cf. de his testimoniis praeter Kretzschrnerum, (de A. Gell. font.) 16. 41. 45" aliosque Kfriegsharnmer 80 sq. et Beitzenstein -.32 (contra quem, dixt Get~~Bel.phil. Wochenschr.' 1901 p. 1034). Nomen AeliStilnsau Festum, repoutF Mentz 51 6 Cf. Serv. in Aen. 11 512 (axis antem est ant plaustrum septentrionale ant pars septentrionis) et Georg. 11I9271 (axi septentrioni; nam &apcea dicitur); Fest. Pauli 3, 8 (axis... pars aeah septentrionalis); Pseudacr. in c. III 24,ý 38 (septentrionalis plaga nobis vicinior est, -utpote in qua est axis); Isid. XIITI 5, 3; TG. s.v.11l3 Cf. ad VI6. 8111 8Oef. ad VI 5I1120ef.ad VI 51122 Cf.adVI71 1 primfi (. casu ut vid) 11 2 quq ýt alia erant Insignia, post signa - s. v. add,i. 1 3 an: cultnraeK'que> tempus?I designand -, de et alt. n in loco raso I 5AMAZAN I ppinqud cutm supra d scripti dubio vestigio I ej (ut saepe) BOOTEM"o signfi.- (" m. 2 ut vid) 11 6 stellas bones et:- corr Sp.I ax& (/non e ex &) 1 7 sq. nune iuxta etia- et maxime, (sic cumn lineola) iuxta fli in marg m.1 1 arant tra'3 (i. e. terras, non terrain) eqs. Ut dictj nalentes (obscuriora, sed certa) 1 10 KE> detrito Aug (detritnin Lachm) 11 11 post plaustrum (non inUgum) dist Christ Ia pte 1 12 faciant - aliquoc I ahii quod *' * * Sp. 1 13 sq. Iubar nRe Inc~1o cerno Inbar. cý 11 15 inbainK, iubar>. Canal 11 17 de nepotus: corr Pius 11 18 add Seal)I saninis i 20 add Buecheler Iicleo ubi heres: corr Laet 121 add e Plauto, (v. ad 114, 1) Varro de ling. lat. 8

Page  114 114 DE LINGVA LATINA 79 in Asinaria (685): 'videbitur, factum volo, [ad] redito conticinio.' putem a conticiscendo conticinium sive, ut Opillus (Funai. p. 88) scribit, ab eo cum conticuerunt homines. 80 5. nune de his rebus quae assignificant aliquod tempus, cum dicuntur aut flunt, dicam. apud Accium (545 sq. BR): 'reciproca tendens nervo equino concita tela.' reciproca est cum, unde quid profectum, redit eo; ab recipere reciprocare fictum, aut quod poscere pro[ro]care dictum. 81 apud Plautum (Pseud. 955): '[a]ut transversus, non proversus cedit quasi cancer solet.' dicitur ab eo qui in id quo Ki>t est versus, 1o et ideo qui exit in vestibulum, quod est ante domurn, prodire et procedere; quod cum leno non faceret, sed secundum parietem transversus iret, dixit 'ut transversus cedit quasi cancer, non proversus ut homo.' 82 apud Ennium (fr. tr. 65 B.): -Andromachae nomen qui indidit, 15 recte [ei] indidit.' item (fr. tr. 38 R.): 'quapropter Parim pastores nune Alexandrum vocant.' imitari dum voluit Euripidem et ponere drvitov, est lapsus: nam Euripides quod graeca posuit, "rvta sunt aperta. ille ait ideo nomen additum Andromach~a>e, quod Uv6pt ýiamsxat: hoc Ennii quis potest intellegere in versu[m] significare 20 'Andromach~a>e nomen qui indidit recte indidit' aut Alexandrum ab eo appellatum in Graecia qui Paris fuisset, a quo Herculem quoque cognominatum Alexicacon, ab eo quod defensor esset hominum? 88 apud Accium (675 R.): 'iamque auroram rutilare procul cerno.' aurora dicitur ante solis ortum, ab eo quod ab igni solis tum aureo 25 1 Of. ad VI 7 Jj 7 Of. Cic. de rep. IV 6 apud Non. 23, 17 et 21 (a procando id est poscendo procacitas nominata est); Fest. 249a, 4. 274b 25 (reciprocare pro ultro citroque poscere usi sunt antiqui, quia procare est poscere e. q. s.); Fest. Pauli 224, 17. 225, 7; Non. 460, 22; Serv. in Aen. I 536; Don. in Hec. I 2, 84; schol. Bemb. et Eugr. in Heautont. II 1, 15; Pseudacr. in Hor. serm. II 6, 66; Isid. IX 7, 7. X 215; TG. s. reciprocat, reciproce 11 16 Cf. Apollod. bibl. III 12, 5 11 25 Cf. Fest. Pauli 9, 1 (quidam ad similitudinem aurorae coloris nomen traxisse existimant); GL. III 509, 28 (ab aura... dicitur aurora... aiii autem a splendore solis dictam putant... inde etiam aurum dicitur); Aneed. Helv. 241, 23; Isid. V 31, 14; TG. s. aurorans 1 sq. ad reditid.: redito huc Plautus (at cf. VI 7); an ad spectat ad 113,21? Uticinnoput5. dbticiscendo (cf. ad VI 7) 1 bticinni 1 o piljus (cf. adn. ad 107, 13) 3 sq. homines. Nune (sic) 11 4 sq. -iEdicuntur (puncto separ m. 2) 11 7 redit. eo ab 8 progare 1 9 -dut transuersdi (cf. v. 13) 10 sq. an: <proversus homo> dicitur? (<proversus> dicitur Mue) qId est: corr Mue Inersus. & ideo q1 12 lemo: corr Ald 1116 ei om v (cf. v. 21) 1 17 uolunt: corr Ald I euripeden (Euripiden A. Sp.) 11 18 ETyMON- I euripedes IETymd. 1 19 sq. andromache. quod andromachete: corr Ald I inuersum: corr Turn 1 21 andromache no'.,- q Indidit. recte Indidit.

Page  115 LIBER VII 79-87 115 aer aurescit. quod addit 'rutilare', est ab eodem colore: aurei enim rutili, et inde -tenim mulieres valde rufae rutilae dictae. apud Terentium (Ad. 117):.Vscortatur, potat, olet unguenta de meo.' 84 scortari est s~a>epius,meretriculam ducere, quae dicta a pelle: id 5 enim non solum antiqni dicebant scortum, sed etiam nunc dicimus scortea ea quae e corio ac pellibus sunt facta; in aliquot sacris ac sacellis scriptum habemus (Preibisch frgr_. p. ): i'ne quod scorteum adhibeatur', ideo ne morticinum quid adsit. in Atellanis (inc. nom. rel. IX B) licet animadvertere rusticos dicere se adduxisse pro scorto 10 pelliculam. apud Accium (691 sq. B): 'multis nomen vestrum numenque 85 ciendo.' numen dicunt esse imperium, dictum ab nutu, <quod cuius nutu> omnia sunt, eius imperiumn maximum esse videatur: itaque in love hoc et iomerus (A 528) et t alius aliquotiens. 15 apud Plautum (Mil. gi. 24): '<ni>si unum epityrum estu[e]r insane 86 bene.' opityrum vocabulum est cibi, quo frequentius Sicilia quam Italia usa. id vehementer cum vellet dicere Kedi>, dixit insane, quod insani omnia faciant vehementer. apud Pacuinm (422 B): Tflexauima taim>quam lymphata Kaut 87 20 Bacchi sacris commota.' lymphata> dicta a lympha; Klympha> a Nympha, ut quod apud Graecos Wrtg, apud Ennium (fr. trag. 392 R): 2 Of. Cato in Originibus ap. Serv. Dan. in Aen. IV 698 et Charis. GL. I 101, 15 (mulieros nostrao capillum cinore unguitabant, ut rutilus esset); Fest. 285a9 31 (rutilao canes, id est non procul a rubro coloro e. q. s.). 262b, 18 (Rutilium rufum significat, cuius coloris studiosae etiam antiquae muliores fuerunt, unde traxorunt cognomina Rutilias (Rutiliae Mue), ut indicat frequenter Afranius); anon. d. praen. 7 (antiquarum mulierum... praenomina fuerunt Rutil[i]a Caosellia [Oaesulla Kaempt]... a colore ducta); Gell. -1126, 8 sqq. 11 4 sqq. Cf. Fest. 330a, 4 cum Paulo 331, 1 (scorta appel<lantur meretrices ex con>suotudine rusticorum, quia ut pelliculao subiguntur. omnia namque ex pellibus facta scortea appellantur); Porph. et Pseudacr. in Hor. c. 11 11, 21; Don. in Fun. 1111, 34; Asid. XX 7, 1; GL. IV 120, 14 i 7 sq. Cf. Ovid. Fast. 1 629 (scortea non illi fas est inferro sacollo, no violent puros oxanimata focos) 11 12 Cf. Fest. 173, 17 cum Paulo 172, 4 (numon quasi nutus dei ac potestas); Serv. in Aen. IV 269; GL. TT 126, 7; TG. s. v. 1 15 sqq. Cf. Fest. Pauli 113, 20 (insanum pro valde magnum usus est Plautus) 1 20 Cf. GL. 1136, 22 (lympha... &iro... roii3 5Gvupi); 111407,2 (Latini... lympha dicunt pro nympha aquam vol fontom volentes demonstrare); IV 202, 1 (nympham deam significat, lymphlam... aquam esse demonstrat); cf. ad 116, 1 2 enim seel Sp.; an: olim? (v. test. antiquae muliores) 1i 3 obsonat pro scortatur codd. Ter. 11 6 sq. aliqd- ex aliqt I ac sacellis ac sacellis (sic) 11 8 adhibeatur... adsit iungebantur ante Bergkiurn 1 11 numoriq; 1i 12 sq. ab nutu omnia ~ ej, Imperiil: suppi Lachrn (flunt eius Sp.) 1114 Ennius Sp.; an: alii? 15 sq. nisi Plautus opytira: corr Aid e Plauto I insane. bone opytiril: corr Aid Ii 17 sq. supplevimus duce lue (Id <edi>) I qd Insani omia faciant uenohof (il 19 sqq. paculum. flex animat aqua I suppl iTurn e Cic. de div. 180 1 limphata I a lipha. a nimpha suppl Sp. I TH ETIC ~ 8*

Page  116 116 DE LINGVA LATINA 'Thelis illi mater.' in Graecia commota mente quos Ivgq~o)11,uzrovg appellant, ab eo lymphatos dixerunt nostri. Bac~c>hi, et Liber, cuius 88 comites Lalba<c>ch<a>e, et vinum in <H>ispania bacca. origo in his omnibus graeca, ut quod apud Pacuium (393 B): alcyonis ritu litus pervolgans feror.' haee enim avis nune graece dicitur k),zvcOv, nostri 5 alcedo; h<a>ec hieme quod pullos dicitur tranquillo mari facere, eos dies alcyon<i>a appellant. quod est in versu 'alcyonis ritu', id est eius instituto, ut cum aruspex praecipit, ut sno quisque nitu sacrificium faciat, et nos dicimus XV viros graeco ritu sacra, non romano facere. quod enim fit rite, id ratum ac rectum est; ab eo Accius (647 B.): 10 erecte perfectis sacris' volt accipi. 89 apud Ennium (fr. trag. 365 B): si voles advortere animum, comiter monstrabitur.' comiter hilare ac lubenter, cuius origo grueca 1 sq. Of. Varro d. r. r. 111 9,19 (ut Thetim Thelim dicebant) O f. V 71; Fest. Pauli 120, 11 (lymphae dictac sunt a nymphis. vulgo autem memoriae proditum est quicumque speciem quandam e fonte, id est effigiem nymnphae, viderint, furendi non fecisse finem: quos Graeci vv ~po;Ifrrov9 vocarit, Latini lymphaticos appellant); Serv. in Aen. VII 377 (lymphata percussa furore lympharum); GL. 11434,1. 442, 6; Isid. X 162; TG. s. v. et lymphor Of. Fest. Pauli 115, 17 (Liber repertor vini e. q. s.); Macr. I 18, 9 (Dionysus qui est Liber pater); idem 1 9, 2 (vini cuius Liber pater auctor est); Pseudacr. in a. p. 85; Serv. in Rue. VIT 15 fcf. sehol. Bern. V 30J (laceho autem vino a Libero patre, qui etiam Jacchus vocatur: ubi addit. nam Bacchus a bacehatione... unde et comites eius bacchae); TG. s. Bacchus 11 5 Of. V 79; Fest. Pauli 7, 16 (alcedo dicebatur ab antiquis pro alcyone e. q. s.); GL. 11 206, 3 (alcedo alcedinis Plautus in Poenulo); TG. s. alcedo et alcyon 1 16 sq. Of. Plant. Poen. 355 sq.; Fronto 225, 14 N. (mare ipsum aiunt ubi alcedonia sint fieri feriatum); Varro Biebdorn. I apud Geil. IIT 10Y 5 [- Non. 145, 4] (dies deinde illos quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur); Serv. in Georg. I 399 (hic et haec alcyon et hi et hat aalcyones. istae autem ayes nidos faciunt in mari media hieme: quibus diebus tanta est tranquillitas, ut penitus nihil in mari possit moveri; inde etiam dies ipsi Alcyonia nominantur) = Lact. Plac. in Stat. Theb. IX 361 et ]JiMythogr. I 9. 11175; Aristot. hist. an. V 8; Plin. X 90 (fetificant bruma qui dies halcyonides vocantur placido mari per eos e. q. s.). XVIII 231; Colum.. XI 2, 21; Isid. XII 7,25 f1 7 sqq. Cf. Pest. 973bP 3 cunm Paulo 272, 3 (ritus mos vol consuetudo; rite autem significat bene ac recte); Pest. 289a, 12 (ritus est mos comprobatus in administrandis sacrificiis); Serv. in Aen. III 546 (ýrite recte, secundum ritum); Serv. Dan. in Aen. XII 836; Macr. 1118Y, 13; Isid. V 24,21; TG. s. v.; UL. III 71, 14 (a rito vero verbo vel ritu rite pro recte, quia nihil traditur ritibus, nisi quod rectum esse credatur) 11 13 sq. Of. GL. V117"2, 18 (in. comisatore utramque consonantem simplicer ponamus: nam aut a comitate vox dicta est aut a gracco zae& ro'v XCOIov); Don. in Phorr1. III 3, 4 (comiter veteres dixerunt zraeu' vS?xoe6Log); Aristot. poet. 3; 1 thetis. JlIj mat Ingrecia: corr Turn (v. test) I iite- quos lympbolbptus (Xvup0o). `zrovg Vict) 11 2 limphatos e<s>t Liber Turn, Kid> e<s>t Liber~i> Antonibon; an: <qui> et Liber? cf. p. 17, 17 11 3 abache.: a KBaccho> bacchae Sp. Inispania 11 4 paculfi (semel seripturm)) alcionis I1 5 furor.: eorr Vict, Turn I abcyon: corr Aid 11 7 alciona (alcyonios Laet: at v. test.; nisi alcedonia praeferas) 1 alcionis 1 111 sq. 'rite p. s.' recte Turn (rite c. Aug), ubi rite post accipi suppi A. Sp. (reetius post sacris suppleas): v. test. I uolt (o ex u incohato inter seribendurn) accipi apud ennia. (volt accipi ab Acci verbis separ Both)

Page  117 LIBER YIJ 87-9317 117 xc~ottog inde comisatio latine dicta et in Graecia, ut quidam scribunt, comodia[m]. apud Atilium (fr. corn. p. 38 B.3): 'cape, c~a>ede, Lyde, come, 90 conde.' cape, unde accipe; sed hoc in proximo libro retractandum. 5 apud Pacuium (388 sq. B.): 'nulla res neque cicurare neque mederi 91 potis est neque reficere.' cicurare mausuefacere: quod enim a fero discretum, id dicitur cicur, et ideo dictum 'cicur ingenium optineo' mansuetum; a quo Veturii quoque nobiles cognominati Cicurmni. natum a cicco cicur videtur. ciccum dicebaut merubra-nani tenuem, quae lo est at in malo Punico discrimen; a quo etiam Plautus dicit (inc. fab. 2,): 'quod volt densum, ciccum non interduo.'.apud N~a>evinm ('fr. tray. 56 BR): 'circunivenire video ferme iniuria.' 92 ferme dicitur quod nune fere; utrumque dictum a ferendo, quod id quod fertur est in motu atque adventat. 15 apud Plautum (Mfen. 127): 'euax, iurgio uxorem tandem abegi a '9 ianua.' euax verbumn ni[clhil siguificat, sed effutitum n 'aturaliter est (ut apud Ennium [fr. trag. 333 sq. B.]: 'hehae, ipse clipeus cecidit'; apud Enniium [fr. tray. 402 B.]: 'heu, mea puella, t spe quidem id succenset tibi'; apud Pompilium [fr. tray. p. 263 B.3]: eheu, qua me anon. de corn. 6, 1 sqq. Kaib.; Fest. Pauli 39, 6 et 41, 3 (a vicis quos Gracci xcolka dicunt); Euanth. d. corn. 14, 3 Wessn. (&z oy rvxwpdov xal r~g 4'6ý comoedia..vel &'M" rv-xcoptc'sti'xcd S6ctv, quod est comessatum ire ean'tantes e. q. S.);GL. 1 488,ý 5 sqq.; schol. Bern. in Georg. 11382; Isid. VIII 7, 6; TG. s. comiter, comisatio, comoedia 4 Cf. Non. 254,, 1 (capere accipere); TG. s. v. 11 6 sqq. Of. Fest. Pauli 108,2 (incicorem immansuetum.... interdum cicur pro sapiente ponitur); Serv. in Georg. 111 255 (dicit autem suem clomesticum, quem cicurem. vocant... hoc enim vult probare non tantum. feras, sed etiam mansueta animalia amore in furorem mo-- yeni); TG. s. cicur et cicurare 11 9 Of. Fest. Pauli 42, 10 (ciccum membrana tenuis malorum, punicorum); TG. s. ciecum; Ilesych. xtxxio.. C~txc0,Qnctg); V. Otto.prichw.' 83 11 13 Of. GL. I 199, 11; TG. s. ferine 11 15 sq. Cf. GL. I1240, 5 (Euax Plautus e. q. s.). 419, 5 (exultantem significat ut euax); 111 90,15 (gaudii ut cuax). 91,27; VI 204, 21 O f. Pcdaaerano GL. I1238, 23 (interiectiones sunt quac nihil docibile habent, significant tamen adfectum animi), al. 1j 18 Of. GL. 1 238,20. 239,2 (dolentis ut lieu); 1-11 91, 27; IV 146, 3. 8. 391, 28; V 21, 6; VII 122, 13, al.; Isid. duff. 197; TG. s. v. 1 comos: corrAld 11 2 comodiii: corr Mue (comoedia v) 11 3 sq.- cede- lide.- come. Mde.11 6 potest. I cicorare. afero afero (sic) 11 7 Iddif cicur& - Jdeo (c. 2 fere litt. s~pat. Post df) 8 sq. cicuri- Innat-i: eorr Croth (cicurii - id natum, v)I cicur 2 2 Uidet. ex cieuruuidet- (u lineolis del et tarn r litt. extremius quarn ui litt. jPrimus ductus s. v. erectus)I ciccfi ex ciccur rn. 2 (r et lineola et- del) 11 11 Int duo. 12 nenifi. Cicc-fi uenire I circumveniri video~r> Bibbeck 11 15 iurgio hercie tandem uxorem.iPlautusI ab regia: abegi ab Plautus I1 18 Eu Ilibbeck I Ki~pse quidem. Lachrn; an: <i>stequidem? I successit Mute (quo'recepto <e> spe Bibbeck)

Page  118 118 DE LINGVA LATINA causa, Fortuna, infeste premis?'); quod ait iurgio, id est Litibus: itaque quibus res erat in controversia, ea vocabatur lis: ideo in actionibus videmus dici 'quam rem sive [mijlitem dicere oportet.' ex quo licet videre iurgare esse ab iure dictum, cum quis iure litigaret; ab quo obiurgat is qui id facit inste. 94 apud Lucilium (1118 M.): atque aliquos ibi ab rebus clepsere foro qui'. clepsere dixit, unde etiam alii clepere, id est corripere, quorum origo a clam, ut sit dictum clapere, unde clepere E[tj ex [e]A commutat[i]o, ut multa. potest vel a graeco dictum XzU'Zvctv clepere. 95 apud Matium (fr. p. Born. p. 281 B.): 'corpora Graiorum m~a>erebar to mandier igni.' dictum mandier a mandeudo, unde mauducari et a quo in Atellanis t ad obsenum (ft. corn. p. 333 B.3) vocant mauducuin. apud Matium (fr. p. Born. p. 281 B): obsceui interpres funesti96 que ominis auctor.' obsceuum dictum ab scena; eam ut t Graeci aut Accius (ibid. p. 271) scribit sc<a>ena. (in pluribus verbis A ante E 15 alil ponunt, alii non, ut quod partim dicunt <scaeptrum, partim> sceptrum, alii Plauti Faeneratricem, alii Feneratricem; sic faenisicia ac f[o]enisicia, ac rustici pappum M[a]esium, non Maesium, a quo Lucilius 1 sqq. Cf. Cic. de rep. IV 8 apud Non. 430, 29 (admiror nec rerum solun, sed verborum etiam elegantiam. si iurgant, inquit; benevolorum coneertatio, non uis inimicorum iurgium dicitur... iurgare igitur lox putet inter se vicinos, non litigare); Pest. Pauli 103, 16 (iurgatio iuris aetio); Isid. XVIII 15, 4; TG. s. lurgium 11 3 Cf. Cic. pro lJMur. XII 27 (iam illud mihi quidem mirum vidori solet tot homines... statuere non potuisse utrum... rem an litem dici oporteret); Porph. in Hor. serm. I 9, 41 (rem pro lite dixit; sic denique et in legibus scriptur inveniri solet 'rem sivo litom'); Pest. Pauli 116, 18 11 4 Cf. GL. V 476, 13 (iurgo iurgas ab oo quod est inre urgeo traductum) 16 5 Cf. Fest. 'Pauli 196, 7 (obiurgatio post turpe factum castigatio); GL. VII 520,8 (obiurgat eur cuius habet potestatom); Isid. diff. 96; TG. s. v. 11 7 sqq. Cf. Non. 20, 7 (clepore est furari, tractuum a xdloz verbo graeco); GL. I 77,21; Anecd. Helv. 238, 12; Isid. XVIII 12,7 1; TG. s. clepit et clipeat et clipeus 11 11 sqq. Cf. Non. 17, 11 (manducones qui manluci dicti sunt et mancones edaces); GL. I 372, 24 (mando mandis, cum dontibus quid consumimus, quoc in consuetudine manduco dicunt). 565, 23; 11403, 7 (mando ttcawdipt). 443, 14 (mando ad dontes mandis); V 473, 17 (mando mandis id est manduco); V/`II 305, 13; Pest. Pauli 128, 12 (manduci effigies... ingentem dentibus soniturn facions e. q. s.); TG. s. mando, manduco, manducum 11 14sq. Cf. GL. 1138, 4 (ae.. ponitur pro e longa ut seaena pro 6xlqvý); VII 32, 9; TG. s. v. I Cf. p. 30, 16 11 17 Cf fragm. de serm. 1. III 62 TV.11 18 Cf. Pest. Pauli 135, 5 et 136, 1 1 pmis -1 3 miljte-: corr Aid (v. test.); stlitem Lachmn (me litem Vict) I 5 obiurgatjs is ante corr (js lineolis del) 11 6 lucretifi.: corr Vertr I an: aliquo sibi (i. e. 'eallidi')? 11 7 foro- q clopsero dixit. 11 8 & ox ea: corr Sp. duce v (et ex e a) 11 9 agroco I cleptin- Clepore- 11 12 a quo et Sp. (a quo Laet) Dossenum Mue (Add. p. 303) 11 14 sq. oi'is ductorI ea ut Graeei <6xn?'rj,> ut Accius Mue; an: ea <aut> ut Graeci ant Kut> Accius scribit scaona? I sceana (sic) )1 17 feneratricS I diji feneratrice-- fenisicia 11 18 del Laet I Ri moesifi: corr Scal

Page  119 LIBER VII 93-100 119 scribit (1130 J.): Cecilius Kpretor> ne rusticus flat'): quare turpe ideo obscaenum, quod nisi in scaena[ml palam dici non debet. potest vel ab eo quod pueri[li]s turpicula res in collo quaedam sus- 97 penditur, ne quid obsit, [u]bonae sc<a>evae causa sc<a)evola appellata. 5 ea dicta ab scaeva, id est sinistra, quod quae sinistra sunt bona auspicia existimaantur; a quo dicitur comitia aliudve quid t sit dixi aut sinistra quae nunc est. id a graeco est, quod li sinistram vocant 6xatav; quare, quod dixi (~ 96), Kob>scaenum omen est omen turpe, quod unde [id] dicitur, osmen, e quo S extritum. 1o apud Plautum (Gist. 1): 'quia ego antehac te amavi Ket mihi 98 amicam esse crevi'. crevi> valet constitui: itaque heres cum constituit se heredem esse, dicitur 'cernere', et cum id fecit, 'crevisse.' apud eundem quod est (Gist. 6): 'mi frequentem operam dedistis' 99 valet assiduam: itaque qui adest assidnus fere et quom oportet, 15 [h]is frequens, Kcui infrequens> opponi solet. itaque illud quod eaedem mulierculae dicunt (Gist. 8): 'Kpol ist>o quidem nos pretio t ptanti est frequentare: ita in prandio nos lepide ac nitide accepisti' apparet dicere: facile est curare ut adsimus, cum tam bene nos accipias. apud Ennium (Ann. 571 V.-): decretum est stare <atque fodari> 100 2o corpora telis.' hoc verbum Ennii dictum a fodiendo, a quo fossa. 1 Cf. GL. I 452, 14 (Jetractionis species sunt aecque quattuor. litterae, ut si detracta a littera pretor dicamus, ut Lucilius: 'pretor... fiat', cum debeat ae pronuntiari, praetor) 11 3 Cf. Plin. XXVIII 39 (religione muta tutatur et fascinus... infantium custos e. q. s.) f1 4 Cf. Liv. II 13, 1 (Scaevolae a clade dextrae manus cognomen inditum); Pint. Poplic. 17 ( 0xs' itrh2 s0c~v oXssg ticr Aatdv); Seneca contr. VITII 4 (non aliud Scaevolae Mucio cognomentum ledit e. q. s.); TG. s. v. 11 5sqq. Cf. Fest. 325a, 33 (scaevam volgus cjuidem et in bona et in mala re vocat: cum aiunt bonam et malam Kscaevam>) cumn Paulo 324,4 (6xaOXuv enim graece sinistrum dicitur); Serv. in Aen. II 3351; Non. 146, 1; Isid. X 253; TG. s. obscenus et scaevus 11 8 OIf. Feet. 198b, 33 (apud antiquos omnes fere obscena dicta sint, quac mali ominis habebantur); Serv. Dan. in Aen. IV 455 '1 9 (Cf. VI 76 11 11 sq. Cf. VI 81 11 14 sq. Cf. Fest. Pauli 112, 7; Cincius de re mil. apud Gell. XVI 4, 5; TG. s. frequentia et infrequens 11 19 Cf. Fest. Pautli 84, 7 (fodare fodere) et Ennius ibidem 336, 5 (Illyrii restant licis sybinisque fodentes: ubi Merula fodantes, recte iudice Mueltero aliisque) 1 suppl e test. Seal (quo duce e pro ae corr Popma) 11 2 obserrod I del Ald ded& 11 3 puerilis, sed 1 eraso turpicularels (sic separ et [ut in quare] add m. eadem) 11 4 ubonq - 5 sceua id 6 6 sq. df (ut saepe): dicuntur Laet I c1iudue qd sit dixi. ant Ian: si~cu>t dixi (VI 86. 91) <scaeua fieri> aui (aue v, aui Turn)? 11 7 6 id agreco 11 8 sq. scean.: corr Ald I sceufi: corr Mute omen J. of'i. turpe- qd unde iddf? ' det Miue I os mene qct extritti: corr Mue 11 10 sq. Cum ego codd. Plaut I ante hac I suppteta e Plauto I Feres, F m. 2 ff 12 canere: corr Vict 11 1313 quo desimi: corr Aug 11 14 ferr& qug: corr Ellis (fere quom Canal) 1I 15 -his I suppt Sp. 11 16 dicunto qde: e Plauto suppl Schoell duce Sp. I pretio (s. f. folii) ptantj (in. fotii), p ante t tineotis del: pretio facile Plautus idque exspectatur e v. 18 11 18 if 11 19 supplevimus (v. test.); et fossari Bergk duce v

Page  120 120 120 DE LINGVA LATINA 101 apud Ennium, (fr. tray. 393 B): 'voeibus concide, tfacimus et obrutus.' mussare dictum, quod muti non amplius quam. MU dicunt; a quo idem dicit id quod minimum est (inc. 10 V.2): 'neque, ut aiunt,,w6 facere audent.' 102 apud Pacuium (11,2 B): 'di monerint meliora atque amentiam 5 averruncassint Ktuam'. ab> asrertendo averruncare, ut dens qui in eis rebus praeest Averruncus. itaque at eo precari solent, ut pericula avertat. 103 in Aulularia (446): 'pipulo te differam ante aedis', id est convicio, declinatum a pi~p>atu pullorum. multa ab animalium, vocibus tralata lo in homisses, partim, qu~a>e sunt aperta, partim obseura;, perspiena ut Ennii (Ann. ~584VY7.2): 'animus cum pectore latrat.' Plauti (fab. inc. 11I): 'gannit odiosus omni totae familiae.' KCae>cilii (249 B): 'tantum rem-. dibalare ut pro nibli abuerit.' Lucilii (261 Xl.): 'haec inquama 2 Cf I-Pest. Pauli 144, 14; Don. in Ad. IT 1, 53 (mussitare enim proprie dissimulandi causa tacere est... vel a muto vel ab M quac est littera nimium. pressae vocis ac paene nullius e. q. s.); Non. 9, 16 et 427, 12; Serv. in Aen. XI 345 (mussare est obmurmurare et muto esse vicinum) et Serv. Dan. in Aen. XII 657 et additam. in Georg. IV 188; GL. 1,240, 8 (mu pro muttire...) et 28 ('mutmut non facere audet', ut apuci Apulcium. Platonicum. de proverbiis scriptum. est); Lact. Plac. in Theb. 111 92; schot. Bern. in Georg. IV 188; Isid. X 170; TG. s. mu et muss(it)o; v. Otto 'Sprichiv.' 230 16 Cf. Pest. Pauli 373, 4 (Pacuvius...id est avertissent); Non. 74, 21 (averruncare avertere e. q. s.); Puig. serm. ant. 51; TG. s. v. et averruncando et averruncassint mala 1 7 Cf. Geti. V 12, 14 (in istis autem dues, quos placari oportet, uti mala a nobis... amoliantur, Auruncus quoque habetur); TG. s. Averruncus et Auruncus 1 9 sqq. Cumn latinis quae infra composuimus c/I quae huc pertinent ex graecis tractatibus de vocibus animatiurn, quates curnt aii coinposuerunt turn Studemund in Anecd. var. a. 1886 p. 101-105; 284-290 19 sq. Cf. ad 13 et 121, 2; Non. 152, 3 (pipulo pro convicio. Plautus Aulularia); Pest. 253b 23; Pest. Pauti 212, 9; TG. s. pipulo et pipat(io) 11 12 Cf. Pest. Pauti 121, 11 (latrare Ennius pro poscere posuit); Suet. 250, 1 Beiff.; Anthot. tat. 762, 59 R.; TG. s. v. 1 13 Cf. Non. 450, 6 (Varro asinos rudere, canes gannire, pullos pipare dixit); Pest. 177a., 17; Pest. Pauli 99, 1; Suet. 250, 1 Beiff. (vulpium. gannire); Anthol. tat. 730, 4 et 762, 59 B. (vulpecula gannit); Don. in Ad. IV 2, 17; Isid. duff. 607; TG. s. v. 11 14 Cf. ad 121, 2; Quint. I 5,ý 72 (ne 'balare' qtiidem, aut 'hinnire' fortiter diceremus nisi iudicio vetustatis niterentur); ser. hist. Aug. Geta 5, 5 (agni balant... leones rugiunt... equi hinniunt, asini rudunt, tauri mugiunt); Suet. 249, 3 Beiff. (ovium. balare); Anthol. 1. 762,, 56 BR. (balat ovis); GL. 1274,24. 460, 1; VII 167, 13 (balatus Pxc 1; sid. I137, 14; Bhet. lat. min. 613, 31; TG. s. balatus, halo, belat 11 14 sq. Cif. ad 13; Anon. ad C. Ilerenn. IV c. 31 (imitationis hoc modo, ut maiores rudere Evagire add. E] et mugire... appellarunt); Non. 21, 20 et 51l, 14 (rudere... proprium funium, non asinorum. putant); Suet. 249, 1 Beiff. (asinorum. rudere vel oncare); Anthot. tat. 730, 1 (rugitum.... aselli); Pest. 265a,, 24 (rudentes... asini cum voces mittunt);_Serv. in Aen. VIIT 16. VIII 248; TG. s. ruditum. et rudo 1 Uocib; (supra i titteruta et add et del) facim; &: facimus Kmuss>et cod Turn (faci~to> musset L. ]Jlue; an: fac Kut>i in.?) 1 2 obrutil - ex obrutu'. I.(9v (sic) 1 4 (9y (sic cumn tineota) 11-0d-1 6 tuam. suppi e Paulo (meam. Non.) I ab add Turn I uertendo IJ91 7 ýcari 9 pipulo te hie Non., populo hic Plauti codd. 1 10 add Aid 11 11 partiq; 1 13 - (iliji.e orr Laet I tantui: tantam Scot (~recte ut vid) 1 14 dibalare (. casu ut vid)

Page  121 LIBER VII 101-10512 121 rudet ex rostris atque hei~u>litabit.' eiusdem. (1,275 il.): 'quanturn hin-nitum atque equitatuni.' minus aperta, ut Poreji ab lupo 104 ('cf. Biittner p. 56): 'volitare ululantis.' En~n>ii a vitulo ('Inc. 7 V.'): 'tibicina maxirno labore mugit.' eiusdem a bove (Ann. 58.2): ea 5 more[m] bovantes.' eiusdem. a leone (Ann. 0586 VT.2): 'pausam tfacere fremendi.' eiusdem ab Kha>edo (Ann. 531 V.2): cao dceu volvendus per Ka>ethera vagit.' t sueta Tfrendice frunde et fritinni suaviter.' Macci[us] in Casina (267) a fringuilla: 'quid fri[n]guttis? quid istuc tam cupide cupis?' t sues avoluerat (Suei frg. 7' Baehr., fr. corn. lo invent. IV R.) rita -f tradedeq. inreneq. in iudicium KA>esopi nee theatri trittiles.' In Colace ('Plauti frayrn. IV): 'nexum' Manilius (Bremer I-P. 26,) 105 2 Of. ad 120, 14; Varro Aboriginibus (3) apud Non. 156, ý21 (mugit bovis, ovis balat, equi hinniunt, gallina pipat); Suet. 249, 1 Reiff. (bourn mugfre, equorum hinnire); Ant/wi. lat. 76,2, 54 R. (taurus mugit, et celer hinnit equns); Non. 122, 12; GL. I1322, 17; VI 467, 18; VII 115, 14; Isid. duff. 607; TG. s. hinnit 1 3 Ctf Suet. 248, 1 Reiff. (luporuna ululare); Anthol. lat. 733, 16. 762, 52. 730, 4 B. (lupus ululat); Serv. in Aen. ITT 168. VI 257 (ululare et canum et furiarum est). in Buc. VIII 55; Serv. Dan. in Aen. IV 609 (cf. Lact. Plac. in Theb. I1328); Anthol. lat. 762,, 41 (ululant ululae); I1sid. XII 7, 38; TG. s. v. 1 4 Cf. ad 120, 13 el 121, 2; Quint. VIII 6, 31; Anthol. 1. 730,3 (bos mugitu); Isid. duff. 607; TG. S. xnugio, 51 sq. Cf. Non. 79, 5 (bount dictum a bourn mugitibus. Pacuvius.... Yarro, Parmenone); ilAst. Pauli 30, 4 (boare id est clamare a Graeco descendit); Serv. in Georg. III 223 (reboant... remugiunt. est autem graecum verbum. e. q. s.); TG. s. boat et bovantes I Cf. ad 1290, 13; Suet. 247, 5 Reiff. (leonum est fremere vel rugire); Serv. in Aen. IX 339 (quidam accipiunt 'mutum fremit' de leone); Non. 447, 11; Anthol. 1. 762, 60 B. (lynces fremunt); TG. s. v. 16 sq. Cf. Suet. 250,2 Beiff. (leporum vagire); Anthol. 1. 762,9 ý60 B. (lepores vagiunt); Isid. duff. 607 1 7 Cf. Fest. Pauli 91., 1.2; Non. 447, 14; Suet. 25,2, 2 Beiff. (merulorurn frendere vel zinziare); TG. s. friudlit merulusI Cf. ad 8; Varro Virgula divina (565) apud Non. 7,, 13 (et pullos peperit fritinientis); Suet. 254, 2 Beiff. (cicadarum fritinnire); Anthol. lat. 762, 35 B. (cicada fritinit); TG. s. fritamentum (vox merulae) et friti-nniunt 1 8 Cf. Fest. Pauli 90, 14 (fringilla avis dicta, quod frigore cantet et vigeat, unde et friguttire); Non. 7, 8 (frigere est et friguttire et fritinnire, sussilire cum sono... Plauitus Casina e. q. s.) et 308, 12; Fuig. de abstr. serm. 18; TG. s. v. 1 11 Cf. GL. I 239, 19 (tnit Naevius in Corollaria. significat autem, ut ait Plautus in quadarn 'crepitum polentarium', id est peditum); exe. ex cod'. Leid. ad I1238, 19 (tnit stupentis) 11 12 sqq. Cf' Fest. 165". 20 (nexum est, ut ait Gallus Aelius, quodcumque per aes et libram 'geritur) et 27 (nexum aes apuci antiquos dicebatur pecunia quae per nexum obligatur); Cie. de or. IIIT 159 (si res suum nornen et vocabulum proprium non habet, ut... nexum quod per libram agitur) et Top. 28; Gai I 119. III 167. 174. 1 e Non.I hejljtabit: corr e Nonio (heiulitanit) 11 2 sq. eqtatu- i m; aperiant.: corr Sp (aperta Au~g) 11 3 nolitare et 4 labbre (cf. ad 120, 14) 1 Enii 114 sq. aboue. clamore-: oorr Aid I fecere Rhol, facere <ore> Vahien 7 sq. uagyit 'sueta I Suet<i> a Viet, Suei a L. MueI frunde -&I frutinni suanit.: corr Mue (v. test.) 1 an: Suei a <merula> 'frendi ec frunde et fritinni s.'? (v. adn.)I us del MueI n del e P/auto (v. test.) 1 9 sqq. cupis. suesI Suei a BaehrensJ auoluerat. ita tradede q. Inreneq. Iniudiciii. Esopi. neetheatri tnittiles In colace. nexil. (ubi lac sign et Knexum> suppi Sp.) I Mamilius: corr Laet

Page  122 122 DE LINGVA LATINA scribit, omue quoi per libram et aes geritur, in quo sint mancipia. Mucius (Brerner Ip. 71), quae per aes et libram fiant ut oblige[n~tur, praeter quom mancipio dentur. hoc verius esse ipsum verbum ostendit, de quo qu<a>erit: nam id Ka>es[t] quod obligatur per libram neque suum fit, inde nexum dictum. liber qui suas operas in servitutem 5 pro pecunia quam debebat, dum solveret, nexus vocatur, ut ab aere obaeratus. hoe C. Poetelio Libone Visolo dictatore sublatum ne fleret, et omues qui bonam copiam iurarunt, ne essent nexi, dissoluti. 106 in Ca~sina> (206 sq.):'sine amet, sine quod lubet id faciat, quando tibi domi ni[c~hil delicuum est.' dictum ab eo, quod jdeliquandum 10 non sunt, ut turbida quae sunt deliquantur, ut liquida fiant. Aurelius (FTunai.p. 89) scribit delicuum esse ab liquido; Cla<u>dius (Funai. p. 97) ab eliquato. si quis alterutrum seqni mal[l]et, habebit auctorem. apud Atilium (frayrn. corn. ex inc. I.): 'per laetitiam liquitur 15 animus.' ab liquando liquitur fictum. 107 6. multa apud poetas reliqua esse verba quorum o.igines possint dici, non dubito, ut apud N<a>evium in KA>esioua (fr. trayg. 1 R.) mucro gladii 'liugula' a lingua; in Clastidio (fr. tray. praet. I R.) 'vitulautes' a Vitula; in Dolo corn. post 49 B.) 'caperrata fronte' a 20 6 Cf. de r. r. 117,9 (ibique Keil); TG. s. obaeratus 117 Cf. Liv. VIII 28 (ita nexi soluti cautumque in posterum, ne necterentur); Non. 57, 17 (nexum enim dicitur aptum et conligatum) 11 9 sqq. Cf. Pest. Pauli 73, 10 (deliquum apuc Plautum significat minus); TG. s. delictum et deliquium 11 13 Cf. GL. II 398, 3 (liquo liquas, unde eliquo cliquas); V 480,22 11 15 sq. Cf. Pest. Pauli 116,21 (liquitur labitur, fluit); GL. II 398, 10 (dicitur tamen et liquor liqueris.-. liquitur... pro pedetemptim dissolvitur); TG. s. v. 19 sq. Cf. Pest. Pauli 116, 12 (lingula per diminutionem linguae dicta; alias a similitudine linguae exsertae, ut in calceis e. q. s.); Augustin. d. dial. 11, 8 Cr. (ut mucronis nomine quae summa pars gladii est gladium vocamus); Gell. X 25, 3 (lingulam veteres dixisse gladiolum oblongum in speciem linguae factum, cuius meminit Naevius in tragoedia iesiona. versum Nacvii apposui e. q. s.); GL. I 104, 5; It 113, 17 (lingua lingula et per concisionem ligula); Isid. XIX 34, 13; TG. s. ligulati I Cf. Varro rer. div. 1. XV ap. Macr. TIII 2, 11 (vitulari... quoc Gracci caLavt(Etv vocant); ibid. ~ 13 sq. (Hyllus libro quem de dis composuit ait Vitulam vocari deam quae laetitiae praeest. Piso ait vitulam victoriam nominari e. q. s.); Jest. Pauli 369, 14 (vitulans laetans gaudio, ut pastu. Ennius e. q. s.); Non. 14, 15 (vitulantes veteres gau2 Mucius. I del Hluschke 11 3 it qua: corr HIusche I dent. j ostendi t (sic t sejparatum in marg,. casu ut vid) 11 4 querit.: quacritur v add et del Mommsen 5 dictu- liber 11 6 debebat.: debeat (debet Schwegler) dat Aug 7 -0. C popillio uocare sillo: corr Lachm duce Aug (Poetelio Visolo) 11 8 iurarN sed dissoluti v, sed soluti Miue 1 9 in casineb- (sic, sed - solito brevius) ebs sine. quod: corr Aid e Plauto I facias. 11 10 nihil domi Plautus I delicu-6. 11 11 (ut saepissime): sit v; an fuit velut si res quietae domi non sunt? I flant. ex sint. (a s. scr.) 11 13 sqq. del Laet I auctorb. pud 11 I8 sq. neui4- Jnesion6 itS gladii ljngula- Slingua.: A add Buecheler, mucro eorr Gr-oth 11 20 Vitula pro vitula Preller I Jndolo- (item mox Jndemetrio. et Jnnagidone- et Juromulo.) 1Icaprata

Page  123 LIBER VII 105-10912 123 caprae fronte; in Demetrio ('ibid) 'persibus' a perite: itaque sub hoc glossema 'callide' subseribunt (Funai. p. 113,); in Lampadione (fr. corn. post 60 B.) protinam' a protinus, continuitatem. significans; in Nagidone (ibid.) 'cLu~ci>datus' suavis, tametsi a magistris accepimus ma-nsuetum; 5 in Romulo (fr. trag. praet. II B) 'sponsus' contra sponsum rogatus; in Stigmatia ('fr. corn. 71 B) 'praebia' a praebendo, ut sit tutus, quod si~n>t remedia in collo pueris; in T[hleclhnico (ibid. post 93-B.) t 'conficiant' a con-ficto convenire dictum; in Tarentilla (ibid.) t 'pacui dum' 108 a luce ilinstre; in Tunicularia (fr. corn. 103 B.) 'exbolas aulas quassant', to quae ciciuntur, a graeco verbo lqzook) dictum; in bello Punico (53 sq. fr. poet. B. B.)'.nee satis sardare' ab serare dictum, id est aperire; lime etiam sera[el, qua remota fores panduntur. 7. sed quod vereor ne plures sint futuri qui de hoc genere me 109 quod nimium multa [re]scripserim reprehendant quam quod reliquerim. 15 quaedam. accusent, ideo potius iam reprimendum quam, procudendum puto esse volumen. nemo reprensus qui e segete ad spicilegium reliquit stipulam. quare institutis sex libris, quemadmodum. rebus latina dentes dixerunt... Naevius Lycurgo e. q. s.); Suet. Vitell. 2 (Vitellia quae multis locis pro numine coleretur); TG. s. v.I Cf. Fest. Pauli 48, 8 (caperatum rugosum a cornnuwn caprinorum similitudine dicitur); Non. 8,25 (caperrare... a caprorum frontibus crispis... Plautus Epidico... Varro Eumenidlibus..) Mart. Cap. V 509 (alucinari et cerritum et caperratum [sic codd. caperatum edd.J similiaque praetereuntes utemur his quae consuetudo recipiet); TG. s. v. et s. frontem caper~atam 1 sq. Cf. Fest. 217a,, 26 (t persicus peracutum significare videtur, ut Plautus..Naevius) et Fest. Pauli 336, 3 (sib-Ls callidus sive acutus) 1 3 Non. 376, 14: Varro etiam de lingua latina lib. VII vel protinarn vel protinus continuationem vel praeteritae vel futurae longitudinis dicit e. q. s.; cf. Fest. Pauli 226, 20 (protinam protinus. Terentius e. q. s.); Don. in Phorm. I14, 13 (protinus in pedes] protinam fuit et sic Nigidius legit); GL. I1211, 16; I11 58, 4. 6. 59, 7 1 4 Cf. Fest. Pauli 98., 18 (glucidatuna suave et incundum. Graeci enim y2lvxv6v dulcem dicunt) et 55, 11 (clucidatum Juice et suave dicebatur); TG. s. glucidatus (ijac') 1 5 Cf. VI 69. 70; TG. s. sponsus 116 Cf. Fest. 234a, 7 cum Paulo 235, 3 (praebia remedia); Fest. 238b., 32 (t praedia rursus Verrius vocari ait ea remedia... quod mala prohibeant); TG. s. praevius (praevia (pv2~axvrstov, ubi fortasse praebia latet) 1 11 sq. C~f. Fest. 322a, 24 cusm Paulo 323, 6 (sardare intellegere... Naevius belli Punici... quod bruti nec satis sardare quenut') itemque 25, 10 et 2821L, 27;- TG. s. sardo; GL. IV 543, 1 (sero quoci est claudo, unde sera dicta est); VII 291, 21. 310, 21; 11 532,, 6 (sero seras a sera obdita natum); V 481, 22. 486,,13 1 aperite (corr Urs) 1 4 Cauclacus: corr Seal 1 7 add Laet thechnico. Conficiant (confictant Ziurn,, unde mox invenire Buecheler: v. adn.) 8 sq. conficto. Conuenire dicta- Intarentilla. Pacui dfi aluce illustre Intunicularia exbolas p~r>a~el>ucidum Mue (v. adn.) I aulas (lineolis ex alilas corr) quas 1 sant. 10 sq. exbole:- corr Ald I dictfi Inbello punico. nec satis. sarrare (v. test. et adn.) an: satis <sardare pro> sarrare?I idS 1 serq.: corr ed. Ven. 1 14 rescripserint: corr Laet I qudnqud (priore- lineola del): quam quod AldI reljquerint 11 17 sqq. interposita librorum dispositione per quocirca ad quare redit oratio

Page  124 124 DE LINGYA LATINA LIBER VII 109. 110 momina essent imposita ad usum nostrum (e quis tris scripsi P[o]. Septumio qui mihi fuit qu~a>estor, tris tibi, quorum hic est tertius, priores de disciplina verborum originis, posteriores de verborum originibus, in illis, qui ante sunt, in primo volumine est quae dicantur, cur Erv~wo)loyix'i neque ars sit neque ea utilis sit, in secundo quae 5 sint, cur et ars ea sit et Kut>il[llis sit, in tertio quae forma et[h]ylio mologiae, in secundis tribus quos ad te misi item generatim discretis, primum in quo sunt origines verborum locorum et earum rerum quae in locis esse solent, secundum quibus vocabulis te<m>pora sint notata et eae res quae in temporibus fiunt, tertius hie, in quo a poetis item 10 sumpta ut illa quae dixi in duobus libris soluta oratione): quocirca quoniam omnis operis de lingua latina tris feci partis, primo quemadmodum. vocabula imposita essent rebus, secundo quemadmodum ea in casus declinarentur, tertio quemadmodum coniungerentur, prima parte perpetrata, ut secundam ordiri possim, huic libro faciam finem. 15 1 tres po septumio- (sed po lineolis induetum): corr Laet 11 2 hic, h e corr inter seribendurn 11 5 ethimologiceneq; ansit. 11 6sq. & illis: corr Turn ethimologie (irv~O2OyLXi S-p.) 11 8 uerbo4 lineolis del m. 1 f1 11 utilia: corr Vict soljta (sic)

Page  125 M. TERENTI VARRONIS DE LJNGVA LATINA LIBER VII EXPLICIT. INCIPIT LIBER VIII QUAE DICANTUR CUR NON SIT ANALOGIA LIBER I 1. quom oratio natura tripertita esset, ut superioribus libris 1 ostendi, cuius prima pars, quemadmodum vocabula rebus essent imposita, secunda, quo pacto de his declinata in discrimina ierint, tertia, ut ea inter se ratione coniuncta sententiam efferanat, prima parte ex5 posita de secunda incipiam 'hinc. ut propago omnis natura secunda, quod prius illud rectum, unde ea, sic declinata: itaque declinatur in verbis: rectum homo, obliquum hominis, quod declinatum a recto. de 2 huiusce multiplici natura discriminum orae sunt hae, cur et quo et quemadmodum in loquendo declinata sunt verba. de quibus duo prima io duabus causis percurram breviter, quod et tum, cum de copia verborum scribam, erit retractandum et quod de tribus tertium quod est habet suas permultas ac magnas partes. 1 Quom ratio (Q exornato, m rasura et litura obseurato): corr Laet I tripertita 11 3 ierunt.: corr Sciop (fierent et mox efferrent Sp., antea declinatu discrimina in-. ferens) II 6 sq. prius rectum seci Sp., ubi ante alteruin distinximus cum Canale 11 7 de s. scr. 11 8 orae multis suspectum, vix recte I <in> quo v 11 9 sqq. a verbis declinata 9 iba de qb; duo 'ma duab; extremo v. scrlptis usque ad et obliquo ('; 7) et minoribus litteris et angustioribus inter versus spatiis (maxime in extrema parte) et frequentius per compendia et in membrana scabra et scaipta (ad delendas lineas omint ductas ut vid) scripta sunt omnia; twut duo v. paginae extremi uocabulo uis... propositfi (p. 127, 6-8) cum solito more perseripti sint, insequens folium in utraque pagina mire sic perscriphtum est ut primum 18 v. hineis ductis sic V dein post v. vacuum 19 v. sic A decrescant accrescantque vocabulis saepe distractis, ita ut in priore pagina medium efficiant verba (p. 128, 1 sq) bulj declinaltus- Ut I In qua I do 1 mo 11 u I nus 1 seruus in posteriore verba (p. 128, 13) orian 1 tur I Par I tes I o 11 ra I tio I nis i; praeterea in altera parte folii per 4 v. extremos et marginem inferiorem pars ad ovi formam excisa est ante scripturam; denique folii 19 primi v. 2 ab eadem m. item distractis et lineis et vocabulis exhibent verba uerbi... & (p. 128, 17 sq.): post quae 39 v. in hac pagina 40 in sequentibus perrexit nitidior illa manus, de qua supra dixibmus

Page  126 126 DE LINGVA LATINA 3 2. declinatio inducta in sermones non solum latinos, sed omniuni horinum utili et necessaria de causa: nisi enim ita esset factum, neque di<s>cere tantum numerum verborum possemus (infinitae enim sunt naturae in quas ea declinantur) neque quae didicissemus, ex his, quae inter se rerum cognatio esset, appareret. at nunc ideo videmus, 5 quod simile est, quod propagatum t legium declinatum est, duo simul apparent, quodam modo eadem dici et non eodem tempore factun; ut si verbi gratia alterum horun diceretur Priamus, alterum <H>ecuba, nullam unitatem adsignificaret, quae apparet in lego et legi et in 4 Priamus Priamo. ut in hominibus quaedam sunt agnationes ac gen- jo tilitates, sic in verbis: ut enim ab <A>emilio homines orti <A>emulii ac gentiles, sic ab KA>emilii nomine declinatae voces in gentilitate nominali: ab eo enim, quod est impositum recto casu <A>emilius, orta <A>emilii, <A>emilium, KA>emilios, <A>emiliorum et sic reliquae 5 eiusdem quae sunt stirpis. duo igitur omnino verborum principia, 1 impositio Ket declinatio>, alterum ut fons, alterum ut rivus. impositicia nomina esse voluerunt quam paucissima, quo citius ediscere possent, declinata quam plurima, quo facilius omnes quibus ad usum 6 opus esse[n]t dicerent[nr]. ad illud genus, quod prius, historia opus est: nisi discend[end]o enim aliter id non pervenit ad nos; ad reli- 20 quum genus, quod posterius, ars: ad quam opus est paucis praeceptis quae sunt brevia. qua enim ratione in uno vocabulo declinare didiceris, in infinito numero nominum uti possis: itaque novis nominibus allati[u]s Kin> consuetudinem sine dubitatione eorum declinatus statim omnis dicit populus; etiam novicii servi empti in magna familia cito 25 omnium conservorum. Kn>omina recto casu accepto in reliquos obli7 quos declinant. qui s<i> non nuniquam offendunt, non est mirum: et enim illi qui primi nomina imposuerunt rebus fortasse an in quibusdam sint lapsi: voluis~se> enim putant singularis res notare, ut ex 15 sq. Cf. Dion. Thr. /25,3 U. (si'61 & cY~ o, zpcoro'rvzov catd aecywyov e. q. s.); GL. 1 323, 17 (sunt quaedam principalia, quae Graeci prototypa dicunt, ut fons mons villa schola hortus, ex his nascuntur derivativa, quae apud Graecos paragoga dicuntur, ut fontanus montanus e. q. s.) 2 utili, iii litt. fere evanidis 11 3 add Mue (4. v. 17) ii 5 apparer& 11 6 post q1uod propagatum dist Mue I legiu-; an (duce v): legi cum <de logo> declinatum? 10 sq. "iamo - (o ex i inter scribendun) I ad gentilitates: corr Sp. I homine Becker I 14 emilio2i I reliq (sic 4 ut saepius) 11 16 impositio seci Sp. 11 i8 6s; omnia (. dicerentur) Canal 11 19 n del Canal I dicerent ad illud genus.: corr ed. Ven. (discerent v) 11 20 descendendo: corr StephI id-i (non idfi) 11 24 allatj). suetudinb I1 26 odi s recto: corr Aug 11 27 sq. qs: corr Ald Ih nbiquR ofFendunt. Non e- mirai &-eni (et enim seimixit Christ) I illa: corr Aid I iposierx. 11 29 *Uoluis 1eni

Page  127 LIBER VIII 3-10 127 his in multitudine~m> declinaretur, ab homine homines; sic mares liberos voluisse notari, ut ex his feminae declinarentur, ut est ab Terentio Terentia; sic in recto casu quas imponerent voces, ut illine essent futurae quo declinarentur: sed haec in omnibus tenere nequisse, s quod et unae[t] dicuntur scopae et mas et femina aquila et recto et obliquo vocabulo vis. cur haec non tam si~n>t in culpa quam pu- s tant, pleraque solvere non difficile, sed nunc non necesse: non enim qui potuerint adsequi sed qui voluerint, ad hoc quod propositum refert, quod ni[c]hilo minus declinari potest ab eo quod imposiverunt 10 scopae scopa, quam si imposuissent scopa, ab eo scopae, sic alia. 3. causa, inquam, cur team ab impositis nominibus declinarint, 9 quam ostendi; sequitur, in quas voluerint [declinarint] declinari aut noluerint, ut generatim ac summatim item informem. duo enim genera verborum, unum fecundum, quod declinando multas ex se parit disis parilis formas, ut est lego legi[s] legam, sic alia, alterum genus sterile, quod ex se parit ni[c]hil, ut est et iam unixerat magis cur. quarum lo 5 Cf. v. 9; GL. I 169, 7 (vetustissimi... inveniuntur confudisse genera. ut hic et haec... aquila); IV 120, 6. 355, 18. 375, 24. 408, 14. 494,2; V 11, 9. 39, 19. 161, 7. 506, 5 6 Cf. GL. I 42, 14 (vis flia vis... vix vicis). 89, 14 (vis vero tantum singulariter declinatur, velut haec vis huius vis e. q. s.). 546, 33 (vis vis fia. et haec omnia crescunt genetivo exceptis his duobus vis et sus); II 249, 9 (haec vis huius vis, cuius plurale similiter vis tam Lucretius quam Sallustius protulerunt). 324, 9; IV 19, 20 (vis [scil. terminata]... nominativo plurali ves producto faciunt... excepto uno quod facit res nominativo plurali, haec vis huius vis hae vires. Lucretius tamen numero plurali hae vis et has vis) et 31, 1 (civis huius civis, haec vis huius vis et plurali hae vis, sicut Lucretius et Varro: nam hae vires numero semper plurali declinantur). 98, 19; VI 482, 11 jj 9 sq. Cf. Quint. I 5, 16 (scala tamen et scopa... non alio vitiosa sunt quam quod pluralia singulariter... efferuntur); Serv. in Georg. I 192 (scopae bigae); GL. I 33, 22 (scopae a'eog - dicimus tamen et scopa - scalae nxu4w). 93, 5 (scalae scopae). 328, 5 (scopae scalae). 549, 31 (hae scopae oc4og, hae scalae). 533, 12 (scopa); IV 195, 27 (scopae is). 376, 28 (scalae scopae). 393, 15 (scala quadriga scopa... barbarismus). 446, 15 (scalam scopam quadrigam et alia barbarismos esse); V 42, 26 (scopae dici debet, quia res quae de pluribus constat singularis esse non potest. sic scalae mappae quadrigae). 176, 28 (ideirco scopae, quoniam de multis constant virgis, numeri sunt pluralis. ideirco etiam scalae quadrigae e. q. s.). 290, 20 (quadriga scopa scala... barbarismi). 348, 10. 396, 5. 590, 18 (scalas et scopas negant grammatici pluraliter: sed consuetudo vicit); VII 289, 5 (et scopae et scalae.... semper pluralia, sed nostri scalam dixerunt); Aneed. Helv. 83, 34. 241, 18; TG. s. v. 1 16 Of. GL. III 65, 14 (primitiva quidem uniformia sunt nee regulam aliquam a similitudine vel collatione aliorum!possunt accipere, ut cras cur e. q. s.). 76, 18 (in r primitiva 'cur' et 'per' quando pro valde accipitur). 482, 16 ( iam' quae pars orationis est? adverbium... cuius speciei? primitivae) 20O 1 imultitudine declinaret11 3 irecto Iponerent 4 'ent futurq I q: quae v lobb; I1 5 % & una & dicuntur: corr Mue (et una~e> et <duae> A. Sp.; an: et <plures>? cf. ad p. 137, 8) 11 6 Ko>vis Sp. (v. test.) 117 difficile. Sed 1 9 nichilominus 11 1e (N ut saepissime); an: eamr <vocum multitudinem>? of. mox in quas (scil. voces) 12 secl Laet 1 13 summatim. Jtem 1 14 ferundcl: corr Bhol 1115 del Sp. I 16 etiam: seiunxirnus (cf. test. et 128, 8) 1 uixe rat: vix, cras v; an: vix, sat?

Page  128 128 1DE LINGVA LATINA rerum usus erat simplex, ibi etian vocabuli declinatus, ut in qua domo unus servus, uno servili opus nomine, in qua[m] multi, pluribus. igitur et in his rebus quae sunt nomina, quod discrimina vocis plura, propagines plures, et in his rebus quae copulae sunt ac iungunt[ur] verba, quod non opus fuit declinari in plura, fere singula sunt: uno 5 enim loro alligare possis vel hominem vel equum vel aliud quod, quicquid est quod cum altero potest colligari. sic quoc dicimus in loquendo "consul fuit Tullius et Antonius', eodem illo 'et' omuis binos consules colligare possumus, vel dicam amplius, omnia nomina, atque adeo etiam omnia verba, cum fulmentum ex una syllaba illud 'et'lo maneat unum. quare duce natura t si, qnae imposita essent vocabula rebus, ne ab omnibus his declina[n]tus putarent. 11 4. tquarum generum declinationes oriantur, partes orationis sunt duae, si item ut Dion in tris diviserimus partes res quae verbis significantur: unam quae adsignificat casus, alteram quae tempora, tertia~m> 15 quae neutrum. de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit: vo12 cabula et verba, ut homo et equus, et legit et currit. utriusque generis, et vocabuli et verbi, quaedam priora, quaedam posteriora; priora ut homo, scribit, posteriora ut doctus et docte: dicitur enim homo doctus et scribit docte. baec sequitur locus et tempus, quod neque homo 2o nec scribi<t> potest sine loco et tempore esse, ita ut nagis sit locus 16 sqq. Cf. Quint. I 4, 18 (veteres enim, quorum fuerunt Aristoteles quoque atque Theodectes, verba modo et nomina et convinetiones tradiderunt: videlicet quod in verbis vim sermonis, in nominibus materiam e. q. s. = Dionys. de comp. II et de vi Dernosth. XLVIII); GL. II 54, 5 (partes igitur sunt secundum dialeeticos duae, nomen et verbum, quia hae solae etiam per se coniunctao plenam faciunt orationem, alias autom partes syncategoremata, hoc est consignificantia appellabant); IV 428, 11; V 34, 23. 134, 9; VII 216, 6 adn.; Attgustin. cat. decem c. 1; Isid. I 6, 1; Plat. Soph. p. 262 (inter alia t'7roz o rpiXst et avaecozog pocv0Oxvst); Aristot. rhet. IIT 2 (01vzrcv 4' 3*vogatzcov xacxt i 9q 4 v W 206yog Grn'i6r4nxsv). Top. VI 11. z.4p. c. 2. 3 p. 16 Bk. ibique Amtmon. p. 45 B.; Diog. Laert. VI-I 59 (ubi &vAQozog et it~zrog exstamt simili ratione et yga'e( 2liyu). Of. Classen d. gr. gr. prim. 52 sqq., Lersch 'Sprachphilos. d. Alten' 118 sqq., Steintthal 'Gesch. d. Sprachw.' 2 263, HIeinicke de Quintil. S. Asciep. arte yranmm. p. 22 1 simplex, Ksimplex> Sciop 11 2 uno sor 1 ui Ij o post (sic): correxirnus (opust Sciop) plj multi pluribus (plj lineolis del et t cx j incohato inter scribendum) 11 3 rebus quo2t: corr Sp. (quarum Vertr, q-uoiusmodi Canal) 11 4 del M/ue ff 6 colligare Laet. c. al. f 17 Calligari., sod a post C lineola in o corr (fort. m. 2, sod C certe m. 1) 11 8 & f1 9 cillj gero (- s. o casu Ut vid) 11 10 ideo: corr Sciop I fuim en ff tune: corr Mite I sil laba f 11 duco natura. m. 1 ex dum. cenatur (m et ce lineolis del, ce add, ra ox r-: huius r- ductus extremus excedit a extrernain equaquam olim a cenatur separatam) I lacunosa haec:- v. adn. f1 12 sq. do cljnandus (1 x i): corr Laet pulltarent qua rum quorum Laet [ge]rerum Sp.: v. adn. I oriantur.: oriuntur Lact (ubi lenius dist Sp.) 11 14 dyon I Parfites, P ex p 11 16 unum I capus.: corr Lact (cassus Sp.: cf. ad 135, 11) 1 altorum I Tertia. ff 19 post doctus et (v. ad 125, 9) in marg m. 2 ut rid adscr hic error Ri paruus I et secl Canal

Page  129 LIBER YIII 10-17 129 homini coniunctus, tempus scriptioni. cum de his nomen sit primum 13 (prius enim nomen est quam verbum temporale et reliqua posterius quam nomen et verbum), prima igitur nomina: quare de eorum declinatione quam de verborum, ante dicam. 5 5. nomina declinantur ant in earum rerunm discrimina, quarum 14 nomina sunt, ut abý Terentius Terenti~a>, ant in earum extrinsecus, quarum ea nomina non sunt, ut ab equo equiso. in sua discrimina declinantur ant -propter ipsius rei naturam de quo dicitur ant propter illius Kusum> qui dicit. propter ipsius rei diserimina taut ab toto, 10 ut ab homine homunculus, ab capite capitulum; propter multitudinem, ut ab homine homines; ab eo quod a~ii dicunt cervices et id <H>ortensius in poeratis (fr. p. R._p. 3,25B) cervix. quae a parte dedlinata, 15 aut a corpore, ut a mamma mammosae, a manu manubria, ant ab animo, ut a prudentia prudens, ab ingenio ingeniosi. haec sine agitati15 onibus; at ubiv motus maiores, item ab animo, ut ab strenuitate et nobilitate strenui et nobiles, sic a pugnando et currendo pugiles et cursores. ut aliae declinationes ab animo, aliae a corpore, sic aliae quae extra hominem, ut pecuniosi, agrarii, quod foris pedunia et ager. 6. propter eorum qui dicunt usum declinati easus, uti is qui de 16 20 altero diceret, distinguere posset, cum vocaret, cum daret, cum accusaret, sic alia eiusdem <modi> discrimina, quae nos et Graecos ad declinandum duxerunt. sine controversia sunt t qui quae: quis vocetur, ut KI>ercules; quemadmodum vocetur, ut <H>ercule; quo vocetur, ut ad KI>erculem; a quo vocetur, ut ab <H>ercule; cui vocetur, 26 ut <H>ercnli; cuins vocetur, ut Kl>erculis. 7. propter ea verba qnae erant proinde ac cognomina, ut prudens, 17 10 Cf. GL. I 94,,4 (homo homunculus); II 10/2,3. 109,1; TG. s. v. I Cf. Non. 542, 23 (capitia capitum tegmina. Varro... haec et capitula appellavit) 11 11 sq. Cf. X 78; Quint. VIII 3, 35 (cervicem videtur iortensius primus dixisse: nam veteres pluraliter appellabant); I1sid. XI 1, 61; Serv. in Aen. IT 707. XI 496; TG. s. v. 11 14 Cf. Gell. IV 9, 12 (ingeniosus... ab ingenio) 15 16sq. Cf. V 94; GL. 1183, 18 (quae ex qualitate vel quantitate animi vel corporis vel extrinsecus forte evenientium trahuntur) 11 22 Cf. GL. I 154, 6 (casus sunt, ut quidam volunt, sex; ratione tamen sunt quinque, genetivus, dativus, aceusativus, vocativus, ablativus. nominativun enim optime casum esse noluerunt e. q. s.). 301, 35; 1I 184, 3. 185, 12; IV 433, 12. 534, 23; V 44,8. 170,,25. 181,ý35. 350,1 9; VIT 189,p22 2 sq. dist Mue uerbd. Teporale 11 6 add 1eitzenstein (cf. IX 55. 59) in ea res: corr Sp. 11 8 de qua Vertr 11 9 supplevimus (dicit Kusum> 1eitzenstein): cf v. 19 1 9 ab toto Kaut a parte. ab toto> v #(cf. adn.) 1I 11; db eo (d ex a) II 12 apte 1113 manuarii Sp. I dut (u ex b inter scribendum) ab 1165 sq. motus. malores Ite --db animoI mobilitate et mobiles Christ 11 19 dicuntur (ex dicunt inter scribendum) SUT.: eorr Vertr 11 21 e4d6: sufppl Mue 11 22 Sinq I q quq.: quinque Laet an: quinque Kapud illos, sex apud nos>?/v. adn.) 11 26 rpterea Uibavarro de ling. lat. 9

Page  130 130 DE LINGVA LATINA candidus, strenuus, quod in his praeterea sunt discrimina propter incrementum, quod maius aut minus in his esse potest, accessit declinationum genus, ut a candido candidius candidissimum sic a longo, divite, id genus aliis ut fieret. 18 quae in eas res quae extrinsecus declinantur, sunt ab equo equile, 5 ab ovibus ovile, sic alia (haec contraria illis quae supra [~ 15 s. f.] dicta, ut a pecunia peduniosus, ab urbe urbanus, ab atro atratus), ut nonnunquam ab homine locus, ab eo loco homo, ut ab Romulo Roma, 19 ab Roma Ronanus. aliquot modis declinata ea quae foris: nam aliter qui a maioribus suis, Laton~i>us et Priamidae, aliter quae <a> facto, io ut a praedando praeda, a merendo merces; sic alia sunt, quae circum ire non difficile; sed quod genus iam videtur et alia urgent, omitto. 20 8. in verborum genere quae tempora adsignificant, quod ea erant tria, praeteritum, praesens, futurum, declinatio facienda fuit triplex, ut ab saluto salutabam, salutabo; cum item personarum Anatura triplex i5 esset, qui loqueretur, <ad quem>, de quo, haec ab eodem verbo declinata, quae in copia verborum explicabuntur. 21 9. quoniam dictum de duobus, dealinatio[nibus] cur et in qua sit tfama, tertium quod reliuquitur, quemadmodum, nunc dicetur. declinationum genera sunt duo, voluntarium et naturale; voluntarium 20 est, quo<d> ut cuiusque tulit voluntas declinavit. sic tres cum emerunt Ephesi singulos servos, nonnunquam alius declinat nomen ab eo qui vendit, Artemidorus, atque Artemam appellat, alius a regione quod ibi emit, ab Ion<i>a Jona[m], alius quod Ephesi, Ephesium, sIC alius 22 ab alia aliqua re, ut visum est. contra naturalem declinationem dico, 25 quae non a singulorum oritur voluntate, sed a com~m>uni cousensu. itaque omnes impositis nominibus eorum item declinant casus atque eodem modo dicunt huius Artemidori et huius Iouis et huius Ephesi[s], 6 Cf. ~ 54. IX 50 11 8 Cf. V 144. IX 50 11 11 Of. Isid. XVIII 2, 8 (praeda a praedando) I Cf. V 44. 178 11 13 Ct: Aristot. top. 114. rhet. I3. 11; Diog. L. VII 141; Dion. Thr. 53, 1 Uhl., al. 11 16 Cf. Dion. Thr. 51, 3. 4 UhI. ibique adn. 52. 53 11 20 Cf. IX 34. X 15 11 22 Cf. Plat. Clratyl. 384 D.; Diod. Cyr. ap. Ammon. in Arist. z. 4p. 38, 18; Helladius ap. Phot. bib..279 p. 532b, 35; Don. in Andr. I 3,21 et Ad. I 1, 1 (cf. post Classeniurn d. yr. gr. pr. 211 et Lerschium I 42 sq. ~Reitzenstein 26, 5) 4 sq. fier& quq 1 9.b: ut ab Sp. 11 6 sq. dist Mie 11 10 laton;: Latoius Sp., fort. reete (Latoiius) 11 16 suppi Mue duce Laeto de quo hqc. b1 18 sq. duab; Jeclinationib;: corr Mue I qua sit forma v (cf. ad 127, 12) 1 fama. 11 19 sq. df deelinatiouii 11 21 quo. ut tres ci s. scr. 11 23 art6. idorus; an: Artemidoro? 11 24 emit ex emi add Laet I lona.: eorr ]ue 11 25 naturalM ex natura inter scribendun 11 26 acomuni 11 28 artS Idori.: Artemae Aug; an: <Artemae ut huius> ArtenidoriI ephesis-: corr Rhol (Ephesii Laet)

Page  131 LIBER VIII 17-2613 131 sic in casibus aliis. curn utrumque nonnunquarn accidat, et ut in 2.3 -voluntaria declinatione anirnadvertatur natura et in naturali voluntas, quae, cuiusmodi sint, aperientur infra (X 15 sq. 51); quod utraque declinatione alia fiunt sirnilia, alia, dissirnilia, de eo Graeci Latinique 6 (Funai. p. 118) libros fecerunt multos, partim curn a~ii putarent in loquendo ea verba sequi oportere, quae ab similibus sirniliter essent declinata, quas appellarunt a&va)oyt'ag, alii curn id neglegendum putarent ac potius sequendarn Kdis>sirnilitudi-nem, quae in consuetudine est, quarn vocarunt a&Kv>owpA~cev, curn, ut ego arhitror, utrurnque sit 10 nobis sequendurn, quod Kin> declinatione voluntaria sit anornalia, in naturali magis analogia. de quibus utriusque generis declinationibus 24 libros faciarn his ternos, piors tris de earurn declinationurn disciplina, posteriores de eius discipliuae propaginibus. de prioribus prirnus erit hic, quae contra sirnilitudinem declinationum dicautur, secundus, quae 15 contra dissirnilitudinem, tertius de sirnilitudinurn forma; de quibus quae expediero singulis tribus, turn de alteris totidern scribere ac dividere [incipirnus] incipiarn. 10. quod huinsce libri est dicere contra eos q-ui sirnilitudinem 2-0 sequuntur, quae est ut in aetate puer ad senern, Kpuella> ad anurn, 20 in verbis ut est scribo scribarn, [dico] dicarn prius contra universarn analogiam, dein turn de singulis partibus. a natura sermo~nis> incipiarn. 11. omnis oratio curn debeat dirigi ad utilitatern, ad quarnturn 26 denique pervenit, si est aperta et brevis (quae petirnus, quod obscurus 25 et longus, orator est odio), [et curn efficiat] aperta, ut intellegatur, 6 sqq. Geli. II125, 1 sqq.: in Latino sermone, sicut in Graeco, alii &valoyixi, sequendam putaverunt, alii &vcoltaxllav. a&mxloyeia est similium similis declinatio, quam quidam Latine proportionem vocant. &vropcdla est inaequalitas declinationum. consuetudinem sequens. duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille U'valoylav, hic a&vwIwallav defensitavit. M. Yarronis liber ad Ciceronem de lingua latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem, dominari ostendit; cf. Quint. I16,3; Cie. Tim. 4 s. f.; Mart. Cap. III1289 sq.; GL. I1116,30. 384, 15. 456,,5; IV 47,ý22. 435,15; V 47,13. 197,22. 353,19. 5397,21; VI 275,16; VII 12, 7; Isid. 128, 1; TG. s. v. 1151 Cf. X 2 1 24 Cf. Sext. Emp. adv. mathem. I ~ 184 sqq. (zer~g p~ v i~v rob 9cr~yovg &v'211nPpv osUEPta6g rEivtng irl ~~) Cie. d. inv. I116, 23; Eugr. in Fun. 12, 27 2 1 aijis cu- 1 3 aperient infra. quad 11 7 analogjias. (sic, curn lineola super primnum a post ji sequentis litterae ductum: quae fortasse I potius spectaverat) 8 sequend-a similitudiu6 (- inter da- nil significante: qualia infra saepius non notamus) 11 9 uocaZ.: nocaunt v (cf. test.) I A&)MACf'ArN.: corr Aid 11 13 posteriores. ex: corr 8p 1 16 experiero: corr iJue duce Aug 17 sq. Incipim; - Incipial qdl seci Sp. I huiusq 1 19 suppi Aid 11 20 - dico dicA PriusI seci Sp. 1 21 partib; anatura sermo IncipiA - (I ex i) 1 24 sq. obseuril & longj: corr Aid 1 25 sq. seci et suppi Boot 9*

Page  132 132 132 DE LJNGYA LATINA brevis, ut cito intellegatur, et Kcum efficiat> aperta~m> cousuetudo, brevem temperantia loquentis, et utrumque fieri possit sine analogia, ni[c]hil ea opus est. neque enim, utrum Herculi an Herculis clavam dici oporteat, si doceat analogia, cum utrnmque sit in consuetudine, non neglegeudum. [sunt], quod aeque sunt et brevi~a> et aperta. 5 27 12. praeterea quo[d]ius utilitatis causa quaeque res sit inventa, si ex ea quis icd sit consecutus, amplius ea~m> scrutari cum sit uPmium otiosi, et cum utilitatis causa verba ideo Sint imposita rebus ut ea~s> significent, si id consequimur una consuetudine, ni[c]hil prodest analogia. 10 28 13. accedit quod quaeonmque usus causa ad vitam Sint assumpta, in his j- 101 utilitatem qu~a>erere, non similitudi-nem: itaque in vestitu cum dissimillima sit virilis toga tunica~e>, muliebri~s> stola pallio, tamen inaequabilitatem hane sequimur ni[c]hulo minus. 29 14. in Ka>ediflciis, quom non xrideainus habere Kad> atrium zep't- 15 ar~v;,ov similitudinem et cubiculum ad equile, [quod] tamen propter utilitatem in his dissimilitudines potius quam similitudines sequimur: itaque et hiberna triclinia et Ka>estiva non item valvata ac fenestrata facimus. 30 15. quare cum, ut in vestitu Ka>edifieiis, sic in supellectile cibo 20 ceterisque omnibus quae usus Kcausa> ad vitam sunt assumpta dominetur inaequabilitas, in sernione quoque, qui est usus cansa constitutus, ea non repudianda. 31. 16. quod si quis duplicem putat esse summam, ad quas metas naturae sit perve-niendum in usu, utilitatis et elegantiae, quod non 25 solum vestiti esse volumus ut vitemus frigus, sed etiam ut videarnur westiti esse honeste, non domum habere ut simus in tecto et tuto Sol-am, quo[d] necessitas contruserit, sed etiam ubi voluptas retineri possit, non solum vasa ad vietum habilia, sed etiam figura bella atque 3 Cf. Plin, in GL. I1132,,17 (Herculi pro ilerculis... dici coeptum est Beck p. 5); Quint. I 5, 63 11 11 sq. Cf. Sext. Emp. adv. mathem. I ~ 193 sqq. (9zi newV~o)v 75E fv 6ZECO' TOV 7Q 6L5v0vO3vwvv6) lcPjdQ0v E'6Tvi xavo'v rO" g77 SaQazo6vt'ý'601at ZQO'g r&' g xa~'l) i13 Of. IX 48 1 & cito: corr Aid I v. ad 131, 25 apta 11 5 neglegendid Sunt q4 & breni & apta. 6 quod Ins: corr Mue post al. 1 7 corisecutus, u alt. e corr 1 8 otkjsi 9 add Vertr 11 11 a.ccidit: corr Aid 112 Ai: con~venit> A. SP.; an: iclonK eum> (v. 133,2 et test.) vel bonum? 11 13 e add LaetI muliebri- Stola: corr Guperus 1 14 sq. seqtI nichil 0min; Inedifiojis.- qj (quom Mue duce Sp.) I add Sp. 16 1 sq. TThPHCThAON': corr Viet qift: seci Miue 17 secjuam~ 20 & in: corr Steph edifiefis.I 21 sq. 2 suppi Sp. (usu Rhol)I dfiet 24 mqtas j 28 qdI: corr quidam apud Aug I retinere Mue

Page  133 LIBER VIII 26-3413 133 ab artifice * ****, qnod alind homini, aliud huma-nitati satis est; quodvis sitienti homini poculum. idone-um., inmanitati Kni>si-- helium parum; sed cum discessum. e~s>t ab utilitate ad voluptatem, tamen in eo ex dissimilitudine plus voluptatis quam ex similitudine s~a'\epe 5 capitur: quo nomine et gemina conclavia dissimiliter poliunt et lectos.32 non omnis paris magnitudine ac figura faciunt. quod <si> esse[nlt analogia petenda supellectili, omnis lectos haberemus domi ad unam formam et aut cum fuicro ant sine eo, nee cum ad tricliniarem. gradnm, non item ad cubicularem; neque potius delectaremur supellectile io distincta quae esset ex ebore * rebus disparibus figuris quam grabattis, qui &va )ýO6yov ad similem. formam, plerumque eadem materia fiunt. quare aut negandum. nobis disparia esse iucunda ant, quoniam necesse est confiteri, dicendum 'verbornm dissimilitudine~m>, quae sit in consuetudine[m], non esse vitandam. 15 17. quod si analogia sequenda est nobis, ant ea observanda est 83 qnae est in consuetudine ant quae non est. si ea quae est sequenda est, praeceptis ui[c]hil opus est, quod, cum consuetudinem sequemur, ea 1105 seqnetnr; si qnae non est in consuetudine, qu~a>eremns: ut quisque duo verba in quattuor formis finxeri[n]t sim-iliter, qnamvis 2o haec nolemus, tamen erunt sequenda, ni j- Jnppiti, Marspitrem. quas si quis servet analogias, pro insano sit reprehendendus. non ergo ea est sequenda. 18. quod si oportet id es~se>, ut a similibus similiter omnia 34 declinentur verba, seqnitur, ut ab dissimilibus dissimilia debeant fingi, 13 Cf. IX 47 1 17 Cf. Ptolem. iPindar. ap. Sext. Emp. adv. math. I ~.202; SteinthalIf112 137 sq.; Reitzenstein p. 48 adn. 1 20 Cf. VII1-49. IX 75. 77. X 65; Quint. I16, 25 (qnaedam. a priniis statim. positionibus tota mutentur, ut Juppiter); Gell. V 12,p 5; Varro (sat. Menipp. 582) apud Tertull. apol. 14, ad nat. I 10 (loves sive Juppiteres [iupitres codd. plerique] dicendum. est); GL. I1309,,16. 22; II 229,98; IV 8,99. 17,ý7. 490,,5; }V 45,23. 172,21. 186,12. 187,9; VT 473, 1; Isid. I 7, 33; adde Sext. Emp. adv. math. I ~ 195 (ro pztv y&8 v1 rqg l* TC,'cog 0' Zsi'F4'bG 0ýnr Va!; zayi'ag Q4s6~&Zn, g ~Znv, ZiýVcc. 6q... S6 vi)g Zsco *g 6O ZSo I'g UE-v nal ZST XxLZE'a.... ~o'vo[6V &6aqp~g 0,4186 xc yEilo~ro~,g24 kb.R QoexO~Z c tov sivcat oxsi) 1 artifice. qd c. lac. 4 fere litt. (cf. v. 10); <facta> Sp.; an:- <pretiose caelata>? 11 2 Quoduis (o ex d et d ex i inter scribendum) sitientj", poculum. Itomini I add Aid 1 3 & ab 11 0' pollent: corr Koeler 6 orhais I -nt:.s'uppI et del Laet 11 7 sqq. o M'sJ verba haberem... tricljni sujpaa6 distineta quý ab eadem m. in prirno pag. v. postea add ut vid: unde etiam 41 v. sunt in hac pag., Scilicet ex dispartito scribendi negotio (v. s.) 11 10 ebore reb; c. lac. 4 fere litt.: cf. v. 1; <testudine aliis> ex IX 47 Sp.,aiis c. Laeto 1 11 grabatis vI analogon: corr ]Jue (cf. X 2) 11 14 Jn6suetudin6 11 18 querem;. 1 19 fiuxerunt.: corr Vertr 11 20 nolem.;: nolimus Sp. I iuppitj mars pitr6. IJuppit~r>i Sp., de <luppiter Mfarspiter> Iuppit<r>i Marspitri cogitans; an: Iuppite<r Marspiter Iuppitrem> Marspitrem? 1 23 id 6: corr Canal duce Mue (ita esse) 11 24 ab his similib;

Page  134 134 134 DE LJNGYA LATINA quod non fit: nam et Kab> similibus alia fiunt similia~, alia dissimilia, et ab dissimilibus partim similia partim dissirn-ilia. ab similibus simihia, ut a bono et malo bonum inalumi; ab similibus dissimilia, ut ab lupus lepus lupo lepori. eontra[ria] ab dissimilibus dissimilia, ut Priamus Paris, Priamo Pani; ab dissimilibus similia, ut Jup~p>iter 6 365 oY1s, lovi ovi. eo jam. magis t analogias dissimilia finguntur, sed etiam ab [h]isdem vocabulis dissimilia neque a dissimilibus similia, sed etiam eadem. ab [h]isdem vocabulis dissimilia fingi apparet, quod, cum duae sint Albae, ab una dicuntur Albani, ab altera Albenses; cum trinae fuerint Athenae, ab una dicti Atheuae~i>, ab altera Athe- lo 36 naiis, a tertia Athen~a>eopolitae. sic ex diversis verbis multa facta in declinando inveniuntur eadem, ut cum dico ab Saturni Lua Luam, et ab so1vendo [ab]luo [ab]luam. omnia fere nostra Kn>omina [hilvirilia et muliebria multitudinis cum recto casu fiunt dissimilia, ea~de>m Kin> dand~i>: dissimilia, ut mares Terentiei, feminae Terentia~e>, eadem in 5 dandi, vireis Terentieis et mulieribus Terentieis. dissimile Plautus et Plautius et co~m>mune, ut huivs Plauti et Marei. 3 sq. Cf. Sext. Emp. adv. gramm. 1237 (za' oz a r& ncg 594*&8Cg zws6 &vcfloyu Ov nc X( ~otw roiabrcXT, va& r&'4XCyi'Ovg 6vopohdg rE aiOt'X Uvcao'YCOG6xrn~avti ývracetodov 2eg4 ~ ig &tevg XX2~Xar7 1eEw XdQ7rog xc~rov); Quint. I 6, 12 (cum deprehensum est lepus et lupus similia positione quantum casibus numerisque dissentiant); GL. IT 135, 10; ITV 435, 21; V 48,4. 198,20; Isid. I ý28,2 1 9 Cf. ~ 56. 80. X 44; Quint. I16, 15 (quid... quod tota positionis eiusdem in diversos flexus exeunt? cum Alba faciat Albanos et Albensis); GL. 1106, 1 (Albani dicuntur ab Alba, Albenses autem ab Alba Fucente. cuins rei causam Varro ait esse, quod analogia in naturalibus nominibus tanturn servatur, in voluntariis vero neglegitur e. q. s.); V 144, 19 (ait sic Caesar in libris analogiac 'duae sunt Albae, alia ista quam novimus in jt Aricia [Marsia Keil] et alia hie in Italia. volentes Romani discretionem facere, istos Albanos dixerunt, illos Albenses... Plinius Secundus negat et ait sic 'indifferenter haec inveniuntur' e. q. S.) [sed cf. N. H. 111 106: Albensium Alba ad Fucinum lacum]; Appian. Ifannib. 39 (lg iijv Alflc1e'6T 6v'yXJPt6L )Alf3n6'aicavr iog xarloohv) 1 10 Cf. vit. Arati p. 77 Maass (ýIAnvvt1112 Cf. Gell. XIII 23, 2 (Luam. Saturni); Serv. Dan. in Aen. 111 139 (tam Saturno quam Lu[n]ae); ad VI 11 11 17 Cf. Varro de cornoediis Plautinis IT apud Gell. 1113, 10 (Plautium fuisse quempiam poetama comoediarum. quoniam fabulae <eae> Plauti inscriptae forent acceptas esse quasi Plautinas, cum essent... a Plautio Plautianae); adds Plin. N. IH. XXXV 115, ubi Plautius Marcus se nominat in epigr. 1-Nit & similib;: corr Sp. (<a> v) I inter fiunt et similia litt. fi et ser. et del. m. 1 3 a bono & malo - bonfl mahl. -f1 4 Zbtraria -115 Jupiti 116- lobi. ava)loymxCo Laet, post quarn vocem lac sign iJue (Knon solum a similibus>) 7 del Last 11 8 ead6 ab hisd6 1 9 aluu 11 10 sq. una ex nuna athen9.: corr Laet; an: Athenae~oe>? ( athena ius.(unds Athenaeis Julus) Iatheneopolitý - f112 ba ex lui 13 & ab solue-ndo. abluo abluA. delevimus duce Susrdsioeo (alterurn c. Aug) omia I-0mia: corr Sp. I liberalia: corr Seal 11 14 sq. multitudinis, 1 ex t inter scribendurnI ei dant: corr Sp. duces Last (cum dandi) et Mus (c. d. Keadem>)I femina e- terentia.: corr LastI eadj 11 16 uireis (sic: e ex j et i ex s inter scribsndum; uiris in marg)

Page  135 LIBER VIII 34- 42 135 19. denique si est analogia, quod in multis verbis e~s>t simili- 37 tudo verborum, sequitur, quod in pluribus est dissimilitudo, ut non sit in sermone sequenda analogia. 20. postremo, si est in oratione, ant in omnibus eius partibus 38. est ant in aliqua [esse parum et]: in omnibus non est, in aliqua esse parum est, ut album esse <A>ethiopa[m] non satis est quod habet eandidos dentes: non est ergo analogia. 21. cum ab similibus verbis quae declinantur similia fore polli- 39 ceantur qui analogias esse dicunt, et cum simile [lae]tnm denique 10 dicant esse verbo verbum, ex eodem si[t] genere eadem figura transitum de cassn in cassum similiter ostendi possit, qui haec dicunt utrumque ignorant, et in quo loco similitudo debeat esse, et quemadmodum speotari soleat, simile sit neene. qnae cum ignorant, sequitur ut, oum analogiam dicere non possint, seqni Knon> debeamus. 15 qu<a>ero enim, verbum utrum dicant vocem quae ex syllabis est flota, 40 eam quam audimns, an quod ea signifficat, quam intellegimus, an ntrumque. si vox voci esse debet similis, ni[c]hil refert, quod signifloat mas an femina sit, et utrum nomen an vocabulum sit, qnod illi interesse dicunt. sin illud quod significatur debet esse simile, Diona 41 20 et Theona quos dicunt esse p~a>ene ipsi geminos, inveniuntur esse dissimiles, si alter erit puer, alter senex, ant unus albus et alter KA>ethiops, item aliqua re alia dissimile<s>. sin ex [ex] utraque parte debet verbum esse simile, non cito invenietur qui<n> in altera utra re claudicet, nec Perpenna et Alf[a]en<a> erit simile, quod alterum 25 nomen virum, alterum mulierem significat. quare quoniam ubi similitudo esse debeat nequeunt ostendere, impudentes sunt qui dicunt esse analogias. 22. alterum illud quod dixi, quemadmodum simile [exl]s>pectari 42 4 sqq. Cf. Sext. nimp. adv. mathem. I ~ 221 sqq. (~ 224: cWM za'vva jdv ox 9Z81kn~vefc46Cv v. &qcc y&9 krb v. i. 1 (YE a TLV(X, 7t0~gvI' OVCWl a - O'0L" probov en; oi 7&Q Jit rw4 ovjitflEflxsv 6vo'pa ito roo xal ~z6&dv) 11 19 sqq. Cf. ~ 41. IX 42; cf. Jcov 9J'ov in exemplis coniunctos ut apud alios ita apud Apoll. de constr. IV p 316, 16 sq. Bk. praeter eos locos innumeros ubi alterum nomen exstat) 11 22 Iaeo Ohrysipjpum redolent: cf. Wilmanns p. 7 et Uhlig Dion. Tlhr. p. LXXX VI I Cf. IX 42; Iuv. 1123 (derideat Aethiopem albus); Apoll. de constr. Ip. 31, 10. 17 Uhl. ([TQ'pwov] iicx ' ) gnlesvx6) 11 24 sq. Cf. ~ 81. IX 41. X 27; Quint. I 4, 24 (quac femina positione mares... significant, qualia, sunt Murena). 5, 54 4 ant suprascr. super & et & lineola del 1 5 at in o- Canal, ubi etiam et seclusimus 11 6 del Miue (p. 304) 11 7sq. analogia cd 9 simili ltd II 10sq. dicantes se: corr Sp. I del Sp. I transitil De cassu Jncassi 14 an: <de> analogia[m] dicere (cf. 136, 8) vel analogiam efficere? I suppl Vertr 18 illý: corr Laet 11 20 & theona(non et atheona) 1122 ex 11 ex 11 23 q: corr ed Ven 24 add Laet if26 imprudentes v (cf. IX 43) 11 28 del Vict

Page  136 136 DE LINGVA LATINA oporteret, ignorare apparet ex eorum praecepto, quod dicunt, cum transierit e nominandi casibus in eos quos appellant vocandi, tum denique posse dici rectos esse similis aut dissimilis: esset enim ut si quis, Menaechmos geminos cum videat, dicat non posse iudicare similesne sint, nisi qui ex his sint nati considerarit num discrepent inter se. s 43 ni[c]hil, inquam, quo magis minusve sit simile quod conferas cum altero, ad iudicandum extrinsecus oportet sumi. quare cum ignor[ar]ent, quemadmodum similitudo debeat sumi, de analogia dicere non possunt. haec apertius dixissem, nisi brevius eo nune mallem, quod infra (X 3 sqq. 10 sgq.) sunt planius usurpanda. quare quod ad universam lo naturam verborum attinet, haec attigisse modo satis est. 44 23. quod ad partis singulas orationis, deinceps dicam. quoius quoniam sunt divisiones plures, nunc ponam potissimum eam qua dividitur oratio secundum naturam in quattuor partis: in eam quae habet casus et quae habet <tempora et quae habet> neutrum et in 15 qua est utrumque. has vocant quidam appellandi, dicendi, adminiculandi, iungendi. appellandi dicitur ut homo et Nestor, dicendi ut scribo 45 et lego, iungendi ut que, adminiculandi ut docte et commode. appellandi partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam provocabula qu<a>e sunt ut quis, qu<a>e; <vocabula> ut scutum, [ut] gladium; 20 nomina ut Romulus, Remus; pronomina ut hie, h~a>ec. duo media dicuntur nominatus; prima et extrema articuli. primum genus est infinitum, secundum ut infinitum, tertium ut effinitum, quartum finitum. 46 haec singulatim triplicia esse debent quod sexum, multitudinem, casum: sexum, utrum virile an muliebre an neutrum sit, ut doctus docta 25 doctum; multitudinem, unum an plura significet, ut hic, hi, h~a>ec; 1 Cf. IX 43 11 15 Cf. VI 36. X 17. IX 31. frg. 96 W. 1 16 sq. Cf. Quint. 14, 18 sqq.; GL. II 551, 18 (ex Ammonio ad Arist. de interpr. p. 11, 1sqq. B.: quibusdam philosophis placuit nomen et verbum solas esse partis orationis, cetera vero adminicula vel iuncturas earum e. q. s.); IV 428, 7; V 10, 6 11 17 sq. Cf. Quint. I 5, 2 (una pars orationis 'lego scribo'); Apoll. de constr. II p. 42, 2 Uhil. (c1 &'v#9cozog la'drow) I1120 Cf. Diog. Laert. VII 57 sq.; Apoll. de pron. 48 (v. Schoemann 'Bedeth.' 79; Wilnzanns 11) 11 22 Cf. frg. 99 W. 1 igorare I verba praecepto... considerarit- Nune (cf. v. 5) tribus v paulo arctioribus ineunte pag. scripta sunt, unde etiam in hac sunt v. 41 11 4 Me hech mos 11 5 q ante nisi q lineola del I considerarit. Nune discrepat: corr Aug 1 u simile oQ I cil s. ser. 7 iudicand. j- sumi. (cf. 142,920) del Rhol; an: ignora[re]nt? cf. 135, 13 11 13 - Jd.: corr Lachm 11 14 secdia. Ut naturam: corr Lachm I Inii5 116 qd6: corr Laet 1117 ante lungendi (I ex i) lineolis del dicend(i) iungendi adminiculandi trai Mue il 18.utq;.: ut <et et> que Mue; an: ut que <et ve>? I1 20 qsq; -: corn Aug I suppl Laet I seel Bent; an: et? 1 21 hee, h ex e incohata ut vid (certe non ex n) 11 22 nomina tus 11 23 tertium ut finitum Aug I 24 qd: quo<a>d v, quod <ad> Sp. 11 26 haec, <hae> Mue

Page  137 LIBER VIII 42-61 137 casum, utru m recto sit, ut Marcus, an obliquo, ut Marco, an com~m>uni, ut Iovis. 24. his di~s>cretis partibus singulas perspice, quo facilius nus- 47 quam esse analogias quas sequi debeamus videas. nempe esse opor5 tebat vocis formas ternas, ut in hoc humanus humana humanum, sed habent quaedam binas, ut cervus cerva, qu<a>edam singulas, ut aper, et sic multa. non ergo est in huiusceniodi generibus analogia. 25. et in multitudine ut unum significat pater, plures patres, 48 sic omnia debuerunt esse bina. sed et singularia solum sunt multa, lo ut cicer, siser (nemo enim dicit cicera, sisera) et multitudinis sunt, ut salinae (non enim ab his singulari specie dicitur salina) et balnea<e>. neque ab eo quod dicunt balneum habet multitudinis consuetudo: nar quod est ut praedium balneum, debuerunt esse plura, ut praedia halnea, quod non est: non est ergo in his quoque analogia. 15 26. alia casus Lalia casus] habent et rectos et obliquos, alia rectos 49 solum, alia modo obliquos habent: utrosque ut Juno, Junonis, rectos modo ut Jupiter, Maspiter, obliquos solum ut Jovis, Joven: non ergo in his est analogia. 27. nunc videamus in illa quadripertita. primum si esset ana- 60 20 logia, ut in infeineiteis articulis, ut est quis quem quoius, sic diceretur quac quam <qua>ius; et ut est quis quoi, sic diceretur qua quae: nam est proportione simile: ut deae bonae quae, sic dea bona qua[e] est, et ut est quem quis, sic quos ques. quare quod nunc dicitur qui homines, dici oportuit ques. 25 28. pr<a>eterea ut est ab [h]is Kei>, sic ab ea eae diceretur, quod 61 6 Cf. GL. II 233, 12 (aper apri cuius femininum veteres protulerunt apra, ut Plinius) il 9 sq. Cf. IX 63; X 54; GL. I 34, 26 (semper singularia... hoc cicer) 328, 20. 550,29 et 32,,14 (siser &yLto6E'Xtvov); Mart. Cap. 1112 98 (cicer... in numero singulari); TG. s. v. ii 11 Cf. GL. 133, 23 (salinae 41mcd). 549, 31 (hae salinae 'lo#wa) I 11 sq. Cf. IX 68; GL. I 99, 3 (balneum veteres dixerunt... in privatis. in publicis autem feminini generis et quidem numero semper plurali e. q. s.). 327, 7; IV 375, 31. 431, 29. 195, 26; V.162,23. 345,12. 426,23. 572,16; VII 108,7. 265,15; Non. 194, 7; TG. s. balneum 11 17 Cf. ad VIII 33 ibique adnotata 11 20 Cf.136,2311 24 Cf. GL. I 91, 16. 133,2. 158,21. 558,14; III 9, 13; IV 502, 13. 546, 36; Fest. 261',23; Serv. in Aen. 1 95 2 ovis Sp., recte ut vid (cf. ~ 49) 11 3 decretis: corr Aug I singula' (' pallidiore, ut alia, sed ead. i.) 11 6 hab& quqda 11 8 duo lineolis del et plures s. ser. 9 debuerint 11 10 9.11 11 distinximus 11 14 q~j s. scr. 11 16 Olia casus. alia casus IL 16 habent. Utrosq; (.habent utrosque v) 11 19 in seel Sciop I quadriptita primli IL 20 infej nej- tejs: corr Sp. i -quO: sec Sp. I - cuius- 11 21 sqq. quae quauis (nequaquam ox quaius): corr Aug (quam seel Sp.) est a quis- cui: corr Aug qua qupna e -.portione I sit: corr Sp. I qu e.: corr Scio 1 qu6 qs. ex quinis. (6 ox i et q ox u, del alt. i) 11 24 lomines ox hominis 11 25 e ab his.: del et ei add Laet

Page  138 138 1DE LINGVA LATINA nune dicitur ei; pronuntiaretur ut in iis viris, sic es mulieribus, et ut est in rectis casibus <is> ea [id], in obliquis esset- eius eaius; nunle non modo in virili sicut in muliebri dicitur eius, sed etiam in nentris articulis, ut eius viri, eius mulieris, eius pabuli, cum discriminentur in rectis casibus is ea id. de hoc genere parcius tetigi, quod librarios 5 haec sp~in>onsiora indiligentius elaturos putavi. 52 29. de nominatibus qui accedunt proximne ad Kin>fnitam naturam articulorum atque appellantur vocabula, ut homo equus, eorum declinationum. genera sunt quattuor: unum nominandi, ut ab equo equile, alterum casuale, ut ab equo equum, tertium augendi, ut ab albo lo 53 albius, quartum minuendi, ut cista cistula. primum genus, ut dixi, id est, cum Kab> aliqua parte orationis declinata sunt recto casu vocabula[m], ut a balneis balneator. hoc fere triplices habet radices, quod et a vocabulo oritur, ut a venatore uenabulum, et a nomine, ut a Tibure Tiburs, et a verbo, ut a currendo cursor. in nullo horum ana-15 logiam servari videbis. 54 30. primum cum dicatur ut ab ove et sue ovile et suile, sic a hove bovile non dicitur; et cum simile sit avis et ovis, nequo dicitur ut ab ave aviarium Kab ove oviarium, neque ut> ab ove ovile ab ave avile, et cum debuerit esse ut a cubatione cubiculum sic a sessione 20 65 sediculum, non est. quoniam taberna, ubi venit vinum, a vino vinaria, a creta cretaria, ab unguento unguentaria dicitur, 'vh )a6gy[t]ov si essent vocabula, ubi caro venit, carnaria, ubi pelles, pelliaria, ubi calcei, calcearia diceretur, non laniena ac pellesuina et sutrina. et sicut est ab uno uni, ab tribus trini, a quattuor quadrini, sic a duobus 2.5 8 Cf. A~poll. de con2str. I p. 40, 10 et 11 p. 06, 3 Uhli. (E'zi rov- VzriOS t aoiWog) 11 10 Cf. Aristot. rhet. 1112 s. f.; Dion. Thr. 27sq. U.; GL. 1324 sq., al. 15 Cf. IX 34; GL. I 1131, 24 (Tiburtum Tiburs). 134, 1 (Tiburtis pro Tiburs teste Capro); Serv. in Aen IX 358 (Tiburti... ant... dativus ab appellativo veniens hic Tiburs aut... filio Tiburti ab co cuod est hic Tiburtus) et VII 670 11 I8 GL. I 104, 28: bovile vetat dici Varro ad Ciceronem VIII et ipso semper bubile [sic Hue coil. r. r. T1 3, 1 buuile cod.] licit; sed Cato de abrogandis legibus bovile [sic vulg. buuile cod.; de sed Ket> cogitat Keil] dixit 11 19 Cf. Serv. in Georg. 11430 Isid. XVII 6, 9 (cf XIV 8, 32); TG. s. aviarium I1 20 sq. Cf. Fest. Pauli 336, 6 (sediculum sedile) 11 25 Cf. GL. HI 126,23. II 112, 18 (binae pro biunae) 1 Ket> pronuntiaretur C. F. W. Hue I In his niris I e~ai>s A. Sp. duce Aug mulierib;. 11 2 ea! id! In (!. ex -, nequaquam traiciendi signa. sunt) I add et del Mue ealus (ut saepe) 6 add Vict (spinosiora) I indulgentius: corr Sciop II 7 nominatiuis: corr Sp. qug I add Aug (cf. ~ 45. 80) II 12 sq. add Sp. I nocabuhi. ut: corr Aid 11 14 sq. atibura: corr Laet I tibur. Sed uerbo et 11 16 seruare 11 17 ab one cx a boue I ouille et suille 11 19 suppl lJMue 20 nuile ex auele (e lineola del, i s. scr.) sit. a 11 21 ii A61 uen& 11 22 analogjon (analogon Sp.) 23 'eent cx e& inter scribendumn

Page  139 LIBER VIII 51-69 139 duini, non bini diceretur; nec non ut quadrigae trigae, sic potius duigae quam. bigae. permulta sunt huiusce generis, quae quoniam admonitus perspicere potest, omitto. 31. vocabula quae ab nominibus oriuntur, si ab similibus nomini- 56 6 bus similia esse debent, dicemus, quonian gemina sunt Parma Alba Roma, j-Parmeuses; aut quoniam est similis Roma Nola Parma, dicemus ut Romani Nolani sic Parmani; et a Pergamo, ab Ilio similiter Pergamenus Ilienus; aut ut Ilius [unus] et Ilia mas et femina, sic Pergamus et Pergama vir et mulier; et quoniam similia nomina sunt io Asia Libya, dicemus Asiaticos et Libyaticos homines. 32. quae vocabula dicuntur a verbis, fiunt ut a scribendo scriptor, 57 a legendo lector, laec quoque non servare similitudinem licet videre ex his: cum similiter licatur ut ab amanco amator, ab salutando salutator, a cantando cantator, et cum dicatur lassus sum metendo ns ferendo, ex his vocabula non reddunt proportionem, quo~niam> non fit ut messor fertor. multa sunt item in hac specie in quibus potius consuetudinem sequimur quam rationem verborum. pr<a>eterea cum 58 sint ab eadem origine verborum vocabula dissimilia superiorum, quod simul habent casus et tempora, quo vocantur participia, et multa sint 20 contraria ut amor amo, seco secor, ab amo et eiusmodi omnibus verbis oriuntur praesens et futurum et amans [u]et amaturus, ab eis verbis tertium quod debet fingi praeteriti, in lingua latina reperiri non potest: non ergo est analogia. sic ab amor legor et eiusmodi verbis vocabulum eius generis praeteriti te~m>poris fit, ut amat[ur~us 26 eram, sum, ero, neque praesentis et futuri ab his fit. non est ergo 59 1 sq. Cf. IX 63 sq. X 24. 66 sq.; Caesar et Fronto apud Gell. XIX 8, 4. 8. 15. 17; GL. 133, 7. 327, 34. 549, 2; I 126,23; V 167, 21. 177, 24. 428, 9; VII 104, 16. 265,21; Serv. in Aen. 11272. V 721. XII 164. in Georg. I 192; Anecd. HIelv. 113, 10. 241, 17; Isid. X VIII 36, 1; TG. s. v. biga 11 7 Cf. ~ 83. X 16 I 11 sqq. Cf. Quint. I 4, 28 (quaedam verba appellationibus similia, ut fraudator nutritor); GL. I 155, 22 (quae ab his 'tcrtarx& dicuntur, nos non absurde verbalia dixerimus, ut a verbo logo Lectio e. q. s.). 334,10. 535, 29; II 434, 1 (artium vero nomina... post verba naturaliter sunt accipienda... scribo post scriptor... omnia quoque quae ex... ipso actu agentibus imponuntur... ut amo amator... lego lector); IV 374, 12 (alia facta do verbo, ut doctor lector). 539, 14; V 340, 16; VII 396, 5, al. 11 14 Cf. GL. 11 467, 5 (cantus... et... cantator et cantatrix); IV 181,26; V 149, 18; VII 268, 16; TG. s. v. 2 duigý, g ex d c. ras. 11 5 [Alba] Sciop, recte (cf. VII 35 et nota gemina) If 6 <Romenses et Albenses ut> Parmenses vir doctus ap. Aug, recte, modo et Albenses omittas 11 7 ut a Mue 11 8 un; 1 110.libia. libiaticos 11 11 aut dicuntur aut fiunt seci Sp., etiam de dicuntur <et> cogitans (immo Ket> fiunt); v. test. ft 12sq. uidere. Ex his c- 11 15 add Sp. f1 21 futurum ut Bent I & a mans'neta (sic cun lineolis) maturus. 11 23 sq. sic amabor: corr Aug I ej- modi fibi S (nequaquam del omnibus): corr Aug I ej generis pteriti teporis fit.- del Laet

Page  140 140 DE LINGVA LATINA analogia, praesertim cum tantus numerus vocabulorum in eo genere inter[or]ierit quod dicimus. in his verbis quae contraria non habent, loquor et venor, tamen dicimus loquens et venans, locuturus Ket venatorus>, quod secundum analogias non est, quoniam dicimus loquor et venor, Knon loqluo et veno>, un[t]de illa erant superiora; eo> minus 5 servantur, quod [cum] ex his quae contraria verba non habent[ur] alia efficiunt terna, ut ea quae dixi, alia bina, ut ea quae dicam: currens ambulans, cursurus ambulaturus: tertia enim praeteriti non 60 sunt, ut cursus sum, ambulatus sum. ne in his quidem, quae s<a>epius quid fieri ostendunt, servatur analogia: nam ut est a cantando canti- io tans, ab amardo amitans non est et sic multa: ut in his singularibus, sic in multitudinis: sicut enim cantitantes, sed ettitantes non dicuntur. 61 33. quoniam est vocabulorum genus quod appellant compositicium et negant conferri id oportere cum simplicibus de quibus adhuc dixi, 5 de compositis separatim dicam. cum ab tibiis et canendo tibicines dicantur, qu~a>erunt, si analogias sequi oporteat, cur non a cithara et psalterio et pandura dicamus citharicen et sic alia; si ab aede et tuendo Kaeditumus dicatur, cur non ab atrio et tuendo> potius atritumus sit quam atriensis; si ab avibus capiendis auceps dicatur, de- 20 buisse aiunt a piscibus capiendis ut aucupem sic pisci~cu>peni dici. 62 ubi lavetur aes <a>erarias, non aerelavinas nominari; et ubi fodiatur argentum argeutifodinas dici, neque Kubi> fodiatur ferrum ferrifodinas; qui lapides c<a>edunt lapicidas, qui ligna, lignicidas non dici; neque ut aurificem sic argentificem; non doctum dici indoctum, non salsum 25 insulsum. sic ab hoc quoque fonte quae profluant, animadvertere est facile. 63 34. relinquitur de casibus, in quo Aristarchei suos contendunt nervos. 10 sqq. Cf. Virgil. gramm. 57, 1 (ut clamo... clamito... sic... amo amito) 16 Cf. GL. - 117, 4 (Aristarchus... addidit, ne umquam simplicia compositis aptemus): cf. Lersch 11 62 (et post eum 1?eitzenstein 49 adn. 6) 11 16 sq. Cf. VI 75 ibique adnotata 11 19 Cf. VII 12 ibique adnotata 11 21 Cf. Mart. Cap. I11 325 (cur venor piscor aucupor similia sint, cur venator et piscator dicitur et aucupator non dicitur, sed auceps?); Isid. X 13; TG. s. v. 11 24 Cf. V 7 2 int orierit.: corr Laet I qjd dicim; In 11 3 sq. suppi Laet 11 6 uenerunt de: corr Laet, suppi Sp. I erant- superiora I emrn;: corr Sp. 11 6 cum seel Mue habent 11 12 Sic eni I seditantes v; an: sectitantes (vel spectitantes)? 11 17 cythara 11 18 cytharicen! 11 19 sq. supp Lact, nisi quod dicatur (pro est) A. SP. et non Mue duce Ald atritumus ex atrutumus (lineola infra alterarn u litt. partern, nequaquam adrut.) II 21 a ex p (incohato pisc., non ex ex) I piscipem tutatur Canal 2 (debuit piscupem) I 22 qserarias.I 23 neq; fodiat (suppl Laet)

Page  141 LIBER VIII 69-66 141 35. primum si in his esse[n]t analogia, dicunt debuisse omnis nominat[i]u[o]s et articulos habere totidem casus: nune alios habere unum solum, ut litteras singulas omnes, alios tris, ut praedium praedii praedio, alios quattuor, ut mel mellis melli melle, alios quinque, ut 5 quintus quinti quinto quintum quinte, alios sex, ut unus unius uni unum une uno: non esse ergo in casibus analogias. 36. secundo quod Crates, cur quae siugulos habeut casus, ut 64 litterae graecae, non dicantur alpha alphati aiphatos, si idem mihi respondebitur quod Crateti, non esse vocabula nostra, sed penitus bar10 bara, qu<a>eram, cur idem nostra nomina et Persarum et ceterorum quos vocant barbaros cum casibus dica<n>t. quare si essent in ana- 65 logia, ant, ut Poenicum et <A>egyptiorum vocabula singulis casibus dicerent, ant pluribus, ut Gallorum ac ceterorum: nam dicunt alacco alaucus et sic alia. sin quod scribunt dicent, quod Poenicum si<n>t 15 singulis casibus, ideo eas litteras graecas tnominari: sic Graeci nostra senis casibus non quinis dicere debebant; quod cum non faciunt, non est analogia. 37. quae si esse[n]t, negant ullum casum duobus modis debuisse 66 dici; quod fit contra. nam sine reprehensione vulgo alii dicunt in 20 singulari hac ovi et avi, alii hac ove et aye; in multitulinis hae puppis restis et hae puppes restes; item quod in patrico[s] casu hoc 3 Cf. Anecd. 11 861 Bk. (Beitzenstein p. 46 adn. 1) 11 5 Cf. GL. 1150, 22. 308, 7. 559, 21; IV 121, 9. 214,, 7. 377, 23. 433, 26. 544, 15; V 44, 26. 171, 34. 184, 12. 351, 20; Aneed. Helv. 90, 13. 27. 244, 8; Mart. Cap. II 304; Isid. 7 7, 33 11 8 Cf. GL. III 443, 21 (litterarum... momina inleclinabilia sunt tam apuc Graecos cuam apuud Latinos et neutra). 490,25; IV 48,37 (nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores, praecipue Varro, neutro genere appellari iudicaverunt et aptote deolinari iusserunt); V 501,24. 537,39; Anecd. HIelv. 89, 15. 20 (cf. Tilmanns 12) 11 9 sq. Cf. Democr. in Anecd. Gr. 781 Bk. (Beitzenstein 45, 4. 89); Choerobosc. 1 340, 12 Hiug. ('sqeo& 8l?&yovutv grtl r& roo v- V vO dpzarx C&Ov Orobxie' 6o xltvovaztý, n cc stcY) t ' 6oqsta i&cP'cov si iav wm'r92"paa e. q. s.) 11 16 Cf. Q tint. I 5, 58 sq. (inde illa quaestio exoritur, an eadem ratione per casus duci externa qua nostra conveniat. ac ci reperias grammaticum veterum amatorem, neget quidquam ex Latina ratione mutandum, quia, cum sit apud nos casus ablativus quem illi non habent, parum conveniat uno casu nostro, quinque Graecis uti) 11 20 Cf. GL. 1 122, 22 et 29. 120, 24. 126, 7; 11 344, 3; V 539, 44; Serv. in Aen. 11 610 11 21 Cf' Serv. in Aen. 108 1 Cf. Dionys. Thr. 31, 7 U. 1 dicant I de risse: corr Aid I ofis (bis) 11 2 del Sp. 11 6 "'funo ffune 11 7 grates 11 9 grateti I ee u'cabula II 11 dicat': corr Laet 11 12 egiptio4l1 I1 14 alacus alias. In (as per compendium, ut saepe): corr Popma I scribentI add Rhol II 15 casib; I graecas non in<clin>ari (del eas) Beitzenstein, qui debuit (serv. eas) <a> Graecis (vel gracce vel Graecos) non inclinare I nominari. sic11 16 quis hi trai Laet; an: quinis nostri <Gracca>? (ad iiii: non cf. ad 142, l8sq.): v. test. 11 18 del Laet 11 21 patricos: s del Laet

Page  142 142 1DE LINGVA LATINA genus dispariliter dicuntur civitatum parentum et civitatium parentium, in accusandi hos montes fontes et hos montis fontis. 67 38. item cum, si sit analogia, debeant ab similibus verbis similiter declinatis similia fleri et id non fieri ostendi possit, despiciendam eam esse rationem. atqui ostenditur: nam qui potest similius 5 esse quam gens, mens, dens? cum horum casus patricus et accusativus in multitudine sint disparilis: nam a primo fit gentium et gentis, utrubique ut sit <I>, a secundo mentium et mentes, ut in priore 68 solo sit I, ab tertio dentum et dentes, ut in neutro sit. sic item quoniam simile est recto casu surus lupus lepus, rogant, quor non 1 dicatur proportione[m] item suro lupo lepo. sin respondeatur similia non esse, quod ea vocemus dissimiliter sure lupe lepus (sic enim respondere voluit Aristarc<h>us Crateti: nam cum scripsisset similia esse Philomedes ieraclides Melicertes, dixit non esse similia: in vocando enim cum <E> brevi dici Philomede~s>, cum E longo ieraclide, 15 cum <A> brevi Melicerta), in hoc dicunt Aristarc<h>um non intellexisse 69 quod qu<a>eretur se non solvere[t]. sic enim, ut quicque in obliquis casibus discrepavit, dicere potuit propter ear rem rectos casus nou esse similis; quom qu<a>eratur duo inter se sirilia sint necne, non 70 debere extrinsecus adsum<i> cur similia sunt. item si esset analogia, 20 similiter ut dicunt ayes oves sues, dicerent item ut avium ovium suium. si analogia est, inquit, cur populus dicit dei penates, d81 consentes, cum sit ut hic reus fer~re>us dens, sic hei re<e>i fer~re>ei de~e>i? 1 Cf. GL. 1 138,t9; 11 355, 1; IV 96,8. 496, 16 et 1125, 16. 11 2 Cf. Dion. Thr. 32, 1 cum adn. Uhligii 8 Cf. Serv. in Aen. I 430; GL. IV 125, 7 11 10 Cf. Gell. 21 25, 6 (v. s. libri V-III); Quint. I 6, 912 (cum deprehensum est lepus et lupus similia positione quantum casibus numerisque dissentiant e. q. s.); GL. I 135, 10; -11 79, 17; IV 26, 36 (= VI 477,27) sqq. 1 13 Cf. IX 91 I1 18 Cf. ~ 39 11 22 Cf. Quintil. I 7, 15 sq. (diutius duravit, ut e et i iungendis eadem ratione qua Graeci st uterentur... quod quidem cum supervacuum est, quia i tam longae quam brevis naturam habet, tur incommocum aliquando: nam in iis quae proximam ab ultima litteram c habebunt et i longa terminabuntur, illam rationem sequentes utemur e gemina e. q. s.); Mart. Cap. III 325 (cum nominative singulari reus et deus similia sint, quare plurali ii rei dicuntur, et usus dicit hi di contra regulam, cum dei tantum dici deberet); U.L. 1T298,2; ITV 103, 36. 213, 6. 521, 30; VI 15, 17 5 q (sic c. accentu) 1f 6 mens. gens. dens!: trai Sp. duce Laet 11 8 seodo, o ex u (non a) inter scribendum If-itis: eorr Laet 11 10 Sumus.: sIci>urus Aug (item cur mox s~ci~uro... sci~urc) I lupus. Lepus~ i quor (suprascr m. 2 ut vid) i 11 sq. proportion6: corr Aid I Suro- lupo- lepo I Sure. lupe. lepus. 11 12 sqq. dist Mue j cratetina-- Cfl: eorr Laet 11 14 sq. vocandei Aug I E add Laet I s add Mue II 16 add Sciop I meijeerte: corr Sciop duce Scal 1117 si ii soluer&.: corr Groth 1I 18 sq. notj esse I con quo (con supraser m. 2 ut vid) 11 20 adsdi: corr Laet (cf. 136, 7) I sint Sp. 11 22 accentus addidimus (di Canal duce v): cf. test. 11 23 - rej - fcrej- dej -: corr Sp. (cf. test.)

Page  143 LIBER VIII 66-75 143 item qu~a>erunt, si sit analogia, cur appellant omnes aedem deum 71 consentium et non deorum consentium? item quor dicatur mille denarium, non mille denariorum? est enim hoc vocabulum figura ut Vatinius, Manilius, denarius: debet igitur dici ut Vatiniorum Manilio5 rum denariorum; et non equum puplicum mille assarium esse, sed mille assariorum: ab uno enim assario multi assarii, ab eo assariorum. item secundum illorum rationem debemus secundis syllabis longis 72 Hectorem Nestorem: est enim ut qu<a>estor praetor Nestor qu~a>estorem praetorem Nest6rem, qu<a>est6ris praet6ris Nest6ris; et non to debuit dici quibus das, [q]his das: est enim ut hi qui his quis, a~u>t sicut quibus hibus. cum dicatur da patri familias, si analogias sequi 73 vellent, non debuerunt dicere [da] hic pater familias, quod est ut Atiniae Catiniae familiae, sic una Atinia Catinia familia. item plures patres familias dicere non debuerunt, sed, ut Sisenna (Funai._p.128) scribit, 15 patres familiarum. neque oportebat consuetudinem natare alios dicere 74 boum greges, alios boverum, et signa alios boum, alios loverum, cum esset ut lovis bovis struis et lovem bovem struem Iovi bovi strui; nee cum haec convenirent in obliquis casibus, dubitare debuerunt in rectis, [prop]in quibus nunc in consuetudine aliter dicere, pro lovis 20 Iupiter, pro bus bos, pro stru[u]s strues. 39. deinceps dicam de altero genere vocabulorum, in quo con- 75 1 sqq. Cf. Cic. or. 155 (a quibusdam sero iam emendatur antiquitas, qui haec reprehendunt; nam pro 'deum atque hominum fidem' deorum aiunt. ita, credo, hoc illi nesciebant, an dabat hanc licentiam consuetudo? e. q. s.); Quintil. I 6, 18 (idem centum milia nummum et fidem deum ostendant duplices quoque soloecismos esse, quando et casum mutant et numerum); GL. 11306, 18; IV 103,31 Cf. IX 85 7 sqq. Of. Quint. I 5, 60 (Castorem media syllaba producta pronuntiarunt, quia hoc omnibus nostris nominibus accidebat, quorum prima positio in easdem quas Castor litteras exit: quo de loco non prorsus recte disputat Badermacher Mus. Bh. LX 243 sq.); Mart. Cap. III 298 (Castoris et Hectoris genitivos veteres produxerunt, sed nos corripimus, quoniam Graeci horum nominum genitivos corripiunt); GL. I 43, 24. 86, 1 (Hector Hectoris, Nestor Nestoris). 131, 28 11 10 sq. Cf. GL. I 54,19; III 10, 15 (his, quamvis et hibus pro his antiqui protulerunt. Plautus in Curculione [506]). 1 Cf. GL. I 107, 9 (pater familias et mater familias antiqui magis usurpaverunt... sed emendatius familiae dicemus. quod ne celebraretur Sisenna effecit. ait enim eum qui diceret pater familiae etiam pluraliter dicere debere patres familiarum e. q. s.). 120, 10; IV.211, 27. 543, 17; Serv. in Aen. XI 801 1115 Cf. GL. I 54,25 11 17 Cf. IX 79; GL. I 123, 18; II 17, 17. 253, 16. 326, 8. 356, 2; IV 20, 6. 121, 37; VII 177, 15; Anecd. IHelv. 61, 17. 117, 36; Serv. in Buc. VIII 86 (bos anomalum nomen est e. q. s.) cur 2 quor (s. scr. m. 2 ut vid) 113 sq. uarinius et uarinio2n: corr Laet f 5 publicd ex puplicfi 110 qb; das qs das: corr Mue I ut ej/ q. his. qs I add Sp. (ac Sciop) 1 11 famhi5_i (i pro s ut saepius) 11 12 lineolis del ipse cod 1 13 <S>catiniae et <S>catiniav 15 notare: corr Canal I1 19 appinqb;. Nunc: corr Sp. 1 20 del Sp. (cf. IX 79) 1 struis.

Page  144 144 DE LINGVA LATINA tentiones fiunt, ut album albius albissumum, in quo t id analogias non servari apparet: nam cum sit simile salsum caldum et dicatur ab his salsius caldius, salsissimum caldissimum, debuit dici, quoniam simile est bonum malum, at his bonius et malius, bonissimum et malissimum. nonne dicitur bonum melius optimum, Kmalum peius pessimum>? 5 76 in aliis verbis ni[c]hil Kde>est, ut dulcis dulcior dulcissimus, in aliis primum, ut peium peius pessimum, in aliis medium, ut caesior caesius c~a>esi<s>sumus, in aliis bina sunt quae Kde>siut at eadem voce declinata, et ea ita ut alias desint secundum et tertium, ut in hoc mane manius manissime, alias ut duo prima absint, ut at optimum optius to optum, alias ut primum et tertium desit, ut a melius melum melissu77 mum. pr<a>eterea si dicerentur similiter, cum similia essent Km>acer sacer tenor et macerrimus sacerrimus tenerrimus, non discreparet in his macrior tenerior, neque alia trisyllaba flerent; et si in his dominaretur similitulo, diceremus ut caudilissimus candidissima, pauper-1is rumus pauperrima, sic caudidus candida, pauper paupera; et ut dicimus doctus docta, doctissimus doctissima, sic diceremus frugalissumus 78 frugalissima, frugus et fruga. et si proportione[m] esselut> verba, ut uno vocabulo dicimus virum et mulierem sapientem et diligentem et sapientiorem et diligentiorem, sic diceremus item, cum pervenissemus 20 ad summum, quod nuuc facimus aliter: nam virum dicimus sap~i>entissimum et diligentissimum, feminam sapientissimam et diligentissimam. quod ad vocabulorum hulus generis exempla pertinet, multa sunt reliqua; sod ea quae dicta, ad indicandum satis sunt, quor analogias in collatione verborum sequi non debeamus. 25 3 sqq. Of. Mart. Cap. 111320' (oum sanctus pius bonus similia sint, cur dicimus... sanctior sanotissimus, bonior bonissimus non dicaimus?); GL. 1113, 18. 116, 27. 157, 2 119 sq. Cf. GL. IV 439,18 (nemo enim dicit manius, nemo manissime). 512,30; V 65,20. 68,18. 249, 36 11 16 Cf. GL. 11 152, 8 (pauper cuius femininum in a quoque vetustissimi proferebant e. q. s.). 343, 24 (hic et haec et hoc pauper); IV 16, 11. 82,39. 197,31 (pauper mulier, non paupera mulier); VII 95,2; Serv. 'in Aen. II 539. XII 519; TG. s. v. (pauper aut vir aut mulier) 17 sq. Cf. Quint. I 6, 17 (frugalis quoque sit apud illos, non frugi; nam quo alio moco fiet frugalitas?) 1 sq. albus albius: corr?hol I albissimfi - ex albussumfl lineola subducta I it~em> Hue seruari ex sernuri inter scribendum 11 3 sq. dist Hue 11 65 Nnne I optjmdi. 6 6.: eorr Aid 11 8 cesifum;- in I add Mue 11 1 sq. a melhimelius melissumuii: tras Sp. 12 add Laet 11 13 discepar& (sic) et in rnarg " sere (" et " sere m. 2 ut vid) 14 macrior tenerrim;I perissosyllaba Popmia coil. GL. I 115, 17 sqq. 11 15 sq. pauprum; I paupera ex pauperi inter scribendumr11 17 dootissim; dootissimus (sed del alt. in fine v.) 11 17 sq. ""frugalissima " frugalissim; I proportion6 (corr Laet) I &: oorr Aid I 21 facim; (f ex d inter scribendum) 11 24 sq. quod ex qnuo 4: corr Sp. I analogias (sic c. aecentu)

Page  145 LIBER VIII 75-83 145 40. magnitudinis vocabula cum possint esse terna, ut cista cistula 79 cistella, t in mediis non sunt, ut in his macer macricolus macellus, niger nigricolus nigellus. item minima in quibusdam non sunt, ut avis avicula aucella, caput capitulum capitellum. in hoc genere voca5 bulorum quoniam multa desunt, dicendum est non esse in eo potius sequendam quam consuetudinem rationem. quod ad vocabulorum genera quattuor pertinet, ut in hoc potius consuetudinem quam analogias dominari facile animadverti possit, dictum est. to 41. sequitur de nominibus, quae differunt a vocabulis ideo quod so sunt finita ac significant res proprias, ut Paris <H>elena, cum vocabula sint infinita ac res com<m>unis designent[ur], ut vir mulier; e quibus sunt alia nomina ab nominibus, ut Ilium ab Il[1io et Ilia ab Jlio, alia a vocabulo, ut ab albo Albius, ab atro Atrius. in neutris 15 servata est analogia: nam et cum sit a Romulo Roma, proportione non est quod debuit esse * * * Perpenni filia, non Perpennae. Per- 81 penna mulieris nomen esse debuit et nata esse a Perpenno, quod est ut Arbernus Percelnus Perpe-nus, Arberna Percelna Perpenna. quod si Marcus Perpenna virile est nomen et analogia sequenda, Lucius 20 KA>elia et Quintus Mucia virilia nomina esse debebunt; item quae dicunt ab Rhodo, Andro, Cyzico Rhodius, KAndrius>, Cyzicenus, si- 82 militer Cyzicius dici et civis unusquisque (non ut Athen<a>eus dicitur rhetor nomine, etsi non sit Atheniensis). in hoc ipso analogia non est, quod alii nomina habent ab oppidis, alii ant non habent aut 25 non ut debent habent. habent plerique liberti-ni a mnnicipio mann- 83 missi, in quo, ut societatum et fanorum servi, non servarunt proportione[m] rationem, et Romanorum liberti debuerunt dici ut a Faventia Faventinus, ab Reate Reatinus sic a Roma Romanus, tnut 1 Cf. GL. I 94, 2 (item deminutionis inaequalitas dura est, ut luvenis iuvenculus e. q. s.); 11102, 5; IV 373, 15 (deminutivorum tres sunt gradus e. q. s.); V 340,Y24 11 2 Cf. Non. 136,27 (macellum dictum pro macilento) 11 4 Cf. GL. IV 536, 35 (caput capitulum) II 11 Cf. Non. 354, 12 (nomen est proprium vocabulum singulorum); Scaurus in GL. I 320, 14. 533, 11; 11 55, 6; IV 373, 5; V 34, 29. 243, 10. 31 11 13 Cf. Serv. in Aen. I267 (ilum dictum a rege lo, unde et Ilium); TG. s. Ilius I Cf. X 44 11 15 Cf. V 144 s. f (aliter V 33) et IX 50 11 16 Cf. ad ~ 41 (Quintil. I 4, 24. 5,54); IX 41. X 27 I1 21 Cf. Don. in Andr. praef., 1 1 et ad 1 1, 46 (ex Andro Andria) 11 28 sq. Cf. Liv. IV 61, 8-10 2 Inmedils I in <aliis> media non quidam apud Aug itemque sed <quibusdam> Sp.; vix: in mediis <nonnulla> non (cf v. 3) 11 13 sq. illfl ab illo. & illa ab illo 16 lac sign Steph coll. IX 50; praeter Romula supplendum erit nomen eius quae <debuit esse> Perpenni filia, non Perpennae 11 21 suppl Aid 11 22 dici <debebat> et <sic> civis liue I -nam ut: corr Canal 11 26 sq. fano2j. serui fi I proportion6: eorr Sp. Yarro de ling, lat. 10

Page  146 146 DE LINGVA LATINA LIBER VIII 83-84 nominantur libertinis orti t publicis servis Rornani, qui manumissi ante quam sub magistratus nomina, qui eos liberarunt, succedere c<o>epe84 runt. hiuc quoque illa nomina Lesas, Ufenas, Carrinas, M~a>ecenas, quae cum essent ab loco ut Urbinas, et tamen U[e]rbin<i>us, ab his dehuerunt dici ad nostrorum nominum 5 ** ~ 5 Gellius N. A. 14 5, 5 sqq.: (M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit: sicuti cum dicimus, inquit, lupus lupi, probus probi et lepus leporis [v. s. ~ 68]), item paro paravi et lavo lavi, pungo pupugi, tundo tutudi et pingo lo pinxi. cumque (inquit) a ceno et prandeo et poto et cenatus sum et pransus sum et potus sum dicamus, a destringor tamen et extergeor et lavor destriuxi et extersi et lavi dicimus. item cum dicamus ab Osco Tusco Graeco Osce Tusce Graece, a Gallo tamen et Mauro Gallice et Maurice dicimus; item a probus is probe, a doctus docte, sed a rarus non dicitur rare, sed alii raro dicunt, alii rarenter. (inde M. Varro in eodem libro:) sentior (inquit) nemo dicit et id per se nihil est, adsentior tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus adsentio in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen ýo vincere consuetudinem potnerunt. addee V-I 90 et ef. IX 111. 112; item JX 53. 55. 66. 79. 80. 81. 89. 90. 91. 96. 97. 100. 101. 104. 105. 108. 110. 3 Cf. Quintil. I 5, 62 (ut Maecenas Sufenas Aspr[a]enas) 11 11 Cf. GL. I 262, 15. 402, 6; I1 483, 23. 512, 15. 565, 27. 573, 21; I 154, 12; V 72, 4; Anecd. Helv. 255, 23 11 13 Cf. IX 106 11 16 sq. Cf. GL. I 217, 14 (rarenter Cato... pro raro); V 517, 12; Anecd. Bielv. 54, 7; Non. 164, 21 (rarenter pro rare). 515, 24; G. s. rare (raro) rarenter 11 18 sq. Cf. GL. I 381, 23. 11399, 12 (sentio neutrum: ex eo assentio et assentior... in una eademque inveniuntur significatione). 435, 10 (sentio neutrum, assentior deponens, in quo coniugatio mansit: dicitur tamen et assentio). 436, 3; IV 383,19; V 233, 34. 369, 14; VIT 107, 9; Quintil. IX 3, 7; Non. 469, 18 11 19 sq. Cf. Quintil. I 5, 13 sq. (sive est adsentior, Sisenna dixit adsentio multique et hune et analogian secuti, sive illud verum est, haec quoque pars consensu defenditur: at ille pexus pinguisque doctor aut illic detractionem ant hie adiectionem putabit) 1 orti publicis orti seruis (alt. orti lineolis del) I an: Publici<i>, Servii>? v. adn. et test. ad 145, 28 11 2 magistratuum Lipsius, magistratum Sciop 113 carrinas ~ mecenas 4 & tail ifhin; I addidimus If 5 post nominum (ubi similitudinem suppI Laet) vacua relicta sunt versus dimidius et fol. 22b et fol. 23 versus 16; post quos 23 tanturn perseripti sunt (ut etiam in tribus paginis sequentibus 39 tantum v. sunt)

Page  147 KM. TERENTI VARRONIS DE LJNGVA LATIXA LIBER VIII EXPLICIT INCIPIT LIBER YllI>1 1. nesciurit docere quam discere quae ignorant: in quo fuit 1 Crates, nobilis grammaticus, qui fretus Chrysippo, homine acutissimo qui reliquit zsc~l' voop(ctaj- lei libri contra analogian atque Aristarchum est nixus, sed it a, ut scripta indicant eius, ut neutrius videatur 5 perviidisse voluntatem, quod et Chrysippus (fr. 151 Ar.) de inaequabilitate cum scribit sermonis, propositum habet ostendere similes res dissimilibus verbis et dissimiles similibus esse vocabulis notatas, id quod est ver[b]um, et [cum] Aristarchus, de aequabilitate cum scribit t et de, verborum similitudinem qua~ru]ndam Kin> inclinatione[s] sequi io iubet, quoad patiatur consuetudo. sed ii qui in loquendo partim se- 2 qui iube~n>t nos consuetudinem partim rationem, non tam discrepant, quod consuetudo et analogia coniunctiores sunt inter se quam iei credunt, quod est nata ox quadam, coiisuetudine analogia et ex bac 3 2 sqq. Cf. v. 8; Gell. 1125, 2 sq. (&a"Waoyt'a eat similium. similis declinatio, quam quidam latine proportionem vocant; &'vooax ceat inaequalitas declinationum Consuetudinem sequens: duo autem Graeci graminatici illustres, Aristarchus et Crates summa ope jibl &vcdoyt'av, hie 'c & wacav defensitavit) 11 12 sqq. Cf. Pindario apud Sext. Emp. adv. mathern. I 10 ~ 202 (&vccloyia 6oXoyovjt'vo~g ex rig 6vvinYslc oQgarcat i6'rt y"'Q 'LOI'OVv ICExcd 'Vopoiov #4is0Ja- i d(' 4soL xtov ' ~&Vo'11twV tix ri~g laontflc'avcat cvsa) Quint. I 6, 16 (ipsam analogiam nulla res alia fecerit quam consuetudo) Liber VIIII quod Viet sujpercilio pagellae ascriptm uisetdtnunc ele turn est ne umbris quidern relictis 1 1 Nesciunt. docere I <Insignis eorurn eat error qui inalunt quae> n. d. suppl Boot, <Multi minus> Sp. 1 2 chrisippo 1 3 sq. perjanomaliasI lej (e exs j, ineohato ljbri) ljbri: his (ieis Vahien) libris Aid; Ill (vel IU) libros Sp. I aristarcui 11 5 chrisippus 11 6 sermones! 11 7 dissimilib; similes: eorr Wilrn (similibus dissimiles Canal) 11 8 fibfi. et: corr Aid I secl,Sp. I Conscribit (C ex f inter scribendum): corr Mue 1 9 et d e (iineolis - del de): seel, Sp. adiuncto verborum; an: eiusdem (4Ud, scil. sermonis)?I similitudine-- quaru-da-: corr Groth add A. S~p.I del Sp. (in Kde>clinatione) I1 10 *ij - q 11 11 iub&: corr Vict 11 12 Iej 11 13 sq. hac -dsuetudo - Ex: lac sign Mue (et suppi consuetudine item anomalia, itaque, ubi quare quoniam pro itaque S.p.) 10*

Page  148 148 DE LINGVA LATINA * * * consuetudo ex dissimilibus et similibus verbis eorumque declinationibus constat, neque anomalia neque analogia est repudianda, nisi Si -non est homo ex anima, quod est [homo ex anima quod est] ex 4 corpore et anima.' sed ea quae dicam quo facilius pervideri possint, prius de trinis copulis discernendum (nam [cum] confusim ex utra- 5 que parte pleraque dicuntur, quorum alia 'ad aliam referri debenf* summam): primumc de copulis naturae et <u>suis: haec enim duo snunt quod t-erignnt diversa, q-uod aliud est dicere Kesse> verborum analogias, aliud dicere uti oportere analogiis; secundum de copulis multitudinis ac finis, utrum omnium verborum dicatur esse analogia t an lo usus an maioris partis; tertium de copulis personarum, qui eis debent 5 uti, quac sunt plures. alia enim populi universi, alia singulorum, et de ieis non eadem oratoris et poetae, quod eorum non idem ius. itaque popullus universus debet in omnibus verbis uti analogia et, si perperam est consuetus, corrigere se ipsum, cum. orator non debeat 15 in omnibus uti, quod sine offensione non potest facere, cum poeta[e] 6 transilire lineas impune possit. populus enim in sua potestate, singuli in illius: itaque ut suam quisque consuetudinem, si mala est, corrigere debet, sic popuins snam. ego populi consuetudinis non sum nt dominus, at ille meae est. ut rationi optemperare debet guberna- 20 tor, gubernatori unusquisque in navi, sic populus ratiomi, nos singuli populo. quare ad quamcumque summam in dicendo referam si animadvertes, intelleges, utrum dicatur analogia esse an uti toporteret redigeretur dici id in populum aliter no inde omnibus dici in eum qui sit in populo. 2. nuac iam, primum dicam pro universa analogia, cur non modo videatur esse reprehendenda, sed etiam, cur in usu quodammodo sequenda; secundo de singulis criminibus, quibus rebus possint quae dicta sunt contra solvi, dicam ita ut generatim comprehendam et ea 12 Of. ~ 114 sq. X 74 1 15 sq. Of. GL. I 51, 11 O Cf. Otto 'Sprichiv.' p. 194 1 eon. qd: corr Sp. 11 3 anima 2, n ex mn incohato 11 5 dist et seel Jliue1 6 quarum: corr Aid (i7 copuljs, js m. 1 in ras (fort. g er.) I add Sp. coil. Geil. IV 16 (cf. X 73) 11 8 quae exigunt Laet c. ai.; quod derigunt S'p. olim; an: quo clerigunt~ur> (scil. aualogiae: cf. X 74)? sIppi. Sp. (cf. ~ 6) 1110 anusus- an (alt. a ex n incohata ut vid fitem v. 23]); an unius an Aug, fort. an Kalic>uius (vol (c>uius~dam>) an (cf. X 74. IX 45. 114) 11 13 Jejs 11 16 sq. poetq: oorr Sp. (possi~n>t v) 11 21 A singuli 11 23 sqq. oportere[t] Miue (v. adn); verba et corrupta et lacunosa sic fere refinyas: an uti oportere Kea iteique intelleges si ad analogiam usus loquendi> religeretur (cf v. 24 vol coll. IX 19. X 22 derigeretur), dici id in populum aliter ac <in singulos nec> i<de>m de omnibus dici in eum qui sit in populo 26 non modo <non> Steph (cf. 150, 3 sq. 151, 3) II 29 e6phendant: corr Aid

Page  149 LIBER IX 3-13 149 quae in priore libro sunt dicta et ea-quae possunt dici atque illic praeterii. 3. primun quod aiunt, qui bene loqui velit consuetudinem sequi 8 oportere, non rationem similitudinum, quod, alterum si neglegat, sine 5 offensione facere non possit, alterum si sequatur, quod sine reprehensione non sit futurum, e<r>ra<n>t, quod qui in loquendo consuetudinem qua oportet uti sequitur, <sequitur> non sine [ea] ratione. 4. nam vocabula ac verba quae declinamus similiter, ea in con- 9 suetudine esse videmus et ad ea<m> conferimus et, si quid est erraw0 turn, non sine ea corrigimus. nam ut, qui triclinium constrarunt, si quem lectun de tribus unum imparem posuerunt ant de paribus nimium ant parum produxerunt, una corrigimus et ad consuetudinem co~r>munem et ad aliorum tricliniorum analogias, sic si quis in oratione in pronuntiando ita declinat verba ut dicat disparia, quod peccat 15 redigere debemus ad ceterorum similium verborum rationem. 5. cum duo peccati genera sint in declinatione, unum quod in to consuetudinem perperam receptum est, alterum quod nondum est et perperam dicatur, unum dant non oportere dici, quod Knon> sit in consuetudine, alterum non conceditur quin ita dicatur, ut si<t> similiter, cum 20 id faciant, ac, si quis puerorum per delicias pedes male ponere atque imitari vatias c~o~eperit, hos corrigi oportere si conceda~n>t, contra si quis in consuetudine ambulandi iam factus sit vatia ant conpernis, si eum corrigi non conceda<n>t. non sequitur, ut stulte faciant qui n1 pueris in geniculis alligent serperastra, ut eorum depravata corrigant 25 crura? cum [de] Kvi>tuperandus non sit medicus qui e longinqua mala consuetudine aegrum in meliorem traducit, quare reprehendendus sit qui orationem minus valentem propter nalam consuetudinem traducat in meliorem? 6. pictores Ap[pjelles, Protogenes, sic alii artufices egregii non 12 so reprehendundi, quod consuetudinem Miconos, Dioris, Arimm<a>e, etiam superiorum non sunt secuti, Aristophanes improbandus, qui potius in quibusdain ve[te]ritatem quam cousuetudinen secutus? 7. quod si viri sapientissimi, et in re militari et in aliis rebus 13 multa contra veterem consuetudinem cum essent <a>usi, laudati, 2 1 atqu 11 4 [similitudinum] vet (<et> similitudinem Sp.: cf. v. 15 11 7 sequit. R sine ea ratione suppp Canal duce Sp. et Mue I detevimus ut illaturn ex v. 10; (ea~m> trai Sp., al.) 11 9 ad ea~ferim; 11 16 Indeclinationfi.: corr SP. 11 18 suppi Aug c. al. 11 19 add Laet 11 21?ýcedat: corr Aid 11 22 sit, s ex e vel 6 (i. e. ex est incohato) inter scribendum f 26 dist Mue (?pro -) I detuperandus 11 26 ýgrn-, g ex r incohata 11 30 myconos dioros arj~ me 11 34 add Canal

Page  150 1_50 1DE LINGVA LATINA despiciendi sunt qui potiorem dicunt oportere esse consuetudinem ratione. 14 8. an cum quis perperam consuerit quid facere in civitate, non modo patiemur, sed etiam peo>ena[m] afficiemus, idem si quis perperam consuerit dicere verbum, non corrigemus, cum id fiat sine 5 p<o>ena? 15 9. et li qui pueros in ludum mittunt, ut discant quae nesciunt verba quemadmodum scribant, idem barbatos qui ignorabunt verba quemadmodum oporteat dici non docebimus, ut sciant qua ratione conveniat dici? 10 16 10. sed ut nutrix pueros a lacte non subito avellit a consuetudine, cum a cibo pristino in meliorem traducit, sic maiores in loquendo a minus commodis verbis ad ea qnae sunt cum ratione modice traducere oportet. cum sint Kin> consuetudine contra ratione<m> alia verba ita ut ea facile tolli possint, alia ut videantur esse fixa, is quae leviter h<a>erent ac sine offensione commutari possunt statim ad rationem corrigi oportet, quae autem sunt ita ut in praesentia corrigere nequeas quin ita dicas, his oportet, si possis, non uti: sic enim obsolescent ac postea jam obliterata facilius corrigi poterunt. 17 11. quas novas verbi declinationes ratione[s] introductas respuet 20 forum, his boni poetae, maxime scenici, consuetudine subigere aures populi debent, quod poetae multum possunt in hoc: propter eos quaedam verba in declinatione melius, quaedam deterius dicuntur. consuetudo loquendi est in motu: itaque sole~n>t fieri et meliora deteriora Ket deteriora> meliora; verba perperam dicta[m] apud antiquos aliquos 25 propter poetas non modo nunc dicuntur recte, sod etiam quae ratione dicta sunt tum, nune perperam dicuntur. 18 12. quare qui ad consuetudinem nos vocant, si ad rectam, sequemur: in eo quoque enim est analogia; si ad ear invitant quae est depravata, ni[c]hilo magis sequemur, nisi cum erit necesse, [seiquam 3o in ceteris rebus mala exempla: nam ea quoque, cum aliqua vis urget, inviti sequemur. 28 Of. Pindario apimd Sext. Emp. adv. mathern. 1 10 ~ 202 (cf. 147, 12) 4 modo <non> v (cf. 148, 26) pena 11 5 flat flat (sed alt. lineola subductum) II 6 pena- 11 12 In maioris: trai Mue 13 aiim; 11 14 suppl ed. Ven. ratione - 16 possint.: corr Aid I statim AMfe: Si eni- (in ras, ut alia in hac pagina, sine corr) II 17 inter a-i et 9 ita lineolis del adrationI In (non Im) fsentia 11 20 del Laet 22 possunt (non possint) 11 24 sq. solet fieri & meliore deteriora meliora iba: suppl et corr Canal (solet fleri ex meliore deterior <ex deteriore> melior Sp.) dicta 11 27 nii 11 30 sequeIhn nisi c) necesse. sequar: eorr Canal

Page  151 LIBER IX 13-24 151 13. neque enim Lysippus artificum priorum potius Ksecutus> est vitiosa quam artem; sic populus facere debet, etiam singuli, sine offensione quod fiat populi. qui amissa Knon> modo qu~a>erant, sed 19 etiam quod indicium dent, idem, ex sermone si quid deperiit, non 5 modo ni[c]hil impendunt ut requirant, sed etiam contra indices repugnant ne restitua[n]tur? verbum quod novom et ratione introduc- 20 tum quo minus [ut] recipiamus, vitare non debemus. 14. nam ad usum in vestimentis aedificiis sup[p]ellectili[s] novitati non impedit vetus consuetudo: quem enim amor assuetudinis poto tius in pannis possessorem retinet quam ad nova vestimenta traducit? 15. an non s~a>epe veteres leges abrogatae novis cedunt? 16. nonne inusitatis formis vasorum recentibus e Graecia adlatis 21 obliteratae antiquae consuetudinis sinorum et capu[1]larum species? his formis vocabulorum incontaminati~s> uti nol[1]ent quas docu~e>rit is [o]ratio propter consuetudinem veterem? et tantum inter duos sensus interesse volunt, ut oculis semper aliquas figuras supellectilis novas conquirant, contra auris expertis velint esse? 17. quotus quisque iam servos habet priscis nominibus? quae 22 mulier suum instrumentum vestis atque auri veteribus vocabulis ap20 pellat? sed indoctis non tam irascendum quam huiusce pravitatis patronis. si enim usquequaque no[me]n esset analogia, tum sequeba- 23 tur, ut in verbis quoque non esset, non, cum esset usquequaque, ut est, non esse in verbis. 18. quae enim est pars mundi quae non innumerabiles habeat 25 analogias? caelum an mare an terra, quae in his? nonne in caelo ut 24 ab aequinoctiali circulo ad solstitialem et hine ad septemtrionalem divisum, sic contra [a] paribus partibus idem a bruma versum contraria parte? non quantum polus superior abest [et abest et] a septemtrionali - circumit cum his ad sol[i]stitium, tantundem abest in3o ferior ab eo quem dwrVgwrLXov vocant astrologi et is ad brumalem? 1 Cf. ~ 12 1 sq. lisippus I supplevimus duce Laeto (vitiosa <secutus>, vitia sec. A. Sp. c. 2 al.) 11 3 dist Mue 11 6 restituant.: corr ed. Yen. I nourn, - ex 6 inter seribendum 7 del Vertr 1 10 possessorem suspectum Muellero I quS: corr Vict 12 ablatis: corr Laet (all.) 1 13 synol et capulla2L1.1 14 add Sp. duce Mue I nollent qu9: corr H. Steph. 1115 del Bhol 1 17 sq. e- quotus I seruor: corr Ald 1120 inductis: corr Aug 11 21 noh m- 27 JdS (non Jd 5) 11 28 polo: corr Scal; an: zXlog? I abest- & abest &: seel Mue c. al. I1 29 circulo et is ad Mue; an: cir<culo et is ad solstitialem, quem, sol cir>cumit cum it ad? cf. Mart. Cap. VIII 818 sq. I soljstjtid I1 30 artj a con arti uocaut

Page  152 152 1DE LINGYA LATINA non, quemadmodum quodque signum exortum hoc anno, [quod] quot25 quot annis eodem modo exoritur? num aliter sol a bruia venit ad aequinoctium, ac contra cum ad soistitium venit, ad aequinoctialem circulum et inde ad brumam? nonne luna, ut ab sole discedit ad aquilonem et inde redit in eandem viam, sic inde fertur ad austrum 5 et regreditur iude? sed quid plura de astris, ubi difficilius reperitur quid sit aut fiat in motibus dissimiliter? 26 19. at in mari, credo, motus non habent [dis]similitndines geminas, qui in XXJIJl horis lunaribus cotidie quater se mutant, ac cum sex horis <a>estus creverunt, totidem decreverunt, rursus idem, item- 10 que ab his. an hano analogian ad diem servant, ad mensem non item, alios motus sic item cum habeant alios inter se convenientes? de quibus in libro quem de <a>cstuariis feci scripsi. 27 20. non in terra in sationibus servata analogia? nec cuins modi in praeterito tempore fructunm genera reddidit, similia in pracsenti is reddit? et cuius modi tritico iacto reddidit segetes, sic ordeo sato proportione reddidit parilis? non, ut Europa habet flumina lacus, montis campos, sic habet Asia? 28 21. non in volucribus generatim servatur analogia? non cx aquilis aquilae atqne ut ex turdis qui procreantur turdi, sic ex reliquis 20 sui[s] duiusque generis? 22. an aliter hoc fit quam in acre in aqua? non hic conchae inter se generatim innumerabili numero similes? non pisces? [slan e murena fit lupus ant merula? non bos ad bovem collatus similis et qui ex his progenerantur inter se vituli? etiam ubi dissimilis fetus, 25 ut ex <asino et> equa mulus, tamen. ibi analogia: quod cx quocumque asino et equa nascitur id est mulus ant mula, ut ex equo et asina hinnnlei. 29 23. non sic cx viro et muliere omnis similis partus, quod pueri 8 sqq. Cf. Reitzenstein p. 60, 1 (Posidonio haec cumn Schwartzio tribuens) 27 sq. Cf. d. r. r. I 8, 6 (hinnus qui appellatur est ex cquo et asina: quem locum11, vix hu'ne respexit Non. 12,2, 3: hinnos vel hinnas sub quo sensu accipere debeamus, Yarro designat: ait enim cx equis et hinnulis [in nullis LV, mulis L2; asinis Guyet] qui nascautur hinnos vocari); Golum. VI 37, 5 (ex equo et asina concepti); Plin. VIII 172 (equo et asina genitos), al. 1 exortIX. hoc anno qd I seel Aid e. al. 2 solabruma 11 3 qqnoctifi? ac 11 4 In supra ad lineolis del 11 7 In, I supra? scr 8 del Mue 11 9 XXIIJ: corr Aid 11 12 alios motus? Sic ItS verba ab alios ad alios difficultate laborant, quarn tolias aut priore aut posteriore alios deleto 11 15 reddidit- similia In 1117 redlit v 11 20 qpcrcant (qp ut alia in hac pagina fere evanida) 1123 sq. pisces sane- murena: corr Aug 11 25 In se. Uituli etia. Ubi fqtus 11 26 suppi, Sp. duce v (equa Ket asino>: v. test.) 11 29 sq. partus q- d pucrj et puellq iR (ubi quod seel iMue)

Page  153 LIBER IX 24-33 153 et puellae? non horum ita inter se [non] omnia similia membra, ut separatim in suo utroque genere similitudine sint ea paria? non, omnes cum sint ex anima et corpore, partes quoque horum proportione similes? quid ergo cum omnes animae hominum sint divisae in octo- 30 s nas partes, eae inter se non proportione similes? quinque quibus sentimus, sexta qua cogitamus, septuma qua progeneramus, octava qua voces mittimus? igitur quoniam qua loquimur voce j orationem, hane quoque necesse est natura habere analogias: itaque habet. 24. an non vides, ut Graeci habeant earn quadripertitam, unam 31 ic in qua si(n>t casus, alteram in qua tempora, tertiam in qua neutrum, quartam in qua utrumque, sic nos habere? ecquid verba nescis ut apud illos sint alia finita, alia non, sic utra<que> esse apud nos? equidem non dubito, qui<n> animadverteris item in ea[m] innumera- 32 bilem similitudinum numerum, ut trium temporum verba, ut trium 15 personarum. 25. quis enim potest non una animadvertisse in omni oratione esse ut legebam lego [lego] legam si~e> lego legis legit, cum haec eadem dicantur alias ut singula, alias ut plura significentur? quis est tam tardus qui illas quoque non animadvert~er>it similitudines, qui20 bus utimur Kin> imperando, quibus in optando, quibus in interrogando, quibus in infectis rebus, quibus in perfectis, sic in aliis discriminibus? 26. quare qui negant esse rationem analogiae, non vide<n>t na- 33 turam non solum orationis, sed etiam mundi; qni autem vident et 25 sequi negant oportere, pugnant contra naturam, non contra analogian, et pugnant volsillis, non gladio, cum pauca excepta verba ex pelago sermonis j-puli minus trita afferant, cum dicant propterea analogias non esse, similiter ut, si quis viderit mutilum bovem ant luscum hominen claudicantemque equnm, neget in [cornibus] bovom hominum 3o et equorum natura similitudines proportione constare. 4 sqq. Cf. Plut. d. plac. philos. 8981E; Diog. Laert. VII 110. 157, al. (cf. Wilmanns p. 11, Beitzenstein p. 42 adn. 1. 55) 1110 sq. Cf. ad VIII 44; X 17 (VV136) 14 Cf. ~ 96. 101. X 31. 47 1 seel Sciop 11 2 siniilitudines. Intra paria. (ubi sint corr Mue, ea Lachm) II 3 quaq; 11 4 9: corr Laet 11 5 jIA (ut saepissirne, non n) I similes ex similjs 11 7 de lacuna v. adn. 11 11 & qd: corn Sciop 11 12 sq. ne sic I nos eqdb ft dubito q animaduertunt: corn SciopI in eal: corr Sp.; an: in latin~is>? j1 14 similitudmin6.: corn Sciop 11 16 nonuna I 17 linea supra alt. lego I 1ega Si: corr Bent 11 19 add Sp. (animadvertat Sciop) 20 suppi Sciop c. al. 11 23 Oratione iA uid& 11 27 Kpo>puli Canal; an: <usu po>puli? I afferaft (sic cum parvula Z) 28 'e similit. ut 11 29 secl Sciop

Page  154 154 DE LINGYA LATINA 34: 27. qui autem duo genera esse dicunt analogiae, unum naturale, quod ut ex t natis nascuntur lentis sic et lupinum, alterum voluntarium, ut in fabrica, cum vident scenam ut in dexteriore parte sint ostia, sic esse in sinisteriore simili ratione factam, de his duobus generibus naturalem esse analogian, ut sit in motibus caeli, volun- 5 tariam non esse, quod ut quo~i>que fabro lubitum sit possit facere partis sceuae: sic in hominum partibus esse analogias, quod ea<s> natura faciat, in verbis non esse, quod ea homires ad suam quisque voluntatem fingat, itaque do eisdem rebus alia vorba habere Graccos, alia Syros, alia Latinos: ego doclinatus vorborum et voluntarios et io naturalis esse puto, voluntarios quibus homines vocabula imposiorint rebus quaedam, ut ab Romulo Roma, ab Tibure Tiburtos, naturales ut ab impositis vocabulis quae inclinantur in tempora ant in casus, ut ab <Romulus> Romulo Romuli Romulum et ab dico dicobam 35 dixeram. itaque in volnntariis declinationibus inconstautia ost, in 1 -naturalibus constantia; quas utrasque quoniam iei non debeant nogare esse in orationo, quom in mundi partibus omnibus sint, et declinationos vorborum innumorabiles, dicondum est osso in his analogias. neque ideo statim oa in omnibus verbis est sequenda: narn si qua perperam doclinavit verba consuotudo, ut oa aliter sine offensioneo O multorum <efferri non possint>, hine [o]rationom verborum praetormittendam ostendit loquendi ratio. 36 28. quod ad universam pertiuet causam, cur similitudo et sit in orationo et debeat obsorvari et quam ad finem quoque, satis dictum. quare quod sequitur de partibus singulis doincops expediomus ac sin- 25 37 gula crimina quac dicunt <contra> analogias solvomus. in quo aninIadvertito natura quadruplicom esse formam, ad quam in declinando accommodari deboant verba: quod debeat subesso res qu<a>e designo[n]tur, ot ut sit ea ros in usu, et ut vocis natura ea sit quae significavit, ut declinari possit, et [similitudo] figura verbi ut sit ea 3o 1 Cf. Ammon. in Aristot. 7r. ýqjt. 34, 10 sqq. Butsse (Reitzenstein p. 24 sq. 55 adn. 1) 11 8 Cf. Sext. Emp. adv. mathem. ~ 145 et Ammon. 1. s. s. p. 19, 9sqq. (Reitzenstein p. 35 adn. 1) 11 10 sq. Cf. VITII 21 sq. X 15 11 12 Cf. ad VIII 53 11 28 Cf. X 83; Quintil. III 6, 37 (Jeitzenstein p. 60 adn. 1) 1 q au- f1 2 Kientibus semi>natis v j sic &: sic ex Kiupinis> v 11 6 qq (ut saepe) 11 7 add Laet 11 10 siros I 12 tybere tyburtes aIn: Tiburtis vel Tiburtus? v. test. ad 138, 15 11 13 ut del Sp. I t~pore 11 16 Inconstantia (puncta infra n m. 2 ut vid) I IEJ- ft f 17 qu 11 21 suppi Aid (post aliter), trai Sp. fImulto2j. Hine 11 22 sq. ratio qd... causa- Cur 11 25 deInceps, n ex u inter scribendumt 11 26 suppl 2 Sp. (cf. 148, 29) 11 28 sq. subesse- resc; cesignent I add Rhol I del Laet I ut sit cares 1 30 tRt ante declinari legi nequit et fere aliud subesse videtur I secl Ant. Miiller; an: similitudo figura<ve> verbi?

Page  155 LIBER IX 34-415 155 quae ex se declinatu genus prodere certum possit. quo neque a terra 38 terrus ut dicatur postulandum est, quod natura non subest, ut in hoc alterum maris, alterum feminae debeat esse; sic neque propter usum, ut Terentius significat unum, plures Terentii, postulandum est, ut sic 5 dicamus faba et fabae: non enim in simili us<u> utrumque; neque ut dicimus ab Terentius Terentium, sic postulandum ut inclinemus ab A et B, quod non omnis vox natura habet declinatus; neque in forma 39 collata qu<a>erendum solum, quid babeat in figura simile, sed etiam nonnunquam in eo quem habeat effectum. sic enim lana Gallicana et 10 Apula videtur imperito similis propter speciem, cum peritus Apulam emat pluris, quod in usu firmior sit. haec nunc strictim dicta apertiora fient infra (~ 92). incipiam hiuc. 29. quod rogant (VIII 40) ex qua parte oporteat simile esse 40 verbum, a voce an a significatione, respondemus a voce; sed tamen 15 non-nunquam qu~a>erimus genere similiane sint quae siguificantur ac nomen virile cum virili conferimus, feminae cum muliebri: non quod id quod significant vocem commoveat, sed quod nonnunquam -tin re dissimilis figurae formas indissimiles imponunt dispariles, ut calcei muliebres sint an viniles dicimus ad similitudinem figurae, cum tamen 20 sciamus nonnunquam et mulierem habere calceos viriles et virum muliebris. sic dici virum Perpennam ut Alfenam muliebri forma[m] 41 et contra parietem ut abietem esse formam similem, quo<m> alterum vocabulum dicatur virile, alterum muliebre et utrumque natura neutrum sit. itaque ea virilia dicimus non quae virum significant, sed 25 quibus proponimus hic et hi, et sic muliebria in quibus dicere possumus haec aut hae. 4 Cf. VIII 48. X 84 11 7 Of. VrIII 64 1[ 10 sq. Cf. Plin. VIII 190 (lana laudatissima Apula); Martial. VIII 28, 3; Colum. VII 2 21 21 Cf. VIII 41. X 27 1 22 Cf. Anob. I 59 p. 40, 20 B. (quaenam est enim ratio naturalis ant in mundi constitutionibus lex seripta, ut hic paries dicatur et haec sella?) 11 24 sqq. Cf. Anecd. Gr. p. 846. 902 Bkc. (r' y'vn 94 a &fpsida9 ca y ~%oi' oi XaL(ojvrc, cUUW E'X N 'r CýG 6'vvOiTQ al xcdni9 Evn(Pqviaq C&O V &vO'qc'mow vvvrccrro'!LsryvaccaTQO'em tot; 6Ovopcwetv. exivo yaQl ie gartv &qarvv,4 vvr&,rztrw re n6 6 '"Q#ov e. q. s.); Gramm. Gr. I 3 p. 361, 15. 362, 5. 35. 524ý, 30 sqq., ut alia mittamus 1 declinata: corm Sp. I possunt: corr Aug 11 3 '. sic 11 5 Insimilius: corr Sp. 1p 12 sq. hino ql I part6 (sed - lineola del) 11 14 cboceana: corr Laet (sed ab, ubi a Neue) 11 15 similia ne I qu9, q ex u inter scribendum 11 17 sq. significat I in re dissim~ili sim>ilis figurae formas, in <re> [dis]simili imponunt dispariles Mue: ubi Kpar>ilis jpraeferas et alt. re omittas disperiles If 21 ant plena: ut Aiphenam di Mute (cf. 135, 24) form:!: corr Ald 11 22 add Mue (cum v) 11 23 sq. -nocatur (sic, c. punctis sub u, non o) neutrd- Sic itaq;: corr Ant. Miller utrd: corr Ald 11 25 sq. possim;

Page  156 156 DE LJNGYA LATINA 42 30. quare ni[c]hil est, quod dicunt (VIII 41) Theona et Diona non esse similis, si alter est <A>ethiops, alter [glalbus, si analogia rerurn dissimilitudines adsumat ad discernendum'vocis verbi figuras. 44 31. quod dicunt (VIII 42) simile sit necne nomen nomini impudenter Aristarc<h>um praecipere oportere spectare non solum ex 5 recto, sed etiam ex eorum vocandi casu: esset enim deridiculum, si similes inter se parentes sint, de fihiis indicare: qui errant, quod non ab eo~run> bbliquis casibus fit, ut recti simili facie ostendantur, sed propter cos facilius perspici sinilitudo potest eorum quanm vim habea[n]t, ut lucerna in tenebris allata non facit quae ibi sunt posita lo 44 similia sint, sed ut videantur, quae sunt quoius Kmo>di[s] sint. quid similius videtur quam in his est extrema littera crux Phryx? quas, qui audit voces, auribus discernere potest nemo, cum easdem non esse similes ex aliis verbis intellegamus, quod cum sit cruces et Plryges et de his extremis syllabis exemptum sit E, ex altero fit, ut ex C et 15 S, crux, ex altero G et S, Phryx. quod item apparet, cum est demptum. S: nam fit unum cruci, alterum Phrygi. 45 32. quod aiunt (VIII 37), cum in maiore parte orationis non sit similitudo, non esse analogian, dupliciter stulte dicunt, quod et in maiore parte est et si in minore parte [est et si in minore] sit, tamen 20 sit [in maiore], nisi etiam nos calceos negabunt habere, quod in maiore parte corporis calceos non habeamus. 46 33. quod dicunt (VIII 31sq) nos t dissimilitudinem: itaque in vestitu in supellectile delectari varietate, non paribus subuculis uxoris, respondeo, Si varietas incunditas, magis varium. esse in quo alia sunt 25 similia, alia non sunt: itaque sicnt abacum argento omnari, ut alia Kparia sint, alia> disparia, sic orationem. 47 Rogant, si similitudo sit sequenda, cur malimus habere lectos 1 sq. C(f. V-I-TI 38. 41 11 8 Cf. VIII 42 11 15 sq. Cf. Mart. Cap. II 246 (x... constat enim ex G et 8, ut rex regis, ant ex C et 8, ut fux nucis) et 308; GL. I 8, 12. 422, 30. 426, 4; 11 12, 3. 33, 14; IV 49, 35. 51, 4. 214, 35. 422, 17; VI 5, 23. 20, 17. 195, 14; VII 14, 1. 326, 13. 382, 2 1 Theona & diona 1 2 gallus: corr Hue c. al. ex 135, 21 11 3 sqq. figuras qd imp~r>udenter v (cf. 1305, 26) 1esseLti C. F. W. Hule f 7 similes ex similjs I1 2 8 add Sp. I simile: corr Laet 119 sq. habeant - Ut: corr Laet I 11 uideant ex uideant inter scribendun 1 9 -quoius dissint.: corr Sp. jp 12 -Crux- frix? distinximilus (quas sei. litteras) 11 13 -nemo -c (priore - tineota del et c ex q c. ras.) 11 14 an: ex Kdeclil>atis (vel flexis) verbis? 11 14 cruces & friges 11 15 expl~js (js lineota del, et V et - s. e statim ut vid ittatis): corr Aid 11 16 frix f 17 frigi. j 20 sq. sect / P. (priora c. al.: ubi [et si... est] Mue) 11 23 dissimilitudinb Itaq;: lac sign ante diss. v, post diss. Sp. 11 25 incunda sit Groth duce Aid

Page  157 LIBER IX 42-52 157 alios ex ebore, alios ex testudine, sic item genere aliquo alio. ad quae dico non dis~similitudines solum nos, sed> similitudines quoque sequi saepe. itaque ex eadem supellectili licet videre: nam nemo facit triclinji lectos nisi paris et materia et altitudine et figura. qui<s> 5facit mappas triclinaris non similis inter se? quis pulvinos? quis denique cetera, quae unius generis sint plura? cum, inquit (VII28sq.), utilitatis causa introducta sit oratio, 48 sequendum non quae habebit similitudinem, sed quae utilitatem. ego utilitatis causa orationem factam concedo, sed ut vestimenta: quare lo ut hic similitudines sequimur, ut virilis tunica sit virili similis, item toga togae, sic mulierum stola ut sit stola~e> proportione et pallium pallio simile, sic cum sint nomina utilitatis causa, tamen virilia inter se similia, item muliebria inter se sequi debemus. 34. quod aiunt ut persedit et perstitit sic jt percubuit quoniam 49 15 non sit, non esse analogian, ut in hoc er<r>ant: quod duo posteriora ex prioribus declinata non sunt, cum analogia polliceatur ex duobus similibus similiter declinatis similia fore. 35. qui dicunt (VIII 54. 80) quod sit ab Romulo Roma et non so Romula neqne ut ab ove ovilia sic a hove bovilia, Knon> esse ana20 logias, errant, qnod nemo pollicetur e vocabulo vocabulum declinari recto casu singulari in rectum singularem, sed ex duobus vocabulis similibus casus similiter declinatos similes fieri. 36. dicunt (cf. VIII64), quod vocabula litterarum latinarum non 51 declinentur in casus, non esse analogias. hi ea quae natura declinari 25 non possunt, eorum declinatus requirunt, proinde nt non eo~rum> dicatur (VIII 23) esse analogia quac ab similibus verbis similiter esse~nt> declinata. quare non solum in vocabulis litterarum haec non requirenda analogia, sed Kne> in syllaba quidem ulla, quod dicimus hoc'BA, huius BA, sic alia. quod si quis in hoc quoque velit dicere 52 30 esse analogias rerum, tenere potest: ut eni<nm> dicunt ipsi (VIII 63) 18 Dubiwmiz an huc spectavervit Pest. 269b" ý28 2 suppi Mite 11 3 seq. Sepe Itaq; idque Mue 1 4 4: corr Aid II 7 in2 quiunt Vertr 11 10 sequerem: corr Scio p 11 stola- ut ex toga - ut in. 1I1 stola portione. 112 simile (ex sirill)- Sic 11 13 -seo Seq 11 14 lac post pere. sign v, ante pere. Sp. (Kperiacuit et> Canal) 11 15 aualogia-n. (- lineola del, sed -an. ab initio ser) I ut in hoe melius abesset (ut del Sp.) 11 19 ouilla et bouilla I add Steph 11 22 sq. fleri dicunt. quod 11 25 sqq. seqrunt de (quid infra runt miinoribus litt. a m. 1 suprascr. et ante de ohim extiterit, latet: ubi m. rec. ui2It; X In [sic t; ante P, non r cunt notula] intulit eademque mwox in ver-sibus sequentibus litteras solu in uocab et BA. huius BA. sic et c vocabuli hoc rejpetivit) eadicatur ex eodicatur m. 2 ut vid: cor-r Sp. 11 27 add Sp. (esset v) j1 28 add Aid 11 30 eni (non eaT)

Page  158 10'8 DE LINGVA LATINA alia nomina, quod quinque habeant figuras, habere quinque casus, alia quattuor, sic minus alia, dicere poterunt esse litteras ae syllabas in voce quae singulos habeant casus, in rebus pluri[mi]s; quemadmodum inter se conferent ea quae quaternos habebunt vocabulis casus, item ea inter se qua<e> ternos, sic qu~a>e singulos habebunt, ut con- 5 ferant inter se dicentes, ut sit hoe A, huic A, esse hoc E, [huiusce E] huic E. 53 37. quod dicunt esse quaedam verba quae habeant declinatus ut caput, quorum par reperiri quod non possit, non esse analogias, respondendum: sine dubio, si quod est singulare verbum, id non habere ana- lo logias: minimum duo esse debent verba, in quibus sit similitudo. 54 quare in hoc tollunt esse analogias. sed nihilum vocabulum recto casu apparet in hoc (Enn. Ann. 114 Y.1): 'quae dedit ipsa capit neque dispendi facit hilum', quod valet nee dispendii facit quicquam. idem hoc obliquo apud Plautum (Most. 245): 'video enim te ni[c]hili is pendere prae Philolacho omnis homines', quod est ex ne et hili: quare dictus est ni[c]hili qui non hili erat. casus j tum cum commutantur, de quo dicitur, de homine: dicimus enim hic homo nihili [est] et huius hominis nihili et hune hominem nihili. si in illo commutaremus, diceremus ut hoc linum et limum, sic nihilum, non hic nihili, 20 et Kut> huic lino et limo, sic nihilo, non huic nihili. potest dici patricus casus, ut ei praeponuntur praenomina plura, ut hic casus Terentii, hunc casum Terentii, hic miles legionis, huius militis legionis, hunc militem legionis. 55 38. negant (VIII 47), cum omnis natura sit aut mas aut femina 25 aut neutrum, Knon> debuisse ex singulis vocibus ternas figuras vocabulorum fieri, ut albus alba album; nunc fieri in multis rebus binas, 9 Of. X 82; GL. II 21, 6. 324, 5 13 Of. V 60. 111 et ad v. 16 11 1B sqq. Cf. X 81; Fest. Pauli 101, 8. 175, 3; Isid. X 186 (cf. Kettner 'Varr. Stud.' p. 24 sq.); GL. I 102, 14 (nihil si dicas, quantitatem notas: si vero nihili adiuncta i, hominis mores); III 224, 16; VII 122, 23. 281, 31. 305, 29, ut alia mittamus 1 25 Of. Sext. Emp. adv. math. I 7 ~ 145 sqq. 2 alia; Dicere ex alia dicere I poterx I sillabas 11 3 del Canal 16 5 ItR, t ex n incohata I quaternos: corr Koeler I sicque1 6 hoc est (est lineolis del) I seel Sp. 9 caput (capitis, nihil nihili> Reitzenstein 11 12 iniuste pro esse C. F. W. ]JMueller, ad sententiam recte Sed Initifi: corr Lachm duce Sciop (in nibil) 1113 apparet. In hoc qug ira caput.: corr Sciop et Seal (ex V 60) 1114 sq. hilil qd ual& - nee Iqcqua ide-S hoc1 15 enim c. Plauti codd. om Vertr 1 16 pendere. Prqphilolacho. omis (- ante omis del) I Philolache Plautus 1 17 sq. q fl, q ex incohato nI an: casus < es>t uni~us> (cf. GL. I 93, 26) cum commutantur (scil. casus eius) de quo dicitur, <ut> de homine? I De homine dicimus enim v1 secl Sp. 11 20 (i hio) nihili, n ex incohato m et h ex incohato c 11 21 suppl Mue (ut pro et Sp.) I 22 praeponantur Mue I nomina 1 26 suppl Mue

Page  159 LIBER IX 562-68 159 ut Metellus Metella, Ennius Ennia, nonnulla singula, ut tragoedus, comoedus; sic esse Marcum, Numerium, at Marcam, at Numeriam non esse; dici corvum, turdum, non [non] dici corvam, turdam; contra dici pantheram, merulam, non dici pantherum, merulum; nullius nostrum 5 filium et filiam. non apte discerni marem ac feminam, ut Terentium [et Terentium] et Terentiam, contra deorum liberos et servorum non itidem, ut Jovis filium et filiam, t Jovem Iovem et lovam; item magnum numerum vocabulorum in hoc genere non servare analogias. ad h<a>ec 56 dicimus omnis orationis, quamvis res natnrae subsit, tamen si ea in 10 usu<m> non pervenerit, eo non pervenire verba: ideo equns dicitur et equa: in usu enim horum discrimina; corvus et corva non, quod sine usu id, quod dissimilis natura<e>. itaque quaedam al~i>ter olim ac nunc: nam et tum omnes mares et feminae dicebantur columbae, quod non erant in eo usn domestico quo nunc, Knunc> contra, propter do15 mesticos usus quod internovimus, appellatur mas columbus, femina columba. natura cum tria genera transit et id est in usu discrimi- 57 natu<m>, tum denique apparet, ut est in doctus et docta et doctum: doctrina enim per tria haec transire potest et usus docuit discriminare doctam rem ab hominibus et in his marem. ac feminam. in mare et 20 femina et neutro neque natura maris transit neque feminae neque neutra, et ideo non dicitur feminus femina feminum, sic reliqua: itaque singularibus ac secretis vocabulis appellati sunt. quare in qui- 68 bus rebus non subest similis natura ant usus, in his vocabulis huiusce modi ratio qu<a>eri non debet: ergo dicitur ut surdus vir, surda mu26 lier,-sic sundum theatrum, quod omnes tres ad auditum sunt comparatae; contra nemo dicit cubiculum surdum, ad silentium, non ad auditum; at si fenestram non habet, dicitur c~a>ecum, ut c~a>ecus et 1 sq. Cf. logist. frym. apud Non. 35.2, 31; frgm. de praen. ap. TVaier. M1ax. p. 591, 7 Kempf' (cf. 588, 8 et v. adn.) 11 3 Cf. d. r. r. III 5, 6; GL. IV 494,22 (de turda) 1 sqq. metelle.: corr Laet I enuus enua.: corr Laet I tragoedia - coredia.: Corr Christ; an: <tragoedus com.oedxs, non> tragoeda comoeda? hi dici- Corbid: corr Aid fIh1t dici corbd: corrAid 11 4sqq. neutros filium apta I terentid &t terentid. et terentid. 11 7 ididS: corr ed. Ven. I Iou6 Iou6 & ioui.: non Iouem et louam v (Iovi(u>m et Iov~i>am Sp.; an: Iov<id~en et Iov<id>a?) 11 9 sq. Inusu ed's 111 discririne coruus & coruma.ft q11 12 e add Vertr I alt 11 13 et aut delendum (sic v) aut ante mares coilocandurn (sic C. F. W47. Mueller); e~ra>t cumn Mue (cum c. Sp.) 11 14 suppi Sciop 1116 sq. Int nouim; 116 sq. coidba natura... transit. & disorimina. totfl denique: corr Beiter; an: discriren, [ato] tur denique apparet ratio? cf. v. 23. 24. 160, 8 11 17 in docto 11 20 mares: eorr Sp. 11 26 Ltlres Bent, tres <res> Mue 11 26 <quoc> ad silentium Canal praeeuntibus <quod sit> Sciop, <quod id> Mue

Page  160 160 DE LINGVA LATINA,9 e<a~eca, quod omnia t habent lumen habere debent. mas et femina habent inter se natura quandam societatem, t neutra cum his, quod sunt diversa; inter se quoque de his perpauca sunt quae habeant quandam co<m>munitatem. dei et.servi nomina quod non item ut libera nostra transeunt, eadem e~s>t causa, quod ad usum attinet Ket> 5 institni opus fuit de liberis, de reliquis nihil attinuit, quod in servis gentilicia natura non subest in usu, in nostrils> nominibus qui sumus in Latio et liberi, necessaria. itaque ibi apparet analogia ac dicitur 60 Terentius vir, Terentia femina, Terentium genus. in praenominibus ideo non fit item, quod haeo instituta ad usum singularia, quibus 10 discernerentur nomina gentilicia, ut ab numero Secunda, Tertia, Quarta, in viris ut Quintus, Sextus, Decimus, sic ab aliis rebus. cum essent duo Terentii aut plures, discernendi causa, ut aliquid singulare haberent, notabant, forsitan ab eo, qui mane natus diceretur, ut is Manius 61 esset, qui luci, Luci[li]us, qui post patris mortem, Postumus. e qui- 15 bus qu~a>e cum item accidisset feminis, proportione ita appellata declinarant praenomina mulierum antiqua, Mania, Lucia, Postuma: videmus enim Maniam matrem Larum dici, Luciam Yolaminiam Saliorum carminibus (fry. 5 p. 336 Maur) appellari, Postumam a iultis post 62 patris mortem etiam nune appellari. quare quocurnque progressa est 20 natura cum usu vocabuli, similiter proportione propagata est analogia, cum in quibus declinationibus voluntariis maris et feminae et neutri, 14 sq. Cf. Fest. Pauli 148, 16 (Mianius praenomen dictum est ab eo quod mane quis initio natus sit, ut LuciuBs qui luce); auct. d. praen. p. 590, 1 ed. Kem))?pf ' (Lucii coeperunt adpellari qui ipso initio lucis orti erant... Manii cui mane editi erant e. q. s.) 11 15 Cf. Fest. 238b, 2 (Postumus cognominatur post patris mortem natus); Serv. in Aen. VI 763 = Isid. IX 5, 22; Gell. I 16, 3; GL. VI-I 200, 4. 307, 29; Quint. I 4, 25; Plut. Coriol. 11; ctuct. de praen. 3; TG. s. v.; Lyd. d. mag. 1 23 = p. -26, 4 IW. 17 Ad Lucia cf. inscr. ant. a Buechelero enarratarn MiJus. Bhen. LI1p. 392 11 18 Cf. Fest. 129a, 28sqq.; Macrob. I 7,34 sq. (Maniae deae matri Larum); Arnob. I11141 = p. 139, 6 (Ydrro similiter haesitans nune esse illos Manes et ideo Maniam matremn esse cognominatam Larum); Act. Fr. Arv. ed. Henzem p. 145 Cf. Augustin. d. civ. d. -IV 21 (deae Yolumnae) 1 19 sq. Cf. TG. s. Postumus (postuma puella similiter dicta et postigena) 1 sqq. [habent] ]Ilue; <ubi> hab<it>ent Canal, qui debuit saitemn Kubi homines> habent: quamquar habent facilius falso repeti potuit quarn alio sensu iuxta poni I luih. habere debent mas & feminai Habent: dist ]iMue I an: <non item> neutra cum his vel n. c. h. (nullam>? (n. c. h. <non habent> Sp.) I cfi his- qdi i diuersa- mAt 6 quoq; De his 1 5 sq. ead6 &: corr Sp. I add iden I causa qd... Instituj- Opus.. reliqsI attinuit ex adtinuit 11 7 sq. ff I liberj- Necessaria Itaq; 11 11 in mulieribus ante Secunda suppi Sp (inelius ante in viris) 2 2 14 diceret, eret in ras 11 16 sqq. qug (= sunt quae) om Mue c. al. I declinarant jinomina... antiqua. (mox;Uidem; ex uidem;) I v. test. et adn. 1 20 pgressa, ress in ras 11 21 sq. nocabulaI analogia- CfI declinatus voluntarii Sp.

Page  161 LIBER IX 58-66 161 quae voluntaria, non debeant similiter declinari, sed in quibus naturales, sint dedlinatus hi qui esse reperiuntur. quocirca in tribus generibus nominum in<i>qu[a]e tollunt analogias. 39. qui autem eas reprehendunt (VIII 48), quod alia vocabula 63 5 siugularia sint solum, ut cicer, alia multitudinis solum, ut scalae, cum debuerint omnia esse duplicia, ut equus equi, aualogiae fundamentum esse obliviscuntur naturam et usu~m>. singulare est quod natura unum significat, ut equus, aut quod coniuncta quodammodo ad unum usu[m], ut bigae: itaque Kut> dicimus una Musa, sic dicimus unae bigae. l0 multitudinis vocabula sunt unum infinitum, ut Musae, alterum finitum, 64 ut duae, tres, quattuor: dicimus enim ut hae Musae sic unae bigat et binae et trinae bigae, sic deinceps. quare tam unae et uni et una quodammodo singularia sunt quam unus et una et unum; hoc modo mutat, quod altera in singularibus, altera in coniunctis rebus; et ut 1s duo tria sunt multitudinis, sic bina trina. est tertium quoque genus 65 singulare ut in multitudine, uter, in quo multitudinis t-ut utre - I.; uter poeta singulari, utri poetae multitudinis est. qua explicata natura apparet non debere omnia vocabula multitudinis habere par singulare: omnes enim numeri ab duobus susum versus multitudinis sunt neque 20 eorum quisquam habere potest singulare compar. iniuria igitur postulant, si qua sint singularia, oportere habere multitudinis. 40. item qui reprehendunt, quod non dicatur ut unguentum un- 66 guenta vinum vina sic acetum aceta garum gara, faciunt imperite: qui ibi desiderant multitudinis vocabulum, quae sub mensuram ac 25 pondera potius quam sub numerum succedunt: nam in plumbo, [oleo,] 5 Cf. ad VIII 48; X 54 11 6 Cf. IX 68. X 54; GL. 133,23. 93, 5. 328, 5. 549, 31; IV 195, 24. 376, 28. 393, 15. 446,15; V 42,27..176,29. 290, 6. 348, 9. 396, 5. 428, 11. 590, 18; VII 289, 5; TG. s. scala 11 8 Cf. ad 139,1 et 127,10 11 15 Of. Serv. in Aen. VIII 168 11 6 Cf L GL. I 163, 6. 559, 4; IV 547, 2 12 23 Of. GL. I 28, 10. 34, 29 sq. 93, 8 (garum oleunc vinum... et cetera quae ad pondus numerum mensuramque rediguntur). 328,22. 550,30 sq.; II 176, 8. 310,15; IV 194, 31. 376, 31; V 42, 31. 177, 29. 348, 12. 427, 23. 498, 36. 506, 25. 536, 31. 579, 9; Anecd. Hevl. 85, 6; TG. s. vinum; Fronto ap. Gell. XIX 8, 13 (cur mel et vinum atque id genus cetera numerum multitudinis capiunt, lacte non capiat?) 11 24 GL. I 141, 22 (de his est norninibus quae, cum pondere numero mensuraque constent, semper sunt singularia) 11 25 sqq. Cf. GL. I 34,ý20. 328, 13. 550, 24; IV 376,, 29; Aneed. Rely. 43, 26. 85,,2 sq. 164, 10; Mart. Cap. II 297; TG. s. argentum, plumbum 2 dist Christ 113 Jnquq: corr Aid 11 7 natura- & usu 118 aut, u ex c inter scribendum 11 9 us II surpi Sp 11 12 uni et unae v 11 16 ýtutre J.: utri Sp. (utrei A. Sp.); utri utrae Mue (qui addere debuit <utra>: v. test.); an: utri et? 11 18 uocaba, b ox lj c. ras. 11' 9 fsv', v' ex i 11 23 gara. Faciunt j1 25 seel Sp. Varro de ling. lat. 11

Page  162 162 162 DE LINGYA LATINA a~r>ge~n>to, cum incrementum accessit, dicimus, Lenimi multum [oleurn], sic multum plumbum, argentum 11011 [multa oleal plumba, argenta, cumn quae ex hisce flant, dicamus plumbea et argentea (aliud enim cum argrenteum: nam id turn cum iam vas: argent~e>um enim, si pocilluni aut quid item): quod pocilla argentea mnulta, non quod argen- 5 67 turnmultum. ea, natura in quibus est mensura, non numerus, si genera in se habe~n>t plura et ea in usum venerunt, a gen era multo, sic villa et unguenta, dicta: alii generis anini vinum quod Ohio, aliud quod Lesb[ilo, sic ex regionibus aliis. -j'- quae ipsa dicuntur. nunc melius uniguent[i]a, cui nunc genera aliquot. si item discrimina magna lo essent olei et aceti et sic ceterarum rerum eiusmodi in usil co~m>muni, dicerentur sic olea ut vina. quare in -utraque re <i>nique rescindere conantur analogi am, [s]et cum in dissimili usu similia vocabula, qu~a>eranat at cum item ea quae metimur atque ea quae numeramus dici putent oportere. 15 68 41. item reprehendunt (VIII 48) analogias, quod dicantuar multitudinis nomine publicae balneae, 1101 balnea, contra quod privati dicant unum balneum, quod plura balnea <non> dicant. quibus respondeni potest no01 esse reprehendendum, quod scalae et aquae caldae, pleraque [quae] cum causa, multitudinis vocabulis sint appellata ne- 20 qua eorum singularia, in usum venerint; idemque item contra. primum balneum nomen t et graecum introiit in urbem publice ibi consedit, ubi bina essent coniuncta aedificia -lavandi causa, unum. ubi yini, alterum ubi mulieres lavare-ntur; ab eadem. ratione domi suae quisque ubi lavatur balneum dixerunt at, quod no01 erant duo, balnea dicereD25 1101 consuerunt, cum hoc antiqhi non balneurn, sed lav[i]atrinam ap69 pellare consuessent. sic aquae caldae Ab loco at aqua, quae ibi scateret, cum ut colerentur venissent in usum nostris, cum aliaa ad alium niorbum idoneae essent, eae cum plures assent, ut Puteolis et in Tuscis, 9 sq. Cif. Puin. N. H. XIII 1 sqq. 11 17 C'f.V-III 48; ad 137,11 sq. 1120 Cif. ~ 63. X 54; ad 127,10 et ad 161, 6 1 21 sq. Cf. ad 137,11 sq. 126 Cf. Non. /212,8 (latrina gpenera feminino: at est lavatrina, quod nune balnaum dicitur) 29 Cf. V 25 1 acetoI enim sect Aid I oleum sect ASp. 12 sect Sjp. (multa def. A. ASp.) 11 6 natura sic suspectum (autem Sp.), nisi potius traiciendum ante est 117 hab&: corr Laet 118 ahut 9 quq: Kita>q-ue Sp. (cf. adn) ý)110 unguenta <chuam unguentum> idem 1 12 sq. at uina; an: et <cetera ut> uniia?I utraque deniq;: corr Canal Ir'e 'seindereI analogid. sed: analogias at v (fort. recte,) 1 14 cjuaruhit: corr Sp. 11 18 sq. quom, CanalI suppi Poprna I respondere: corr Aid 120 del Sp. 11 21 uener-tu- idamq; -ItW Sra. 22 nom' & grecum; an: prirnum balneum. (nomen e~s>t graacum) Kcumn>1.i.L u.? (nlomen Ut graecum1. i1. u. M1ue) 1 23 edifflcia- lauandi causa- unfd1 27 sq. -esuescent scateret ex scaterent ut vid

Page  163 LJBEL{ IX 66-74 163 quibus utebantur, multitudinis potius quam singulari vo'cabulo appellarunt. sic scalas, quod ab scandendo dicuntur et singulos gradus scanderent, magis erat quaerendum, si appellassent singulari vocabulo scalam, cum origo nominatus ostenderet contra. 5 42. item reprehendunt (V4III49) de casibus, quod quidam nomi- 70 natus habent rectos, quidam. obliquos, quod dicunt utrosque in vocibus oportere. quibus idem responderi potest, in quibus usus aut natura non subsit, ibi non. esse analogiam. sed ne in his vocabulis quae 71 declinantur, si transeunt e recto casu in rectum casum: quae tamen to fere non discedunt ab ratione sine iusta causa, ut hi qui gladiatores Faustinos: nam quod plerique dicuntur, ut tris extremas syllabas habeant easdem, Cascelliani, <Cacciliani,> Aquiliani, animadvertant, unde oriuntur, nomina dissimilia Cascellius, C<a>ecilius, Aquilius; Jt Faustius, recte dicerent Faustianos; sitc> a Scipione quidam. male dicunt Scii5 pioninos: nam est Scipionarios. sed, ut dixi, quod ab huiuscemodi cognominibus raro declinantur cognomina neque in usum etiam perducta, natant quaedam. 43. item dicunt (VIII 75,), cum sit simile stultus luscus et di- 72 catur stultus stultior stultissimus, non dici luscus luscior luscissimus, 20 sic in hoc genere multa. ad quae dico ideo fieri, quod natura nemo lusco magis sit luscus, cum stultior fieri videatur. 44. quod rogant (VIii 76,), cur <non> dicamus mane manius 7& manissime, item de vesperi: in tempore vere magis et minus esse non potest, ante et post potest. itaque prius est bora prima quam secunda, 25 non magis hora. sed 'magis mane surgere' tamen dicitur qui primo mane surgit quam qui non pri<m>o[r]: ut enim. dies non potest esse magis quam * ** mane; itaque ipsum hoc quod dicitur magis sibi non constat, quod magis mane significat primum mane, magis vespere novissimum, vesper. so 45. item ab huinscemodi Kdis>similitudinibus reprehenditur ana- 74 logia (VIII 79), quod cum sit anus cadus simile et sit ab ann ami31 Of. Fronto 185,2 N. (ab anu anulla); GL. V 626, 14 (nec in diminutivis secundus gradus minus priore significat, anus anula anicula); TG. s. anicula 4 scala, a ex e ineohato 11 7 <esse> oportere Reitzenstein 11 8 de lac cf. adn. I <quidem> quae ]Jladvig 11 9 transeunte recto 11 11 sillabas 11 12 aqljniani. (sed ni post lj lineolis del): ubi Cacciliani adiunxit v, praemisit Sp. I aninaaduitunt if 13sq. casselIjus. (non caselljus) I ~faustuls recte: ubi <Faustus: quod si esset> Faustius, recte suppI Mite; an: Faustius <recto casu si esset,> recte? 11 14 siascipione" qda (v. adn.) 11 20 id eo (vel Kid> ideo) Sp. 11 23 uespertino tepore. Uere: corr Popma 11 26 sq. hora abundare adnotat Sjp. aIn: dicitur: qui p. m. surgit <magis mane surgit> quam? (v. adn.) 26 4 prior: eorr Steph 11 27 lac sign Sp. supplens <dies, sic mane non magis guam> 11 30 add _p. 11*

Page  164 164 DE LINGVA LATINA cula anicilla, a eado duo reliqua quod non sint propagata, sic non dicatur a piscina piseinula piscinilla. ad huiuscemodi vocabula analogias esse ut dixi, ubi magnitudo animadvertenda sit in unoquoque gradu eaque sit in usu co<m>muni, ut est cista cistula cistella et eanis catulus catellus, quod in pecoris usu non est. itaque consue- 6 tudo frequentius res in binas dividi partis ut mains et minus, ut lectus et lectulus, area et arcula, sic alia. 75 46. quod dicunt (VIII 49) casus alia non habere rectos, alia obliquos et ideo non esse analogias, falsum. est. negant habere rectos ut in hoc frugis frugi frugem, item colem colis cole, obliquos non 10 habere ut in hoc Diespiter Diespitri Diespitrem, Maspiter Maspitri 76 Maspitrem. ad haec respondeo et priora habere nominandi et posteriora obliquos. nam et frugi rectus est natura frux, at secundum consuetudinem dicimus ut haec avis, haec ovis, sic haec frugis; sic secundum naturam nominandi est casus cols, secundum consuetudinem colis, Is cum utrumque conveniat ad analogian, quod et id quod in consuetudine non est cuins modi debeat esse apparet, et quod est in consuetudine nune in recto casu, eadem est analogia, ac pleraque, quae ex multitudine cum transeunt in singulare, difficulter efferuntur ore. sic cum transiretur ex eo quod dicebatur haec oves, una non est dicta 20 ovs sine I, sed additum I ac factum ambiguum verbum nominandi an 77 patrici esse<t> casus. ut ovis, et avis. sic in obliquis casibus cur negent esse Diespitri Diespitrem non video, nisi quod minus est tritum in consuetudine quam Diespiter; quod [ininihili> argumentun est: nam tam casus qui non tritus est quam qui est. sed est<o> in 2s casnum serie alia vocabula non habere nominandi, alia de obliquis aliquem: nihil enim ideo quo minus siet ratio percellere poterit hoc 78 crimen. nam ut signa quae non habent caput [et] aut aliquam aliam partem, nihul[h]o minus in reliquis membris eorum esse possunt analogiae, sic in vocabulis casnum possunt item fleri ac reponi quod30 5 Cf. VITII 79; GL. I 94, 3 (canis catulus). 326,28 (canis canicula) 11 6 sq. Cf. TG. s. lectulus et arcula; Fest. Pauli 25, 3 (area deminutivum facit arculam et arcellam); GL. I 326, 5 (apud antiquos... ad tertiam usque formam tam quam area arcula arcella arcellula); -1I1114, 7 et Mart. Cajp. III 233 (arca arcula) 8 Cf. ~ 70 1 10O Cf. Quint. I 6,17 (frugalis quoque sit apud illos, non frugi) If 1lsq. Cf. ad VIII 33; 49. IX 77. X 65 11 22 Cf. ad VIII 7; 46 11 23 Cf. ~ 75 et V 66 1 quod seel Mue e. al. 11 2 an duce Sp.: ad (quae dico> et vocabulis? fj 4 ea que: corr Mue I comuni s. v. I1 5 non seel Canal 11 10 role- rolis- role.: corr Mue (colis coli colem); item v. 15 rois - et rolis- 11 21 ous- sine una.: corr Sp. 1,ibiguii uerb-ii 11 22 add Sp. Iasus. Ut (ex casus ut) onis et: casus ovis ut Mite (recte dist Canal) I auis sic 11 24 Innihil: conr Aug 11 25 add Sp. 11 27 si &: sit v 1f 29 nihil (hi ex m) homin;

Page  165 LIBER IX 74-81 1655 aberit, ubi patietur natura et consuetudo: quod nonnunquam apud poetas invenimus factum, ut in hoc apud N<a>evium in Clastidio (fr. tr. praet. II B): 'vita insepulta laetus in patriam redux'. 47. item reprehendunt, quod dicatur haee strues, hic Hercules, 79 s hic homo: debuisset enim dici, si esset analogia, hic iercul, haec strus, hie homon. haec ostendunt non[a] non analogian esse, sed obliquos casus non habere caput ex sua analogia. non, ut si in Alexandri statna imposueris caput Philippi, membra conveniant ad rationem, sic et t Alexandri membrorum simulacrum caput quod respondeat item 1o sit? non, Si quis tunicam in usu ita consuit, ut altera plagula sit angustis clavis, altera latis, utraque pars in suo genere caret analogia. 48. item negant esse analogias, quod alii dicunt cupressus, alii 80 dupressi, item de ficis platanis et plerisque arboribus, de quibns alii extremnm VS, alii El faciunt. id est falsum: nam debent dici 16 E et I, fici ut nummi, quod est ut nnmmi~s> fici<s>, ut nummorum ficorum. si esseut plures ficus, essent ut manus; diceremus ut mauibus, sic ficibus, et ut m anuum, sic ficuum, neque has ficos diceremus, sed ficus, ut non manos appellamus, sed * ** consuetudo diceret singularis obliquos casus huius fici neque hac fico, ut non dici<t> huius 20 man[u]i, sed huius manus, <n>ec hac mano, sed hac manu. 49. etiam illud putant esse cansae, cur non sit Lin] analogia, 81 quod Lucilius scribit (1153sq. M.): 'decu<s>is sive decusibus est'. qni errant, quod Lucilius non debuit dubitare, quod utrumque: nam in aere usque ab asse ad centussis numerus aes adsigniflcat, et eius 5snumero finiti casus omnis ab dupondio sunt, quod dicitur a multis duobus modis hic dupondius et hoc dupondium, ut hoc gladium et hic gladius; ab tressibus virilia multitudinis hi tresses et 'his tressibus confido', singulare 'hoc tressis habeo' et 'hoc tres~s>is confido', 4 sqq. Cf. GL. 4 40, 6 1 Cf. GL. 1132, 8; ITV 10, 28 C1 f. X 50 1 13 COf. Caesar apud GL. 1130, 6 (v. Beitzenstein p. 63 adn. 1) 11 16 Cf. GL. 1 95, 22 sqq. 128,)20 sqq., alios locos quos multos congessit ad Mart. 1 65 Friedliinder11 26 sq. Cf. V 169 sq. 11 26 sq. Cf. TG. s. dupondium I Cf. Quint. I 5, 16 (gladia qui dixerunt, genere exciderunt); Non. 208, 12; TG. s. v. 11 28 Cf. V 169 ibique adnotata 4 herculjs 11 6 hic (x hoc) homon: hie homen Canal, fort. recte I noua fi: corr Sp.; an: hom<en. 1>on haec ostendunt nova non? 1 7 casus ii ras ex casus. -R 8 sq. sit & I <si ad> Alexandri Ieiter I caput, p ex 1 vel f inter scribendum II 10 Na si ex Non si (n lineola del) placula: eorr Aid 11 11 clauis (s m.,2) 11 12 sq. cupss- bis 11 14 U -S - aiji Ej - (non ali ei)1 E - & - J -.: EJA. Sp. (cf. adn.) I add Sp. I 18 - Sed: ubi <manus nec> suppi Sp. 1120 del Laet c. al. 1 & hac: corr Sp. 11 21 seel Aid c. al., vix recte; an: in <numeris>? (cf. 169, 9, al) 11 22 decuis: corr Lachm duce Mue (decussi) 11 27 sq. tresffib; bis et tresfes I trefif confido (sic e. spat.) I conficio Canal

Page  166 166 DE LINGVA LATINA 82 sic deinceps a~d> centussis. deinde numerus aes non significans. numeri qui Ka>es non significant, usque a quattuor ad centum, triplicis habent formas, quod dicuntur hi quattuor, hae quattuor, haec quattuor; cum perventum est ad mille, quartum assumit singulare neutrum, quod dicitur hoc mille denarium, a quo multitudinis fit milia dena- s 83 rium. quare quo~nia>m ad analogias quod pertineat non est ut omnia similia dicantur, sed ut in suo quaeque genere similiter declinentur, stulte qu~a>erunt, cur as et dupondius et tressis non dicantur proportione, cum as sit simplex, dupondius fictus, quod duo asses pendeba[n]t, tressis ex tribus aeris quod sit. pro assibus nonnunquam 1o aes dicebant antiqui, a quo dicimus assem tenentes 'hoc [ab] aere 84 aeneaque libra' et 'mille Ka>eris legasse'. quare quod ab tressis usque ad [du]centussis numeri [ex] eiusdem modi sunt compositi, eiusdem modi habent similitudinem: dupondius, quod dissimilis est, ut debuit, dissimilem habet rationem. sic as, quoniam simplex est ac prin- 15 cipium, et unum significat et multitudinis habet suum infinitum: dicimus enim asses, quos -cum finimus, dicimus dupondius et tressis 86 et sic porro. sic videtur mihi, quoniam finitum et infinitum habeat dissimilitudinem, non debere utrumque item dici, eo magis quod in ipsis vocabulis ubi additur certus numerus in miliariis aliter atque in 20 reliquis dicitur: nam sic loquontur, 'hoc mille denarium', non 'hoc mille denari~orum>', et 'haec duo milia denarium', non 'duo milia denariorum'. si esset denarii in recto casu atque infinitam multitudinem significaret, tune in patrico denariorum dici oportebat; et non solum in denariis, victoriatis, drachmis, nummis, sed etiam in viris idem ser- 25 vari oportere, cum dicimus iudicium fuisse triumvirum, decem~virum, 86 centum>virum, non centum virorum. numeri antiqui habent analogias, quod omnibus est una [non novenaria] regula, duo actus, tres gradus, sex decuriae, quake> omnia similiter inter se respondent. re4 Cf. ~ 85; Gell. I 16, 9 (recte et probabiliter dici solitum 'mille denarium in area est'); Macr. I 5, 4 sqq. 11 15 Cf. ad 52, 3 B 21 Of. VIII 71 28 Cf. Mart. Cap. II 103 (per novenariam regulam.. 1 acentuffif (sic) 11 4 mille. quart... neutrl. quartum sect Sp. (sed cf. ~ 88) 1 assumit<ur> idem 5 sq. denarium sect Sciop (v. test.): item mox, fort. recte denaria: corr Aug I efi: corr Mue I pertinet Sp. 1 9 sq. cum adsit: corr Ald 1 simples ex simplex I dipondius I pendebant. Tressis. ex... passib; - Nonnunquam f11 1 sq. sect Brissonius I qrea eneaq; 1 13 sq. ad ducentusflsis I ejd6 modi (bis) j 16 Sicas qTh (q ex cu inter scribendum) 1 16 - hab& su-d 11 18 porro sic. mihi. habeat, t ex d inter scribendum 1i 20 uocalib; I miljtaris 1122 sq. denarii.: corr Sp. I denaria fh denarii: corr Christ 1 25 & rachmis: corr Rhol I uiris ex utris (ut lineolis del et ui s. scr.) 26 sq. oporteret Sciop I supplevimus duce JJue 28 R. nouenaria: sect Sp. (non c. v): an ex p. 167, 3 anticipata (A t natura)? 29 sq. add RholtI regulq.: corr Sciop

Page  167 LIBER IX 81-90 1677 gula[e] est numerus novenarius, quod, ab uno ad novem cum pervenimus, rursus redimus ad unum t et V- hine et nonaginta et nongenta ab una sunt natura novenaria; sic ab octonaria, et deosum versus ad singularia perveniunt. actus primus est ab uno Kad> nongenta, secun- 87 6 dus a mille ad nongenta milia; quod idem valebat unum et mile, utruinque singulari nomine appellatur: nam tit dicitur hoe unum, haec duo, Ksic hoc mille, haec duo> milia et sic deinceps multitudinis in duobus actibus reliqui omnes item numeri. gradus singularis est in utroque actu ab uno ad novem, denarius gradus Ka> decem ad nona10 ginta, centenarius a centum Kad> nongenta. ita tribus gradibus sex decuriae flunt, tres miliariae, tres minores. antiqui his numeris fuerunt contenti. ad hos tertium et quartum actum ab decies minores im- 88 posuerunt vocabula, neque ratione, sed tamen non contra est earn de qua scribimus analogiam. nam [uti decien[i]s cum dicatur hoc de15 ciens, ut mille hoc mille, ut sit utrumque sine casibus vocis, dicemus ut hoc mille, huius mille, sic hoc deciens, huius deciens, neque eo minus in altero, quod est mille, praeponemus li mille, horum mille * * * 50. quoniam in eo est nomen co<m>mune, quam vocant 6p11Oivv- 89 pdolv, obliqui casus ab eodem capite, ubi erit O'pcovvpda, [obliqui casusi 20 quo minus dissimiles fiant, analogia non prohibet. itaque dicimus hie Argus, cum hominem dicimus, cum oppidum, t graecancaene hoc Argos, cum latine Argi. item faciemus, si eadem vox nomen et verbum significabit, ut et in casus et in tempora dispariliter declinetur, ut faciamus a Meto quod nomen est Metonis Metonem, quod verbum est 25 metam metebam. 51. repreheudunt, cum ab eadem voce plura sunt vocabula de- 90 4 sqq. Cf. Mart. Cap. VII 745 (primus igitur versus est a monade usque ad enneadem, secundus a decade usque ad nonaginta, tertius vero ab hecontade usque ad nougentos e. q. s.) 11 21 Cf. GL. IV 8, 17 (inveni et duo in numero plurali masculina, in numero singulari neutra, hi Argi, hoc Argos, hi porri, hoc porrum). 22, 12; VTI 473, 16; Serv. in Aen. 924 2 unam & - U l hino (unum et. novem. hinc Sp.) & 11 Ix.: corr Aid I nungenti: corr Sp. 11 3 nonenaria oct. ex o ct. I& deosfi iUhus- ad 11 4 -&ccc 6 5 nungenta I ualebat ex ual& inter scribendurm 11 6 singulari numero Laet, vix recte (cf. GL. II 145, 5)11 7 suppi Gronov 11 8 o'sR Jte -numeri gradus 11 9 denarios dec6S ad ix 11 10 &Occcc- 11 miliaria. &res minores antiq: corr Sp. duce Aid 11 12 c~bhof (sic, vion hoc) I ab decies <adicientes> Canal duce Mue (minorem <a deciens milieus maiorem addentes>): atque addentes suppleas aut ante aut post ab decies I 13 A Stra 6 e- (sic) ff 14 sq. ut sec Sp. (et corr Canal) I hoc deciens (sic) 11 16 deies huius (h ex u) f 17 lac sign Mue coil. VIII 68 (<sic hi deciens, horum deciens> * * * Sp.) 1118 sq. Omonimyan - et omonimya -I 21 grecancqne: graecanice Pius (at cf. X 71), graece Sp.; an: graece xotv??I 22 facien; Si I nomin&: corr Pius 11 23 significanit: corr Pius 11 24 facimus Sp.

Page  168 168 DE LINGYA LATINA clinata, quas 6vvcovvpat'c appellant, ut [Sap<p>ho et] Alc<a>eus et Alc~a>eo, sic Geryon, Geryonus, Geryones. in hoc genere quod casus perperam permutant quidam, non reprehendunt analogiam, sed qui eis utuntur imperite; quod quisque caput prenderit, sequi debet eius consequenti~s> casus in declinando ac non facere, cum dixerit recto 5 casu Alc~a)eus, in obliquis dicere Alcsa>eoni et Alc<a>eonem; quod si miscuerit et non secutus erit analogias, reprehendendum. 91 52. <reprehendunt> Aristarchum (VIII 68), quod haec nomina Melicertes et Philomedes similia neget esse, quod vocandi casus habet alter Melicerta, alter Philomede~s>, sic qui dicat lepus et lupus non lo esse simile, quod alterius vocandi casus sit lupe, alterius lepus, sic socer, macer, quod in transitu fiat ab altero trisyllabum soceri, ab 92 altero bisyllabum macri. de hoc etsi supra responsum est, cum dixi de lana (~ 39), hic [hic] quoque amplius adiciam similia non solum a facie dici, sed etiam ab aliqua coniuncta vi et potestate, quae et 15 oculis et auribus latere soleant: itaqne s<a>epe gemina facie mala negamus esse similia, si sapore sunt alio; sic equos eadem facie nonnullos negamus esse similis, tin nationes ex procreante dissimilis. 93 itaque in hominibus emendis, si natione alter est melior, emimus pluris. atque in hisce omnibus similitudines non sumimus tantum a figura, 20 sed etiam aliu<n>de, ut in equis et as[ut]inis, cuius modi faciant pullos, ut in pomis, quo sint suco. si igitur [sequitur] idem sequitur 94 in similitudine verborum quis, reprehendundus non est. quare similitudinum discernendarum causa nonnunquam ut pronomen assumitur, sic casum aliquem t assumi, ut in his nemus, lepus, hic lepus, hoc 25 nemus: itaque discedunt ac dicuntur li lepores, haec nemora; sic aliud si quid assumptum erit extrinsecus, quo similitudo penitus perspici possit: non enim erit remotum ab natura; neque enim magnetas 2 Cf. Serv. in Aen. VII 662 11 10 Cf. ad 142, 10 1 synonimyas I sapho- & alceus & alceo seel Aug 11 2 gerion- gerionus. geriones I 3 reprehendant Canal 115 sq. s add 8.p. aut dicere aut facere seeli ue alceoni- & alceonem - 1 7 sq. analogias rephendendum aristarchil: dist Canal (post analogias v) I suppi Canal duce Aug; an fuit: reprehenden<dus. item reprehen>dunt? cf. v. 23 et p. 172, 20 (et mendunt: mendum 171, 9) 11 10 alt (a ex u incohato) phulomede- I add Hue 11 12 trisillabi 11 14 adicial Similia 11 18 si natione sunt procreati dissimili A. Sp. (si c. Sciop, sunt c. Sp., -creati c. Hue), vix reete; an: si natione sunt [ox procreante] dissimili? 119 emimus ex & mimis (e ex & corr et vscr. supra i(s) lineolis del) 11 21 aliude I 9tas. ut inis: eorr Groth duce 2 2 Lachr II 22 sucosi Jgit prius seqt lineolis del in cod 23 sq. ilbo2t qs rojhep - dundus I similitudinem: corr Sp. 11 26 assumiimus> Sp.; an: assumi Koportet>? cf. 142, 20. 171,23

Page  169 LIBER IX 90-99 169 lapides duo inter se similes sint necne, perspicere possis, nisi minnturn extrinsecus prope apposueris ferrum, quod similes lapides similiter ducunt, dissimiliter dissimiles. quod ad nominat[i]uom analo- 95 gia<m> pertinet, ita jtdeclinatum arbitror, ut tfomnia quae dicuntur 5 contra ad respoudendum ab his fontibus sumi possit. 53. quod ad verhorum temporalium rationem attinet, cum partes sint quattuor, tempora, personae, genera, divisiones, cx omni parte quoniam reprehendunt, ad singula respondebo. 54. primum quod ajunt analogias non servari in temporibus, go io cum dicant legi lego legam et sic simili~ter> alia: nam quae siut ut legi rem perfectam significare, duo reliqna lego et legam [et lego] inchoatam, ininria reprehendunt: nam ex eodem genere et ex divisione idem verbum, quod sumptum est, per tempora traduci potest, ut discebam disco discam, et eadem perfecti, sic didiceram didici didicero. 16 55. ex quo licet scire verborum ratione<m> constare, sed eos, qui trium temporum verba pronuntiare veliut, <in>scienter id facere; item illos qui rreprehendunt, quod dicamus amor amabor amatus sum: 97 non enim debuisse in una serie unum verbum esse duplex, cum duo simplicia esseut. neque ex divisione si unius modi ponas verba, dis20 crepant inter se: nam infecta omnia simplicia similia sunt, et perfecta duplicia inter se paria in omnibus verbis, ut haec amabar amor amabor, amatus <sum amatus eram amatus> ero. quare item male dicunt 98 ferio feriam perdussi, quod est ordo feriam <ferio> feriebam, percussi percutio percutiam. sic deinceps in reliquis temporibus reprehendenti 26 responderi potest. 56. siniliter errant qui dicunt ex utraque parte verba omnia 99 commutare syllabas oportere aut nullum, in his pungo puugam pupugi, tundo tundam tutudi: dissimilia enim conferunt, verba infecti cum perfectis. quod si infecta modo conferrent, omnia verbi priucipia inBo commutabilia videreutur, ut in his pungebam pungo pungam et contra ex utraque parte commutabilia, si perfecta ponerent, ut pupugeram pupugi pupugero. 20 sq. Cf. X 48 11 22 sq. Cf. GL. V 378, 25sqq. 3 del Sp. 11 4 sqq. an: deliquatum?? tra- ad I an: <contra> omnia q. d. contra adI possit qt... attin&- 11 7 t~pora ex tepora (' singulariter perscripto) 1 personal.* genel.- diuisionfii (sic): corr Sp. (temporum e. q. s. Bhol) 1110 simile alia.: mille alia Aug 1 11 sq. 1eger6: corr C. F. W. Mueller (legi iam Aug) & lego lnchoatd- Iniuria seel Sp. (priora lego et om v) 11 13 infecti post itt suppi,Sp., post tempora Christ, post tradu ci nos 11 14 pfecti sic 16 add SSp. 17. Jd6 j1 20 similja (supra s lineola del ~) 1 22 suppi Canal 11 23 sq. pCuffi. (C ex f) Iferiam. 1feriebL.: suppl Ald I exspectamus (duce Mue) velut percussi <percussero percusseram, item percutiebam> p. p. 11 29 pfectjs.: perfecti Sp.

Page  170 1700 DE LINGVA LATINA 100 57. item male conferunt fui sum ero, quod fui est perfectum, cuius series sibi, ut debet, in omnibus personis constat, quod est fueram fui fuero; de infectis sum quod nunc dicitur olim dicebatur esum et in omnibus personis constabat, quod dicebatur esun es est, eram eras erat, ero eris erit; sic huinsce modi cetera servare analogiam videbis. 5 101 58. etiam in hoc reprehendunt, quod quaedam. verba neque personas habent teruas neque tempora terna: id imperite reprehendunt, ut si quis reprehendat naturam., quod non unius modi fiuxerit animalis omnis. si[c] enim natura non omnes formae verborum terna habe[a]nt tempora, ternas personas, non habent totidem verborum divisiones. to quare cum imperamus, natura quod infecta Kver>ba solum habe~n>t, cum ant praesenti ant absenti imperamus, flunt terna, ut lege legito legat: perfectum enim imperat nemo. contra quae Knon> sunt imperandi, ut lego legis legit, novena flunt verba infecti, novena perfecti. 102 59. quocirca non si genus cum genere discrepa~n]t, sed in suo 15 quisque genere si quid deest, requirendum. ad haec addita si erunt ea quae de nominatibus supra (~ 755-79,) sunt dicta, facilius oinnia solveutur. nam ut illic t- externi caput rectus casus, sic hic in forma est persona eius qui loquitur et tempus praesens, ut scribo lego. 103 quiare ut illic fit, si[c] hie item acciderit in formula, ut ant caput 20 non sit ant ex alieno genere sit, proportione eadem quae illic diciunus (~ 76), cur ni[c]hilominus servetur analogia; item, si[c] ut illic caput snum habebit et in obliquis casibus trausitio erit in aliquam formulam, qua assumipta reliqua facilius possint videri verba, unde sint declinata: fit enim, ut rectus casus nonnunquam sit ambignus,,25 ut in hoc verbo volo, quod id duo significat, unum a voluntate, alterum a volando; itaque a olob iutellegimus et volare et velle. 104 60. quidam reprehendunt, quod pluit et luit dicamus in praeterito et praesenti tempore, cum analogi~a>e sni cuiusque temporis verba debeant discniminare. falluntur: nam est ac putant aliter, quod in 30 practeritis U dicimus longum pluit <luit>, in praesenti breve pluit luit: ideoque in lege venditionis funditruta c<a>esa' ita dicimus, ut U producamus. 32 Cf. Cic. Top. XXVI 100; FIest. Pauli U262, 15, al. 2 in omnibus personis (aut certe personis) secl Sp. ut repetita ex v. 4 11 4 in 6i-ib; ex in nominib; (no lineoiis dcl et om ex min corr) 11 infeotaba (infecti verba,Sp.) 1 12 & jsentj: corr Sp. 1 13 suppI Canal 11 16 qsq;: quoiusque Blue caput (quoiqne Sp.) 1 7 nominatiuis: corr p. 118 extni rectus: an: est verbi (cf. 103, 2 sq. 164, 21 sq.) caput rectus? 120 del lMue 1 21 sq. qua et diximus Sp. I del A. Sp. duce Christ (Ksi> sicut) 11 23 habebit ex hab& inter scribendum 24 formuid ex forma' inter seribendhmi (a lineolis del, u supra scl 1 spra 8]) [spa 2 "Inuenditionis 'lege, is ex e (inde in lege venditionis Sp.)

Page  171 LIBER IX 100-109.1711 61. item reprehendunt quidam, quod putant idem esse sacrific[i]o 105 et sacrificor, [e~lavat et lavatur; quod sit an non, nihul commovet analogian, dum sacrifico qui dicat servet sacrificabo et sic per totam formam, ne dicat sacrificaturus aut sacrificatus sum: haec erim inter 6 se non conveniunt. apud Plautum (True. 322sq) cum dicit: 'piScis 106 ego credo qui usque dum vivunt lavant din minus lavari quam haec lavat Plronesium', ad lavant lavari non convenit, ut I sit postremum, sed E; ad lavantur analogia lavari reddit: quod Plauti aut*librarii nendum si est, non ideo analogia, sed qui scripsit est reprehenden10 dus. omnino et lava[u]t et lavatur dicitnr separatim recte in rebus certis, quod puerum nutrix lava~t>, puer a nutrice lavatur, nos in balneis et lavamus et lavamur. sed consuetudo alterum utrum cum 107 satis haberet, in toto corpore p~otius utitur lavamur, in partibus lavaMUs, quod dicimus lavo manus, sic pedes et cetera. quare e balneis 15 non recte dicunt lavi, lavi manus recte. sed quoniam in balneis lavor lautus sum, sequitur, ut contra, quoniam est soleo, oporte~a>t dici solni, ut Cato (inc. 54 lord.) et Ennius (inc. 2G V.2) scribit, non ut dicit volgus, solitus sum, debere dici; neque propter haec, quod discrepant in sermone pauca, minus est analogia, ut supra dictum 20 est (~ 33). 62. item cur non sit analogia, afferunt, quod ab similibus similia ios non declinentur, ut ab dolo et colo: ab altero enim dicitur dolavi, ab altero colni; in quibus assumi solet aliquid, quo facilius reliqua dicantur, ut iln> Murmecidis operibus minnutis solet fieri: igitur in 25 verbis temporalibus, quo<m> similitudo s<a>epe sit confusa, ut discerni nequcat, nisi transieris in aliam persouam ant in tempus, quae proposita sunt no~n e>sse similia intellegitur, cum transitum est in secundam personam, quod alterum est dolas, alterum colis. itaque in 109 reliqua forma verborum suam ut[e]r<um>que sequitur formam. utrum so in secunda forma verb[or]nm temporale habeat in extrema syllaba 1 sq. Cf. Gell. XVIII 12, 10 (sacrificor pro sacrifico); Non. 479, 28 (sacrifieantur pro sacrificant Varro e. q. s.) 1I 7 Cf. VIII s. f. (Gell. II25, 7) i1 13 Cf. Don. (et Eugr.) in Andr. III 2,ý 3 11 16 sq. Cf. Mart. Cap. 111 325 (quare soleo praeteritum perfectum non habet?); GL. II 420, 10 11 23 Cf. VII 1 2 sacrifico relanat: corr Sp. (sacrificor e<t> v) 11 3 sacrifici qui: corr Aug 11 piscis 4 nec vJ sacrificabor ant Sp. I sacrilicatus, t ex u incohato 11 5 dicit ego I1 7 ut -TT sit 1 9 menbl ex mendunt (subpuncta n, non t) 11 14 e nalneis 11 16 oport&: corr Hue (oporte<re>t Sp.) II 18 debere<t> Sp. I qd ex quq (9 lineola del) 11 21 asserx If 22 abdolo ex addolo I dbaltero, a ex 0 ut vid c. ras. 11 24 utj mur me ci dis lieri igit 11 26 sq. Pposita ex aBposita nosse- similia: corr Vertr 11 29 del et add Sciop 11 30 del Hue I secunda <persona> verborum temporali~um> Sp.

Page  172 172 DE LINGYA LATINA AS an IS a(u>t ES, ad discernendas similitudines interest: quocirca ibi potius index analogiae quam in prima, quod ibi abstrusa est dissimilitudo, ut apparet in his meo, neo, ruo: ab his enim dissimilia fiunt transitu, quod sic dicuntur meo meas, neo nes, ruo ruis, quorum unumquodque suam conservat similitudinis formam. 5 110 63. analogiam item de his quae appellantur participia reprehendunt multi; ininria: nam non debent dici terna ab singulis verbis amaturus amans amatus, quod est ab amo amans et amaturus, ab amabar amatus. illud analogia quod praestare debet, in suo quicque genere habet, casus, ut amatus amato et amati amatis; et sic in 10 muliebribus amata et amatae; item amatumus eiusdem modi habet declinationes, amans paulo aliter; quod hoc genus omnia sunt in suo genere similia proportione, sic virilia et muliebria sunt eadem. 111 64. de eo quod in priore libro extremum est, ideo non es~se> analogia<m>, quod qui de ea scripserint ant inter se non conveniant 1s ant in quibus conveniant ea cum consuetudinis discrepent verbis, utmumque * * *: sic enim omnis repudiandum erit artis, quod et in miedicina et in musica et in aliis multis discrepant scriptores; item in quibus conveniunt in scriptis, si etiam repudiat natura, quod ita ut dicitur, non sit ars, sed artifex reprehendendus, qni debet in scri- 20 112 bendo non vidisse verum, non ideo non posse scribi verum. qui dicit (VII- 6G) hoc monti et hoc fonti, cum alii dicant hoc monte et hoc fonte, sic alia quae duobus modis dicuntur, cum alterum sit verum, alteruin falsum, non uter peccat tollit analogias, sed uter recte dicit confirmat; et quemadmodum is qui [cum] peccat in his verbis, ubi 25 duobus modis dicuntur, non tollit rationem cum sequitur falsum, sic etiam in his <quae> non [in] duobus dicuntur, si quis aliter putat dici oportere atque oportet, non scientiam tollit orationis, sed suam inscientiam denudat. 113 65. quibus rebus solvi arbitraremur posse quae dicta sunt priori 30 libro contra analogian, ut potui brevi percucurri. ex quibus si id 16 Cf. ad VIII 33 11 22 Of. frg. 18 W. (v. Wilmanns p. 33) 1.-As. aniJs (ex anis.) at si addiscernenlas: corr Canal duce Rhol (an ES neo ruo~ Kan 'Is> ant IS Sp., an ES an IS A. Sp.) 3 meo 4iý 1' 7 multa. Iniuria: correximus (multa i. v) 118 amsI ab amaturus: trai Rhol 11 muliebrib;. 144 analogia: corr ]Jzue c. al. 11 16 discrepant: corr Mue 11 17 ntrnmque <falsum est> Popnia; an utrumqnue est le>ve? (neque enim falsa sunt) 11 '19 ut scriptis: Corr A. Sp. (ut del Mue) I eti-: ea Sp., Ksci>e~n>tiam Wilmanns; an: ea tamen (taii-i) et mox ita [ut]? I repudit 11 20 ars- I an: qui <dici> debet? (nisi subintellegitur eikmodi infinitivus) 11 25 qc-d: seel Sp. 11 27 an: <ubi> non? (nisi v. 25 praestat quae pro ubi)

Page  173 LIBER IX 109-t15 173 confecissent quod volunt, ut in lingua latina esset anomalia,,tamen nihil [l]egissent ideo, quod in omnibus partibus mundi utraque natura inest, quod alia inter se t alia sunt, sicut in animalibus dissimilia sunt, ut equus bos ovis homo, item alia, et in unoquoque horum 5 genere inter se similia innumerabilia. item in piscibus dissimilis murena lupo, [h]is soleae, laec t- nerene et mustelae, sic aliis, ut malor ille numerus sit similitudinumn earum quae sunt separatim in murenis, separatim, in asellis, sic in generibus aliis. quare cum in inclinationi- 114 bus verborum numeras sit magnus a dissimilibus verbis ortus, quod lo etiam vel maior est in quibus similitudines reperiuntur, confitendum est esse analogias. itemque cum ea non multo minus quam in omnibus verbis patiatur uti consuetudo co<m>munis, fatendum illud t quo quando analogian sequi nos debere universos, singulos autem praeterquam in quibus verbis offensura sit consuetudo co~m>munis, quod ut 15 dixi (~ 5) aliud debet praestare populus, aliud e populo singuli homines. neque id mirum est, cum singuli quoque non siut eodem inre: nam liberins potest poeta quam orator sequi analogias. quare cum 115 hie liber id quod pollicitus eat demonstraturum absolverit, faciam finem; proxumo deinceps de declinatorum verborum forma scribam. 13 sqq. Cf. ad ~ 5; X 74 1 6ficissent 11 3 inter se <similia> alia <dissimilia> Mue 19 11 6 del Sp. i nerene ex merene; an: maenae? nisi nerena nomen singutare est, sut surena V 77, al. 11 10 Uferenchi: an: efferendum (cf. VIII 1) vet conferen~do efficien>dum? 11 11 -JteS quý cu ea -l multomin; (quý sec Sp.) 11 12 sq. quoque modo Mue, qui debuit quoquo modo, ut Canal (of. ~ 5 in omnibus verbis'); minus recte quoque (et universos Kin omnibus>) Sp. 18 sabsoluerj.:: cori Aid 11 19 fine -pxumo. deinceps I firma: corr Pius

Page  174 M. TERENTI YARRONIS DE LINGUA LATINA AD CICERONEM LIBER VIII EXPLICIT. INCIPIT x 1 1. in verborum declinationibus disciplina loquendi dissimilitudinem an similitudinem sequi deberet, multi qu~a>esierunt, cum ab his ratio quae ab similitudine oriretur vocaretur analogia, reliqua pars appellaretur anomalia. de qua re primo libro quae dicerentur cur dissimilitudinem ducem haberi oporteret, dixi, secundo contra quae r dic<er>entur, cur potius [dis]similitudinem conveniret praeponi. quarum rerum quod nee fundamenta, ut debuit, posita ab ullo neque ordo ac natura, ut res postulat, explicita, ipse eius rei formam exponam. 2 dicam de quattuor rebus, quae continent declinationes verborum: quid sit simile ac dissimile, quid ratio quam appellant 204ov, qui pro por- io tione quod dicunt &va ' 6dyov, quid consuetudo; quae explicat~a>e declarabunt analogiam et anomalia<m>, unde sit, quid sit, cuius modi sit. 3 2. de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum, quod ea res est fundamentum omnium declinationum ac continet rationem is verborum. simile est quod res plerasque habere videtur easdem quas illud cuiusque simile: dissimile est quod videtur esse contrarium huius. minimum ex duobus constat omue simile, item dissimile, quod nihil potest esse simile, quin alicuius sit simile, item nihil dicitur dissimile, 4 quin addatur quoius sit dissimile. sic dicitur similis homo homini, 20 9sqq. 4 Of. 37 2 sqq. dist Canal (Cum... anomalia, de v) 6 add Ald I del Ald I qua4, a ex o 7 debita 1 8 natura, n ex m inter scribendum1 9 declinationib;: corr Sp. 10 sq. -logon. I qcd dicunt I pportione et analogon (&vcloyov v): corr 'S. 2 Plasberg 11 12 add Pius 11 16 (r)es pleraq; in ras. m. 1 1 "uidet habere (' ante habere aut om aut non apparet) I1117 sq. cuius quid Mue I humus minim-d. 11 19 dr dissimile corr ex dr dissimilij1 20 similjs ex simile (ef. 175, 20)

Page  175 LIBER X 1-8 175~ equus equo, et dissimilis homo equo: nam simile est bomo homini ideo, quod easdem figuras m-embrorum habent, quae eos dividunt ab reliquorum animalium specie. in ipsis hominibus simili de causa vir viro similior quam vir mulieri, quod plures babent easclem partis; et s sic senior seni similior quam puero. eo porro similiores sunt qui facie quoque p<a>ene eadem, babitu corporis, flo: itaque qui plura habent eadem, dicuntur similiores; qui proxume accedunt ad id, ut omnia habeant eadem, vocantur gemini, simillimi. sunt qui tris na- 6 turas rerum putent esse, simile, dissimile, neutrum, quod alias vocant 10 non simile, alias non dissimile (sed quamvis tria sint simile dissimile neutrum, tamen potest dividi etiam in duas partes sic, quodcumque conferas ant simile esse ant non esse); simile esse et dissimile, si videatur esse ut dixi, neutrum, si in neutram partem praeponderet, ut si duae res quae conferuntur vicenas habent partes et in his denas 1 habeant easdem, denas alias ad similitudinem et dissimilitudinem <a>eque animadvertendas. hanc naturam plerique subiciunt sub dissimilitudinis nomen. quare quoniam f[u]it ut potius de vocabulo quam a de re controversia esse videatur, illud est potius advertendum, quom simile quid esse dicitur, [quin] cui parti simile dicatur esse (in hoc 20 enimI solet esse error), quod potest fieri ut homo homini simile sit, non sit, ut multas partis habeat similis et ideo dici possit similis habere oculos, manus, pedes, sic alias res separatim et una plures. itaque quod 7 diligenter videndum est in verbis, quas partis et quot modis oporteat similis habere <quae similitudinem habere> dicuntur, ut infra appare25 bit, is locus maxime lubricus est. quid enim similius potest videri indiligenti quam duo verba haec suis et suis? quae non sunt, quod alterum [non] significat suere, alterum suem. itaque similia vocibus esse ac syllabis confitemur, dissimilia esse partibus orationis videmus, quod alterum habet tempora, alterum casus, quae duae res vel maxime 30 discernunt analogias. item propinquiora genere inter se verba similem s 27 Cf. 177, lsyq.; Apollon. de cowstr-. lip. 141, 4 Uhd. (rooi oloov &xotov#Ly" GvvtLQ2xcao'Iovurca cd Ws ro, va d' rof ),oro, z Ov parctov ro ' LCOaOQt TLE" /ItQ7yor avr&XckuQafr~ a.X V; oi TE c, iixcOxvCv, ezsuij xancd 'o(niDor v Chag n6v eruv To ILOQLOV, &vTag 4 (P&r~CpO)VNgreov Q"11t"CrOV, xcc~4oi, cvr&&vp 'rob CE'ovroT zsetyewputv) 6 dist Lachm7 t duce Mue (<et> file) 11 7 proxvme 11 8 -Simillimi. 11 13 dixifieutrd si 11 15 [habeant] Sp., fort. recte: nisi quod inde antea habe(a>nt corrigas II Cu.u. 18 qxM"i (non qsi) 1 19 qn cui: seel Sp. (et corr quoi) 11 20 sq. simile sit - sit. ut; similis (sic v) non sit, at Sp. 1124 supplevimus (<quac similia esse> Sp.): ef. 176, 27, al. 11 27 sq. "'esse 'nocibus (incertiore ')

Page  176 176 DE LINGYA LATINA s<a>epe pariunt errorem, ut in hoc, quod nem~erlus et lepus videtur esse simile, [quod] cum utrumque habeat eundem casum rectum; sed non est simile, quod eis cert<a>e similitudines opus sunt, in quo est ut in genere nominum siut eodem, quod in his non est: nam in virili genere [nominum sint eodem] est lepus, ex neutro nemus: dicitur 5 enim hic lepus et hoc nemus. si eiusdem generis esse~n>t, utrique praeponeretur idem ac diceretur ant hic lepus et hic nemus ant hoc 9 nemus, hoc lepus. quare qnae et cuius modi sunt genera similitudinum ad hauc rem, perspiciendum ei qui declinationes verborum proportione siutne qu<a>eret. quem locum, quod est difficilis, qui de his to rebus scripserunt ant vitaverunt aut inceperunt neque adsequi potulo erunt. itaque in eo dissensio neque ea unins modi apparet: nam alii de omnibus universis discriminibus posuerunt numerum, ut Dionysius Sidonins, qni scripsit ears] esse septuaginta unum, ahi partis eius quae habe[n]t- casus, cuius eidem hic cum dicat esse discrimina quadra- 16 ginta septem, Aristocles rettulit in litteras XIIII, Parmeniscus VIII, 11 sic alii pauciora ant plura. quarum similitudinum si esset origo recte capta et inde orsa ratio, minus erraret<ur> in declinationibus v<er>borum. quarum ego priucipia prima duum generumi sola arbitror esse, ad qnae similitudines exigi oporteat: e quis unum positum in verbo- 2o rum materia, alterum ut in materiae figura, qnae ex declinatione fit. 12 nam debet esse unum, ut verbum verbo, unde declinetur, sit simile; alterum, ut e verbo in verbum declinatio, ad quam conferetur, eiusdem modi sit: alias enim ab similibus verbis similiter declinantur, ut ab [h]erns ferns, [h]ero fero, alias dissimiliter [h]erns ferns, [h]eri ferum. 26 cum ntrumque et verbum verbo erit simile et declinatio declinationi, tum denique dicam esse similem ac duplicem et perfectam similitu13 dinem habere, id quod postulat analogia[m]. sed ne astutins videar posuisse duo genera esse similitudinum sola, cum utriusque inferiores species siut plures, si de his reticuero, ut mihi reliuquam latebras, 3o repetam ab origine similitudinum qnae in coufereudis verbis et incliuandis seqnendae ant vitandae sint. 1 numerus 11 2 qd eil: seal Sp. (quom Mue) eund6,-n ex u inter scribendu 11 3 eas 11 5 nemus di (dj del)- Df (i. e. nemus- Dicitur ex nemus dicitur inter scribendum) 11 6 e&. (non e&) 118 sint Sp. 11 10 sint. ne quer& qJ loefi (quem corr Mue) 11 13 sq. dyonisius- sydonius- (priore - lineola del) del Sp. I und.: corr idem-I partes (non partis): corr Mue 15 sq. del idem ejd5: idem Mue I quadringenta 11 16 rutulit 11 18 sq. add Vertr errar&. Indeclinationib; ubo2tV quamt II 20 -atq;: corr Aid I exegi 11 25 herus ferus- hero fero et herus ferus. herj fend - 11 27 simiLe apogr, recta, ut vid. 11 28 analogid. ff 30 Au 11 31 similitudind, u- ex e inter seribendum

Page  177 LIBER X 8-19 (18) 177 prima divisio in oratione, quod alia verba nusquam declinantur, 14 ut haec vix mox, alia declinautur, ut ab limo limabo, a fero forebam, et cum nisi in his verhis quae declinantur non possit esse analogia, qui dicit simile esse mox et nox errat, quod non est eiusdem generis 6 utrumquo verbum, cum nox succedere debeat sub casuum rationeem>, mox neque debeat noque possit. secunda divisio est de his vorbis 1,5 quae declinari possunt, quod alia sunt a voluntato, alia a natura. voluntatem appello, cum unus quivis a nomine t aliae imponit nomon, ut Romulus Romae; naturam dico, cum universi acceptum nomen ab 10 eo qui imposuit non requirimus quemadmodum is velit doclinari, sed ipsi declinamus, ut huius Romae, hanc Romam, hac Roma. do his duabus partibus voluntaria doclinatio refertur ad consuetudinem, naturalis ad [o]rationem. quare proinde ac simile conferri non oportet 16 ac dicore, ut sit ab Roma Romanus, sic ox Capua dici oportere Ca15 puanus, quod in consuetudine vehementor natat, quod declinantes imperite rebus nomina imponunt, a quibus cum accepit consuotudo, turbulenta necosse est dicere. itaque neque Aristarchii neque alii in analogiis defendendam eius susceperunt causam, sod, ut dixi, hoc genere declinatio in co~m>muni consuetudine verborum <a>ogrotat, 20 quod oritur e populo multiplici Ket> imperito: itaque in hoc genere in loquondo magis anomalia quam analogia. tertia divisio ost: quae 17 verba declinata natura, ea dividuntur in partis quattuor: in unam quae habet casus neque tempora, ut docilis et facilis; in alteram quae tempora neque casus, ut docet facit; in tertiam qnae utraque, ut docens 25 faciens; in quartam quae neutra, ut docte et faceto. ex hac divisione singulis partibus tres reliqu[er]<a>e dissimiles. quaro nisi in sna parte inter so collata erunt verba, si [non] convoniunt, non erit ita simile, ut debeat facero idom. in articulis vix adumbrata est analogia et 19 (18) magis rorum quam vocum; in nominlat>ibus magis expressa ac plus 30 etiam in vocibus J- ac similitudinibus quam in rebus suam optinet 5 Cf. ad 175, 27( 7 sqq. Cf. VIII 21. 341 20 Cf. 186, 24 ibique adn. iI 22 sqq. Cf. VI 36. VIII 44. IX 31 11 28 Cf. Apollon. de constr. II p. 141, 11 Uhl. (ieOGw oiw EXEMP u gt gz 6E, glJx"a UTl oS 1xx &XoovfPov &7 vSv6av cc '&vrovvdCCt& e. q. s.) 2 2 aIja Jecljmant I lime 1a 5 ratione.: corr Laehn 11 8 aliý: alii v (aliei SP.); an: aliae Krei>? 11 11 bane, n e corr inter scrib. (incohata c ut vid) 11 13 oration6 - 1 20 add Groth; cf. ad 179, 6 11 21 loquenda anomalia, o ex a et mn in ras 2 (incohato analogia ut vid) est quoJ> quae Sp. 11 22 natura. Ea diuidit: oorr Sp. 11 26 reljquere (non relinquere): corr Mue fore ouin a (reliquao re Canal) II 27 81 fi R ueniunt: ii sdcl Canal 11 28 facere idW Inarticulis Uix [ubi inter idem et In articulis interposuit Mue quoniam... analogias ex ~ 18 (20): cf. adn.] 11 29 add Sp. expssa 11 30 [ac similitudinibus] Sp.; ae syllabis Canal, dubitanter; an: ac Ksyllabarum> similitudinibus? cf. 175, 27 sq. Varro de ling. lat. 12

Page  178 178 178 DE LINGYA LATINA rationem. etiam illud accedit ut in articulis habere analogias ostenadere sit diflicile, quod singula sint verba, hic contra facile, quod magna sit copia similiurn nominatuum. quare non tam hanc partem. ab illa [ab] dividendum. quam illud videndum, ut satis sit ver'ecundi 20(19) etiam. illam in eandem are-nam. vocare pugnatum. ut in articulis duae 5 partes, ilnitae et infinitae, sic in t vocabulis duae, vocabulum et nomen: non enim ideni oppidum et Roma, cum oppidum sit vocabulum, Roma nomen, quorum discrimen in his reddendis rationibus alii discernunt, 18 (20) alii non; nos sicubi opus fuerit, quid sit et cur, ascribemus. unius cuiusque partis quoniam species plures, de singulis dicam. prima pars 10 casualis dividitur in partis duas, in nominatus j- -'s quod neque finitum. est ut hic et quis; de his generibus duobus utrum sumpseris, cum reliquo non conferendum, quod inter se dissimiles habent analogias. 21 nominatus ut similis sit nominatus, habere debet ut sit eodem genere, specie eadem, sic casn, exitu emus: specie, ut si nomen est quod con- is feras, cum quo conferas sit nom en; genere [simile], ut non j solum ntrumque sit virile; casu [simile], ut si alterum sit dandi, item alterum sit dandi; exitu, ut quas unum habeat extremas litteras, easdem, alte22 rum habeat. ad hunc quadruplicem fontem ordines deriguntur bini, uni transversi, alteri derecti, ut in tabula solet in qua latrunculis I11- 20 dunt. transversi sunt qui ab recto casu ohliqui declinantur, ut albus albi albo; derecti sunt qui ab recto casu in rectos declinantur, ut albus alba album; utrique sunt partibus senis. transversorum ordinum partes appellantur casus, derectorum genera, utrisque inter se impli3 q.O.Apolon. de constr. If p. 140, 13 Ulh. (ocvq9~goo'v't I2eofiotv ot' iYXQ~OVI6w~ CiT g L' 2O t6XO'Zc'FV Tag 9)0W [sc. &t'CVwVvtdccjcg &ax1,o~ c Zq)O70"YV!R,tCCQaU#4L8~VOt vjvTip m 65'eOv 6VOtM~cO)V a&vcdoricci''7t ~ci s',cs eXIVu "i'rOT9 FY~korca TOe iravri Wtairt, Z&iit cl)V~ t) 11 sq. Cf. V-111 45. 50 14 sqq. Cf. GL. 1 117, 1 (huic [soil. analoyiae] Aristophanes cpzinque rationes. declit vel, ut alii putant, sex: prime ut eiusdem sint generis de quibus quacritur, dein casus, turn exitus, quarto numeri syllabarum, item soni. sextum Aristarchus discipulus eius illud addidit, no umquam simplicia compositis aptemaus); V1,27I6, 5; ITV 373,7 4. 435,1)5; V7 47, 13. 197,.24 ibique Caesar; Herodian. 112 p. 634, 6 Lentz (rb o" "oov &rorg Sio'wui 'q'y'IVEL'q EMU'q st i J wrb 71 XQt'jt6 1,9r' )V9 f ZrrcO68L i)1vx?.rablt e. q. s.) et Choerob. I 108, 10 sqq. -Hig.; Aneod. P. 629 sM. Beldkx; Isid. 1.28, 1; v. Usener 'Ber. d. bayer. A/cad.' 1892 p. 625 adn. 4 ab diuidendu- 150"iflla Ineand6 1 6 sic in riominatibus Sp., reote 1 9 sq. ascribim; unius cuiusq; partes. q': oorr Sciop 1 11 non nulla, deesse vidit. Sp of VITT 45 11.3 sq. 6ferend-d -qd.. analogias nominatus- ut similis sit nominatus habere, verbis nominatus.. nominatus paullo winoribus litt. et s. v. scr., ut ab eadem m a-n in lac postea inserta videantur 1161 sqq. casu exitu 4j (eius om v, eius<dem modi> Sp)geeeute om specie simile ut: ubi genore et specie trai Luebbert simil~~p.) e bs eciSp nn oumKnu, o> tumueetl (sod o. v), fort. recte 18 isunfi, ni e oorr et c. ras (ex m ut vid) 1 20 latrunculus: corr Bent 1 24 expellant: corr Aid I genere

Page  179 LIBER X 19(18)-28 179 catis forma[m]. dicam prius de transversis. casuum vocabula alius 23 aijo modo appellavit; nos dicemus, qui nominamdi causa dicitur, nominandi vel nominativum * * * * * * * et scopae, non dicitur una scopa: 24 alia enim natura, quod priora simplicibus, posteriora in coniunctis 5 rebus vocabula ponuntur, sic bigae, sic quadrigac a coniunctu dictae. itaque non dicitur, ut haec una lata et alba, sic una biga, sed unae bigae, neque [ut dicitur] ut hae duae latae, albae, sic hae duae bigae et quadrigae. item figura verbi qualis sit refert, quod in figura vocis 25 alias commutatio fit in primo verbo stiit modo suit, alias in medio, 10 ut curso cursito, alias in extremo, ut doceo docui, alias co<m>munis, ut logo legi. refert igitur ex quibus litteris quodque verbum constet maxime extrema, quod ea in plerisque commuta[n]tur. quare in his 26 quoque partibus similitudines ab aliis male, ab aliis bene quod solent sumi in casibus conferendis, recte an perperam videndum; sed ubi15 cumque commovontur litterao, non solum eae sunt animadvertendae, sed etiam quae proxumae sunt neque moventur: haec enim vicinitas aliquantum potes<t> in verborum declinationibus. in quis figuris non 27 ea similia dicemus quae similis res significant, sed quae ea forma sint, ut eius modi res [similia] ex instituto significare plerumque sole<a>nt, 20 ut tunicam. virilem et muliebrem dicimus non eam quam habet vir aut mulier, sed quam habere ex instituto debet: potest enim muliebrem vir, virilem mulier habere, ut in scena ab actoribus haberi videmus, sed ear dicimus muliebrem, quae de eo genere est quo indutui muliores ut utorentur est institutum. ut actor stolam muliebrem sic 25 Perpenna et C<a>ecina et <S>purinna figura muliebria dicuntur habere nomina, non muliorum. fiexurae quoque similitudo videnda ideo quod 28 alia verba quam vim habeant ex ipsis verbis, unde doclinantur, ap3 Cf. VIII 7 ibique allata testimonia 11 6 Cf. ad 127, 8. 139, 1. 161, 9; Geli. XIX 8, 17; GL. -IV 432,25; Lyd. de mens. I 12 = p. 7,14 W.117 10 Cf. Quint. IX 1, 12 (eadem figura dicitur 'cursitare' qua 'lectitare', id ost eadom ratione declinari) 16 O1 Cf. Usener 1. s. s. de sirnili Herodiani ratione 11 23 sq. Cf. V 131 II 2 5 Cf. VIII 41. 81. IX 41 1 forma dica- Prius (dicii ex incohato dicat ut vid) 13 hic deg tria f1 IIn oxplari in rnarg m. 2: turn vacua relicta sunt et reliqua pars versus post tiuum* (quod solurn extat in v. 21) et huius paginae v. 18 reiiqui - narn et haec pagina et tres quae antecedunt v. 39 tantum continent - et proxima pagina tota et eius quae sequitur v. 8 primi: post quos 31 (non 32) perscripti sunt: ut in reliqua quoqus cod. parts 39 v. (non 40) in pagina sunt 11 6 lata ý alba - 1 7 seci Canal (ut c. al.) I duq, ex incohata 1 ut vid 11 9 in uno: corr Mue Ilbo suit. modo suit alias (accentus add Mue coil. ITX 104) 11 10 cursu 11 11 loge. 12 edmutant: corr Canal 11 17 add Aid 11 19 seel Sp. I solent. ex sol& inter scribendurn (non solet ex solent): corr Aid 11 25 cecina (non cecinna) S add Aug 11 26 Flexurý, F ex J 11 27 sq. appellarit: corr Piuts 12 *

Page  180 180 DE LJNGVA LATINA p[ell]aret, ut quemadmodum oporteat ut a praetor consul, praetori consuli; alia ex transitu intelleguntur, ut socer macer, quod alterum fit socerum, alterum macrum, quorum utrumque in reliquis a transitu suam viam sequitur et in singularibus et in multitudinis declinationibus. hoc fit ideo quod naturarum genera sunt duo quae inter se con- 5 ferri possunt, unum quod per se videri potest, ut homo et equus, alterum sine assumpta aliqua re extrinsecus perspici non possit, ut 29 eques et equiso: uterque enim dicitur ab equo. quare hominem homini similem esse aut non esse, si contuleris, ex ipsis homini<bus> animadversis scies; at duo inter se similiterne sint longiores quam io sint eorum fratres, dicere non possis, si illos breviores cum quibus conferuntur quam longi sint ignores; sitc> latiorur atque altiorum, item cetera eiusdem generis sine assumpto extrinsecus aliquo perspici similitudines non possunt. sic igitur quidam casus quod ex hoc genere sunt, non facile est dicere similis esse, si eorun singulorum 1s solum animadvertas voces, nisi assumpsenis alterum, quo fiectitur in transeundum vox. 30 quod ad nominat[ijuom similitudines animadvertendas arbitratus sum satis es~se> tangere, haec sunt. relinquitur de articulis, in quibus quaedam eadem, quaedam alia. de quinque enim generibus duo 2o prima habent eadem, quod sunt et virilia et muliebria et neutra, et quod alia sunt ut significent unum, Kalia> ut plura, et de casibus quod habent quinos: nam vocandi voce notatus non est. proprium illud habent, quod partim sunt finita, ut hic haec, partim infinita, ut quis [et] quae, [et] quorum quod adumbrata et tenuis analogia, in 2 31 hoc libro plura dicere <non> necesse est. secundum genus quac verba tempora habent neque casus, sed habent personas. eorum declinatuum species sunt sex: una quae dicitur temporalis, ut legebam gemebam, lego gemo; altera personarum, ut sero meto, seris metis; tertia rogandi, ut scribone legone? scribisne legisne? quarta respondendi, ut fingo 30 pingo, fingis pingis; quinta optandi, ut dicerem facerem, dicam faciam; 6 Of. VIII 11 I 7 Cf. VIII 14 11 25 Of. 177, 28. 178, 6 11 29sqq. Of. Diog. Laert. IX 53 sq. (stals 6c8 [scil. Protagoras] zOv )dyov zJndov osl zFg vrra S'cCxOii'v eirna6Lv &tZX7O'wL~tv isYZob'v- Oi & Eig iz'va'rcidyi6Z I eQ&OJTndtv &U'O'rlQbV C) e1Zob)V &zalys-Iav schwl'v xl6av, o ccd xal zvD'vccg ss 6ycOv); Quint. III 4, 10 1 sq. uta tor - sul jtori 6sulj. (cf. adn.) 119 homini (in extremo v.): corr Canal II 10 similit* ne 11 12 ignorent.: corr Aid 11 17 transeundo v 19 sil satis (is ex u incohato) e' angere. hec 9: corr Aug 11 23 sq. f i A -priu Illud 11 25 qs & quý. & quo2t - quod I seel Sp. c. al. 11 26 nec esse 6 seedm gen;. qu (<non> ante est Sp.) 11 27 sq. si habent 11 29 logo

Page  181 LIBER X 28--37 181 sexta imperandi, ut cape rape, capito rapito. item sunt declinatuum 32 species quattuor quae tempora habent sine personis: in rogando, ut foditurne seriturne? et fodieturne sereturne? ab respondendi specie eaedem figurae flunt extremis syllabis demptis; op~t>andi species, ut s vivatur ametur, viveretur amaretur. imperandi declinatus sintne habe[n]t dubitationem et eorum si[n]tne haec ratio: paretur pugnetur, parari pugnari. accedunt ad has species a copulis divisionum quadrinis: ab 33 infecti et perfecti, emo edo, emi edi; ab semel et s<a>epius, ut scribo lego, scriptitavi lectitavi; faciendi et patiendi, ut uro ungo, uror ungor; 1o a singulari et multitudinis, ut laudo culpo, laudamus culpamus. huius generis verborum cuius species exposui quam late quidque pateat et cuius modi efficiat figuras, in libris qui de formulis verborum erunt diligentius expedietur. tertii generis, quae declinantur cum tempori- 34 bus ac casibus ac vocantur a multis ideo participalia, sunt hoe ge * * * 1s * * * quemadmodum declinamus, qu~a>erimus casus eius etiam. si is 36 qui finxit poeta aliquod vocabulum et ab eo casu~m> ipse aliquem perperam declinavit, potius eum reprehendimus quam sequimur. igitur ratio quam dico utrubique, et in his verbis quae imponuntur et in his quae declinantur, neque non etiam tertia illa, quae ex utroque 20 miscetur genere. quarum unaqu~a>eque ratio collata cum altera aut 36 similis aut dissimilis, aut s~a>epe verba alia, ratio eadem, et nonnunquam ratio alia, verba eadem. quae ratio in amor amori, eadem in dolor dolori, neque eadem in dolor dolorem, et cum eadem ratio quae est in amor et [amor et] amoris sit in amores et amorum, tamen ea, 25 quod non in ea qua oportet confertur [a] materia, per se solum efficere non potest analogias propter disparilitatem vocis figurarum, quod verbum copulatum singulare[m] cum multitudine: ita cum est pro portione, ut eandem habeat rationem, tum denique ea ratio conficit id quod postulat analogia; de qua deinceps dicam. 3o 3. sequitur tertius locus, quae sit ratio pro portione; Ke>a graece 37 voca[n]tur Uvc ) do'ov; ab analogo dicta analogia. ex eodem genere 5 Of. Augustin. pr. dial. 19, 17 Or. (item 'scribere' qui dicit incertum est utrum infinitivo activi an imperativo passivi pronuntiaverit) 11 7 Of. IX 4 11 30 Cf. frgm. 41 TW.; Quint. I 6, 3; Mart. Cap. III 290; GL. IV 74,23 1 31 Cf. Aristot. de poet. c. 21 (p. 49, 15 ed. V.: ro ' & Uv6oyov Xiyom, rxv' 6gol og TO vrsEQov roo g o zgerov %aO r" raor avvz ao"rtsrov e. q. s.) 5 6si ne habent 16 sint ne he 11 8 sepius (non sepis) 11 10 Huius, iui in ras 14 multis- Ideo I post ge (ge<nus> Mue) reliqua v. 11 pars (13 fere litt.) et reliquapaginae pars (28 v.) et proxima pagina tota vacuae sunt: hic deg foija IIJ - 11in exeplari m. 1 in marg 1 15 sq. distinximus (eius, etiam si v): quamquam vel sic offendit etiam s. f. f1 16 add Canal 1 24 Inamor & amor, sed lineola per am post & ducta, non perducta per omnia 1 27 singular6 f1 27 sq. (et 30) proportione: of. ~ 2 I multitudine Ita 11 29 - De... dicii - I 30 sq. agrece: corr Sp. 11 31 analogon.

Page  182 1.82 DE LJNGVA LATINA quae res inter se aliqua parte dissimiles rationem habent aliquar, si ad eas duas alterae duae res collatae sunt, quae rationem habeant eandem, quod ea verba bina habent eundem )A6yov, dicitur utrumque 38 separatim Uvdv'Logov, simul collata quattuor U'va1oy<rK>a. nam ut in geminis, cum simile;m> dicimus esse Men<a>echmum Menna>echmo, 5 de uno dicimus; cum similitudine<m> esse in his, de utroque: sic cum dicirus eandem rationem habere assem ad semissem quam habet in arg~um~ento libella ad simbellam, quid sit a&va'Aoyov ostendimus; cum utrubique dicimus et in aere et in argento esse eandem rationem, tur 39 dicimus de analogia. ut sodalis et sodalitas, civis et civitas non est lo idem, sed utrumque ab eodem ac coniunctum, sic ava'oyov et a'vaitoytx idem non est, sed item est congeneratum. quare si homines sustuleris, sodalis sustuleris; si sodalis, sodalitatem: sic item si sustu40 leris i{6yov, sustuleris &va)loyov; Si id, cavacoyogav. quae cum inter se tanta sint cognatione, debebis suptilius audire quam dici expectare, 1s id est cum dixero quid de utroque et erit co<m>mune, Kne> expectes, dum ego in scribendo transferam in reliquum, sed ut potius tu perse41 quare animo. haec fiunt in dissimilibus rebus, ut in numeris si contuleris cum uno duo, sic cum decem viginti,: nam <quam> rationem duo ad unum habent, eandem habent viginti ad decem; in nummis 20 t in similibus sic est ad unum victoriatur denarius, si<c> ad alterum victoriatum alter denarius; sic item in aliis rebus omnibus pro portione dicuntur ea, in quo est sic quadruplex natura, ut in progenie cum est fihius ad patrem, sic si est filia ad matrem, et ut est in te<m>42 ponibus meridies ad diem, sic media nox ad noctem. hoc poetae genere 25 in similitudinibus utuntur multum, hoc acutissime geometrae, hoc in oratione diligentius quam alii ab Aristarc<h>o grammatici, ut cum dicuntur pro portione similia esse amorem amori, dolorem dolori, cum ita, dissimile[m] esse videaut amorem [et dolorem] Kamori>, quod est 43 alio casu, item dolorem dolori, sed dicunt, quod ab similibus. non- so nunquam rationes habet implicatas duas, ut sit una derecta, altera transversa. quod dico, apertius sic fiet. esto sic expositos esse numeros, ut in primo versu sit unum duo quattuor, in secundo decem viginti 1 It I *SiII 2 alterq "res'cduj 11 3 logon f4 ana logon- et analoga. 5 m add C. F. W. Mue menechr-no. - 16 dicillm; c-d similitudine ee Inhis de utroq;' sic 11 8. arguflito: corr Pius I singuas. (i. e. singulas- potius quam singu15 ): corr Pius 11 8 et 11 et 14 analogon. 11 9 rationS ex significationS (lineota per significa ducta et ra ante reliqua s. ser.) 1 111 sq. analogia 11 14 AoToN analogian I1 16 ne add Sciop 11 19 suppl iAd c. at. If 21 in sirilibus sect Sciop; de in similibus <ut> ante in nummis traiciendis cogit. Sp. I si jI add Canal ff 22 sq. oriib; - P portione ff 26 utunt multfl hoc I 28 p portione 11 29 dissimilS I sect et suppi Ccanal 1I 30 - Sed I dist Christ ( pro,) 11 31 sic una

Page  183 LIBER X 37-471 183 quadraginta, in tertio centum ducenti quadringenti. in hac formula nurerorum duo inerunt quos dixi logoe, qui diversas faciant analogias: unus duplex qui est in obliquis versibus, quod est ut unus ad duo, sic duo ad quattuor; alter decemplex in directis ordinibus, quod 5 est ut unum ad decem, sic decem ad centum. similiter in verborum 44 declinationibus est bivium, quod et ab recto casu Kdeclinantur in obliquos et ab recto casu> in rectu~m>, ita ut formulam similiter efficiant, quod sit primo versu hic albus, huic albo, huius albi, secuudo h<a>ec alba huic albae, huius albae, tertio hoc album, huic albo, huius albi. 10 itaque fiunt per obliquas declinationes ex his analogiae hoc genus Albius Atrius, Albio Atrio, per directas declinationes Albius Atrius, Albia Atria: quae scilicet erit particula ex illa tvicenaria [Atria quae scilicet] centenaria formula analogiarum., de qua supra (~ 43) dixi. ana- 45 logia quae dicitar, eius genera sunt duo: unum deiunctum sic est: ut 16 unum ad duo sic decem ad viginti; alterum coniunctum sic: ut est unum ad duo, sic duo ad quattuor. in hoc quod duo bis dicuntur et tur <cum> conferimus ad unum et tune cumn Kad> quattuor, hoc quoque 46 natura dicitur quadruplex; sic e septem.cordis citharae tamen duo dicuntur habere tetracorda, quod quemadmnodum crepat prima ad quar20 tam cordam, sic quarta ad septumam respondet, media est alterius prima, alterius extrema. medici in <a>egroto[s] septumos dies qui observant, quarto die ideo diligentius signa morbi advertunt, quod quam rationem habuit primus dies ad quartum eandem praesagit habiturum qui est futurus ab eo quartus, qui est septumus a primo. quadruplices deiunc- 47 25 tae in casibus sunt vocabulorum, ut rex regi, Kiex legi>, coniunctae sunt triplices in verborum tribus temporibus, ut legebam [ab] lego legam, quod quam rationem habet legebam. ad lego hanc habet lego ad legam. in hoc fere omnes homines peccant, quod perperam in 10 Cf. VIII 80 11 20 Cf. frym. post Censorin. 12, 3 p. 90 Jahn et Varr. frgm. 60 p. 188 W. (adde H. Schmidt, Doctr. temp. expos. histor. lIp. 19) I1 21 Cf. Censorin. d. d. n. XI 6 (Hippocrates quoque aliique medici... septimum quemque diem crisimon observant). XIV 9; Gels. II1 4 (ubi Hippocratis locos citat Daremberg: cf. Roscher 'Iebdomadenlehre' p. 67 sqq., 'Ennead. Stud.' p. 56 sqq); Varro ipse in hebdomadum prooemio talia tractavit: cf. Gell. III 10, 14 2 logee - (106yot Vict) 116 sq. sUppl Mue (nisi quod obliquom, ubi obliquos Sp.) Inrecto: corr Mue 11 8 fisu., s ex b fHec 111 Albius ex Alb; (iv' supra; scr) alblo 1 12 sq. cx illa vicenaria centenaria plane obscura: v. adn. I atria- quý scilic&: secl Sp. 113 sq. dixi analogia qu df -4- 11 16 sicnt: dist Mue 1117 suppi Sp. I nunum, sed prius n lineola del I suppl Sciop 11 18 quadruplex- corr in quadriplex- (lineola per priorem litterae ductumt ducta) I cythar 20 sq. -Media.-S extrema- Midici I del Sp. (aegrotis v) 11 22 quarto die- Jdeo 25 sq. suppl Mue (ante rex regi trai Sp.) I-Coniunct9 sint 11 27 ab lego haneu 28 [homines] Sp.

Page  184 184 DE LINGYA LATINA tribus temporibus haec verba dicunt, cum proportione volunt pronun48 tiare. nam cum sint verba alia infecta, ut lego et legis, alia perfecta, ut legi et legisti, et debeant sni cuius<que> generis in coniungendo copulari, et cum recte sit ideo lego ad legebam, non recte est lego ad legi, quod legi significat quod perfectum, ut haec tutudi, pupugi, 5 tundo pungo, tundam pungam; item haec 'I catus sum, verberatus sum, verberabor, iniuria reprehendunt, quod et infecti inter se similia sunt et perfecti inter se, ut tundebam tundo tundam- et tutuderam tutudi tutudero; sic amabar amor amabor, et amatus eram, amatus sum, amatus ero. itaque treprehendunt qui contra analogias dicunt, cur dis- io 49 pariliter in tribus temporibus dicantur quaedam verba, natura cum quadruplex sit analogia. id ronnunquam, nt dixi, pauciores videtur habere partes, sic etiam alias pluris, ut cum est: quemadmodum ad tria unum et duo, sic ad sex duo et quattuor, quae tamen quadripertita comprehenditur forma, quod hina ad singula conferuntur; quod is in oratione quoque nonnunquam reperietur sic: ut Diomedes confertur bo Diome~di et, Diome>di~bu]s, sic dicitur ab Hercules ierculi et Herculi[bu]s, et ut haec ab uno capite, ab recto casu, in duo obliquos discedunt casus, sic contra multa ab duobus capitibus trecti casnum confluunt in obliquom unum. nam ut ab his rectis li KB>a~e>hiei, 20 hae B<a>ebiae fit his B<a>ebieis, sic est ab his hi Caelii, hae C~a>eliae his Cta>eliis. a duobus similibus similiter declinantur, ut fit in his nemus olus, nemora olera. alia ab dissimilibus similiter declinanbi tur, ut in articulis ab hic iste, hunc istun<c>. analogia fundamenta habet ant a voluntate hominum aut a natura verborum ant re utra- 26 que. voluntatem dico impositionem vocabulorum, naturam declinationem vocabulorum, quo decurritur sine doctrina. qui impositionem. sequetur, dicet, si simile in recto casu dolus et malus, fore in obliquo dolo et malo; qui naturam sequetur, si sit simile in obliquis 17 Cf. VIII 26 ibique adnotata 1 18 Cf. IX 79 2 infecti et perfeeti Sp. 11 4 lego et legebam 11 6 sq. [tundo pungo tundam pungam] et [verberabor] Sp., recte ut vid. (nisi potius cum ]JMue supplementa inseras)I hec- catus: necatus v; an: haec Kcal>catus? certe haec servandum est 11 7 JnMuria I 10 an: reprehendundi? (<inique> reprehendunt Christ) 11 12 ut pro id Canal 11 14 sq. triauPi (', m. 2) I an: quadripertito? I cdphendit (comprehendit Sp.) 11 16 -Sicut (cf. ~ 45) 11 17 suppI Sp. I diomedib;- et herculib;-: corr Sp. coil. he c 132, 3 11 18 he hic: corr Mue (fuit hic) I ab recto 11 19 rectias> (vix rectius <ab> recti<s>) casibus Sp.: nisi forte recti seciudas 11 20 abiej, a ex e 11 21 sq. cq1ii. celiV- his ceiis. 11 24 istil: corr Mlue 11 25 <a> re v 11 28 solus

Page  185 LIBER X 47-56 18 1" Marco Quinto, fore ut sit Marcus Quintus; qui utrumque sequetur, dicet si sit simile, transitus ut est in servus serve, fore ut sit item cervus cerve. co<m>mune omnium est, ut quattuor figurae vocis habeant proportione declinatus. primum genus est ortum ab similitu- 52 5 dine in rectis casibus, secundum ab similitudine quae est in obliquis, tertium ab similitudine quae est in transitibus de casu in casum. primo genere ab imposito ad naturam proficiscimur, in secundo contra, in tertio ab utroque. quocirca etiam hoc tertium potest bifariam divisum tertium et quartum dici, quod in eo vel prosus et rosus pot10 est dici. qui initia faciet analogiae impositiones, ab his obliquas 53 figuras declinare debebit; qui naturam, contra; qui ab utraque, reliquas declinationes ab ciusmodi transitibus. impositio est in nostro dominatu, nos in natura<e>: quemadmodum enim quisque volt, imponit nomen, at declinat, quemadmodum volt natura. sed quoniam 54:,5 duobus modis imporiitur vocabulum aut re singulari aut multitudine, singulari, ut cicer, multitudinis, ut scalae, nec dubium est, quin ordo declinatnum, in quo res singulares declinabuntur solae, ab singulari aliquo casu proficisca[nltur, ut cicer ciceri ciceris, item contra in eo ordine, qui multitudinis erit solum, quin a multitudinis a~li>quo casu 20 ordiri conveniat, ut scalae scalis scalas: aliud videndum est, cum duplex natura copulata ac declinatum bini fiant ordines, ut est Mars Martes, unde tur ratio analogiae debeat ordiri, utrum ab singulari re in multitudinern an contra. neque enim si natura ab uno ad duo 55 pervenit, i~d>circo non potest amplius esse in docendo posterius, ut 25 rnde incipias, ut quid sit prius ostendas. itaque et hi qui de omni natura disputant atque ideo vocantur physici, tamen ex his ab universa natura profecti retro quae essent principia mundi ostendunt. oratio cum ex litteris constat, tamen ear granimatici de litteris ostenderunt. quare in demonstrando, quoniam potius pro-ficisci [de litteris 5& 13 sq. Cf. VIII 21, al. 11 16 Cf. VIII 48. IX 63 11 28 Cf. GL. I 421, 9 (artium genera sunt plura, quarum grammatice sola litteralis est...idcirco litteralis dicta, quod a litteris incipiat) 1 marcd qntul: corr Christ c. al. (Kin recto> praem. Sp.) ji 3 figujjrq uocis (rV, non ceteris litt. detritis) 11 7 impositione v; simplicius, sed singulariter possis impositu 11 9 ulr psus et rosus (o certissima, etsi detrita est scriptura in hac aliisque paginae partibus) 11 13 add Steph 11 15 multitudine- ex multitudinil. (' lineola 2 del, e ex x et - infraa -): multitudinis Sp. 11 18 ypficiscant: corr Steph 11 19 aquo If 21 sq. declinatuum v I mas mares Mue, ars artis Sp. olim 11 24 apertius Canal (cf. 186, 1) 11 25 qd 11 26 phisici I ex his scil. Iposterioribus' 11 27 v. ad 28 11 28 sq. constet Sp. I an: granmatici <demum> de? I ostendfint (sic: v. 27 in eodem verbo utrum u an U- fuerit, dici iam nequit in loco detrito: ubi ostenderunt Sp., ut h. 1. v): cf. 186, 111 29 pficisse

Page  186 186 186 lDE LINGVA LATINA ostendunt] oportet ab eo quod apertius est quam ab eo quod prius est et potius t quam ab incorrupto principio, ab natura rerum quam ab lubidine horninum, et baec tria quae sequenda magis sunt minus sunt in singularibus quarn in Kmultitudiniis, a> multitudine commodius potest ordiri, quod in his prineipiis minus [o]rationis verbis fingenclis. 5 verborum forma~s> facilius Kex multitudinis> singularia videri posse quam ex singularibus multitudinis haee ostendunt: trabes trabs, duces.57 dux. videmus enim ex his verbis trabes duces de extrema syllaba E litteram exelusam et ideo in singulari factum esse trabs dux. contra ex singularibus non tam videmus quemadmodum facta sint ex B et lo 58 S trab[e]s et ex C et S duc[e]s. si rnul~ti>tudinis rectus casus forte figura corrupta erit, id quod accidit raro, prius id corrigemus quam inde ordiemur; Kab> obliquis adsu~mere oportet figuras eas quae non erunt ambiguae, sive singulares sive multitudiriis, ex quibus id, enius z9 modi debent esse, perspici possi[n]t. nam nonnunquam alterum ex 15 altero videtur, ut Chrysippus ('frg. 155 Amn) scribit, quemadmodum pater ex filio et filmus ex patre, neque minus in fornicibus propter sinistram dextra stat quam propter dextram sinistra. quapropter et ex rectis easibus obliqui et ex obliquis recti et ex siugularibus multitudinis et ex multitudinis singulares nonnunquam recuperari possunt. 20 6o principiurn id potissimum sequi debemus, ut in eo fundamentum sit [in] natura, quod in declinationibus ibi facilior ratio. facile est enim animadvertere, peccatum magis cadere posse in impositiones eas quae fiunt plerumque in rectis casibus singularibus, quoci homilnes imperiti et dispersi vocabula rebus imponunt, quocumque cos libido invitavit: 25 natura incorrupta plerumque est suapte sponte, nisi qui earn nsu 61 inscio depravabit. quare si quis principium analogiae potius posuerit 7 sqq. Cf- frgrn. 47 W1.; GL. VII 159, 22 (traps et urps... licet Varro per b scribenda putet, quia in reliquis easibus b habent) 1116 6Cf. Diog. Laert. VII 053 (vositrat & xat' xava ur"'fladj'v riveza gr& 2lsxv&' vc 60'rvcog) 11 24 sqq. Cf. 177, 16. 20; Vitruv. II 1, 1 (fari fortuitu coeperunt); Diod. I18 (kdxc6arewc~vCg grv6 ovvvadrccv e'ra, g X~etq); Quint. V-111 3, 36 (quae illi rudes homines primique fecerunt) et 6, 31 (qui sermonem primi fecerunt aptantes adfectibus vocem), al. 2 potius quain <a corrupto> Canal (ubi ab incorrupto quam <a corrupto> t'rai A. Sp.) 4 ssupplevimus ducibus Canale (multitudinis) et Sp. (<a multitudine>).multitudine C03modius 1 5 sq. prineipib;: corr AidI del Sp. (est ratio-nis Canal) fingendis fibon I s add Sjp.I supplevimus duce Groth (singularia <ex multitudinis>) 7 ex singul arib; multitudinis liq~c IJ11 duix v (v. s. 111, 6) 1 similitudinis: Corr Miue 11 13 sujppl CanalI oportere: corr Sp. 11 14 multitudines -I1115 debent ex deb& ýinter scribendurn (non debet ex debent) I del Sciop 116 chrisippus 11 18 Ppt dextras: corr Laet 119 sq. singularib; multitudines.: corr Vertr 122 seel Sp, 1127 deprauavit ex depranabit (sic 15)

Page  187 LIBER X 56-61 187 in naturalibus casibus quam in Kim>positiciis, non t rultae in consuetudine occurrent et a natura libido humana corrigetur, non a libidine natura, quod qui impositionem sequi voluerint facient contra[ria]. sin ab singulari quis potius proficisci volet, id ilium facere oportebit 62 5 ab sexto casu, qui est proprius latinus: nam eius casu[sh]is litterarum discriminibus facilius reliquorum varietate<m> discernere poterit, quod ei habent exitus ant in A, ut hac terra, aut in E, ut hac lance, ant in I, ut hac levi, ant in 0, ut hoc caelo, aut in U, ut hoc versu. igitur ad demonstrandas declinationes biceps via h<a>ec. 10 sed quonian ubi analogia, [a]tria, unum quod in rebus, alterum 63 [alterum] quod in vocibus, tertium quod in utroque, duo priora simplicia, tertium duplex, animadvertendum haec quam inter se habeant rationem. primum ea quae sunt discrimina in rebus, partim sunt 64 quae ad orationem non attineant, partim quae pertineant. non perti16 nent ut ea quae observant in aediflciis et signis faciendis ceterisque rebus artifices, e quis vocantur aliae <h>armonicae, sic item aliae nominibus aliis: sed nulla harum fit loquendo pars ad orationem. quae 65 pertinent, res eae sunt quae verbis dicuntur pro portione neque a similitudine quoque vocum declinatus habent, ut Jupiter Marspiter, 20 Iovi Marti. haec enim genere nonvinum et numero et casibus similia sunt inter se, quod utraque et nomina sunt et virilia sunt et singularia et casu nominandi et dandi. alterum genus vocale est, in quo 66 voces modo sunt pro portione similes, non res, ut biga bigae, nuptia nuptiae: neque enim in his res singularis subest una, cum dicitur 4 sqq. GL. I 302,4 (et V 351, 9): ablativum Graeci non habent. hune tamen Varro sextum, interdum latinum appellat, quia latinae linguae proprius est, cuius vis apud Graecos per genetivum explicabitur; cf. 11187, 11; IV 377, 17; V 181, 33, al. (quae hue spectant, cum Wilrnanns ad fragmenta [111] adhibuerit iternque Eunaioli [251]) 1 Cf. GL. IV 378, 3. 495,24 (Latini ablativum elegerunt, ut de ipso regulas ducerent et alios casus, ut sciamus quia ista regula ablativi easus ad nomina graeca noa pertinet... ablativus autem singularis quinque litteris vocalibus terminatur a e i o U: a, ut ab hae Musa; e partim correpta partim producta, correpta, ut ab hoc pariete, producta, ut ab hoc die; i, ut ab hac puppi; o, ut ab hoc docto; u, ut ab hoc versu. quinque sunt litterac, sed sex regulne propter e, quac nune producitur nune corripitur). 543, 22; V 173, 22. 188,20 (bene fecerunt Romani ab ablativo singulari sumere regulas... quoniam iste proprius ipsorum est e. q. s.). 353, 30. 533, 2; VI 190, 18; VII 342, 18 19 Cf. VIII 49 11 20 sqq. Cf. ~ 21 11 23 Cf. ad 127, 10; 139, 1. 161, 9. 188, 5 1 multý: multa v; an: multae <mendac>?. 11 4 Inillu: initium Groth 5 casus his: corr Mue 11 6 sq. an: quod U (i. e. quinque) habet exitus? v. test. 8 in -1P ex inhi' (h lineolis del et -1 ex i) leui- priore u litt. ductu (casu?) fere eraso ut leu restare videatur 11 9 una hec: corr Canal II 10 sq. del Aid I reb; alteffi- alteri qi 11 16 armonicq Sic 11 17 aliis. Sed 11 18 jp portione 11 20 genera: corr Mue (nomin~atu>um idem)

Page  188 188 DE LINGYA LATINA biga quadriga, neque ab his vocibus quae deelinata suut, multitudinis significant quicquam: ideo quod omnia multitudinis quae declinantur ab uno, ut a merula merulae, sunt eius modi, ut singulari subiunga<n>67 tur, sic merulae duae, catulae tres, faculae quattuor. quare cum idem non possit subiungi, t cum dicimus bigae unae, quadrigae duae, nuptiae 5 tres, sed pro eo unae bigae, binae quadrigae, trinae nuptiae, apparet non esse a biga et quadriga [et] bigae et quadrigae, sed ut est huius ordinis una[e] duae tres princip<i>um una, sic in hoc ordine altero 68 unae binae trinae principium est unae. tertium genus est illud duplex quod dixi, in quo et res et voces similiter pro portione dicuntur ut 10 bonus malus, boni mali, de quorum analogia et Aristophanes (p. 267 N.) et alii scripserunt. etenim haec denique perfecta ut in oratiore, illae duae simplices inchoatae analogiae, de quibus tanen separatim dicam, 69 quod his quoque utimur in loquendo. sed prius de perfecta, in qua et res et voces quadam similitudine continentur, cuius genera su-nt is triaz unum vernaculum ac domi natum, alterum adventicium, tertium nothum ex peregrino hic natum. vernaculum est ut sutor et pistor, sutori pistori; adventicium est ut iectores Nestores, iectoras Nestoras; 70 tertium illud nothuin ut Achilles et Peles. t de genere multi utuntur non modo poetae, sod etiam plerique Jthaec primo omnes qui soluta 2o oratione loquuntur dicebant ut qu<a>estorem praetorem, sic Hectorem Nestorem: itaque Ennius ait (fraym. tr. 93 B.): ilectoris natum do Troiano muro iactari'. Accius haec in tragoediis (inc. fab. XXXVI B) largius a prisca consuetudine movore coepit et ad formas graecas venhorum magis revocane, [et] a quo Valerius (33 p. 78 Fun) ait: 'Accius 25 Hectorem nollet facene, iectora mallet'. quod adventicia pleraque habomus graeca, secutum ut de nothis graccanicos quoque nominatus 71 plurimos haberemus. itaque ut hic alia graeca, alia gnaecanica, sic analogiae, e quis quae hic not<h>ae fiunt declinationes, de his aliae 5 Cf. ad 18 7,23 11 16 Cf. V 10 11 19 Cf. GL. 123, 4. 68,22; I-I 39, 13; Aneed. Ielv. 116,27. 132,28 11 21 Cf. VII-I 72 ibique adnotata 2 significant (,r [sic] supra nt et fort. u ex n: sed vix significatu voluit corrigere) II 5 quod non dicimus una biga Sciop (biga una ]ue) 11 7 del Sp. j 8sq. un -principu- una. sic 11 12 scripserunt ex dixerunt (eraso fere dix et suprascr. scrips) I&en7: est enim Sciop 11 16 dominatum. 11 17 nothfi. Ex peregrino hic natui uernaculu' e- 11 19 Peleus Laet I -De genere: <secun>do geners Sjpo 20 sq. pleriq; lic. Prime ois q soluta oratione (e ex i) loquuntur: plerique omnes qui soluta oratione loquuntur. haec primo Lachm, qui debuit saltem <antiqui> haec, nisi malis plerique omnes. haec primo q. s. o. 1. 21 ptorb. sic II 23 lactari (non Jactari) 11 24 cpit 11 25 reuocare &aquo del Mue c. al. (a quo et Sp.) accius ex aecifi inter scribendum (- lineola del) II 26 hqtor6 11 27 greca secutfi ut I nominatos 11 28 plurimus Ijgreeanica

Page  189 LIBER X 66--75 189 sunt priscae, ut Ba~c>chides et Chrysides, aliae iuniores, ut Chrysides et Ba~c>chides, aliae recentes, ut Chrysidas et Ba~c>chidas; cum his omnibus tribus utantur nostri, maxime qui sequontur media in loquendo, offendunt minimum, quod prima parum similia videntur esse r graecis, unde sint tralata, tertia parum similia nostris. 4. omnis analogiae fundamentum similitudo quaedam, ea, ut dixi 72 (~ 63), quae solet esse in rebus et in vocibus et in utroque; in qua harum parte cumque sit jinferendo et cuius modi, videndum. nam, ut dixi, neque rerum neque vocis similitudo t ad has duplicis quae io in loquendo qu(a>erimus separatim satis est, quod utraque parte opus est simili analogias verborum exprimendas: quas ad loquendum ut perducas accedere debet usus. alia enim ratio qua facias vestimentum, alia quemadmodum utare vestimento. usui~s> species videntur 73 esse tres: una consuetudinis veteris, altera consuetudinis huius, tertia is neutra. vetera, ut cascus casci, surus suri; huius consuetudinis, ut albus caldus, albo caldo; neutrae, ut scala scalam, falera faleram. ad quas accedere potest quarta mixta, ut amicitia inimicitia, amicitiam inimicitiam. prima est qua usi antiqui et nos reliquimus, secunda qua nuno utimur, tertia qua utuntur poetae. analogia[e] non item ea 74 2o definienda quae derigitur ad naturam verborum atque illa quae ad usum loquendi. nam prior definienda sic: analogia est verborum similium declinatio similis, posterior sic: analogia est verborum similium declinatio similis non repugnante consuetudine co~m>muni. ad quam harum duarum ad extremum additum erit hoc 'ex quadam 26 parte', poetica analogia erit definita. harum primam sequi debet populus, secundam omnes singuli e populo, tertiam poetae. haec dili- 75 gentius quam apertius dicta esse arbitror, sed non obscurius quam de re simili definitiones grammaticorum sunt, ut Aristeae, Aristodemi, Aristocli, item aliorum, quorum obscuritates eo minus reprehenden1 Of. GL. I 148, 38. 305, 13 11 15 Of. Fest. 297b, 34 1 17 Of. Gell. XIX 8, 4 et 6; Non. 129,24; GL. I 96,7 1 20 sq. Of. Sext. Emp. adv. math. I ~ 229 (ain y99, (pt n cP,a &v=aoy7a, OLol0V X0 &VOPOloV iO.E oetoa - OR O 'LoloV Xi a' vJItOLOV lappa'wrt v&rM r rg vvE'4sag e. q. s.), ut alia mittamus11 25 sq. Of. IX:5 sq. 114 1 sq. bachides. & chrisides - I minores.: co)r Sciop c. al. I chrisides & bachides notas quantitatis add Christ I regentes: corr Ald I chrisidas & bachidas.-1 3 sqq. - loquendo - offendunt minimi- qd... grecis - unde sint tralata. Tertia- paru 1 8 Inferendo.: an: inferendum? 1 9 sqq. quas pro quq Mue, analogias verborum exprimendas post duplicis reiciens (post quaerimus A. Sp.): at melius ad has duplicis quas i. 1. q. reicias post simili: v. adn. F! 13 add Sp. duce Aug 14 inter tres. et una lineolis I del Ii 15 -furus furi.: corr Scal 11 21 sic~dnalogia ex sicanalogia I 24 sq. hoc'ex quadiL parte poetica 25 sqq. haI prima - seq deb& popis. See4a te ofn5 singulj e popto. Tertia- poetV -1 27 sq. qua. De re 11 29 obscuritas

Page  190 190 DE LINGVA LATINA dae, quod pleraeq-ue definitiones re incognita propter summam brevi tatem non facile perspiciuntur, nisi articulatim sunt explicata~e>. 76 quare magis apparebit, si erit aperte de singulis partibus, quid dicatur verbum, quid similitudo verbi, quid declinatio, quid similitudo declinationis non repugnante consuetudine co~m>muni, quid ex qua- 5 77 dam parte. verbum dico orationis [vocabulis] partem, quae sit indivisa et minima. si declinationem naturalem habeat, simile[m] verbum verbo turn quo[nia]m et re[ml quam significat et voce[m] qua significat e[s]t in figurae transitu declinationis parile. declinatio est, cum ex verbo in verbum aut ex verbi discrimine, ut transeat mens, vocis 1o commutatio fit aliqua. similitudo declinationis, cum item ex aliqua 78 figura in figuram transit, ut id transit, cum quo confertur. adiectum est 'non repugnante consuetudine co~im>muni' ('~ 74), quod quaedam verba contra usum veterem inclinata patietur, ut passa iortensium dicere pro [hac si] cervices cervix, quaedam non, ut si dicas pro is fauces faux. ubi additur 'ex quadam parte' (~ 74), significat non esse in consuetudine in his verbis omnis partis, ut declinatum am[ab]o vivo, amor vivor. 79 5. quid videretur analogia in oratione et quas haberet species et quae de his sequenda videretur, ut brevi potui informavi; nunc, in 20 quibus non debeat esse ac proinde ac debeat soleat qu<a>eri, dicam. ea fere sunt quattuor genera: primum in id genus verbis quae non declinantur analogia non debet qu<a>eri, ut in his nequam mox vix. 8o de his magis in alio quam in alio erratur verbo. dant enim non habere casus mox et vix, nequam habere, quod dicamus hic nequam et 25 huius nequam et huic nequam. cum enim dicimus hic nequam et huius nequam, tum hominis eius, que<m> volumus ostendere esse nequam, dicimus casus, et ei proponimus tum hic [non], cuins putamus 81 nequitiam. quod vocabulum factum ut ex non et volo nolo sic ex 14 sq. Cf. VIII 14 ibique adnotata 11 15 sq. Cf. GL. I 33, 10. 93, 18. 549, 6; TG. s. faux 1 23 Cf. VIII 9 1125 Cf. GL. 1 53, 24 (c. add.) 1129 Cf. GL. I 386, 15 (est enim volo et compositione prima decidit syllaba, sequens non immutatur, 2 add Sciop. 11 3 aperte scil. explicatum (apertum Mae, aperte <dictum> Sp.) II 6 parte uerbum.- dico I sect Sp. (fuitne uocabulfpro uerbum?) II 7 sq. - eo minima si declination&, 6 ex is del Sciop similS. dqd fbo Th j m bis del Mae II 9 Infigura etransitu (u ex -d, t lineota del) 11 11 'c ItS H6 14 Inclinata. patiet' ut II 15 dicere - I seel Sp. (faitne ac si -pro ut si sequenti?) 17 del Laet (ab amo SP.) I 18 iuvo. et iuvor Laet c. at. I an: ab amo amor, <non a> vivo vivor? 11 20 potdt Informauit. (extrema t utriusque verbi tineota del) 11 21 queri. dica. 11 27 quý ostendere - ' 1 28 tdhiic - cuins (non sect Sip.) 11 29 [factum] ut vet ut factun Sip.: ubi distinguirnus ante ut eam Gellio sapiptentes vetut factum <detritu>: ut

Page  191 LIBER X 75-84 191. ne et quiequam item media extrita syllaba coactum est nequam. itaque ut eum quem putamus esse non hili dicimus [a]n<i>hili, sic in quo putamus esse ne quicquam, dicimus nequam. secundo, si 5num 82 solum habent casum in voce, quod non declinetur, ut litterae omnes. s tertio, si singularis est vocabuli series neque habet cum qua comparari possit, ut esse putant caput capiti capitis capite. quartum, si ea vocabula quattuor quae conferuntur inter so rationem <non> habent quam oportet, ut socer socrus, soceros socerum. 6. contra in quibus debeat qu<a>eri analogia, fere totidem gra- ss 10 dus debent esse coniuncti: primum ut sint [t]res, secundum ut earum sit usus, tertium uti hae res vocabula habeant, quartum ut habeant declinatus naturalis. de primo gradu, quod natura subest et multitudinis et singularis, dicimus li asses hosce asses, hic as hunc assem; contra quod in numeris finitis multitudinis natura singularis non est, 15 dicitur li duo et hi tres, his duobus et his tribus. secundo gradu Si 84 est natura neque est usus, id genus ut sit discriminandum, ut fit in faba et id genus, quae item et ex parte et universa norninamus: non enim opu<s> fuit ut in servis * ***** quasi nolo malo); VII 150, 3 (nolo enim nevolo est). 159,,2 (nolo.. est enim non volo). 305, 11; Isid. I 27, 16 1 Cell. VI 11, 8: M. Varro in libris de lingua latina: ut ex non et volo, inquit, nobo, sic ex ne et quicquam media sylbaba extrita compositum est nequam; cf. Cic. Tusc. disp. 111T8, 18 (nequitia ab eo... quoti nequicquam est in tali homine: ex quo idem nihili dicitur); TG. s. nequam et nequitia 4 Cf. IX 51 sq. 11 6 Cf. IX 53 ibique adnotata 1110 Of. IX 37 1113 sq. Of. GL. 1 76, 3. 546, ý20. 552,24; I1 412,15; VII 263, 29; Mart. Cap. I111299; Serv. rn Aen. IV 402; TG. s. as 11 16 sq. Cf. IX 38 ibique adnotata 1 qoqud (sed in alt. q lineola lineolis del) I item om et compositum est Gellins: v. test. 11 2 dicim; anhili (sic, iuxta cl) 1 3 nequicquam 11 4 declinantur Canal 11 6 quarto nisi Canal (nisi falso) 11 7 suppl Mue [1 8 soceros socerfi (non ceium); socerum soorum v, soceros socrus Mue 11 13 sq. - Hi asses - hosce asces - Rie as- huno asse- Contra 11 17 nominam;. Non enim opufuit 1 8 post seruis (quod solum in v. 14 extat) reliqua pars hiums v. et paginae scriptura vacat, item fol. 35. 36. 3P,, in folii autem 37b primo v. rubro scriptum est (1).T. (ciceronis er.)- Pro aulo cluentio n n r- (sequuntur 40 v. quibus incipit ipsa oratio etiam deinceps 41 v. in pagina perscripta).

Page  192 M. TEREXTI VAIRRONIS DE LINGVA LATINA LIBRORYM XJ-XXIY AD CICERONEM FRAGMENTA 6. Of VII 90(2). FI7 l 2. 20. 24. X 30 (in hoc libro). 33. X1 5 "7 [24]. potestatis nostrae est illis rebus dare genera, quae ex natura genus non habent. "**8 (8 [245]). genera dicta a generando... (Varro ait) genera tantum illa esse quae generant. **9 (9 [246]). (dicit Varro) nullam rem animalern neutro genere de- 10 clinari. "**10 (10 [247]). quando dubitamus principale genus, redearnus ad diminutionem et ex diminutivo cognoscimus pnincipale genus. 6 GL. V 318, 31 (et ubi auctoritas maiorum genus tibi non demonstraverit, quid ibi faciendum est? scripsit Yarro ad Ciceronem 'potestatis... habent') Aned. IHelv. CCVI; cf. Isid. I 7, 28 11 8 GL. IV 49,2, 37 (Varro dicit genera dicta a generando. quidquid enim gignit ant gignitur, hoc potest genus dici et genus facere e. q. s.) et GL. V T159, 23 (Varro ait 'genera... generant': illa proprie dicuntur genera. quodsi sequemur auctoritatem ipsius, non erunt genera nisi duo: masculinum et femininum e. q. s.); cf. -I 141, 4; IV 407, 39; V 318, 17 (genera quare dicta? a gignendo, eo quod de masculino et feminino oriuntur ista alia genera e. q. s.). 343, 7; Anecd. elv. /251, 9. Isid. I 7, 28 10 GL. V 41, 24 (ostrea [ostria] si primae declinationis fuerit sicut Musa, feminino genere declinabitur, ut ad animal [animam: corr Keil; animans Putsch.] referamus; si[c] ad testan, ostreum [ostrium] dicendum est neutro genere et ad secundam declinationer, ut sit huius ostrei t sicui ostri [huic ostreo Keil. an: sicut - sic Putsch. -- <ostium> ostii?], quia dicit[ur] Varro 'nullam... declinari'); cf. Serv. in Georg. 1 207 (secundum artem haec ostrea et hae ostreae dicimus: nullum enin habet latinitas nomen aniralis quod neutri sit generis e. q. s.); GL. I 57, 24 (dicenda haec ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non vane adnotatum est, nullius aniincalis speciale nomen inveniri quoci neutrale sit);-IV 493, 20; VI 110, 17. /282, 17; Isid. XII 6, 52 11 12 GL. V 164, 13 (ait Plinius Secundus secutus Varronem: 'quando... genus'. puta, arbor ignoro cuius generis sit. fac diminutivum arbuscula. ecce hinc intellegis et principale genus quale sit e. q. s.); cf. Quint. I 6, 4. 6 (eius [scil. analogiae quam proxime ex graeco transferentes in Latinum proportionem vocaverunt] haec vis est, ut id quod dubium est ad ali6 ex cod. Bern.: a cod. Pal. 11 9 esse s. v. add Paris. (Sangerm.)

Page  193 DE L. L. LIBRI XI FRAGM. 193 ** 11 (11 [248]). <h>ypocorisnata semper generibus suis und~e oriuntur consonant, pauca dissonant, velut haec rana> hic ranunculus, hic ung<u>is haec ungula, lioc glandium haec glandula, hie panis hic pastillus etj hoc pastillum,... haec beta 6 hic betace~us, haec malva hic malvaceus,> hoc pistrinum haec pistrilla, ut Tereutius in Ad~elphis (584), hic ensis haec ensicula et hic ensiculas:> sic in Rudente (1156) Plautus. ** 12 (12 [249]). dies communis generis est. qui masculino genere dicendum putaverunt, has causas reddiderunt, quod dies festos t0 auctores dixerunt, non festas, et quartum et quintum kalendas, non quartam nec quintam, et cum hodie dicimus, nihil aliud quam hoc die intellegitur. qui vero feminino, catholico utuntur, quod ablativo casu E non nisi producta finiatur, et quod deminutio eius diecula sit, non dieculus, ut ait Te1s rentius (iAndr. 710): 'quod tibi addo dieculam'. Varro autem distinxit, ut masculino genere unius diei cursum significare~t>, feminino autem temporis spatium. quod nemo servavit. 13 (25 [16]). catinuli. *14 (13 [25]). hie n~a>evus. quid simile de quo non quacritur referat et incerta certis probet. quod efficitur... et deminutione... deminutio genus modo detegit, et [ut Vsener]... funem masculinum esse faniculus ostendit); GL. 1 155, 13. 326, 9. 535,19; I 102, 1; IV 20, 27; V 48, 12...98, 32 1 GL. I 371 13 ('hypocorismata.. pastillum', ut Varro dixit, ehaec beta Plautus'); cf. I 155, 713. 5305,21. 551, 36. 94, 2 (deminutionis inaequalitas dura est, ut iuvenis iuvenculus, canis catulus, pulvis pulvisculus, vinum vinulum [an: villum?], talus taxillus, panis pastillus, homo homunculus et homuncio, piscis pisciculus et pisculus). 326, 25 (sunt item quac non servant- genera, quae ex nominibus primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella, pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis ungula ungella ungellula); 11 1105, 6. 12 (... hic qualus hoc quasillum, pistrinum pistrilla, haec acus hie aculens et praeterea anguis anguilla, unguis ungula, nubes nubilum e. q. s.); IV 376,7. 432, 15; V 199, 3. 346, 26; VT1 395, 11; Don. in Ad. IV 2, 45; Serv. Dan. in Aen. 11 324; TG. s. pistrilla et ranunculus et diecula; Isid. I 28, 4 1 8 GL. I 110, 8 (dies... servavit); cf. IT 158, 12; IV 89, 19. 210, 6 (... observabimus tamen secundam veteres hauc differentiam, qui spatium diurnae lueis significantes Tjv qLtuav masculino genere dixerunt....feminino autem genere absolute tempus); Anecd. Helv. CCXV 34. 83, 12. 133, 12. 245, 17; Non. 522, 2 (diem volunt, cum feminino genere dicimus, tempus sigaificare, masculino diem ipsum: nos contra invenimus e. q. s.); Serv. Dan. in Aen. 11324; Serv. in Aen. V 783. X 467; Don. in Andr. IV 2, 27; schol. in Verr. I 6; TG. s. dies 11 18 GL. I 79, 23 (catinus... deminutive catillus fit... sed Varro ad Ciceronem XI catinuli' dixit, non catilli); cf. I 326, 7 (catinus catinulus catellulus) 11 19 GL. V 584,27 (n~a>evus generis neutri, sed <masculini, ut suppl Haupt> Varro ad Ciceronem 'hic n(a>evus') 1 sqq. quae in cod. evanuerunt, habet- ed. princ. confirmantibus locis paraflelis, a angailla nisi quod bic pastillus suppl Keil 11 3 ungis haec ungula: v. test. 11 10 ut quartum It 12 intellegatur 16 distinxit et: corr Putschius Varro de. ling. lat. 13

Page  194 194 1DE LINGYA LATINA *15 (14 [26]). (Varro ait) talia (vocabula) ex Graeco sumpta (si suum genus non retineant) ex masculino in feiininum (latine) transire et A littera finiri: 6 xoX)1a.g haec cochlea, (<6> eEQ-ig <haec> herma,) 6' X" 9 haec charta, 6 yav6icqg haec gansapa. *16 (16 [27]). vas [terminata] et sis faci[nn]t genetivo et dis: hoc vas huius vasis,..a.0hic vas huius vadis. ** 17 (15 [253]). vis [scml. terminata] et ipsa tertiae sunt declinationis et simileu nominativo faciunt genetivum: hie civis hujus civis, haec vis hujus vis et plurali hae vis...: nan hae vires 10 numero semper plurali declinantur. "**18. senatuis et domuis et fiuctuis, qui est patrius casus ab eo quod est senatus domus fiuctus; huic senatui domni fiuctui ceteraque is consimilia pariter. **19 (18 [254]). dicimus enim.. ab hoc canali siti tussi febri. 15 maiore tamen ex parte forma mutata est: ab hoc enim cane orbe carbone turre falce igne veste fine monte fonte ponte strig<i>le tegete ave asse axe nave classe dicimus. 1 GL. II 333, 9 (antiquissimi... et hic gausapes et haec gausapa et hoc gausape et plurale neutri haec gausapa... protulisse inveniuntur... Yarro vero de lingua latina ait 'talia..gausapa') et 1 104, 13 (Yarro autem ait vocabula, ex Graeco sumpta, si snum genus non retineant, ex masculino in femininum latine transire et A littera terminari, velut xoUicg cochlea, 'EQpng herma, xUQTrlg charta, ergo ypxveiUrz? gausapa); cf. 1 108,4 (....neutraliter hoc margaritum dicere vitiosum est, et tamen multi dixerunt, ut... Varro epistularum [epistulicarum 1itschl] VIII margaritum unum, margarita plura'; sed idem Varro saepe et alii plures margarita feminine dixerunt, in genetivo tamen plurali non nisi feminino genere margaritarum) ij 6 sq. GL. IV 30, 26 (vas...huius vasis: utrumque Yarro ait do lingua latina: hic vas huius vadis); of. IV 19, 16; VI 482,7; _11 155,22. 239, 1; I 146, 24.; VII 293, 31. 31,2, 2111 8 GL. IV 30, 30 (vis... hac vis, sicut <Luc>retius [reneus Vindob. ritiennus Paris.: corr ex 19,22; cf. Luer. II 586. i1 2656] et Varro: nam... declinantur); cf. VIII 7; GL. VI 482,10 (vis tertiae...declinantur); _11249, 9 (haec vis huius vis, cuius plurale similiter vis tam Lucretius quam Sallustius protulerunt) 11 12 Cell. IV 16, 1 (M. Yarronem et P. Nigidium, viros Romani generis doctissimos, comperimus non aliter elocutos esse et scripsisse, quam senatuis... pariter dixisse... Caesar, gravis auctor linguae latinae... in libris quoque analogicis omnia istiusmodi sine <I> littera dicenda censet); cf. Non. 484, 14; CL. 130, 12. 143, 12 11 15 GL. I 122,23 (amni Mlaro [georg. III 447]... tbi Plinius codem libro: ab anticuis, inquit, quos Yarro reprehendit, observatie omnis illa damnata est, non quidem in totum. dicimus enim, inquit, ab hoc... dicimus); cf. IX 112; GL. I 47, 14. 120, 24. 122, 22. 139, 17 1 sqq. uncis inclusa supplevimus ex altero test. (v. s), unde etiarn a littera corrigitur pro aliter ea sirn.: ibidem graeca latine scribuntur, gracce cum disorepantiis leviuseulis in priore 11 6 delevirnus (aud Varronen scil., non apud testes) i hic vas huius vadis trai Sp. (cf test.); de hoc vasum huius vasi cogit. Keil, recte fort. apud Varr., certe non apud testes (of. Mart. Cap. III 295; CL. 1146, 24) 11 9 hic add ex altero test. (v. s) I1 10 pluraliter Paris.

Page  195 LIBRORYM XI. XIII. XVIII. XXII. XXIII FRAGM. 195 20 (19 [13]). rure ordinatum arbustum. "**21 (20 [255]). falcium falces, non falceis, facit nec has merceis nec hos axeis luntreis ventreis stirpeis urbeis corbeis vecteis t inepteis. 5 22 (21 [14]). (Varro soil. dicit) horum poematorum et his poematis oportere dici. 23 (23 [15]). (Varro conmeminit) git... per omnes casus id nomen ire debere. XIII 10 24 (30 [17]). palpetras. 25 (31 [18]). (Varro putat) olivo et oxo.. fieri. XVIII 26 (33 [19]). quibus nos in hoc libro proinde ut nihul intersit utemur indiscriminatim promisce. 15 XXII 27 (34 [20]). rure veni. XXIII 28 (35 [21]). ingluvies tori sunt circa gulam, qui propter pinguedinem. funt atque interiectas habent rugas. 1 GL. I 142,18 (rure Terentius in Eunucho [971]... itaque et Varro ad Ciceronem..., quem Plinius ad eundem XI Irure ordinatum arbustum' dixisse laudat, sod et Terentium in Adeiphis [542]....sod et Titinium in Hortensio [60 B.]... cum nemo dubitet); cf. fragm. 27 112 GL. I 129, 19 (quorum nominum genetivi pluralis ante YM syllabam I litteram merebuntur, accusativus, inquit Plinius, per EIS loquetur, montium monteis, licet Yarro, inquit, exemplis hanc regulam confutare temptarit istius modi 'falcium... tinepteis'. et tamen manus dat praemissae regulae ridicule, ut exceptis his nominibus valeat regula); of. VIII 66 sq.; GL. I 129, 25. 137, 23. 139ý,22. 144,27; VII 33, 1; II 360, 7 l 5 GL. I 141,29 (Varro... ad Ciceronem XI horum... dici); cf. fragm. 52. 53 11 7 GL. I 131, 7 (git. Varro ad Cicerorem XI per... debere conmeminit; vulgo autem hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius e. q. s.); cf. 34, 27. 35, 28. 102, 7. 546, 36. 551, 17; VII 274, 7; Aneed. Ielv. 123, 31; TG. s. v. 1 10 GL. 105, 14 (palpetras per T Yarro ad Ciceronem XIII dixit; sod Fabianus... palpebras per B; alii dicunt palpetras genas, palpebras autem ipsos pilos); cf. VII 110, 19; Serv. in Aen. 1V30 (palpebras quac a palpitatione dictae sunt) = I7sid. XI 1, 39. duff. rer. 54; Lact. de opif. 4. 10, 1 11 11 GL. 1139, 15 (Varro ad Ciceronem XIII'oliuo et oxo putat fieri' inquit Plinius e. q. s.) 11 13 Non. 127, 24 (indiscriminatim, irdifferenter. Yarro de lingua latina lib. XVIII equibus... promisee') 11 16 GL. I 142,18 (Yarro ad Ciceronem XXII 'rure veni'); cf. fragrn. 20 11 18 Serv. Dan. in Georg. III 431 (Varro ad Ciceronem in libro XXIII: ingluvies tori, inquit, sunt... rugas. sed nunc pro gula positum); of. schol. Bern.; Fest. Pauli 112,2; Isid. X 138; GL. VII 110, 4. 121, 5. 276, 12; TG. s.. 1 ambustum 11 3 lyntreis I curneis: corr ed. princ. 11 4 nepteis ed. prine., inerteis Keil; an: menteis? cf. VIII 67 13*

Page  196 196 196 DE LJNGVA LATINA XXIV 29 (36 [22]). (a4tccbwrcc Varro appellat) alias profata alias proloquia.proloquium. est sententia in qua nihul desideratur. erit autemt planius quid istud sit, Si exemplum eius dixerimus. (ottbpa igitur, sive id proloquium dicere placet, huiusce modi est: 5 '1llannibal Poenus fuit', 'Scipio Numantiam, delevit', 'Milo caedis damnatus est,', neque honum est voluptas ueque, malum'; et omnino quicquid ita dicitur plena atque perfecta verborum sententia, ut id inecesse sit aut veruLm ant falsum esse.. sed quod Graeci aivvqPP-dvov atcopc dicunt, id alii 10 nostrorum adiunctum, alii conexum dixerunt. id conexum tale est: 'si Plato ambulat, Plato movetur', 'si dies est, Sol super terras est'. item quocl illi 6v'tdzzLysvov, nIos vel coniunctum vel copulatum dicimus, quad est eiusdem modi: T. Scipio Pauli filmus et his consul fuit et triumphavit et 15 censura functus est et collega in censura L. Mummii fuit'. in omni autem coniuncto si unum est mendacium, etiamsi cetera vera sunt, totum esse mendacium dicitur. nam si ad ea omnia, quae de Scipione illo vera dixi, addidero: 'et Hannibalemn in Africa superavit', quod est falsum, universa quoque 20 illa quae coniuncte dicta sunt propter hoc unum quod falsum accesserit, quia simul dicentur, vera non erunt. est item aliud, quod Graeci 6tcgsvyu&gvov U'ý(copu, nos disiunctum diciinns. id huinsce modi est: 'aut malum est voluptas ant honum aut neque bonurn neque malum est'. omnia autem quae 25 2 Gell. XVI 8 (cum in disciplinas dialecticas induci atque imbui vellernus, nec essus fuit adire atque cognoscere quas vocant dialectici iEc'Gycoycg. turn quia in prirno zsý & topavdov discendurn, quae MI. Yarro alias... proloquia appellat, commentariurn de proloquiis L. Aelii, docti hominis, qui magister Varro-nis fuit, studiose quaesivimus... sed M. Varro in libro de lingua latina ad Ciceronern quarto vicesirno expeditissime ita finit: proloquiurn... falsurn esse, id a dialecticis &l(etw appellatum est, a M. Varrone sicut dixi proloquiurnm sed quod Graeci *..neque currere); Ps.-4pvul. r8Q EQlI1nv. 176, 12 Th. (est una... absolutam, seatentiarn conprehendens, sola ex omnibus veritati aut falsitati obuoxia, quarn vocat... Varro proloquium... Graeci... &4teIwcw); cf. VI 56; Diog. Laert. VII 65 (&ahopu 69 e~rLV 0' krtv 'X#4 "I) vrDcog... O'60'XQI$v~O~rnI cp?16Lv ev r &a1sxrnAOL1g Jotq- oiov `jzýcr l160" [cf. ibid. 56/ zkv7i'Avxr1) ar.Cp IV 389 sq. (quod ergo fuerit ex noni-nativo casu norninis et tertia verbi persona coniu-nctum, proloquiurn cicitur, ita ut iar.n necessario aut verura sit aut falsurn aut dubiurn e. q. s.). IV 417. V 536; Don. in Andr. I1, 18; Augustin. princ. dial. 3; Isid. 1131, 1; rhet. L. min. 246,211.; TG. s. co-nexus 56liniuscemodi vetlinuiusmodi 1 14 eiuscemodi Gronov, huiusrnodi Wilm 1 25 bonum. neque, malum vet malurn neque bonum

Page  197 LIBRI XXIV ET INC. FRAGM. 197 disiunguntur, pugnantia esse inter sese oportet, eorumque opposita, qnae "'vrwdxp4tva Graeci dicunt, ea quoque ipsa inter se adversa esse. ex omnibus quae disiunguntur unurn esse verum debet, falsa cetera. quodsi ant nihil omnium verum. 5 ant omnia plurave quam unum vera erunt ant quae disiuncta sunt non pugnabunt ant quae opposita eorum sunt contraria inter sese non erunt, turn id disiunctum mendaciurn est et appellatur zaQa&tFýEvypL'vov, sicuti hoc est, in quo quae opposita non sunt contraria: 'aut curris ant ambulas ant stas'. 10 nam ipsa quidem inter se adversa sunt, sed opposita eorum. non pugnant: non ambulare enim et non stare et non currere contraria inter sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur quae simul vera esse non queunt: possis enim simul eodemque tempore neque ambulare neque stare neque currere. 16 30 (37 [23]). cum indidem haurierint. LIBRORYM DE LINGVA LATINA INCERTAE SEDIS PRAGMENTA INCERTAQVE 31 [32]. proceres qui processerunt ante alios: unde et proceres tigna quae alia tigna porro excesserunt. 20 32 (24 [28]). senior et iunior comparativi sunt per inminutionem. 33 (38 [30]). caput... quod hine capiant initium sensus ac nervi. 34 (39 [31]). (Varro dicit) alam culmum fabae. 15 GL. 1 540, 3. (invenitur tamen etiam haurivi vel haurii. Varro in XX1III [vet XXIII] 'cum... haurierint') 11 18 schol. cod. Ambr. in Aen. HII 58 (pioceres Varro ad Ciceronem dixit 'proceres... excesserunt'); Serv. in Aen. I 740 (proceres autem ideo secunlum Varronem principes civitatis dicuntur, quia eminent in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium, qnae proceres nominantur); TG. s. v. (Varro dixit ligna esse tectis prominentia, quod procedunt extra parietes sic appellata); cf. Serv. Dan. in Aen. II 58; Isid. IX 4, 17 11 20 Serv. in Aen. V 409 (secundum Varronem senior... inminutionem... ergo senior non satis senex sicut iunior non satis iuvenis, intra, invenem sicut pauperior intra pauperem. dicit autem hoc Varro in libris ad Ciceronem) et in Aen. VI 304 (senior est virens senex ut iunior Evel iuvenior] intra iuvenem est: quam rem a Varrone tractatam confirmat et Plinius); cf. GL. II 90, 1. 92, 6; Don. in Eun. prot. 4. Hec. prot. I1 3. Phorm. 11 3, 15; Isid. XI 2, 25. difJ. 531 I1 21 Lactant. de opif. d. 5, 6 (in summo vero constructionis eius... caput conlocavit, in quo esset regimen totius animantis datumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, qnod... nervi) = Isid. XI 1, 25 (cf. duff. rer. 50) 11 22 Serv. plen. in Georg. I 75 (nonnulli proprie calamos lupinorum alas dici putant, ut Aelius..<Varro> de lingua latina alam culmum fabae dic~it vet (dic)i docet)) 1 disiunguntur vet adiunguntur 11 5 disiuncta vel adiuncta 11 12 contraria ea vet contrarie 11 13 possis vet posses 11 15 baurierint vet haurierunt 11 20 senior et iunior vel iuuenior et senior

Page  198 198 DE L. L. INC. FRAGM. "**35 (26 [261]). de quattuor coniugationibus quae pertinent ad verba quae analogiae parent-.... (exposita et Varroni). **36 (27 [262]). sapivi et sapui. "**37 [263]. (verbis) quibusdam deest praeteritum perfeetum et omnia quae ex eo nascuntur, ut ferio sisto tollo fero aio furo. 5 "**38 (28 [250]). in Odyssia vetere (frg. 3B.)... et in Nelei carmine (frg. 1 B)... cum A pucra. "**39 (29 [258]). Leontion et Chrysion et Phanion ex neutris Graecis feminina [neutra] fecere et Plautus quod dixit 'haee Phronesium' (True. 323) et Caecilius 'Leontium' (frg. XXXVIY B). o Varroni autem placet talia nomina dativo tantum easu et ablativo declinari, de ceteris vero sic efferri ut nominativo. 1 GL. I 371, 23 (in capite 'de speciebus temporis praeteriti perfecti': haec de quattuor... parent, quarum exempla passim persoripta sunt et sunt nota:... sunt enim evidenter exposita et Varroni Menippeo) 11 3 GL. 11499, 17 (sapio tam sapui vel sapii quam sapivi [vel sapivi vel sapii quam sapui] protulisse auctores inveniuntur: Probo tamen sapui placet dici [GL. IV 36, 12, ubi non sapio sapui pro rapio rapui corrigendum cum Struvio, sed inserendum ex `V1488,8], Charisio sapui vel sapivi [I246, 11], Aspro sapivi et sapui secundum Varronem, quod Diomedes [I 369,25] etia~m approbat; Nonius tamen Marcellus de mutatis coniugationibus sic ponit [508, 16]: 'sapivi pro sapui'); cf. V 433, 14 (sapio sapivi) 11 4 GL. 11418, 27 (sunt alia verba, quibus desunt diversa tempora usu deficiente, non ratione significationis. et quibusdam.. furo, quod Yarro ponit) 11 6 GL. I 84, 5 (puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut Graeci 6 0n1a xtca 1 rcarg, ut in Odyssia vetere, quod est antiquissimum carmen: 'mea puer, quid verbi ex tuc ore audio?' et in Nelei carmine aeque prisco: 'saucia puer filia sumam': ubi tamen Varro cum A puera putat dictum; sed Aelius Stilo, magister eius, et Asinius contra); cf. GL. II 230,27 (puer pueri, cuius femininum puera dicebant antiquissimi... Livius in Odyssia: 'mea puera, quid verbi ex tuo ore supra fugit?' idem alibi 'puerarum manibus confectum puicherrime' e. q. s.). 562, 8; VII 103, 4; Non. 156, 11 (puerae pro puellae Varro Devictis ztet cptlo'cntag... idem de Vita p. R. lib. II e. q. s.); Don. in Andr. 1112, 10 11 8 GL. I 104, 1 (Leontion... nominativo); cf. Don. in Phorm. I 2, 102; GL. II 215, 18 sqq.; TG. s. Leontium et Chrysium 2 Menippeus quod Varro dicitur (v. test.) nequaquaam iindicat agi de sat. Menippea, ut cum Keilio de lacuna verbisque male insertis cogitandum sit 1 8 thyrusion et faunion: corr. Sp. (Chrysion Tilm.) 11 9 seelusimus; nostri v, unde lac post fecere sign Keil 11 12 in ceteris v; possis: de~ficere genetivum, in> ceteris coil. Wilmanus p. 35: sed vide adn.

Page  199 M, TEREINTI YARRONIS RELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORYM FRAGMENTA DE ANTJQVJTATE LJTTERARVM AD L. ACCIVM 11 40 (103 [1]). (Varro docet) lingua Chaldaeorum singularum nomina 5 litterarum ad earum formas esse facta et ex hoc certum fleri eos esse primos auctores litterarum, sive quoci simplicia haec et stabilia esse debent quasi fundamentum omnis doctrinae immobile sive quod nee aliter apud Latinos poterant esse, cum a suis vocibus vocales nominentur, semivocales vero in 10o se desinant, mutae a se incipientes vocali terminentur, quas si flectas, signiflcatio quoque nominum una evanescit. 41 (104 [2]). (Varro docet) litteras XVI fuisse, postea tamen crevisse et factas esse XXIII... qui illam litteram fecit, qui illam * 0. et cur tot siut et quare eo ordine positae et quare isdem 16 nominibus vocentur. 4 GL. 117,27 (sunt indeclinabilia tam apud Graecos elementorum nomina quam apud Latinos, sive quod a barbaris inventa dicuntur, quod esse ostendit Varro in secundo de antiquitate -litterarum docens lingua... evanescit) 1 12 Contaminavimu~s ex GL. V 108, 10 (Varro docet in aijis libris quos ad Accium [actium codd.J scripsit litteras... XXIII. tamen primae quae inventae sunt fuerunt, XI, postea quae inventae sunt fuerunt XVI; postea autem XXIII factae sunt. illic commemoratur, qui... illam) et 98, 20 (litterae apud maicres nostros non fuerunt XXIII, sod XVI. postea additae sunt aliaeo... habomus hoc in libris ad Accium [attium vel actium oodd.] apud Varrononi et cur... vocoutur); of. GL. II111, 1; VI 11,,5. 23,,14. 194,t10; VII 325, 1; Plin. VII 192; Tao. ann. XI114; non recte hue rettulit Keil in adn. IV 519, 11: v. frg. 67 1 om Ilieron. ind. 11 4 sqq. initiurn fragmenti (usque ad auctoros litterarum) una cum verbis induoentibus (quod esse ostendit e. q. s.) pauoi libri servarunt (unus [om. esse et docons 1. Chi. s. n. 1.] in marg., alter in sohedula)

Page  200 200 200 JELIQYORYMI DE GRAMMATICA LIBRORYM * *42. Palamedes... et tabulam ipse invenit ad comprimendas otiosi seditiones exercitus... secundum quosdam ipse repperit litteras. quae res forte sit dubia, tamen certum est * X Ab hoc inventas cum H aspiratione. **43 (105 [241. 240]). Yarro dicit cousonantes ab E debere incipere, 5 quae semivocales sunt, et in E debere desinere, quae mutae s-unt. ideo Mlae quae non ab E incipiunt neque in E desinunt possunt pati caluimniam, ut nee litterae videantur aut non sint necessariae, ut sunt in semivocalibus X et Z. non enim sunt. necessariae: nam duplices sunt, quia ex ali~i>s litteris io fleri possunt. ox mutis romoventur propter diam quam diximus rationem HI K Q: H, quod adspiratio sit non littera, K et Q ideo, quod C littera harum locumn possit implero. **44 (94 [242]). nome-n unius eniusque litterae omnins artis latores (praecipueque Yarro) neutro genere appellari iudicavorant et 15 aptoto declinari iusserunt. DE ORIGINE LINGVAE LATINAE AD CN. POMPEJYM MAGNVM LIBRI III(? 45 (106 [295]). oi'& vo `a~6"g PO 'iOgrjo[ x& at,'rov &61x'v'rat xar' ExEvo xatgoii rn'v 'E)(Td.&a pcovnfrnmv A1o.W'a 1 Serv. in Aen. 1-181 (Palamedes lapidibus interemptus est. linac autem constat fuisse prudentem. nam et tabulam... exercitus, ut Yarro testatur. secundum... aspiratione); cf. Auson. Technop. XII1 de litt. monos. Gr. et L. 25 (P. 167 Peip. -.*. Palamedica porrigitur 0P) 115 GL. IV 520, 18 (Varro dicit consonantes... implere) et IIT 13, 8 (auctoritas cjuoque tam Yarronis quam. Macri teste Censorino nee K nee Q neceIH in numero adhibet litterarum); cf. Quint. I14, 9; GL. I1423, 10; IV 368, 7. 422, 15; V 101, 14. 110,9 3; VI 5, 24. 7, 4. 8, 16. 33, 28. 195, 19; VII 14, 12. 22ý, 17. 52, 3. 53., 5. 539, 12; Anecd. Heir. 2250-, 6; Mart. Gap. III[ 25-2. 259; Isid. I14, 4. 10 sqq. 1 14 GL. ITV 48, 37 (nomen litterae est quo appellatur. sane nomen... iusserunt); cf. GL. V 26, 32. 111, 10 1 21 Lyd. de mag. I 5 -=p. 11, 15WT. (Kveivog r 6,y~c #n[scil. 0S 'Po OL]OM vs e VQOg, xc'v'CL, jtoysi'tavrz rC5 4ý<t%>o7QdqpCO U2Jxog doxt. OivY'..?.Yw, Sc pactv 0' rE Kdrwov iv 15p 7tCQt, 'P~jkaLxijG &QX~ato1rog, BC"QQCO1' rs 0'rro2~vjtUE6a45g rzr v QOOtlLOtg rc(Ov 176 Ifrtvc~j yya~l.o, i~QV..?IW1V. 17 7&Q 7QkaL r"Otg~~ ZCQr rav.cTnrcCicrccyopwa701Tv17Vto2loyicc, ltcr& evyyvwio~l, flqIaarcwxtb o' Ký6eswoyapf Z01t(17xvnG kejafi~ovOVr O)"Tog V~rO,' 7raQovo~La6That g Ov2ovrca, xatfzSQ 0V( OQjLiO~tQVO1' 'EX.MCý E'' Rroi5 Hcelart'ov f ovi'of' rc~a'vrce rzecc Ta~&rg o bz4~atgroD TqtoQtlog icct r epraqvrcuEXt.xv~iovg 7&Qc 'vrovig x~a ' 7ro'rcg, UM' ov'fla6t~ceg, zvcavvot cpdornu cla6 t); cf. de 1. 1. V ý21 s. f.; Plut. Qu. P. 59; GL. VI 194, 11 3 ante 2 litt. del in uno cod.: supplemzenta ineertiora ob discrepardtias testium.1 7 illae quia: corr Keil 1 10 sunt quac: corr Keil 1 17 sqq. de origine linguae latinae III Ilieron. mnd.: ubi ad Cu. Pompeinni Magnum add Wilmanns praeeunte Ritschelio 1 22 gnsrvo ex gndi'ov cod.

Page  201 FRAGAIENTA 201 EX,6v xWqni &~o zlTO Cv AQXa.4dwV ig 'ra1 c iwO"vicov eorE za rijv 4'A1(~.Ycc rotg ce'plaotg 6V~sxna'vrc0VTav qi~~v. 46 (107 [3]). ut Ion scribit, quinta vicesiina est littera, quam vocant 5ag ma, cuius forma nulla est et Fox communis est Graecis et Latinis, ut his verbis: 'aggulus aggens agguilla iggerunt'. in eius modi Graeci et Accius noster bina G scribunt, alii N et G, quod in hoc veritatem videre facile 1101 est. similiter Cagceps agcora'. 10 V(? 47 (108 [296]). rq'v "3Aav carccdxVr'vijroi' Kx-E>Qtc0barOg Or C Fdbol Ott 616,o', TcPo~tlatzV rov4 rto Q I~trtov, pd9,rvg 6 Popcdog B"'QQc0v Jiv fltAlp i2~@ rC0 Z7tE, Pqt~C tX-GdtA 'ZO 9. o xv~aC~d-V,v vi-v xaroi3darC-v Pcd~acov Sgm~qo~ T[EPI XAPAKTHPQN III 20o48 [50]. prop[rjius proxiine. in his extra conusuetudinem communem frequenter perfectis uti solet Plautus, ut in Aulularia.(668):'ea suble-vit os mibi p[l]enissime' et in Mostellaria (656): <Kvita mea consilia perturbat paenissime' et in Cistellaria (63)>: 'quid faciam? in latebras condas pectori penitissimo' et in Curcu26 lione (121): 'salve oculissime homo'. 4 GL. T-T 30, 12 (sequente G vel C pro ea [soil. N] G scribunt Graeci et quidam tamen [etiam Bitschelius] vetustissimi auctores Romanoruna euphoniae causa bone hoc facientes, ut Agchises agceps aggulus aggens: quod ostendit Yarro in primo de origine linguae latinae his verbis: 'ut Ion... agcora'); cf. Gell. XV--IIII 14,77; GL. VI 8.,11. 16, 13. 19, 1111j 11 Lyd. de mag. 1113 = p. 69,18W. (upi j'ovlacv cbr'iv r[soil. rilv 7rsF9dvrv1v] rnreiow ot 'Pcogaxtot xcd flc'krsov r~v coarW'Q& V.yovotri~v & o~v... Tcpciv?); of TG. s. cartalama 1 20 GL. I1189, 25 (conlata sunt adverbia. Varro sic ait in 1Il cei z axrnijov: propius... homo. sed nurn floculissimel flea~icoj; legendum?); of. TG. s. prope et Isid. ITX 6,3; GL. 1199,17; Fest. 178a., 22 1 'A~txa'8wv cod.: corr Fuss 11 5 a~yy~u[ ten BrinkI nulla, set vox Bitsohelius 1 6 agguilla vel aggula vol aggilla vol agguila 11 7 eiusmodi vel huinscemodi vel huiusmodi 1 8 sq. facile videre <est, in jibl> 1101 est Bitsckelius 1 11 et 15 add Fuss 116 seol Wuensoh; an i) @ioa'6xcov ad Ereovaorcov adscriptum expulit velut 2Taplivcv vel"Ooxwov vel'Outxcw? of..p. 1, Ssqq. 1 18 sq. om. md. Hier. 1 22 sq. suppi. Keil

Page  202 202 RELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORVM QVAESTIONVM PLAYVTINARM LIBRI V 49 [51]. amussis est aequamen, levamentum, id est apud fabres tahula quaedam, qua utuntur ad saxa ceagmentata. Plautus * * 5 50 [52]. satura est uva passa et polenta et nuclei pini ox muiso consparsi. ad haec alii addunt et de male Punice grana. DE SIMJLITVDINE VERBORVM LIBRI III II 10 51 (109 [4]). pix singulariter dicitur. **52 (98 [256]). glossemata ut tereumata enthymemata noemata schemata poemata et his sinilia omnia... dative et ablative plurali in BYS derigit (soil. regula), quia singularis ablativus E littera finiatur. 16 DE VTILITATE SERMONIS IV 53 (10 [5]). aenigmatis Varro... quamquam ab hoc poemate his poematibus facere debeat, tamen consuetudiui et suavitati 4 Non. 9, 3 (enamussim dicitur enaminate ad regulam vel coagmentum... Yarro... idem Quaestionum Plautinarum lib. II: amussis... Plautus'); cf. Paul. Lest. 6, 9; GL. I 198,,26; TG. s. v. (inter alia, regulae vel tabulae quibus utuntur artifices ad sana: unde adverbium dinimus examussim) 6 6 GL. I 486, 7 (satura autem dicta... sive a quodam genere farciminis, quod multis rebus refertum saturam dicit Yarro vocitatum. est autem hoc positum in secundo libro Plautinarum quaestionum 'satura... grana'); cf. Lest. 314b, 25 111 GL. 191,26 (pin singulariter dicitur, ut ait Yarro de similitudine verborum II, quamvis Vergilius dixerit [Georg. 111450] Jdaeasque pices et pingues unguine ceras') et V 587, 14 (pin generis feminini, ut Varro 'Idaeascue pices'); cf. GL. IV 31, 30; V 108, 14; Isid. XVII 7, 72; TG. s. v. 11 12 GL. I 131, 10 (glossemata... omnia Varronis regula, inquit Plinius, dativo....finiatur. melior tamen ratio est quam sub A littera dedi [cf. frg. 53]; et ideo haec et eius modi en alia formula genetivum pluralem et ex alia dativum sumunt, horum glossematum his glossemati[buls); cf. GL. II 356,25 11 I8 GL. I 123, 3 (aenigmatis Varro de utilitate sermonis IfI. ait enim Plinius, quamquam... tribuendam, ut in Aceste et Anchise Maroni diximus placitum, et quia... alligari); cf. frg. 15; GL. I 141,29 (poematorum et in II et in ILI [scil. libro de poematis] idem Varro adsidue dicit et his poematis, tamquam nominativo hoc poematum sit et non hoc poema); V 357, 18 (Graeca neutra quae E littera cor'epta terminantur, ut ab hoc schemate.. liberum est nobis et ad nostram regulam declinare, ut horum schematum his et ab his schematibus, et in contrarium ducere, quia nostra non sunt, ut schematorum schematis declinemus, sicut plerumque et in Cicerone et in Varrone legimus) 1 sq. quaestionum Plautinarum V ind. flier. 115 coagmentanda lunius Plautus seci Lindsay: ubi lac sign Schoell 11 6 satyra I pinei pro pini ex Leo 1 8 sq. de similitudine uerborum III ind. fier. 11 16 ori ind. Hlier.

Page  203 FRAGMENTA 203 aurium censet summam esse tribuendam... et quia Graeca nomina non debent Latinis <regulis> alligari. DE SERMONE LATINO AD MARCELLVM 6 LIBRI V () 54 (48 [33]). 'Cretum' Cicero Tusculanarum libro II (34) 'Cretum legis', 'Cretenses' Ennius (ann. 604 V.1). 10 55 (54 [35]). quae Graeci dicunt aenigmata, hoc genus quidam ex nostris veteribus scirpos appellaverunt. quale est..... 'semel minusne an bis minus sit, non sat scio, an utrumque eorum: ut quondam andivi dicier, ipsi Jovi regi noluit concedere' (Terminus). 16 56 (53 [34]). aeditumum dici oportere censet (Varro) magis quam aedituum, quod alterum sit recenti novitate fictum, alterum antiqua origine incorruptum. 7 GL. I124, 12 (Cretum... Ennius, ut Varro libro I de sermone Latino scribit: ubi nil nisi Cretenses Ennius huic libro tribuerunt Wilm. et Funaioli c. al.: v. adn.); cf. Serv. in Aen. IV 70 (G-raece KQIj' gfacit... Latine Cretensis facit) 1110 Gell. XII 6 (quac... est, quod nuper invenimus per hercie anticum perquam lepidum tribus versibus sena[to]ris compositum aenigma, quod rcliquimus inenarratum, ut legentium coniecturas in requirendo acueremus. versus tres hi sunt Csemel... concedere'. hoc qui nolet diutino aput sese quaerere, inveniet quid sit in M. Varronis de sermone Latino ad Marcellum libro secundo); cf. Cato or. frg. 24 P.; Liv. I 55; Ovid. Fast. 1 1669; Lact. inst. I 20,38; Serv. in Aen. IX 446; Augustin. de civ. d. IV 23, al. 11 15 Gell. XII 10 (aeditimus verbum Latinum est et vetus ea forma dictum qua finitimus et legitimus: sed pro eo a plerisque nunc aeditnus dicitur nova et commenticia usurpatione quasi a tuendis aedibus appellatus... M. Varro in libro secundo ad Marcellum. de Latino sermone aeditumum.... incorruptum); cf. p. 96,4 ibique adnotata; Cic. top. 36 (in quo [scil. postliminio] Servius noster ut opinor nihul putat esse notandum, nisi rpost': et 'liminium' illud productionem esse verbi volt, ut in finitumo legitumo aeditumo et non plus inesse 'tumum' quam in meditullio Itullium') 2 suppt. Fabricius 11 sqq. de sermone latino V mnd. Hier. (aperte errans in antiquitatum libris): quem secuti septimo vel VII apud Rufinum bis aut errori aut meindo (UII ex 111) tribuerunt cum Iahnio Wilm., Funaioli, at.; at rectius Bitschelius duplici testimionio 'fidern habuisse videtur: ex quo utrum VII f uerint omnino vet adeo plures nescimus 11 12 non sit sat (vet sed): trai ed. vet. (sit del Scal, sit nescio corrFreinsheirn) at utrumque Hertz 1 13 ipsi dicier ioui: trai Buecheler duce Seal (d. I. i.)

Page  204 204 20RELIQVORYM DE GRAMMATICA LIBRORYM Ill 57 (62 [36]). faenerator.... a faenore est nominatus; faenus autem dictum.. a fetu et quasi a fetura quadam pecuniae parientis atque increscentis. idcirco et M. Catonem et ceteros aetatis eius feneratorem sine A littera pronuntiasse tradit (Varro), 5 sicuti fetus ipse et fecunditas appellata. 58 (63 [37]). utrumque mulieres et epicrocum viri quoque habitarunt. v **59 (80 [322]). et in carmine et in soluta oratione genera dicendi probabilia sunt tria, qnae Graeci x riaxr~qc vocant nominaque io eis fecerunt "&eo'v 6Xvgv 6p~ov. nos quoque quem primum posuimus uberem vocamus, secundum gracilem, tertiumi mediocrem. uberi dignitas atque amplitudo est, gracili venustas et subtilitas, medius in confinjo est utriusque modi particeps. his singulis orationis virtutibus vitia agnata sunt pari numero, is qune earum modum et habitum simulacris falsis ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt pro ubenibus, squalentes et iciunidici pro gracilibus, incerti et ambigni pro mediocnibus. vera autem et propria, huiusce modi fonmarum exempla in Latina lingua M. Varro esse dicit ubertatis Pa- 20 cuvium, gracilitatis Lucilium, mediocritatis Tenentium. sed ea ipsa genera dicendi iam antiquitus tradita ab Homero sunt tria in tribus: magnificum in Ulixe et ubentum, subtile in Menelao et cohibitum, mixtum moderatumque in Nestore. animadvensa eadem tripertita varictas est in tnibus philosophis, 25 2 Gell. XVI 127, 7 (faenerator enim, sicuti M. Yarro in libro tertio de sermone Latino scripsit, a faenore... dictum nit a fetu... appellata) et Non. 54, 2; cf. 118, 17; Lest. Pauli 86, 1 (fenus et feneratores... a fctu dicta, quod crediti nummi alios pariant) et 94, 1; Isid. X 97 11 7 Non. 318,26 (habitare est inhabitare, habere, uti. Varro sermone Latino lib. III 'utrumque... labitarunt') 1i 9 Gell. VI114 (et in carmine... sobria. unum quodjue autem genus, ut diximus, cum caste pudiceque ornatur, fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur, fit pracstigiosum); cf. schol. in Dion. Thr. p. 449, 26 Hulg., al.; Quint. XII 10, 58; Fronto p. 54, 11 N.; rhet. L. mmi. p. 126, 1. 438, 9. 515,, 27. 561, 7H.; schol. Bern. p. 742, 5811.; TG. s. character et gracilis; v. Babe de Theophr. libris Zrse' ýaizcog (Bonnae a. 1890) p. 11 sq., Vsener 1. s. s. p. G07sq., Kayser de vet. arte poet. quaest. sel. p. 63. 81 1 118 sqq. Cf. Fronto p. 113 extr-. N. 11 20 sqq. Cf. Quint. XII 10, 64; Auson. prof. Burdig. XXIr 16 sqq. grat. act. VIII 19 et epist. XII 10 sq. P. 11 25 sq. Gf. (Varro apud) Gell. XViTi 21, 48 (et ]acr. 1 5,14 ex Gellio V-1 4); Cic. de or. 11155. Tuse. ITV 5. Acad. prior. 11137. ad Att. XII 23,2; Plut. Cato mai. XXII (Plin. VII 112); Aelian. V. H. Ill 17; Lact. inst. V 14, 3 11 apponicx. (vel --ixc) non mecon: corr Gronov I nos quoque vet nosque

Page  205 FRAGMEN'ETA 205 quos Athenienses Romar ad senatur populi KR.> legaverant inpetratum, uti multar remitteret, quar fecerat is propter Oropi vastationem. ea multa fuerat talentum fore quingentur. erant isti phulosophi Carneades ex academia, Diogenes 5 stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore: sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia magno conventu hominum dissertaverunt. tur admirationi fuisse aiunt Rutilius (hist. B. fragm. 3 P.) et Polybius (XXXIII 2 p. 1287 H.) phuloso10 phorum trium sui cuiusque generis facundiam. violenta, inquiunt, et rapida Carneades dicebat, scita et teretia; Critolaus, modesta Diogenes et sobria. 60 (81 [40]). nq... nullis ali~is> servare convenit... quam Titinio Terentio Att~a>e; 3rczfrtj vero Trabea... Atilius Caecilius fa1.5 cile moverunt. 'egone illam? qu<a>e ilium? quae me? qnae non? sine modo, mori me malim: sentiet qui vir siem' (Ter. Eun. 65): praecise...: generat animi passionem. quod novi generis eum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti animi causa vocitamus. 'tu me homo adigis ad insaniam' 20 (Ter. Ad. 111): irasceutis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta particula. 'tun consulis quicquam?' (Ter. Ad. 127): et haec irascentis oratio est. 'tremo horreoque, postquam aspexi hane' (Tir. Eun. 84): adfectus ob amorem. 'heus, heus pater, hens Hector' (trag. frayrn. inc. inc. XB.): a dolore 25 mentis adfectae. 'mane mane, porro ut audias' (ibid. XLI): cupiditatis adfectus est. 61 (83 [41]). later lutum iugmenta. 13 GL. I 241, 27 (i1i2, ut ait Varro de Latino sermone libro V, nullis convenit, inquit, quam. Traben, inquit, Atilius.. praecise, inquit Varro: generat -..- est); cf. Don. in Fun. I-1, 120. V 8,20. Andr. I 5, 36. 50; Serv. in Aen. 1135; Qui&nt. IX 2, 54; Macr. IJV 6, 20 sqq.; Isid. I 14. 21, 36, at. 11 2 7 GL. I 135, 17 (later an lateris? et huic nominativum singularem ablativus restituet singularis, si E litteram deponat. Varro de sermoone Latino V 'later...iugmenta'); cf. Non. 131, 8; GL. I 328, 24. 552, 1 1;II'. f189, 11. 228,20; Il 145, 10; V 138, 5 (nominativo later non dicitur, quamvis apud Probum invenimus hie later). 187, 1; Aneed. Hetv. 244, 12; TG. s. v. 1 sq. add Hertz (dubitanter) I legauerant impetratur (sic Macr.) vet leganerunt imperatum I remitteret et fecerat (sic Macr) vet remitterent et fecerant 11 6 cacilio vel cecilio (caelio Macr.) 11 8 dissertanerant vet dissertanerunt 11 13 nullus all: corr Ritschl 11 14 pathe 11 15 illamq; 11 17 pcisg I ante generat distinximus II 23 heu[s] ter Ribbeck 11 24 adolere 11 27 iugmenta<tum> Wilm

Page  206 206 RELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORVM 62 (87 [42]). domi suae. 63 (88 [431). mutuo. VII (2) 64 (67 [38]). clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod clauderent sententiam, ut apud Accium (665.): 'an haec jam. obliti sunt Plryges?' nonnunquam ab his initium fit, ut apud Oaecilium (280 R): cdei boni, quid hoc?' apud Terentium (Ad. 610): cdiscrucior animi'. (**)65a. trochaicus idem se~pte>narius et quadratus. hie si verus est, omnes septem trochaeos habet et semipedem [id est unam lo syllabam]: cuius exemplum tale est: 'immerens anus virente secta pinus in Crago'. hie fit, cum ad iambici veri principium additur pes trisyllabus amphimacrus. 65b (73 [39]). at in extremum senarium totidem semipedibus adiectis fiet conicus quadratus, ut <est> hie: 'heri aliquot adulescen- 15 tuli coimus in Piraeo' (Ter. Eun. 539). *66 (74 [46]). quare in huiusce modi locis poni oportet notam I transversam inter syllabas, frequentius ad extremum versum senarium et similes, si pro longa brevem habebunt extremam, ut iu hoc: 'amicus summus meus et popularis Geta' (Ter. Phorm. 35). 20 LIBRORYM DE SERMONE LATINO INCERTAE SEDIS FRAGMENTA INCERTAQVE **67 [239]. litterae Latinae cum XXIII sint, Varro XVII dicit esse: ceteras superfiuas putat (vet quidam Latino sermoni sufficere 1 GL. - 126, 22 (1domi suae' Varro de sermone Latino libro V: nec enim potest adverbium dici, cui 'suae' pronomen adest); cf. III 68, 6 (sponte sua et mane primo nomina esse ostenduntur coniunctione aliorum casualium, ut domi suae); IV 152,21; TG. s. domus (domi humi et cetera adverbia stnt) 11 2 GL. I 205,915 ('mutuo', ut Varro de sermone Latino V loquitur, in tcognomine [cogn--] est; mutue vero ut docte sic [dici?] putant), nec non et illi qui de differentiis scribunt): de verbis corruptis in cognomine est, quae num ad Varronem pertineant dubitari potest, v. adn. 11 4 GL. VI 556, 7 (Varro in septimo [vel in VII vel UJI] clausulas... animi'); cf. 60, 28. 79, 1 = 557, 13; I 300, 23; Fest. Pauli 56, 8; Isid. I 39,24 11 9 GL. I 507,23 (trochaicus... amphimacrus. hic recipit pedes sni generis quam rem de iambico ciximus); cf. VI 134, 7. 393, 2280. 640, 31: verba exhibita coil. frapg. sequenti Varroni atque huic maxine loco yindicavit Westphal 11 14 GL. VI 556, 14 (idem Varro in eodem septimo [vel UIJ] do lingua Latina ad Marcellum sic dicit 'at in... Piraeo'); cf. fragm. 95 11 17 GL. VI 555, 11 (Varro dc lingua Latina ad Marcellum sic: 'quare... Geta') 11 23 GL. IV 519, 11 (litterac... putat) et 1423, 31 (qidam... et Z); cf. I18, 16. 423., 10; IV 368, 7; TVI 5,24. 195, 19; V-I1 382, 6; Isid. I 4, 10; v. ad fragrn. 43 3 cf. ad 203, 3 sqq. 11 9 hic si nersus vel hic seuerus vet hic erus 11 10 sq. seclusimus (apud Varronern scit., non ajpud testem) 11 12 grago 11 14 at vel aut 11 15 flat: corr Wilm I suppi Kfeil I aliquod 11 17 I transuersam vel in transuersum

Page  207 FRAGMENTA 207 decem et septem litteras crediderunt, si quidem ex viginti tribus una aspirationis nota est H, una duplex X, duae supervaeuae K et Q, duae Graecae Y et Z). "**68 (43 [269]). lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus et si 5 qua similia sunt quomodo scribi debe<a~nt quaesitum est. Terentius Varro tradidit Caesarem per I eius modi verba solitum esse enuntiare et scribere: iude propter auctoritater tauti viri consuetudinem factam. "**69 (44 [272]). per adiectionem illa videntur esse vitiosa, quod 10 Accius (p. 30 ]iiunai) gerinatis vocalibus scribi natura iongas syllabas voluit, cum alioqui adiecto vel sublato apice longitudinis et brevitatis nota posset ostendi. nam singulares vocales et produci et corripi possunt. unde etiam Lucilius in VIIil saturarum de orthographia praecipiens ait (351 ll): 16 'A primum est, hine incipiam et quae nomina ab hoc sunt: deinde "'A primum" longa, < "ab"> brevis syllaba: nos tamen unum hoc faciemus et uno eodernque ut dicimus pacto scribemus: "pacem placide" "lanum anidum acetum", 9A4q 9,C,-V Graeci ut faciunt'. itemque quod Lucilius ubi I exile est per 20 se iubet seribi, at ubi plenum est pnaeponendum esse E[i] credit his versibus (358 sqq. M.):'m<e>ille hominum, duo m<e>ilia, item hue E utroque opus, m<e>il[hle<s>, m<e>ilitiam. tenues I: pilam, in qua lusimus; pilum, quo piso, tenues; si plura haec fecenis pila, quae iacimus, addes E, peila ut pie235 nius fiat'. quam inconstantiam Varro anguens... (dicit) in plurali quidem numero debere <E> litterae I praeponi, in singulari vero minime... singulanis numerus per unam I lit4 GL. VII 1500, 10 (lacrumae. factam) = Isid. I 27, 15; of. Quint. 17, 21 (optimus maximus, ut mediam I litteram quae veteribus V fuerat acciperent, Gai primum Caesaris inscriptione traditur factum); GL. VT 9,3; VII 24, 13. 49,19. 67,,3. 75, 12 19 GL. VII 18, 12 (primum igittr per adiectionem... Varro arguens in eundem errorem diversa via delabitur dicens in plurali.. minime, cum alioqui i non aliud in singulari quam <in plurali neque aliud in media suppi. Keil> quam in extrema syllaba sonet, ut in verbis manifestum est- e. q. s.) et 32, 21 (singularis... pronuntientur); cf. Quint. 1 4, 10. 7,14 sq.; GL. 11298, 4; VIT 8,13. 17,25; VII 55,25-56,14 5 add Carrio 11 6 tradidit vol tradit 11 7 enuntiare vel adnuntiare (ex aenuntiare?); et enuntiare Keil, vix recte II 10 sq. longas vel longa 1 14 nono vet uim (i. e. UIIII) 1 116 supplevinus 1117 eodemqnue vol codem quod 11 18 apec ape E vel arpe.- cape e: corr Dousa 20 esse ei vel esse: corr Putschius 11 21 sq. e quater add Scat I duo milia vet H jj 22 huce: corr Marx Jmille: corr Seal 11 23 ludimus. Seal I ipso: oorr Scal II 24sq. adde se (vel adesse) pella: corr Seal I plenius vet plenus 1[, 26 add Goidanioh praeeunte Keilio (litterae i e) et Vsenero (I litterae E): cf. ad 20

Page  208 208 RELIQVOI{M IDE GRAMIMATICA L1BRORVT teram scribitur, ut dodilis facilis, pluralis autem per E et I, ut facileis docileis, ut ex hoc appareat, singularisne[m] sit appellatio an pluralis. aureis quas modo aetheris scribimus modo quibus audirus: nec minus a nobis I singularis in fraude<m> produci potest, Ksi EI,> ut vidi, scribitur. si autem 5 cum eadem [i] littera aliud breve aliud longum est, ut illa [et] pila, apices ibi poni debent, ubi [h]isdem litteris alia atque alia res designatur, ut venit et venit, diret et aret, 1egit et legit ceteraque his similia; super I tamen litteram apex non ponitur: melius enim I Kin> pila in longum producetur. to ceterae vocales quom eodem ordine positae diversa significant, apice distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne tin os hos aedes pronuntietur. **70 (45 [271]). mium et commircium quoque per I antiquis relinquamus, apud quos aeque et Mircurius per I diceba[n]tur, is quod mirandarum rerum esset inventor... item miis per I, non meis per E, ut Terentius (Heaut. 699): 'at enim istoc nihil est magis, Syre, miis nuptiis adversum'. **71 (46 [270]). est quaedam littera in.F litterae speciem figurata, quae digamma nominatur, quia duos apices ex gamma littera 20 habere videatur. ad huius similitudinem soni nostri coniunctas vocales digammon appellare voluerunt, ut est votum virgo. itaque in prima syllaba digamma et vocalem oportuit poni YFotum Firgo: quod et Aeoli~s> fecerunt et antiqui 7 Cf. Quint. I 7,2 sq.; GL. I 434, 9 -1 14 GL. VII 77,12 (mium.. inventor, ut [sic 1itschelists: et] Varro dicit: nostris jam auribus seciet> fsupptevimus colt. Quint. XI 3, 40; placet Keil, praew te <secus placet> scilicet Ritschelio] per E, ut et [sic Bitschlelius: et ut] M-ercurius et commercia dicantur. item... adversum) 11 19 GL. VII 148, 5 (est quaedam... VA<V>) et II 15, 1 (V vero loco consonantis posita eandem prorsus in omnibus vim habuit apud Latinos quam apud Aeolis digamma: undo a plerisque ei nomen hoc datur, quod apud Aeolis habuit olim,F digamma, id est VAV ab ipsius voce profectum teste Varrone et Didymo, qui id ei nomnen esse ostencunt); cf. GL. If 11, 5. 27,13; I175,4. 422,21. 425, 32; IV 367, 18. 476, 13; V27, 19. 105, 3; VI 14,24. 15, 3; VII 12,11. 17, 2. 58.,94. 302, 6. 538,21; Anecd. Heiv. 223,24; Quint. I 4, 7. XII 10, 29; Don. in Ter. Andr. 12,2. 1114, 1; [sid. I 4, 8; v. Reppe de L. Annaeo Corn. p. 67 1 scribitur ut vet scribitur I i vel ie 11 2 singularis item; singularis I Vsener, utrum singularis Keil 11 3 aetheris vet aethereis 11 4 audimus no vel audinimus nee a nobis vet anubis 5 m add Vsener I supplevimus autem vet ant 11 6 detevimus 11 7 et seclusimus 1 9 sq. apex inponitur (vel imp.) suppI Tsener11 11 quia: corr Vsener, quae Keit 12 distinguntur ne legens vet distinguuntur neglegens 11 13 ne in os (ex hos) hos vel nemo hos: v. adn. 11 14 nimium: corr. Commeti'nus (ni pertinet ad praecedentia mendo dubia) commercium: corr lunius II 15 mercirius: corr. Innius (cf. CIL. I n. 59. 1500) 19 <apuci Graecos> est Keit 20 quae duos 11 21 uideatur vel uidetur 11 24 quam vel quac: corr Carrio I addidimus colt. p. 9,20. 31,,21. 32, 7 (Aeoles Keit, Aeolii Witm)

Page  209 FRAGMENTA2 209 nostri, sicut scriptura in quibusdam libellis declarat. bane litteram Terentius [us] Varro dum vult demonstrare, ita perscribit: VAKV>. "**72 (47 [274]). non care<n>t quaestione etiam plebs et urbs et 5 Pelops, quae Yarro ita distinguit, ut per B et S ea nominativo casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetivo <singulari> reddant, ut plebs plebis, urbs urbis, ea vero per P et S, quae similiter genetivo eiusdem [modi] numeri in PIS excurrant, ut Pelops Pelopis. 10 **73 (50 [275]). delirus placet Yarroni, non delerus: non enim, ut quidam existimant, a Graeco tracta vox est zag&r Ob ") AqV6>rv, sed est latine Kdenominata a lira; id est a> sulco. ita sicuti boves, cum se a recto actu operis detorserint, delirare dicuntur, sic qui a recta via vitae ad pravam declinant per simili15 tudinem translationis item delirare existimantur. placet etiam ut Delmatiam quoque, non Dalmatiam pronuntiemus, quoniam a Delmino maxima civitate tractum nomen existinatur. ferias etiam, non fereas, quoniam apud antiquos fesiae, non feseae dictae sunt. item arispex ab ari[u]ga quae esset hostia, non 20 aruspex. **'74 (51 [276]). intervallum duas L habet: valium enim ipsum non 4 GL. V-II 27, 11 (non...Pelopis. sed nobis utrumque [utcumque Niebuhrius] per PS videtur esse scribendum, quoniam ex his Vp littera constet) et 159, 22 (traps [ab eo quod dicitur trabis sect Keit] et urps per P debent scribi, licet Varro per B scribenda putet, quia [vet quod] in reliquis casibus B habent [vet habent B]; sed tamen cum V' littera Graeca nullo modo transferri potuerit in usum nostrum et vis eius per P et S litteras scribatur, necessarium est, ut ubi Vp Graecum sonat, apud nos... per has litteras scribatur); cf. GL. II 33, 3. 43,9; VI 20, 11; VII 14, 7._21, 6. 61, 5. 73, 12. 156,23. 161, 17. 303, 8. 307, 14 11 10 GL. VII 72j,22 (nec non et ibi O60QoE'7C S a gQoyacpc931 coniuncta est, ubi quaeritur faenoris an faeneris <elegantiores> dicant [suppleviminus - cf. p. 211, 2 - dicamus Wilmanrns, <dicendum sit et per E faeneris> dicamus Keit]~ quoniam nomen inde tractum dicimus faeneratorem. item facineris, non facinoris, quoniam facinerosum vocamus. sic etiam delirus... aruspex) et 155, 6 (placet etiam.. feseae dicebantur); cf. GL. I 76, 19; IV 198, 19; VII 109,16. 270,20; Non. 17,32; Isid. X 78. duff. 140; TG. s. delirus 11 17 Cf. GL. VII 301, 22 11 19 Cf. ad 31, 2 11 21 GL. VII 151, 3 (intervallum.. dicuntur); cf. Hygin. groin. p. 6,1; GL. VII 303, 23; TG. s. v. 1 nostri vel non 11 2 sq. usu raro dum I perscribit vet percribit I add Ritscht I1 4 sq. caret vel paret: corr Keil I et pelobs vet e pelobs ita vel - n- ad 11 6 scribenda quae vet scribe nouamque quae 11 7 suppl Keit 8 p et s vel ps I seel ed. Basit. 1 pis vel ps 11 9 excurrunt: corr Witnm I pelops vel pelobs 1110 delirus ex delis delerum 11 12 supplevimus duce Bitschetio, qui latina <a lira id est a> ita~que> v 11 13 acto 11 17 maximo et existimetur: maxima eiusdem prouinciae et existimatur att. t. (v. test) 11 19 del -Tunius recipiente Keitio: cf. 31, 5 ibique adnotata 11 21 duas I habet uallum enim vel enim per duo 11 uallum Varro de ling. lat. 14

Page  210 210 RELIQVOIRYM3 DE GRAMMATICA LIBRORVM aliter scribitur, a quo intervallum. Varro dicit intervalla esse spatia quae sunt inter capita vallorum, id est stipitum, quibus valium fit: unde cetera quoque spatia dicuntur <intervalla>. **75 (52 [277]). narare per unum R scribitur, ut Varroni placet: se- 5 cutus est enim etyrologiam nominis t eius qua gnarus dicitur qui scit et accipit quod loqui debeat. denique compositio verbi ita scribitur: ignorare, quodl non per duo R, sed per unum scribitur. ideo et naratio unum R habere debet. (**) 76 (55 [278]). scire oportet vocen sicut omne corpus tris habere io distantias: altitudinem crassitudinem <longitudinem>. longitudinem tempore ac syllabis metimur: nam et quantum Ki>or~a>e enuntiandis verbis teratur et quanto numero modoque syllabarum un-um quodque si<t> verbum, pluriimum refert. ab altitudine discernit accentus, cum pars verbi aut in grave de- 16 prirnitur aut sublimatur in acutur. crassitudo autem in spiritu est, unde etiam Graeci aspirationer appellant K&5&Uav et iptý2O>: nam. omnes voces aut aspirando facimus pinguiores ant sine aspiratu pronuntiando tenuiores. **77 (58 [280]). de H littera quaeritur, quae se tcum his aut in- 20 5 GL. VII 159, 8 (narare... debet); cf. 1p. 75, 3 ibique adnotata I 10 GL. IV 525,,24 (scire autem oportet.. tenniores); cf. Vitruv. V 3, 6 sq.; GL. I 6, 17; 111519, 5sqq.; Aneed. Helv. XVIII; v. Stoicorum fragm. 357 (I1p. 123 Arnim) etLucr. IV 540 1I 20 GL. V11I 68,14 (de H littera... nascantur; sed tamen a consuetudine accepit. et cohortes... dicimus) et 19, 14 (item [scil. peccant] qui Kre>prehensus fadd Keil] cum aspiratione scribunt, curn eam prima positio [prima persona: corr Keil] non habeat, et similiter vehemens, cum a vi mentis dicatur; quam quidar putant adiciendam, quoniarn in eo> non [supplevimus] aliud esse putant quam <vehi id est> alt[er]ius ferri [suipplevimus duce Schneidero - quam altius vehi - etTWilrnannsio - quar altius <mentem vehi id est> ferrin, cumd <in addiinns> hoc verbo sine dubitatione adspiretur); cf Quint. I 5, 20 sq. (erupit brevi tempore nimius usus [scil. aspirationis]... inde durat ad nos usque vehementer et comprehendere); Gell. 11I 3, 1 sqq. (IH litteram sive illam spiritun magis quarn litterar dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborur... sic vehemens: cf. verens V 12, 10 et vehemens... a mentis vi XVI 5, 6 = Macr. VI 8, 18); GL. VII 153, 7 = 159, 18. 306, 13. 311,26; Don. in Ter. Andr. II 2, 16; Fest. Pauli 7, 17 (alica dicitur quod alit corpus); GL. I 96, 9 (alicar sine 'adspiratione dictar Verrius tradit e. q. s.); V1 107, 12 (alica non halica); 2 sunt vel sint 11 3 sq. fit vel sit I suppi Keil (post spatia, ubi ita> Funaioli); an: dici inter<valla>? 11 5 scribitur ut vel ut 6 cc1 eo qud Keil; an: eius~der stirpis> qu<i>a vel ex qua? 11 7 accepit Keil I quod vel quid vel qui 11 8 quod vel que I 11 suppl ed. Vind. (post distantias) 1I 12 ore: corr Wilrn; Kterporis> ore ed. Vind., Ktemp>ori~s> Keil 1114 add ed. Vind. I refert vel res est 11117 sq. spiritu ex spiratu I suppl Keil duce Zippinanno ( CVsiAtc cad6) aspiranda: corr ed. Vind. 11 19 pinguires vel pinguiores 11 20 cum his: an: plurimis? praeeunte multis Funaioio coll. Gell. II7 3, 1 (seel Xfeil, de omnibus eogitans scil. ex voc~al>ibus reposito)

Page  211 FRAGMENTA 211 seruit vocibus aut praeposuit: inseruit, ut in his: 'vehemens reprehendit' (cum elegantiores et ve[he]menter dicant et repre[he]ndit secundur primam positionem: prendo enim dicimus, non prehendo); [at] praeposuit, ut cum dicas [hostis 6 harena harenae. ha.] halicam et halic[am et alic]ulam, cum ab alendo possit alica dici et aliculam existime<n>t dictam, quod alas nobis iniecta contineat. hortus quoque non desiderabat aspirationem, quod ibi herbae oriantur, id est nascantur... et cohortes aeque a cooriendo ex eodem loco dictae 10 stint: et tam~en> differentiam quidam esse maluerunt, ut cohortes militum cum aspiratione a iutua hortatione dicantnr. item non nulli harenam cum aspiratione, sive quoniam haereat sive quod aquam hauriat, dicenda<m> existimaverunt: aijis sine aspiratione videtur enuntianda. nos non tam per illas 15 causas quas supra proposuimus Kharenam dicimus> quam propter originem vocis, siquidem, ut testis est Tarro, a Sabinis fa[s]sena dicitur et, sicut S familiariter in R transit, ita F in vicinam aspirationem mutatur. similiter ergo et haedos dicimus cum aspiratione, quoniam faedi dicebantur apud antiquos. 20 item hircos, quoniam eosdem, aeque fircos vocabant. nam et e contrario quam antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. ""*77% (58c [280b]). harena... aspirationemn... si ab ariditate dicitur, non habet, si ab haerendo, ut in fabricis videmus, habet. "**78 (56 [279]). H sicut in quaestione est littera sit necne, sic numFest. Pauli 102, 11 (hortus apuc antiquos...quoi ibi qui arma capere possint orirentur); p. 27, 18; GL. VII 74, 16 (cohortes et coortes, ubi diversar voluerunt significationer esse grammatici, ut coortes sint villarum, unde horines cooriantur pariter... at cohortes militur a mutua cohortatione); 1103,21 (harena dicitur quod haereat et arena quod areat: gratius tamen cum adspiratione sonat); IV 444,28; VI 21,24; VII 81, 10 (harenar iustius quis dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat). 274, 17; Aneed. Helv. p. CXXXYVI; Prob. in Georg. I 70; I7sid. XVI 3, 11. XIX 10, 21; adde fragm. 77a; p. 30, 14 sq. ibique adnotatct et adice Fest. Paculi 84,5 (foedur antiqui dicebant pro hoedo) 22 Serv. in Aen. I 172 (harena quaeritur labeat necne nomen hoc aspirationer. et Varro sic definit: 'si ab... habet'. melior taren est superior etyrologia 11 24 GL. VII 152, 8 (H....hircus. sed Varronem praeterit consonantem ideo secundo loco H recipere, quod [vel quia] non possit ante <se soupp Vsener> aspirationem nisi vocalis [-les: corr idern] habere. itaque et ante et post H [vel si H] littera cuicumque Kvo>cali [tali: corr idem] adiungatur, consonabit [non sonabit vet sonabit: corr idem]); cf. GL. II 19, 12 2 sq. del Comimelinus (veementer Funaioli: at cf. Quint. I 5,21) 11 4 sq. sect Ifeil (hostis = hortus) 11 6 sect Comrnielinus 11 10 et tam rve et earn (sed tarnen Keil) 11 14 p~ropt>er Keit 11 15 sup. pl Keil 11 16 sq. fassana: corr Keit 11 23 habet Si (vel sed) 11 24 sq. H vel Ni I sit numquar: corr Putschius 14 *

Page  212 212 RELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORYM quam dubitatum est secundo loco a quaeumque consonante poni debere, quod solus Yarro dubitat: vult enim auctoritate sua efficere, ut H prius ponatur ea littera, cui adspirationem confert, et tanto magis hoc temptat Kper>suadere, quod vocalibus quoque dicit anteponi, ut heres hircus. 5 **79 (58 [280]). cilonem quoque et cocleamn et cocleare sine aspiratione scribemus et quicquid per cousuetudinem aurium ita licuerit enuntiare. **80 (58AB [280cd]). Graccus et ortus sine aspiratione dici debere Varro ait; et ortum quidem, quod in eo omnia oriantur, Grac- 10 cum autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus utero eum gestaverit, vel a gracilitate corporis, ut quidam volunt. **81 (58AD [280ce]). pulchrum Varro aspirari debere negat, ne duabus consonantibus media intercedat aspiratio (vel ne una omnino 15 dictio adversus Latini sermonis naturam media aspiretur). **82 (57 [280a]). Varroni... placet R litteram, si pr~im>o loco ponatur, 6 GL. VII 69, 13 (cilonem.. enuntiare. non enim firmum est catholicum grammaticorum, quo censent adspirationem consonanti non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et puicher et Gracchus et Otho et Bocchus); cf. Frest. Pauli 43, 10; GL. I 102,1 (cilones dicuntur quorum capita oblonga et conpressa sunt, chilones.. ex Graeco a labris improbioribus, quae illi vocant Xeiy); VITI 74, 14. 97, 17. 155, 12; TG. s. v. 11 9 GL. I 82, 7 (Graccus et ortus... ait: et ortum quidem quod in eo omnia oriantur, Graccum... volunt. sed consuetudo et Gracchos et hortos cum aspiratione usurpavit) et VII 20, 2 (negat Varro etiam Gracco [vel gracho] aspirandum, quoniam a gerendo sit cognominatus: matrem enim eius, qui primus Graccus sit dictus, cuodecim mensibus utero eum [mensibus utero vet menses uterum: corr Bitschi] gessisse [vet gessisset]); cf.VII 69, 16; Quint. I 5,20 (din deinde servatum, ne consonantibus adspirarent, ut in Graccis) II 14 GL. I 73, 17 (pulobrum... aspiratio. quod minime rectum antiquis videbatur: unde et sepulchrum hodieque manet, quod sit seorsum a pulchro) et TG. s. v. (sepulchrum placet aijis compositum a semis et pulchro... sed pulchrum Yarro negat aspirari debere, ne... aspiratio, quod minime ab antiquis videtur secutum) et GL. VII 20,4 (et pulchrum qnamvis in consuetudine aspiretur, nihilo minus tamen ratio exiliter et enuntiandum et scribendumn esse persuadet, no una omnino dictio.. aspiretur); cf IV 38, 27; VII 69, 16. 93, 2; Serv. et schol. Bern. in Georg. III 223 11 17 GL. VII 154, 1 (Yarroni etiam [vel enim] placet...rhetorem. sed eadem observatio non necessaria est [R littera vel litterac]: sunt onim vorba primo loco it litteram habentia non minus Latina quam Graeca. itaque merito auferimus H [vet anferemus - vel auferamus - ant amovebimus adspirationem]: Roma regina rapa Rodus); of GL. 11 19, 12; VII 303, 15' 1 sq. est vel est ac: est an (et debere(t>) TWim I quia (vel quam) solus 3 quae (vel quae ad) adspirationem: corr Wilt 11 4 confert vet conferet (conferat v); ubi adfert (et ad quam) Keit ssupl CCarrio I quod (ex quae) vel t qvel qný vel ut 1j 5 dicat: oorr Keit I ut heres vel heres 1 9 sq. an otim crum Gracco iungebatur Orcus (non ortus)? cf. d. I. I. V 66 et adnot. ad _p. 44, 20 11 16 natura media vel naturam mediam 1117 litteram vet littera I pro vel p'r (== post r): corr Carrio

Page  213 FRAGZMENTA 213 non adspirari: lector enim ipse, inquit, intellegere debet Rodum, tamen etsi IH non habet, Rhodum esse, retorem rhetorem. (**)83 (59 [281]). in accentu materia locus et natura [est] prosodiae brevissime conprehensa sunt. nam materia esse ostenditur 5 vox, et ea quidem qua[e] verba possunt sonare, id est scriptilis; locus autem syllaba, quoniam proprie haec verbi pars est quae recipit accentum. natura vero prosodiae in eo est, quod aut sursum est aut deorsum: nam in vocis altitudine omniino spectatur, adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio vocis enun10 tientur, prosodia sit nulla. "**84 (60 [282]). quot... sint prosodiae dicendum est...Athenodorus duas esse prosodias putavit, unam inferiorem, alteram superiorem; flexam autem - nam ita nostra lingua zcgt3 GL. IV 525,, 18 (in accentu... nulla) 11 1 GL. IV 529, 1 (quot ergo sint... est. quac res oo maiore cum cura tractanda est, quod nostra ratio ab opinione lam invetorata et omnium ferme animis adfixa discrepat. Athenodorus...fuit: qui in [vel quin] leges suas redigit [redegit ed.Fiind.] tad ductum scientia et doctrina eius [scientiae et doctrinae ejus Weil, adductus... ea - vet eius Kmodi> - Schoell, atii alia] qua omnibus a se propositis evidentissimas affert probationes, ut id quoque pro media prosodia facit dicendo....inter se. sed hoc Kde> media[o] prosodia[e: eorr ed. Vind.] satis, quo quis sciat esse quaerendam. ceterum qui hanc ignorant, quia sola noverunt quae Kin add ed. Find.> sc~h>olis studuerunt, non sunt culpandi. sod nec magistros qui tres solos denonstrant orroris arguerim, si modo hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta non lateat. tres prosodias in usu esse sciro oportet [et sect. ed.FVind., lac sign Xcil, nomina graeca suppi Schoeti]; media autom quae inter duas quasi limes est, quod gravioris quam acutioris similior est in inferioris potius quam superioris numerum relegatur. in hoc enim fere doctissimorum consensus est acutam plus una in verbo esse non posse, graves esse complures. prosodiam ibi... significat Kr,-. mediae vero cuius nune usus non habetur notam non poninus, quia neque a maioribns accepimus neque fingere possumus. ordo... evenit. nobis de accentu tlongi ridt *[vet ritu] tractandum est Uie [vel llae] altitudo, quae tamelc liquido cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio habeatur: in eius enim aliqua parte esse debet id quod altissimum est. denique cum verbum enuntietur aliqua in eo syllaba necesse est summum illud vocis possideat: sed quac potissimum sit ea nonstrari non potest nisi per temporum syllabarumve numerum, qui proprie longitudinis est. quapropter, etsi metricis videtur t syllabarum naturam ad rhythmicos solos pertinere tomporum dinumerare intervalla, tamen quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem, ne quid quod ad discendos accentus pertinet deesse videatur, de verbi longitudine dicendum est, ea sola adtingentes quae operi necessaria videbuntur. longitudo... finiunt. neque enim refert tempus in syllaba esse an in tempore syllabam dicamus, dum modo discendi causa concessum est eam moram qua brevis syllaba dicitur unum et brevissimum tempus vocare. qua vero longa profentur, duo tempora appellane ipsa cogit natura cum loquimur. brevem jtovo'%Qovov, longam dixeovov appellamus: duo onim longa syllaba habet tempora positionis et naturae, brevis naturae habet tantum modo) 1 lector vet lectus 11 2 taiii etsi (tamotsi Keit) I rhodum vel rodum I rethorern vet rhetorem 11 3 sect ed.,Find. 11 5 det ed. Vind. 11 6 quoniam propnie haec vel probrie (haec propria Keit c. at.) 11 9 spectatur vet spectat I fastigio vet fastigia 11 11 quot vet quod 1 12 putauit vet putant

Page  214 214 RELIQYORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM 6tozudv<ijv> vocavimus - nihul aliud esse quam has duas in una syllaba. Dionysius autem, Aristarchi discipulus, cognomento T<h>rax, domo Alexandrius [a], qui Rhodi[i] docuit, lyricorum poetarum longe studiosissimus, tres tradidit quibus nUUIC omnes utuntur: Oa9,>bcev 64K8>Icv cv zBwpazcog'vnv. Tyran- 5 nio vero Amisenus, quem Lucullus Mit~h>ricatico hello capturn Lucio Mureriae concessit, a quo ille libertate simul et civitate donatus est, quattuor scribit esse prosodias: Pa><EUtav 'odqv 0'<K)>Wv zeqwsco1irviv. atqui memoriae proditum est hune ante alios fuisse pronuntiatione potioren, quod nequa- 10 quam assequi potuisset nisi tenore singularum vocum diligentissime perqnisito. in eadem opinione et Varro fuit....dicendo ipsam naturam nihul facere totum, ubi non sit medium: ut enim inter rudem et eruditum, inter calidum et frigidum, amarum et dnlce[n], longum et breve[m] est quiddam medium 15 quod neutrum est, sic inter imam suminamque vocem esse mediam ibique quam quaerimus prosodiam. neminem musicum esse, qui mediam vocem in cantu ignoraverit, nec quemquam potuisse dicere in sono c<h>ordarum aut [voce] tibiarum assave voce cantantium pdaqv esse, si non in omni vocis 20 natura esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum sensus non animadvertat, cum Kin> illa quae in cithara ant tibia aliquanto uberior est, saepe tantum non sentia<n>t meatum. praeterea minus reliquis notam, primum quod ea sit principlum aliarum, ut tta in musica[e] initium cantionis, et om- 25 nium rerum initia semper obscura sint; dein quod omne medium in angustis non videatur, ut punctum in quamvis magno orbe quod vocant xEvrzov; nullum esse corpus ubi non sit medium et omnem vocem corpus esse: omnem igitur vocem 4 Cf. Dion. Thr. 7,1. 105,3 Uhl., at.; Quint. XI 3, 17; GL. I 430, 30; II 7,9; III 519, 25; I-1V 371,,2. 482, 14. 524, 19; V 31, 30. 126, 4; VI 40, 15'. 274, 21; Isid. I 18, 1., at. 1 vocamus Witlm 1 3 del ed. Vind.: is qui Hei I del ed.Iind. 1 5 sq. perispo menon I tyrannio 'vet tyrarion I iamisenus I lucillus 11 7 munere 11 8 sit: corr Keit I1 9 mesehenoxiant vel mesehonoxiant (unde et effecerunt edd., quod omisimus) 11 11 sq. assequi vet esse qui I diligentissime vel diligentisse 11 13 facere totum vel totum 11 15 amarum et vel et amarum I del TWasius sit WitmI quidcam vet quoddam 11 17sq. musicam: corr Wasius 11 19 sq. potuisse vel potius esse I uo..-ce vel alia uoce: seel Schoell I quarum alia've: tibiarum corrT Wiitn, assave Wasius si vel si si 1j 22 suppt Schoelt cithara vet chitera I aut quia: corr TWitrn I 23 tantum vel totum (ex tatum) I sentiat vel senteat: corr Schoell i1 25 sq. del Il-asius omnium rerum vet omnium 11 27 in vel t i1 28 quem nocant

Page  215 FRAGMENTA 215 medium habere. quod enim f[l]uit deorsum, prius in medium succe[n]dere quam evolet sursum, et quod sursum est ante eode<m> venire quam deorsum: quare utriusque compitum medium esse. et multa praeterea latius in eam rem dispu15 tata[mJ profert, quae nune nobis longum est iterare. scire enim oportet rationis huius recens non esse commentum, sed omnium qui ante Varronem et Tyrannionem de prosodia aliquid reli[nu]querunt plurimos et clarissimos quo<s>que mediae huius fecisse mentionem, quos omnes sibi fuisse auctores Varro 10 commemorat: grammaticos Glaucum Samium et Hermocraten Jasium, item phulosophum Theoplrastum peripateticum, cui divina facundia nomen adscivit, nec non eiusdem sectae Athenodorum, summi acuminis virum, qui quandam prosodiam gtovorovov appellat, quae videtur non alia esse quam media licet 15 diverso vocabulo. nec desunt qui prosodias plures esse quam quattuor putaverint, ut Glaucus Samius, a quo sex prosodiae propositae sunt sub hisce nominibus: &v1vstIir EL~ ýC ixtmvroafLtsvn X'16;CICpuIi'v <Uav"XAtOgdvnj> adzavax2o,1xg?. sed hie quoque non disxs>entit a nobis: nam cuivis ex ipsis nominibus 20 intellectu proclive est tres primas esse simplices et non alias quam fla9<,P>rav pg6qv KE,>b-cCv, postremas autem tres duplices et quasi species unius flexae, quae est genere una. hauc enim flecti non uno modo omnes putaverunt: Eratost<h>enes ex parte priore acuta in gravem posteriorem, Theodorus autem 25 aliquando etiam ex gravi in acutiorem escendere. ceterum Varro in utra<m>que parte<m> moveri arbitratur neque hoc facile fieri sine media eamque acutam plerumque esse potius quam gravem [quod ea propius utra<m>que est quam illa superior et inferior inter se... prosodiam ibi esse dicimus 30 ubi ant sursum est ant deorsum. quae demissior est, quae * * 16 Cf. Aristot. rhet. 111 1 p. 21403b, 29 (Frsqoi rtvcs k9,xayuceviv'#,nav xcet FIxincCov 6 T o'... zcg VoS grovois [soil. 681 XQýo#a= o0ov d4sd X04 gapi %at PE15v)in 1 del Corssen 2 del Wasius I euolet vel uolet 11 3 add Weil utriusque vel utrius 11 5 longum vel locum 11 7 qui vel quac I barronem 11 8 add Wasius Ii 11 ioseum: corr Wasius 11 12 sqq. at(vel ut)henothorur: oorr idern monotonon vel monotoron 11 17 sq. Graeca latine perscripta plerumque non notanus j hisce vel his quae I ansimen himesip petarnene (vel pent.) cecasmen antanaca horenehe sed: oorr Wasius (sed &a aSoplv'y, ubi -nxtwvg Tji lm), nisi quod xsxqacpEvI7 ed. Vind.: sujppl Sohoell 11 19 desentit I cuiuis ex vel cuins sex 11 25 acutiorem (vel acutiore) excendere (extendere Tasius) 11 26 add Weil I hic: oorr ed. Vind. I1 28 sq. seol Keil 11 30 quae <Glauco U'vstpSvn est> suppl Sohoell (seol ed. Vind., ea corr Wilm: sed of. p. 216, 3 sq.)

Page  216 216 21 IVDELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORVM a pluribus Oac(F)2>h appellatur graece, latine vero gravis, ideo quod deorsum est, in sede scilicet ponderurn graviorum. at ear qu<a>e sursum est Glaucus iEstrsrpaxviv, item alius aliter, sed nemo adhuc levem vocavit, quamvis id erat gravi contrarium; verum ea nomen obtinet K<,c>t-av, latine acuta, ideo s quod tenuis et omne acutum tenue. inter has est ue'oj, latine media, quia limes est per quem duae supra dictae ultro citroque commeant. quart(a>e illi [coniungit li], quia ceteris perplexior est, plura sunt vocabula. Ammonius Alexandrius, qui Aristarc~h>i sc~h>olae successit, iOtf-ezacvv vocat, Ephorus0lo autem Cym~a>eus zscpý6zaov, Dionysius Olympius Vkrovov, iermocrates Jasius 6vtZlscxrov, Epic~h>arrnus Syracusius X.CX<Iaa, ke~v~qv;verum ea nune ab omnibus zEewzottuP v?7 graece vocatur, apud nos flexa, quoniam pri-no erecta rursus in gravem flectitur. acuta exilior et brevior et omni modo is minor est quam gravis, ut est facile ex musica cognoscere, cuius imago prosodia. nam et in cithara omnique psalterio quo quaeque c<h>orda acutior eo exilior et tibia tanto est voce acutiore quanto cavo angustiore, adeo ut corniculo aut bamborio addito gravior reddatur, quod crassior exit in aera. 20 brevitatem quoque acutae vocis in isdem organis animadvertere licebit, siquideni pulsu -chordarum citins acuta transvolat, gravis autem diutins auribus inmoratur. etiamn ipsae chordae quae crassins sonant longiores videntur, quia laxius tenduntur; item in fistula duo calami brevissimi qui acutissi- 25 mae vocis. tibiae quo~que> acutiores quae breviores et his foramina quam sunt ori proxima et brevioris aeris motum persentiscunt tam vocem reddunt acutam. sic in loquentium legentiumque voce ubi sunt prosodiae velut quaedam [ilstamina, acuta tennior est quan gravis et brevis adeo, ut non 30 longius quam per unam syllabam, quin inmo per unum tem6 Of. Herodian. I p. 5 sqq. Lentz. (v. Wilmanns p. 54 adn); schot in Dioi. Thr. 23, 18. 310, 12 Hulg., al. 1 uaria: corr ed. Vind. 11 3 at vel ad I que rursurn vet sursum 11 4 sed nemo vel sed I graui vet granis I1 5 nerum a vel eiI numen 0d'ýsiaq et adutane> Witr (acuta~m> Funaioli) 11 8 commentat: eorr ed. Vind. seel Keit (illi coniunctae Witn.,, illas coniungenti Funaioti)1 1 10 oxibarin 11 11 aponon: corr Weit II 12 simplecton vet irplecton ff 13 cetasmenen I perespomene 16 5 granem vet grebem 11 17 cithara vet chitera 1f 8 quoque quae: corr ed. Vind. tiuia (ex uita) vet quia II 20 addito (ex addita) vet additu 11 22 sq. transuolaYi vet transuolari: corr ed. Vind. 11 25 tenduntur vel tendentur (ex tenuentur) 11 26 tiuiae vel tibitiae I suplp Keit I1 27 quam vel a quam I sunt ex sint f1 30 sq. non longius vel longius

Page  217 FRAGM~ENTA 217 pus protrahatur; cum gravis quo uberior et tardior est diutius in verbo moretur et iunctim quamvis in multis syllabis residat. quocirca graves numero sunt plures, pauciores acutae, flexae rarissimae. acutae nota est virgula a sinistra parte dextrorr5 sum sublime fastigata </>; gravis autem notatur simili virgula in ea<n>dem parte~m> depressa fastigio <\>: quae notae demonstant omnem acutarn vocern sursum esse et gravem deorsum. Kid> ipsum etiam musicorum docetur diagrammat[a]e, in quo tropi pro acumine vocurn superiores scribuntur, 10 denique su<m>mus hyperlydius, quia acutissimus, infimus hypodorius, quo nullus est gravior. fiexa autem prosodia, quod duplex est et ex acuta gravique ficta, notam habet nomini[s] potestatique respoudentern: nam a sinistro cum surgens arduo fastigio et sursum molli curvatura dextroversu~m> flexa prae16 cipiti clivo deprimitur et speciem pronae litterae <C> efficit, priorem acutam et posteriorem gravem sibi inesse significat, K->. *.-.-ordo in accentibus non adtenditur, verum varie nunc gravem nune acutum, non numquam flexun primo loco poni dubium non recipit. non tamen setius est aliquis prior natura 20 quam alius, non secus atque in litteris [s]evenit.... longitudo verborum duabus in rebus est, terpore et syllabis. tempus ad rhythmicos pertinet, syllabae ad metricos. inter rhythmicos et ietricos dissensio non nulla est, quod rhythmici in versu longitudine vocis tempora metiuntur et huius mensurae 25 modulum faciunt tempus brevissimum, in quo cur qu<a>e syllaba enuntiata sit, brevem vocari. metrici autem versuum mensuram syllabis comprehendunt et huius modulum syllabarn brevem arbitrantur; tempus autem brevissimum intellegi quod enuntiatione~i> brevissimae syllabae cohaerens adaequaverit. so itaque rhythnici temporibus syllabas, metrici tempora sylla-- bis finiunt. 4 Cf. GL. 1 434, 1; --T 520",3; IV 371, 31. 482, 9; V 132, 1; VI1193,21; Isid. 1 19, 1; Aneed. Helv. 229, 19, at. 11 23 Cf. GL. V-1 39, 6, al. 5 sqq. notas suppi Schoelt 11 6 sq. add Witrn (et depresso cum Keiljo [qui ab pro in] vel depressa (a>) 1 17 grauem vel graiiem et I) 8 suppl Schoelt (de <quod> cogit. Keil) 11 10 hie per lidius 11 12 del ed. Vind. 13 consurgens ed. Vind. 1[ 14 euruatur a dextro uersu: corr ed. Vind. 11 15 add Keit (<V> ed. Vind-.): Cf.GL. 1 434, 3 11 19 setius (ex sequus) vel secus I aliquid: corr ed. Find. I prior vet prius 20 se uenit: corr ed. Vind. 11 23 dissensio vet disseutio 1125 quocumque: corr Weil 27 ut huius vel huius: eorr ed. Vind. 11 29 add Weit

Page  218 218 2RELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORVM 84a (60A [44]). Varro ait... quattuor foraminum fuisse tibias apud.antiquos: nam et se ipsum. ait in Marsyae templo vidisse tibias quattuor foraminum. **84b (60B [283]). tibia Plrygia dextra unum foramen habet, sinistra duo, quorum unum acutum sonum habet, alterum gravem. 5 85 (61 [45]). in priore verbo graves prosodiae quae fuerunt manent, reliquae mutant. (**)86. mutant accentus adiunctis vocibus que ye ne...ut 'Latiumque augescere vultis' (Enn. Ann. 466 V.2) et A stimulove meum cor' apud Accium in Pelopidis (512B.). 10 (**)87 (64 [284]). rbythmus est pedum temporumnque iunctura velox divisa in arsi)n> et thesi<n> vel tempus quo syllabas metimur; latine numerus dicitur. (**)88 (65 [285]). metrum est compositio pedum ad certum finem deducta... vel rhythmus modis finitus. 15 "**89 (66 [286]). alienum pedem. metra nisi recipialnt modus non facile finitur et magis rhytlmus est quam metron. et Varro dicit inter rhythmium qui latine numerus vocatur et metruni hoc interesse quod inter materiam et regulam. (**)90 (68 [287]). consideranda praeterea in metris cola, quae latine 20 1 Pseudacro in Her. A. P. 202 (Yarro autem ait in tertio disciplinarum et ad Mareellum de lingua Latina quattuor... feraminum) 11 4 Servius in Aen. IX 615 (tibiae aut Serranae dicuntur, cuae sunt pares et aequales habent cavernas, aut Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cavernas.-. ut enim ait Varro 'tibia... gravem') 11 6 Getlius XVIII 12, 8 (Yarre libris quos ad Marcellum de lingua Latina fecit 'in priore....mutant' <mutant add Carrio> inquit elegantissime pro mutantur) 18 8 Martianus Cap. I 1272 (mutant... ne, cum tamen cemplexiva coniunctio est que, ye expletiva, ut... Pelopidis. numquam migrabit acutus senus de primis syllabis in pestremas praeter particulas coniunctas, quarum boe preprium est acuere partes extremas vocum quibus adiunguntur) 1J 11 GL. VI 41, 24 (cuius [scit. rhythmi] erige de arsi et thesi manare dinescitur. nam rhythmus... dicitur); cf. I 473, 21 (rhythmus est pedum temporumque iunctura cum levitate sine mede); VI 1282, 17; Quint. IX 4, 55 sqq.; Augustin. de mtus. IITJI1, 2 et de ord. II 14, 40; Isid. I 39, 3a'1 14 GL. VI 50, 4 (metrum... deducta sen dictienum quantitas et qualitas pedibus terminata vel... finitus); cf. 474, 2 (metrum est compositio pedum erdine statute decurrens modum pesitionis sublationisque censervans); Augustin. 1. ad 11 s.; CL. TVI 206, 3. 28,2, 8; VTI 331, 13; Isid. I 39, 11 16 GL. I 512, 38 (alienum autem pedem... regulam); cf. Quint. IX 4, 50; GL. 1 289, 15. 474, 5; VI 41, 28. 282,17. 631, 14; Augustin. de inus. V 1, 1 11 20 GL. VI 753, 27 (censideranda.. dicitur, id est extrema et exigua pars in metris - mensura enim seu modus metrerum huius medi accipietur: nam extremum in his atque ultimum, quod monometren dicitur, constat ex uno pede, maximum vere usque ad [periodum sect Keit] decametrum perrigetur - querum... est. erunt itaque cola particulac soluterum metrorum *** * [lac sign Keil desiderans exempltuni ccli et commatis definitionem] ut 'arma virumque cano' [Aen. I 11. emnis autem versus 16 recipiant vet recipiantur I modus vet modes (unde meles Keil)

Page  219 FRAGMENTA 219 membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur,...quorum differentia talis est: colon est membrum quod finitis constat pedibus, comma autem in quo vel pars pedis est.... ergo versus cum [ex] ea qua coniunctus erat parte 6 dissolvitur, cola efficit, cum vero ea qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae divolsa ex eo est comma dicetur, ut in illis versus solvatur, in his caedatur. nam periodus, qu~a>e Latina interpretatione circuitus vel ambitus vocatur, [id] est compositio pedum trium vel quattuor vel complurium simi10 lium atque [ab]dissimilium ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum vel sacrorum trieterici vel ** in poematis, quando non Kuno> versus omnes metri genere panguntur, sed ex variis versibus carmen omne compositum per circuitum quendam ad ordinem suum decurrit. 1s **91 (69 [288]). versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura, quae per articulos et commata ac r~h>ythmos modulatur in pedes. incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum, in his dumtaxat versibus, qui per singulos pedes dirimuntur; in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetra20 metrum vel pentametrum, nonnumquam hexametrum procedit. quibus de divisione ac scansione suum cuique nomen est. quos latine taxatione simpli~cium pedum appellaverunt,> cum iUT,a eiazrrov in duo cola dividitur, abusive autem etiam comma dicitur colon: his quidam adiungunt stichum, id est versum, sub huiusmodi differentia, ut sit versus qui excedit dimetrum [unde et hemistichium dicitur soel Keil], colon autem et comma intra dimetrum... ergo... decurrit. eqlo6'og dicitur omnis [Keil omne] <h>exametri versus modum excedens, unde ea quae modum et mensuram habent metra dicta sunt, subsistit autem ex commatis [commate: corr Wachsmuth], colis et versibus); of. GL. I 465, 5. 23; VI 184, 9. 64, 31. 282,27. 228, 1, al.; Aneed. Hel. XLV; Isid. II 18,1; TG. s. comma 7 Of. Fest. 217a, 3 (perihodus dicitur et in carmine lyrico pars quaedam. et in gymnicis certaminibus perihodon vicisse dicitur qui Pythia Isthmia Nemea Olympia vicit a circumitu eorum spectaculorum); TG. s. v.; Cie. or. 204 (Graeci usriFocdov, nos tum ambitum tum circuitum tumr comprehensionem... dicimus); Quint. IX 4, 124, al. 118 Of. p. 9, 4; GL. VI 567, 6. 570,15 1 15 GL. VI 55,11 (versus... dividuntur, ut apud Virgilium [Georg. i 381] 'septem subiecta trioni'. pari... gubernacula, sicut diximus metri necessitate. versus... versus); of. GL. 1 494, 10. 501, 21. 506,15; VI 274, 11 1 quod vel quae 4 secl Wachsmuth 1 7 que vel qui 1 8 secl Caesar (id est. dissimilium seol Wachsmuth) 11 9 complurium vel complurum 1110 soel Wachsmuth ([dis] v) 11 11 trieteris Ysener I lac signavimus (velut penteterici ludi: sic); post trieteris Vsener ita et, Keil dicitur, Funaioli vel~ut> 12 suppl Wachsmuth (eodem post omnes Keil) 1 13 sq. de [omne] et ad exordium suum recurrit cogit. Wilm 1 16 ac rythmos vel arythmos; r-V'#cog Studemund 11 19 dipodiam v 20 procedunt: corr Keil 1 21 sna: corr Wilm 11 22 quo<d> s(i> Vsener I simplicum: suppl Keil

Page  220 220 2RELIQYORVM DE GRAMMATICA LIBRORYM senarios trimetros, octonarios vero tetrametros vocaverunt. * * * abusiva vel haec appellatio habebitur, cum sincera et propria significatione Graecorum versus herons hexameter epos dicatur. apud nos autem versus dictus est a versuris, id est a repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. primis enim 6 temporibus, sicut quidam adserunt, sic soliti erant scribere, ut cum a sinistra parte initium facere coepissent et duxissent ad dextram, sequentem versum a dextra parte inchoantes ad sinistrain perducerent, quem morem ferunt custodire adhuc in suis li[tte]ris rusticos. hoc autein genus scripturae dicebant io Povairo(pn<d6>v a bour versatione, unde adhuc in arando ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur versura proprio vocabulo nuncupatur. omuis antem versus ab integra parte orationis incipit et in integram desinit exceptis his quae in comoediis iocnlariter dicta corrupta ant semiplena efferuntur 15 ant quae raro apud epicos metri necessitate dividuntur.... pari ratione in versu et apocope praecepta est, id est subtractio syllabae syllabarumve cuinslibet <partis> orationis metro cogente facta, quae sive in verbo sive in nomine acciderit pro integra parte orationis accipietur, ut 'eudo sna do', 20 id est in sna domo (inn. ann. 0576 V.2); item 'a~c> famul infimus esset' pro famulo (ibid. 313 et Lucr. 1111035); similiter 'proras detundete et Kde>spoliate guberna', id est guberuacula (Lucil. 578 ]X.... versus autem distat a metro, quod in versa statim anditur et metrum, in metro antem non statim versus. 25 (**)92 (70 [443]). qui versus facit sca <Kr6> OLtav dictus est zovq'rz, Latina lingua vates, quod verba modulatione conectat: viere enim conectere est, unde vimen dictum virgulti species 4 Cf. GL. III 514,27; VI 631,20; Augustin. de ord. 11 40. de mus. V 3,4; hsid. I 39, 2. V1 14, 7 11 17 Cf. GL. I 278ý, 21. 441, 34; 1iV 263, 12; V 388,22 11 21 Cf. Non. 110, 7 1 22 Cf. Non. 490,31 11 26 GL. ViT 56,16 (qui versus Homeri et Aeneis Xergilii); ef Don. in Antdr. prol. 3 (poetae a faciendo dicti sunt, dan, zo' o;zotcv); GL. 1 491, 18 11 27 Cf. p. 20,14 et 104, 3 ibique adnotata 1 tacunam signavimus (vetut Khexametros Ennius longos vocavit>: cf testim. ad Ey nn. inc. 20 V.2) 11 2 abusine: eorr Keil I appellatio vet appellatione 11 7 duxissent vet duxisset 1110 del VaTesius 11 11 bustrophen vet bostrophen: co, 2 -Vatesius 12 proprio vet propria 11 14 et 16 quae vet cjui 11 17 recepta Keil 11 18 stppl }ilm (cuinslibet p. or. sectudens) 11 20 utendo vet ut indo J suado: suam do ceteri testes 11 21 afamul; an: ut famul (- Fnn.: ac famul.ut Luer. v)? 11 23 detendite et spoliate: despoliate et detunclite Non. (detondete v, detundete Marx) 11 27 quod vet dicitur qui

Page  221 FRAGMENTA 221. et viti in rotis. poetice est ars ipsa. nam poesis et poema distant eo quod poema <uno> tantum modo clauditur carmine, it tragoedia vel rhapsodia, poesis autem ex pluribus, id est corpus operis confecti, ut Ilias Homeri.:5 **93 (71 [289]). mensuram esse in fabulis [hoc est metron] Terentii et Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi: Y.. Varro **94 (72 [290]). trimeter herons ex superiore Kparte. hexametri>. sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta syllaba o et factum tale:!omnipotente parente meo'. huic si anferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedes qnos prior pars hexanetri recipere consuevit. "**95 (75 [291]). septenarium versum Yarro fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et fit tale: 'quid in1 ID merentibus noces, quid invides amicis?' similis in Terentio versus est (Hec. 349): 'nam si remittent quippiam Philumenae dolores' et in Plauto saepius tales reperiuntur. octonarius est, ut Yarro dicit, cum duo iambi pedes iambico metro praeponuntur et fit versus talis: 'pater meus dicens docendo qui 20 docet dicit docens'. "**96 (76 [292]). Kex> iambico novum carmen refert Yarro, cuius exemplum est tale: 'pedem rhythmumqne finit.' si addas hic quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis sic: 'pedem rhythmumque finit alta navium.' potest hoc comma 25 tale esse quale illud: TPhilumenae dolores' (Tcr. Nec. 349), quod est ex iambico septenario. 1 Cf. ad p. -241,16 sq. I Cf. GL. 1473,16; Non.428,5 sqq. quaeque addit Marxius in Lucil. 338 11 5 G.L. V1 56051 (mensuram.. hi: Cicero, Scaurus, Firmianus, Varro, Victorinus, Caesius Bassus, Terentianus, Caecilius [i. e. Caesellius] Vindex, Cinna, Sisenna, Diomedes, Albinus, Quintilianus, Sosipater Charisius, Helen~i>us, Asper, Fl. Caper, Arruntius, Probus, Plinius, Euanthius, Sacerdos, qui et [an: Yictor? cf. 573, 26] Donatus [doInatus], luba); cf. JV 533,26 11 8 GL. 1515, 14 (trimeter... superiore tiambico [. iam de eo Leo] diximus. sed... consuevit) I 13 GL. I 515, 3 (septenarium... docens) = V I 555, 5. 16; adde 266, 10, wide plura adsciscere possis: cf. Leo Ierm. XXIV p. 294 adn. 2 11 21 GL. I 518,14 ((ex> iambico... septenario) 1 uiti~s et> ui(e>tores Keil coil. Don. in Eun. IV 4, 21 (ui<e>ti in rotis Wilm) 112 suppi Iahn 1I 3 vel rhapsodia seel Wilm I ex pluribus est Wilm, ex pluribus (constat [est contextus Marx] carminibus> et est Keil 61 6 seel Osann 11 8 dimeter: corr Busch I supplevimus duce Bitschello (<hexametro>) coll. 506,, 18. 24. 28. 31, al. I 16 et 25 phil- vel phyl- 1 18sq. proponuntur I dicens ex docens 21 1 supp Keil (iambionicum corr Lachin)

Page  222 222 RELIQYORYMI, DE GRAMMATICA LIBRORYM **97 (77 [293]). Archilochium Varro illud dicit quod est tale: cex litoribus properantes navibus recedunt.' **98. "carmen Pierides dabunt sorores.' si dicam 'Iepidae', palam est profecto quod sit pes anapaestus; insero ergo spondeo medium atquie consequelti hoc nomen 'lepidae': fit oine tale: 'carmen 5 lepidae Pierides dabunt sorores'. idcirco genus hoc Phalaeciorum vir doctissimus undecumque Yarro ad leger redigens ionicorum hine natos ait esse, sed minores.... quod metron soleant pedes iones nunc longas brevibus brevesque contra alterna vice commodando longis versum claudere saepe ditro- lo chaeis. nec mirum puto, quando Varro versus hos, ut diximus, ex ione natos distiuguat numero pedum minores. **99 (78). scripserunt... latine de numeris hi... Varro (**)100 [294]. structurae qualitates variis vocabulis traduntur. statuendum quoque est quo quamque earum nomine appellemus. 15 si paeuultimus fuerit pyrrichius, optime succedit paeon primus et erit structura quadrata. si paenultiius fuerit spoudeus et successerit tribrachys vel pyrrichius, erit structura incisa. si p~a>enultimus fuerit tribrachys vel pyrrichius et p<a>eones successerint primus et novissimus, erit antiqua structura quae 20 dicitur coufragosa, qua usus est Cato. si in paenultimo tribrachys fuerit vel dactylus vol pyrrichius et successerit vel tribrachys vel molossus vel pyrrichius vol anapaestns, erit structura quae vel delumbis vel fiuxa vol mollis dicitur, qua usus dicitur Autonius maior. 25 **101 (90 [266]). quaudo particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos ait Varro. 1 GL. 1 5155,,19 ("Archilochium... recedunt'. hic superius comma quod est tale: (<ex litoribus properantes', simile est illi quod est tale:> -Troiae qui primus ab oris'; inferius comma quod est tale: 'navibus recedunt', simile est illi quod est tale: 'machinao carinas'): ubi extrema quo que Varroniana esse videntur exernmlis permutatis 11 3 GL. VI 409,2839 (carmen... minoros) et 410, 2878 (quod... minores); cf. Augustin. de c. d. VY 2 11 13 GL. VI 573, 22 (do.compositiono et numeris et pedibus oratoriis, ut Cicero dicit [or. 40. 172. 175 sq. 190. 194. 218. 228], isti scripserunt apud Graecos: Thrasymachus, Naucrates, Gorgias, Ephorus, Isocrates, Theodectes, Aristotoles, Theodorus Byzantius, Thooplrastus, Hieronymus; latino de numoris hi: Cicero, Victorinus, Eusebius, Terentianus, Varro, Probus, Charisius, Diomedes, Quintilianus, Donatus, Victor, Servius) 11 14 GL. I 471, 31 (structurae... maior); cf Cic. or. 212 = GL. VI 567, 30; I 468, 1; VI 492,27. 627,2 12 26 GL. I1111, 23 (quando... Yarro. <sed et alii suppi Keil> faciunt nec sine exemplo....vitium tamen esse non dubiumni est); cf. Fest. 258%, 32 9 hunc: eorr Micyllus 11 10 sq. do trochaois: corr Santen 11 15 quamque vet unaquaque 119 sq. peones (vel poenes) successerint vet peon successerit 1126 sq. fornianus et fundanius ait ut Varro: corr Keit

Page  223 FRAGMENTENTA 223 ** 102 (101 [267]). per C cum adverbium erit temporis, ut 'cum venerit loquemur' 'cum voles ibirus' 'cumn petieris feres'.... Varro adverbia localia quac ali~b>i praeverbia voca[n]t quattuor esse dicit: ex in ad ab. ex locum significat unde egredinur, ut ex area; in locun in quer inimus, ut in aream; ad locum ad quer adimus, ut ad parieter; ab locum a quo discedirus, ut ab parieto. horum duorur adverbiorun ex et ab posteriores littorae solent derni, alias recte alias perporam. quando ergo ex, quando e dici oporteat, ex consequentibus 10 vocabulis animadvertitur. nar si id quod sequitur litteram 1 GL. VII 29, 3 (per...feres. alii [alibi Vsener] sic: quotiens V sequitur Q ponendum, ut per QVO litteras [quo litteraiu vel litteram: corr Vsener, QV Ket> 0 litteram Ieil] mequom [vel mequom tequom] quoiius quoimoci [quoitus quohui vol quottus quolmi: correximus; quoi Tusquom Vsener, <scribamus> quom et quoius quoi Keil, quoius quotum Funaioli]; at quotiens coterae vocales, id est E 0 [I add Tilm, sed <a> e <i> o, [id est e o] Vsener], C ponendum, ut 'cedidit Cornelius citatus'); cf. GL. VII 28, 6 (cum quidam per cum, non nulli per quom; quidam etiam esse differentiam putant, quod praepositio quidem per C, <ut cum supplernus, <cum> Keil> illo, cum Claudio, cum Camillo, aiverbium autem per Q debeat scribi, ut quom legissem, quo(m> fecissem: <perperam supplemus, lac sign Keil>, quoniam antiqui pro hoc adverbio cume [cuine: corr I'utschius, item mox] dicobant, ut Numa in Saliari carmine 'cumo tonas [ponas: corr Borg/], Leucesi[a]e, prao tet tremonti [praetexere monti: corr ex Festo 2051,117] t quot ibet etinei de is cum tonarem'); cf. Quint. 17, 5; GL. VI 13, 3; VII 70, 15. 156, 3. 207, 1; Isid. I 27, 4, al. 11 3 GL. VII 29, 8 (Varro... Romae. <ox add Keil> praepositio <non> numquam per unam litteram scribitur, sed per diminutionem, ut ebibit pro exhibit. ab Roma venio zX ovtuxjtO'g est pro Roma); cf. GL. VII 34, 5 (praopositionos locorum quattuor vulgo servantur: ex in ad ab; duac primae quo itur et unde exitur significant, ut in arcom <et> ex arce, duae sequentes quo aditur et undo abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro. antiqui in duabus praepositionibus ox et ab sequentes demobant litteras, si proximum verbum semivocalem primam ant mutam habiturum. erat, ut e Gallia, e Tuscis [egalliao locis: co'rr ox p. 924, 2], quoniam ex minus levem compositionem facit. hoc consuetudo non servat: dicit enim ox Gallia. illud sorvamus, Si vocales sequuntur, ut praoponamus <ox suppi Keil, x v> ex E[u]rico, ox Olimpo. si sequitur I ant V, habetur ratio duplex antiquorum: nam si vocalis aliqua iungeretur, demobant X, e Vatic[i]ano, e Iudaea: hoc consuetudo non sorvat. si per se essent sine aliqua vocali, X adiciebant, ut ox Illirico, ox Vmbria: item si H [y: corr v] praeponeretur, ox Hymetto [-x- h' inea.o.: corr ex p. 224, 16]. hoc servamus tot quid infra ost [an: et <simile> quid in forma Kab> est?]: in quibus consonantos prjox>imae [add Keil] sunt, detrahimus B, ut a Capua, a Dertona; in quibus vecales sequuntur, Ka>b praeponimus, ub ab Erycinis, ab Athoniensibus; si I nut V sequuntur, item ut supra duo servantur modi: si per se sunt, <B adiciunt, supplomus, admittunt Wilm> ut ab Illirico, ab Vrbiano [an: Vrbesalviacf. ad p. 22.4,,23]; si secum alteram vocalem <habent, B suppl Keil> amittunt, ut a Venusia, a Ianiculo [ianitoro: corr ex p. 224, 26]); I 203, 12. 414, 32; IV 149,35. 150, 14. 21; V11417, 10. 263, 3, al. 11 3 Cf. de 1. l.p. 727sq. 72,2.4. 86, 10; Gell. VI 7; GL. I 194,14 (== Suet. 353, 6 Reiff) 1 per c vel per o (unde quom tor in exemplis Vsener?) 1 2 potieris vol patieris 11 3 sq. alii/// (fort. ox alibi) vel alii add ot del Vsener I IIII vol nil I ad ab vel ab ad il 5 ibimus vol imus: corr Vsener (quem. inimus v) 11 7 ab (vel a) pariete I1 9sq. odici oportet vol edicti oportoat consequentibus nocabulis vol consonantibus uocalibus

Page  224 224 RELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORYM habet primam semivocalem aut mutam, e dictum levius videbitur, ut e Gallia et e Tuscis. quotiens vero vocales sequuntur in eo quod sequitur, A E 0 simplicem et eandem habent rationer, quod ex praeponitur, ut in his: ex arce, ex Eryco, ex Olympo: aliter eniin flunt hiulca, ut e arce, e Eryco, e 5 Olympo. si vero in vocabulo quod sequitur princeps littera vel V vol I fuerit, duas habet rationes: [u]lnam si aLiqua vocalis proxima coniuncta est in syllaba eadem, tune sicut cum est semivocalis aut muta observari dixi oportere, ita in his debet fieri, ut est e Vaticano, e Judaea; sin vocabulum duaslo vocales proxima<s> non habueri[n]t coniunctas quarum sit littera princeps V ant I, proinde atque A E 0 sit observandum, quod potius dici oportet ex Irpinis quam e Irpinis, ex Vmbria quam e Vmbria. similiter in H littera observari debet, ut in A E 0 litteris, ne dicamus e iymetto, sed 16 ex iymetto. similiter e[s]t in ab Ka> quibusdam diligentioribus levitatis causa solet demi B, cum praepositum Kest> vocabulis aut nominibus locorum, in quibus principes sunt litterae senivocales ant mutae, ut ear repudiant a Bais, a Capua, a Dertona. contra non demitur B, cum in vocabulis o aut nominibus est primurn A E 0, ut ab Aricia, ab Eli, a<b>**. sin V aut I, duplicem habent rationem: si enim sunt solae, dicuntur ut reliquae vocales ab tals, ab Illyrico; Ks>in proximas litteras vocales secum habent coniunctas, proinde observaridum est ac sint semivocales au<t> mutae, Kut> a 2 Venusia, a Janiculo. item Kad> et apud locun signiflcant[um], 26 Of. GL. I ill, 19 ('==Lucil. 1216GM); IV 390,)13. 442,,12. 517, 16; V 77, 2. 273, 4, al. 2 ut vel et e tuscis vet et X. scis 11 4 erico vel serico (Eryce Funaioli, -itemii v. 5, perperamn) 11 5 erico 1 6 sq. in uocabulo vet uocabulo I littera uel u uel i vel littere uel i uel u jj 7 del Wilm 11 8 sicut vel si ut 11 9 obseruare 11 11 proxiri: ecorr Keit (proxime v) quorum: corr Ysener 11 14 umbria (bis) vet umbra (bis) 11 15 sq. hymaesto (bis): corr Putschius [- est in vet in: corr Keit (male post est in ab, pessime ante in quibus v. 18 gravius dist Funajioti)j add Keit I1 17 demi p I propositum: corr Vsener I suppt Wit i 11 18 principes vel principe 11 19 sq. ear repudiant ut vet eam repudiant: ut traiecimus (<qui> cum v. 17 Vsener, lac ante ear sign Keit [vetut <itaque in his> ear], v. ad v. 15 sq.) j ab ais: a Bajis v I a capua vet aeapua I adertona vel a bertona (suprascr n7t supra rt m. 2) 1 in uocabulis vet uocalibus 11 21 nominibus <locorum> Keit aricia (ex ariacin) vel aritia elia: corr Vsener; Elea Witm; de Eli~de> anb Olympo> cogit. Keil; an: EKli ab,Oecha>lia? 11 22 sin vet sint 11 23 als ab illi dico vel al sabiilli dico, ubi Apso ab Illyrico Witmn (pro Apso Vsener Vlia, Keit urbe, Funaioti Vtica;.an: KVrbe> sal<via>?) cf. p. testim. 223,22 1 25 an bis: corr Vsener I sint vet sit (<si> sint Vsener) I mutae vet metue I add Keil 11 26 Item et apud vet Ad: corr Keil I significandum: corr Keit (significat v)

Page  225 FRAGMENTAT 225 ut 'accede ad me', 'qli domi nati apud me sunt', 'apud ilium est'. de quoque non numquam perperam ponitur pro ex et non nrmquam pro a, ut Kcu>m Kde> provincia venire qui<s> se dicit: nam perperam est: imus enim in provinciam, ut in 6 navem et in circum; eximus, ut <e> nave, <e> circo sic e provincia. de provincia existimamus, cum de ea bene aut male praedicamus; de nave dicimus, cum longa an oneraria sit rogamus; de circo, cum Flaminius an maximus. item vitiose dicitur 'senatum habere apud aedem Apollinis', quod to 'in aede[m]' dici oportet. et 'de senatus sententia' vitiose: nam debent dicere ut 'ex mea sententia', 'ex tua sententia' sic Cex senatus sententia'. item qui dicunt 'de senatu redii' potius quam 'e senatu', quod eo cum inimus dicimus Kin>, inde cum redimus Kex>. 'ex senatu eiectu~s>' potius quam 'de senatu'. 15 maLe imperant qui dicunt 'de tabulis quid dicere': de tabulis enim [h]is dicit qui eas laudat ant culpat; e tabulis is dicit qui quod est in his scriptum recitat scriptumque pronuntiatur, si ea's> videt et potius dici oportet 'legi' quam 'dici', contra, eas Ksi> litteras non spectat. 'a capite dempta' qui vocant 20 male appellant, quod sunt 'de capite dempta', non 'a capite'. 'ad caput additum' recte dicitur, si est extra caput quod additur. qui transscribunt tabulas, non describunt, sed exscribunt; qui quales sint scribunt, i~i> describu[u]nt. 'a scaena' venit spectator, 'e scena' venit qui egit; contra spectator 'e theatro', 25 'a theato' actor; 'de scena' loquitur qui de ea bene an male ornata sit loquitur; 'in scena' pronuntiat <qui agit>; qui hoc idem subtilius vult dicere, non 'Kin> scena', sed 'pro scena' dicit 24 sq. Cf. G.L. -1 415,4; VII 417, 14. 263, 6 11 27 Cf. p. 77, 21 sq. 1 [accede ad me] Wilm 11 2 quo vel quodque I perperam vet pa 11.3 sq. pro a ut in hac pronincia vel prountia: ubi Kcu>m Kde> Vsener praeeunte in hoc * <de> Wilm I add Vsener (quis [e] Keit) perperam vel perpera in 11 5sq. nauem ut: eorr Witm ([ut] Keil) in naue circo Sic e prouincia vet in nanetis cosice prouintia: corr Wilm aut vet ut- 11 7 naue vel nam ant oneraria (vet onoraria): corr Witm 11 8 rogamus: quaerimus Keil flaminius an vel flamminius am 11 9 apollinis vet apollonis 11 10 senatus vel senatu (item v. 12) 1 12 qui<dam> v, <errant> qui Keil I redii vel re dici 11 13 quod eo quo inimus dicimus vel eo quod quo imus (det in) dicimus: corr Keit praeeunte Witin (qpo quom> imus <in> dicimus) 14 <dicendum ex> Witm, Kdicimus ex> Keit, (ex> Funaioli eiecto 11 15 tabulis vel tabuli 11 16 dii vel dicet I eas vel eius 17 scriptumque pronuntiatur vel e scriptumn quae pronuntiatur 11 18 add Wiltm (pura motitus, item ut Keit) j1 19 add Witm qui vet quae 11 21 sq. additum et additur vel aditum et aditur 11 23 sunt: corr Keit I id est (vet id') tribuunt: eorr Putschius 11 26 spptlevimus: cf. v. 24 (<actor> WTachsmuth.) Varro de ling. lat. 15

Page  226 226 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM pronuntiare actorem: Kna>m scena significat[e] graece domus; Ce scena' actor exit, venit in pulpitum ac vestibulum: "<pro> scena' itaque actor est; cum eo venit dicimus prodire, qui domo excedit procedere, qui Kex> ea quid ducit producere. vpro rostris' dici oportet, cum is qui contionatur iis dicit qui 5 ante rostra sunt: pro[rsus] enim et ante idem sunt; 'in rostra' ascendit, 'e rostris' descendit; 'de rostris' dicit qui ea cuiusmodi sint dicit. 'in contione' stat, 'e contione' venit, 'de contione' dicit. inscribunt quidam 'litterae datae e Gallia', item "Roma', vitiose: nam dici oportet 'in Gallia' et 'Romae': dantur to enim in loco, afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et Rona<'e>. **103 (89 [421]). coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus. **104 (84 [419]). is demum latine caper dicitur qui excastratus est. 15 105 (85 [48]). iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus. **106 (86 [444]). poscere est quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus, petere vero est cum aliquid humiliter et cum precibus postulamus. 5 Cf. GL. VII 104, 6 (pro rostris quod dicimus ante rostra significat, ut pro muris. sic errant qui proscenia appellant [id est scenam secl Keitj operosam fabricam ex adverso [et adversae: corr Keil praeeunte exadversum Vsenero] caveae, quae apud Graecos de fronde ornatus umbraeque causa fieba[n]t et ab umbra quam praestaba[n]t 6xiivl [scene vel scena] diceba[n]tur. unde proscenia rectius pulpita [rectius pulpita proscenia: trai Keil] quae ante scenam sunt appellabuntur [-bantur: corr Vsener]) f1 6 Of. p. 77, 20 1 13 Serv. Dan. in Aen. 1 595 (coram non nulli ad personam, ut coram Vergilio [vel viro], palam ad omnes referri volunt, ut palam omnibus. Varro coram... absentibus [vel absentibus dicit] e. q. s.); cf. Suet. 286, 5 Reiff.; Don. in Ad. IV 3, 17 (coram praesentem et coram praesentibus); TG. s. coram (alii testes ad priora verba, non ad Varroniana pertinent) f1 15 Gell. IX 9, 9 sq. (cetera vertit non infestiviter [scil. Verg. Buc. IX 23 sqq.], nisi quod caprum dixit quem Theocritus 9v6'ca' appellavit: auctore enim M. Varrone is.. est); of. de 1. 1. V 97. de r. r. II 3, 7; Fest. Pauli 48, 14; Isid. XII 1, 15; TG. s. v. I1 16 GL. I 103, 26 (capo dicitur nune, sed Yarro de sermone Latino literum' ait 'ex... capus') = VII 266, 28; cf. de r. r. II 7, 15 I1 17 Serv. in Aen. IX 192 (poscere est secundum Varronem qubtiens... postulamus); cf. Don. in Andr. II 5, 11; TG. s. posco 1 sq. in scena significare: corr lahn ([in] scaena significa<n>te Vsener) I <cum> e Keil exit vel exiit I suppl Wilin ((in> v) 11 3 actor (ex auctor) est vel auctorem 1 4 eo cedit I qui eo quod: corr Wiltn 11 5 is vel his I contionaturus vel contionaturus his 11 6 secl Keil (pro rostris v) J.idem significat Vsener (-cant Keil) I rostra vel rostra si1 17 ascendit vel escendit 1 9 [in]scribunt KeiltI literis v (literis (e> Wilm)tI item Kin> v, item (e> Wilm I1 10 dici vel si dici (sic d. v) I Roma e dantur vel Roma Ceduntur 11 11 gallia vel gallilea 11 13 palam etiam vel palam

Page  227 FRAGMENTA 227 DISOIPLINARYM LIBER I DE GRAMMATICA "**107 (91 [234]). ars grammatica quac a nohis litteratura dicitur scientia est Keorum> quae a poetis historicis oratoribusque 5 dicuntur ex parte maiore. eius praecipua officia sunt quattuor...: seribere legere intellegere probare. ** 108 (92 [235]). audiri absentium verba non poterant. ergo illa ratio peperit litteras notatis omnibus oris ac linguae sonis atque discretis. nihul autem horum facere poterat, si multi10 tudo rerum sine quodam defixo termino infinite patere videretur. ergo utilitas numerandi magna necessitate animadversa est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum et calculonum professio velut quaedam grammaticae infantia quam Varro litterationem vocat.... poterat iam perfecta esse gram15 Imatica, sed quia ipso nomine profiteri se litteras clamat, unde etiam latine litteratura dicitur, factum est ut quicquid dignum memoria litteris niandaretur ad earn necessario pertineret. "**109 (93 [236]). artis grammaticae officia.. constant partibus 3 GL. VI 4,4 (ut Varroni placet ars.. quattuor ut ipsi placet soribere... probare); cf. Dion. Thr. 5,2 Uhl. (yeappanwq bgrztv gyLznhela rCOv zaea& 'ovmwrg rE xc as n yycc? q ev pv 69 97 61 TO z~colvb 1)eyolwowv); GL. 1426, 13; I-VT486,15; V 547, 7; VI 188, 1 = V-1- 321, 6; V-1I 214, 19; Mart. Cap. ITI 230, al. 11 7 Augustin. de ord. 1 12,35 (illud quod in nobis est rationale, id est cjuod ratione utitur et rationabilia vel facit vel sequitur, quia naturali quodarn vinculo in eorum. societate astringebatur, cum quibus illi erat ratio ipsa communis... vidit esse imponenda rebus vocabula.... sed audiri... vocat: graece autem quomodo appelletur non in praesentia recolo.... litteras... nominavit. deinde syllabas notavit, deinde verba in octo genera formasque digesta sunt... poterat pertineret); cf. -Isid. I 3, 1 (primordia grammaticae artis litterae communes existunt, quAs librarii et calculatores secuntur: quorum disciplina velut quaedam grammaticae artis infantia est: unde et eam Varro litterationem vocat). I 5, 1; Quint. 1115, 4; GL. V 547, 7 (grammatica... quan Terentius [et] Yarro prirurn ut adhuc ruder appellatar esse dicit litteraturam [litterationem Wilm]); Mart. Cap. III1229 (ypcejta rtxiI dicor in Graecia... mihi Romulus litteraturae nomen ascripsit, quamvis infantem me litterationem voluerit nuncupare, sicut apud Graecos yQca cpjartvLc primitus vocitabar); GL. 1421, 11 (et grammaticus tatine litterator est appellatus et granmatica litteratura); Augustin. de mus. III 1, 111 19 GL. I 426,21 (grammaticae officia, ut adserit Varro, constant... est artificialis interpretatio vel varia... explanatio vel exquisitio per quam unius cuiusque rei qualitatem poeticis glossulis exsolvimus. emendatio est qua singula prout ipsa res postulat dirigimus aestimantes universorum scriptorum diversaa 4 sujppt Scat 11 19 artis grammaticae vet grammaticae (item p. 228, 8) officia... constant vel officium constat I partibus vet in partibus 15*

Page  228 228 228 RELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORYMI quattuor: lectione enarratione emendatione iudiejo. leetio est..varia cuiusque scripti pronuintiatio serviens dignitati personarum. exprimeusque animi habitum cniusque. enarratio est obscurorum sensuum, quaestionumve explanatio... emendatio est... recorrectio errorum qui per scripturam dictio- 5 nemve fiunt. iudicium est... aestimatio qua poemata ceteraque scripta perpendimus. (**) 110 [237]. artis grammaticae initia ab elementis surgunt, elementa figurantur in litteras, litterae in syllabas coguntur, syllabis conprehenditur dictio, dictiones coguntur in partes orationis, lo parti~bu>s orationis consummatur oratio, oratione virtus ornatur, virtus ad evitanda vitia exercetur. (**)I111(42 [238]). vox est, ut Stoicis videtur, spiritus tennis auditu sensibilis, quantum in ipso est. fit autem, vel exilis aurae pulsu vel verberati aeris ictu. omnis vox aut articulata est 15 ant confusa: articulata est rationalis hominum. loquellis explanata; eadem et litteralis vel scriptilis appellatur, quia littenis conprehendi potest; confusa est inrationalis vel inscriptiuis, simplici vocis $0110 anjinalium effecta, quae scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus. 20 sententiam vel recorreetio... est quo omnem eratienem reete vel minus quam reete pronuntiatam specialiter iudicamus vel aestimatio... perpendimus) et VII1 376,.5 (artis grammaticae efficium censtat -.. eniusque. emendatie... flunt. enarratio... quaestienumque Ke>narratio [<e> addidimus]. iudiejuni... perpendimus); cf. VI 188, 6 (grammaticae autem officia quet sunt? quattuer. e. q. s.) = VII 322, 4; VII 214, 20 (officium eius est sine vitio dietienem presalem metricamque cempenere e. q. s); Mart. Cap. 111 230,? at. V. Fr6hde 'die Anfangsgritnde d. Gr.' p. 26 sq. 8 GL. I1426, 3,2 (grammatione.. exercetur) et VII 377, 1 (artis grammatieae... in partes oratienis, eratio in virtutes ac vitia descendit); cf. Augustin. de ord. II 12, 35 (ad p. 227, 7), at. V. Erdhde 'die Anfangsgr. d. Gr.' p. 29 1 13 GL. 1420, 9 (vox... mugitus); cf. GL. 115, 1. 6,17; IV 47, 3. 367, 5. 487, 4. 530, 4; V 99,9; VI 4, 13. 32,21. 189.,9; VII 215,4. 323, 5. 381,2; Aneed. Heiv. XXXIIT. LXXXL. 219., 6. 2920,18; Isid. 1 15; Diog. Laert. VII 1, 38 (55); Sen. nat. qu. I1 6, 3.29; Gell. V 15, 6; Lact. de op. d. 15, 1; Augustin. d. dial. 5, al. V. lFr~hde 1. s. s. p. 62 sq. 1 enarratione emendatie-ne vet emendatiene enarratiene (ordine definitionis item inverse) 12 prenuntiatie vet enuntiatie 13 animi habitum vet habitum animi 1 4 qunestienumue explanatie vet quaestiouumque Ke>narratie 115sq. dict~at>ienemve Witm I qua vet quo Ipoeerata vet peema 1 9 in syllabas ceguntur vet ceguntur 1 10 dietie cenprehendi (vet cenapraeniendi) vet cenprehenditur dictie I dietienes coguntur in vet dictienibus ceguntur (vet ce-neoguntur) 1 11 censummatur (vet consummat) eratie eratiene vet partes eratienis cum ceusummatur eratie eratieni vet oratie: v. test. 1 14 exillis vet exilis 1 17 eadem et vet eademI scriptilis vet scribalis vet seripturalis

Page  229 FRAGMENTA 229 112 (95 [49]). litterarum partim sunt et dicuntur, ut A et B; partim dicuntur neque sunt, ut H et X; quaedam neque sunt neque dicuntur, ut 0 et W. "**113 (49 [243]). syllabae... aliae sunt asperae aliae leves, aliae 5 procer<a>e aliac retorridae, aliae barbarae aliae Graeculae, aliae durae aliae molles: asperae sunt, Lit trux crux trans; leves, ut lana luna; procerae sunt quae vocalem longam, extremam habent aut paenultimam, ut facilitas; retorridae sunt quae mutam habent extremam, ut hie hoc; barbarae sunt, ut 10 - gaza; Graeculae, ut hymnos Zenon; durae, ut ignotus; molles, ut aedes. "**114 (96 [244]). cum ceteris de partibus orationis Probus et Varro taltereutrum in duas partes Kdi>scribit et reliquas subiectas facit, alter in quattuor. 15 **115 (41 [268]). latinitas est incorrupt[a]e loquendi observatio secundum Romanam linguam. constat autem... his quattuor: natura analogia consuetudine auctoritate. natura verborum nominumque inmutabilis est nec quicquam ant minus ant plus 1 GL. VII 153, 1 (in libro qui est de grammatica Varro cum de litteris dissereret, [ita sect Keil, item corr Ritschl] H inter litteras non esse disputavit [disputat vel disputant: corr Garrio], quod nulto minus mirun, quam quod X quoque litteram esse negat. in quo (num>quid viderit [supplevimus; quid voluerit L. Mueller], nondum deprehendi; ipsius verba subiciam: 'litterarum..') cf. fragm. 43 et 77 sq.; GL. VI 5, 27. 6, 2. 20, 17; IV 368, 12. 477, 20, at. 3 Cf. GL. VII 160, 7 (0 quae et ipsa per P et H constat, ut Cinyps Cinyphis, quod in nominativo per P et A, in aliis casibus per P et H scribitur) 11 4 GL. I 428,22 (syllabae, ut ait Varro, aliae... aedes); cf. p. 239, 1 sqq. 11 12 GL. V 10, 5 (cumn... quattuor, prout quisque potuit sentire: nos vero convenit Donati sequi auctoritatem; igitur octo partes orationis esse dicinus); cf. de 1. 7. p. 136, 13 sqq. ibique adn. 15 GL6. I 439, 15 (latinitas... autem, ut adserit Varro, his... cur id secuti sint, scientium) et 50, 25 (constat ergo Latinus sermo natura... consuetudinis habet: tantum opinione oratorum recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent interrogati nescire confiterentur); cf. Quint. I 6, 1 (sermo constat ratione, vetustate, auctoritate, consuetudine. rationemn praestat praecipue analogia, nonnumquam et etymologia. vetera maiestas quaedam... commendat e. q. s.). IX 3, 3; GL. IV 47, 19; V 494, 3; VI 189, 2; VII 322ý, 21; Aneed. Hetv. XXXIV Isqq. ut A et B et h et x (vet a et b h [vel a b et h] et x) partim sunt quac neque (vel sunt neque) dicuntur: corr Carrio 11 2 sq. quaedam... ut phi y vel ut phi Vi (reliquis om) 11 4 leues vet leuae vel leue sunt 11 5 procere vet proceres graecnlae vel gregulae (itemt v. 10) 11 7 proceres 11 8 facultas v; an: facilitas Kfacultas>? 1110 ymnos (vet -nus) vet hymnos 11 12 cum...-orationis em edd. ante Bertschium I uasso 11 13 alter eorum v; altercantur: unus in Schoeel I add Wilm (Korationem divisam> scribit Funaioli neglecto initie) I1 16 his quattuorvel vquattuor 11I18 nominumque vet omniumque I immutabilis est nec vet immutabili ne

Page  230 230 RELIQVORYM DE GRAMMATICA LIBRORYMTI tradidit nobis quam quod accepit: nam si quis dicat scrimbo pro eo qnod est scribe, non analogiae virtute, sed naturae ipsius constitutione convincitur. analogia sermonis a natura proditi ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum a plumbo dissociat. consuetudo non 5 ratione analogiae, sed viribus par est, ideo solum recepta, quod multorum consensione convaluit, ita tamen ut illi artis ratio non accedat, sed indulgeat: nam ea e medio loquendi usu placita adsumere consuevit. auctoritas in regula loquendi novissima est: namque ubi omnia defecerint, sic ad illam no quem ad modum ad aram sacram decurritur: non enim quicquam ant rationis ant naturae ant consuetudinis habet, cum tantum opinione secundum veterum lectionem recepta sit nec ipsorum tamen, si interrogentur, cur id secuti sint, scientium. 15 116 [220]. Varro in libris disciplinarum scripsit observasse sese in versu hexanetro, quod omnmmodo quintus semipes verbum finiret et quod priores qninqne semipedes aeque magnam vim haberent in efficiendo versu atque alii posteriores septem: idque ipsum ratione quadam geometrica fleri disserit. 20 INCERTAE SEDIS FRAGMENTA PRAETER EA QVAE STELLYLIS DYABYS SIGNIFICATA SYPRA INSERVJMVS 117 [233]. scire debemus... utilitatis alicuins causa omnium artium extitisse principia. ars vero dicta est, quod nos suis regulis n 16 Gell. XVIJI 105, 2 (in longis versibus qui hexametri vocantur, item in senariis animadverterunt metrici primos duos pedes, item extremos duos, habere singulos posse integras partes orationis... Mi. etiam Varro... disserit) 1[ 24 GL. VI /213, 10 (scire autem debemus, sicut Varro dicit, utilitatis... vocant); cf. I 421, 4 (ars est rei cuiusque scientia usn vel traditione vel ratione percepta tendens ad usum aliquem vitae necessarium... ars dicta quod arto praecepto singnla definiat... vel &nz z'rf &zSr-, unde veteres artem pro virtute appellabant); IV 47.,16. 405p, 2; V 95, 4; VI 3, 7. 187, 2; V1 320, 5; Isict. I1, 2; Augustin. de c. d. IV 21. XI-X 3. 1 accepit vel aceipit I1 2 pro eo quod vel quod 1 4 sq. est neque vet est secundum technicos nieque I erudita vel erudit 1l 6 ratioine vel arte I par vel pars 11 7 consensione vel consessione 11 1 aram sacram vel anchoram (vel anachortam) 11 14 snnt (vet essent: v. test.): corr Putschius 1 17 sese vel se o1 21 geometrica vel diometrica

Page  231 FRAG~MENTA, 231 artet atque constringat. alii dicunt a Graecis hoc tractum esse vocabulum, &b rS 4esr"g, id est a virtute doctrinae, quam diserti viri unius cuiusque bouae rei scientiam vocant. 118. T... finit neutra: caput sinciput lact. 6 119 (97 [273])'. lac non debemus dicere, sed lact. 120 (17 [252]). Lucius et Aemilius et cetera nomina quae ante V habent I duplici I[I] genetivo singulari finiri debent, Kne> necesse sit adversus observationem nominum nominativo minorem fieri genetivunt: idque Varro tradens adicit vocativum to singularem quoque talium nominum per duplex I scribi debere, sed propter differentiam easuum corrumpi. Lucilius 4 Mffart. Cap. 111 256 (T vocales ex utroque concludit, ut in coniunctionibus et praepositionibus; praecedit L, ut in Tiepolemo, M in Tmolo, N in potnia, R in Troia; finit... lact; articulos terminat, ut quot tot, verba, ut legunt, adverbium et interiectionem, ut ut * *); cf. GL. 121, 8 (caput... sinciput occiput... Jac lactis, in quo etiam T additur); I 30, 20;II 526, 7;;IV 31,20 = VI 482,27, al. 11 5 GL. V 199, 10 (multi <dubium> dicant [supplevimus: inquirunt corr Wilm], utrum lac dicamus an lact: et re vera si quaeras, hoc rite facit nec aliud: nam si dixeris lac, erit genetivus laois, quem ad modum allec allecis. lectum est hoc saepius, praeoipue apud Varronem. ille dicit 'lac lact'. sed dixit Caesar contra ipsum rem valentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari) ý Aueed. Ielv. 120, 5; of. GL. 1303, 6 (muta una T, ut caput: sunt qui addunt C, ut lao, quod Varro <doctor suppi v, doctissimus Keil, lator Eunaioli> artis grammaticae exterminat); V 326,,25 (multi dixerunt quod lact dici deberet, ut apud Varronom, ea ratione, quia si lao esset nominativus, lacis esset genotivus, ut alec alecis: sed Caesar dixit e. q. s.): cf. ad p. 32, 16 sq. 1 6 GL. I 78,4 (Lucius... fiet. et Plinius quoque dubii sermonis V adicit osse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa iam consuotudine superari. e. q. s.) et VII 22, 4 (deinde per detractionom hoc modo scribendi ratio corrupta est quibusdam uno I scribentibus genetivum eorum nominum quae IVS nominativo singulari finiuntur, ut Antonius Antoni Tromelius Tremeli, exigente regula ut in horum genetivis I littora geminetur, quoniam gonetivus singularis non debet minorem numerum habere syllabarum quam nominativus: quin immo interdum etiam maior fit. propter quam causam ego etiam vocativos horum per duo 1, non ut consuetudo usurpavit per unum putem esse scribendos, quia non debeat aeque vocativus minorem numerum syllabarum habere quam nominativus. ita o Antonii et o Aemilii in singulari vocativo et dicendum et scribondum esso contenderim); cf. VII 57, 7 (ratio exigit, ut huius Iulii per duo I scribamus tam hercule quam huius pallii et huius graphui: non enim tantum in masculinis hoc quaeritur, sed etiam in neutris, quoniam id postulat ratio. e. q. s.). 251, 18 (nisi forte regulam Lucilii socuti sunt, qui Lucilium et Aemilium et cetera nomina qune ante V habent I non solum in vocativo, sod etiam in genetivo casu per unum I existimat scribi posse). 206,25 (duo I in genetivo habobunt Lucii Magnii nagii, quod ipsun Lucilius adnotavit, cum a numero Numorius discerneret); I71, 2 (nam et Vergilius 'alia serpyllumquo' per i dixit, quot utique in genetivo debet geminari, ut huius pallii, scrinii, dolii, alii, solii, quia genotivus numero syllabarum minor esse nominativo non debet). 122,6. 141,6; VT227, 22, al.; v. Marxius in Lucil. p. 134 sqq. et p. 409 sq. 2 uirtute doctrinae vel uirtute 11 3 bonac roi vel rei 11 7 finiri debent' vet genetiuos singulares finire debent ut (et mox <non> minorem) 11 1 corrumpi.i. vel corripi

Page  232 232 2ELIQVORVM- DE GRAMMATICA LIBRORYMI tamen et per ununi I genetivum scribi posse existimat: ait enim (1294sq.l.) 'servandi numeri et versus faciendi nos Caeli Nunieri nunerum ut servemus modumque'. numquam enim hoe iltulisset, nisi et Caelii et Numerii per II, huius Numerii, faciendum crederet. denique et in libro <Y>IIIJ sic 5 ait (362sq. il):- porro hoc si filius Luci fecerit, <1> solun ut Corneli[i] Cornifici[i]que' et paulo post (36611): 'pupilli pueri Lucili, hoc unius fiet. 121 (22 [257]). Plinius sermonis dubii VI de Varrone: quam maximne vicina Graeco graece dicit, uti ne[c] schematis quidem dicat, lo sed schemasin. 122 (100 [260]). pronomen quia fungitur officio Knomi>nis[i] praeuisso nomine: ideo haec pars a Varrone succeda[ti]nea dicitur, quia <his nomen> non potes[e]t iu eadem Ke>locutione esse, hoc est quia [his nomen] repeti non potes~t>. ordo 15 tamen hic custodiendus est, ut nomen iu praecedenti sit loco, pronomen in subiecto[s]. 123 (99 [259]). sunt pronomina finita <tria> [ego tu ille], infinita septem, minus quam finita sex, possessiva quinque: et haee sunt pronomina Komnia>: in rerum natura plus non iuveni~e>s. 20 omnia pronomina quae sunt inventa in Latina lingua ista sunt: finita sunt tria: ego tu ille; infinita septem: quis qualis 9 GL. I 53, 17 (Plinius... schemasin); cf. 144, 17; V 357, 19 (haec enim liberum est nobis et ad nostram regulam declinare, ut horum sehematum his et ab his schematibus, et in contrarium ducere, quia nostra non sunt, ut schematorum schematis declinemus, sicut plerumque et in Cicerone et in Yarrone legimus), at. 11 12 GL. V 49, 21 (pronomen... subiecto); cf. IV 488, 14 (pronomen dicitur quod pro officio et loco nominis ponitur... ut enim hoc fastidium vitemus, inventae sunt particulae, quae ipsam repetitionem exciuderent succedendo in ipsam nominis significationem). 498, 36 (pronomen dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis, ideo dicitur pronomen). 499,18 (quod funguntur officio nomi-nis et ideo etiam in subiectis locis ponuntur: omne pronomen non praeponitur in elocutione, sed sequitur exceptis possessivis quae et praeponi possunt et sequi); Isid. I 6,2 (pronomen ex nomine nascitur, cuius officio fungitur e. q. s.). 8, 1, al. 11 18 GL. V /201, 29 (sunt auter pronomina... derivativum); cf. I 329, 5; IV 131, 25. 435, 25. 501, 14; V 50, 14. 319,2/2; Isid. I 8,2. 5, at. 4 sq. et vet ut I numerum per -i- huius numeri vet Caelii et Numerii per ii huius Numerii add Putschius 11 6 ad vel ait I uui vel luci colum (vet collum): corr L. F. Schmidt 11 12 suj2pl et del Hiagen: v. test. (quia <non> f. o. nisi Putschius) 11 13 succedat in ca: corr Bondam 11 14 suppl Keit: cf. ad v. 15 i potes et I add Schoelt (v. test.) I1 15 sect Keit 11 17 subiectus: corr Keit (sub*iectis Putschius) 11 18 suppt et sect Wachsruth 1120 supplevirnus: <XXI> Keil 1 add Wilm 11 22 stnt tria vel tria <sunt> septem Keit

Page  233 FRAGMENVE i~TA 233 talis quantus tantus quotus lotus; minus quam finita sunt sex: ipse isle is hic idem sui; possessiva sunt quinque: meus tuus suus noster vester: alia pronomina non invenies. sed dicere mihi habes: dixisti mihi alia pronomina non inveniri, 5 sed inveni alia; dico tibi: ego dixi, quia non sunt primigenia quae dicit Varro, sed deductiva: multum. interest utrum sit aliquid [a] naturale an [aliquid] derivativum. 124 (102 [264]). ex his pronominibus sedecim tantum Varro adverbia eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstravit: ille to illic illine illuc illo, isle Ki>stic islino istue, hic hic hine hue, idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicumque qnocumque, quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more meo, tuus tuatim et significal more tuo, suns sualim et significat more 15 suo, noster nostratim et significat more nostro, vester vestratim et significat more vestro. ex quibus pronominibus tantum quem ad modum adverbia fiant, sicuti Varro docuit, de1ionstravinius. 125 [463]. ego insolens alque infrequens verbum. proferre velut spino nam calcare devilo. 126 (112 [422]). curculio. Varro ail hoc nomen per antistoechum dictum quasi gurgulio, quoniam paene nibil est nisi gutlur. 127 (3 [451]). Varro asinos rudere, canes gannire, puulos pipare dixit. 128 (79 [319]). prosa est producla oratio a lege metri soluta: pro25 sum enim antiqui productum dicebant et rectum: nude ail 8 GL. IV 152, 30 (ex his.. demonstravimus); cf. I 174, 15 (derivati'va pronominum illic istic hue illuc istuc hine illine istine hac istac iliac), al. 11 13 sq. Cf. GL. V 243, 6 (adverbia... a pronomine meus meatim tuus tuatim: et nihil aliud significat meatim tuatim nisi meo more tuo more); I 221, 6; Nron. 179, 29; TG. s. meatim, al. 11 19 Sententiarum sylloge in cod. Asburnhamensi saec. XI in. (Varro: ego... devito); cf. Gell. I 10, 4 = Macr. I 5,2 et'v. Beitzenstein Jui. Ter. Varro u. Joh. von Euch.' p. 64 adn. 11 21 Serv. in Georg. 1186 (curculio... guttur) = schol. Bern. (curculio... gurgulio, genus bestiae quae semper quaerit alienum cibum [sic correximus coil. Pl. Pers. 58. Capt. 77 -auxilium, ubi ali<m>en~t>um del. auxilium Vsener); cf. schot. in Pers. IV 38; Isid. XII 8, 17; TG. s. gurgulio 11 23 Non. 450, 6 (Varro... dixit); cf. de 1. 1. p. 120, 9 sq. et 14 sq. ibique adn. et 238, 18 sqq. 11 24 Isid. I 38, 1 sq. (prosa est... producendo. alii prosam aiunt dictam ab eo quoi sit profusa vel ab eo quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino praefinito. praeterea prosa... contenderunt) et TG. s. v. (est producta oratio: prosum antiqui productum et rectum dicebant, unde Varro 'prosis lectis' posuit) 2 stint quinque vet quinque I1 5 primigenia vel primogenia 11 7 aliquid a naturali vel aliqui/// naturale j sect Keil I deriuatiuum vel deriuatum 1110 hic hic vet hic hac I1 11 quique vet quicque 11 23 gannire vet ga~rrire

Page  234 234 RELIQVORVM DE GRAMMATICA LIBRORVM Varro apud Plautum.prosis lectis' significare rectis. unde etiam quae non est perfiexa numero, sed recta prosa oratio dicitur in rectum producendo... praeterea tam apud Graecos quam apud Latinos longe antiquiorem curam fuisse carminum quam prosae: omnia enim prius versibus condebantur, prosae 5 autem studium sero viguit. primus apud Graecos Pherecydes Syrius soluta oratione scripsit, apud Romanos autem Appius Caecus adversus Pyrrhum solutam orationem primus exercuit: iam exhine et ceteri prosae eloquentia contenderunt. 129. A[u]xillae gtxa& zsa' g Bda9cov., A EXCERPTA EX AVGVSTINI LIBRO QVI EST DE DIALECTICA [130 (32. 1. 2. [265]). verba aut simplicia sunt aut coniuncta: simplicia sunt, quae unum quiddam significant, ut cum dicimus 1s homo equus, disputat currit... itaque hoe includitur hac definitione, qua non includitur cum dicimus loquor: quamvis enim unum verbum sit, non habet tamen simplicem signifi10 Pseudophilox. p. 26, 43 - TG. p. 122 (a[u]xillae... B&pUv); cf. Gic. Orat. 153 (quomodo enim vester Axilla Ala factus est nisi fuga litterae vastioris? quam litteram etiam e maxillis et taxillis et vexillo et paxillo consuetudo elegans Latini sermonis evellit) 11 14 Augustin. de dial. I p. 5 Grec. (dialectica est bene disputandi scientia; disputamus autem utique verbis. verba igitur aut... disputat currit. nee mireris quod disputat quamvis ex duobus compositum sit tamen inter simplicia numeratum est: nam res definitione illustratur: dictum est enim id esse simplex quod unum quiddam significat. itaque... significationem. siquidem quisquis dicit ambulo et ambulationem facit intellegi et se ipsum, qui ambulat... at vero qui dicit ambulat nihil aliud quam ipsam significat ambulationem: quamobrem tertia... proloquiorum summa); cf. Mart. Cap. IV 388 sqq. (... prima persona significat aliquid quod iam negari vel affirmari possit et in hominem tantum cadit... tertia vero persona non hominis tantum est sed aliarum etiam rerum... nisi forte de deo dicatur aliquid quod de eo solo possit intellegi, ut cum dicimus pluit... quod ergo fuerit ex nominativo casu nominis et tertia verbi persona coniunctum proloquium dicitur, ita ut iam necessario aut verum sit aut falsum aut dubium... sunt etiam sententiae quae quamvis constent ex nomine et verbo affirmari tamen aut negari non possunt, quae non proloquia sed eloquia dici nonnullis placuit, ut est modus imperativus e. q. s.). 338 (consistunt sex normae quis constant ceterae disciplinae: nam prima est de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo, quarta do proloquiorum summa e. q. s.) 1 significare vel significari 1 2 perfiexa vel perplexa 6 ferecides1' 7 Syrius Arev., Syrus libri Ottonis 1 8 pirrum I primus vel prius 1 9 exin Wilw, recte ut vid I [et] idem 11 10 gtxpozrvaa: corr Stephanus 1 15 quiddam vel quidem

Page  235 FRAGMENTA.235 cationem, siquidem significat etiam personamn quae loquitur. ideo jam obnoxium est veritati aut falsitati: nam et negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda persona verbi quamvis singillatim enuntietur, tamen inter coniuncta 6 verba numerabitur, qnia simplicem non habet significationem..0.tertia persona verbi semper inter simplicia numeratur et nondum ant affirmari ant negari potest, nisi cum talia verba sunt quibus necessario cohaeret personae significatlo consuetudine loquendi, ut cum dicimus 'pluit' vel 'ninguit', etiam si 10 non addatur quis pluat ant ninguat, tamen qnia intellegitur non potest inter simplicia numerari. coniuncta verba sunt quae sibi conexa res plures significant, ut cum dicimus 'homo ambulat' ant homo festinans in montem ambulat' et si quid tale. sed coniunctorum verborum alia sunt quae sententiam 15 comprelendunt, ut ea quae dicta sunt, Kalia quae> expectant aliquid <ad conpietionem sententiae>, ut eadem ipsa quae nunc dixinus, si subtrahas verbum quod positum est 'ambulat': quamvis enim verba coniuncta sint 'homo festinans in montem', tamen adhuc pendet oratio: separatis igitur his conSO iunctis verbis quae non implent sententiam restant ea verba coninncta quae sententiam, comprehendunt. horum item duae species sunt: ant enim sic sententia comprehenditur, ut vero aut falso teneatur obnoxia, nt est 'omnis homo ambulat' aut eomnis homo non ambulat' et si quid huius modi est; ant ita 25 impletur sententia, ut licet perficiat propositum animi, affirmari tamen negarrve non possit, ut cum imperamus cum optamus cum exsecramur et similia. nam quisquis dicit "perge ad villai' vel 'utinam pergat ad villain' vel 'di ilium perduint', non potest argui quod mentiatur ant credi quod verum dicat: 30 nihul enim affirmavit ant negavit; ergo nec tales sententiae in quaestionem veniunt, ut disputatorem requirant. sed illae quae requirunt ant simplices sunt aut coniunctae: simplices sunt qnae sine ulla copulatione sententiae alterius enuntiantur, ut est illud quod dicimus 'omnis homo ambulat'; coniunctae 35 sunt de quarum copulatione iudicatur, ut est si ambulat movetur'. sed cum de coniunctione sententiarun indicium fit, 8 sunt vel sint 11 9 uel vet ant nI inguit vet ningit vet ninguet 1j 15 sq. suppý Crecetius ex loco inferiore: cf. ad p. 236, 9 sq. 11 17 est vet est ambulat 11 24 est ant vet et aut I ita vel itaque 1I 27 exsecramus vel exsecramur I quisquis dicit vel siquis dicat 1128 nel vel aut a dii I perduint vel perdunt vet perdant 1129 dicit: oorr editores

Page  236 236 RELIQYORYM DE GRAMMATICA LIBRORYM tamdiu est, donec perveniatur ad summam: summa est autem quae conficitur ex concessis. quod dico tale est: qui dicit 'si ambulat, movetur' probare vult aliquid, ut cum hoc [non] concessero veruni esse restet iili docere quod ambulet et summa consequatur, quae jam negari non potest, id est quod movetur, 5 aut restet illi docere quod non movetur, ut consequatur summa, quae item non potest non concedi, id est quod non ambulet. rursus si hoc modo velit dicere 'homo iste ambulat', simplex sententia est, quam si concessero et [alia quae aliquid expectant ad conpletionem sententiae sententiam conprehendunt] io adiunxerit aliam. equisqiis autem ambulat movetur' et hanc etiam concessero, ex hac coniunctione sententiarum quamvis singillatim enuntiatarum et concessarum illa summa sequitur quae jam necessario concedatur, id est: 'homo iste igitur movetur'. his breviter constitutis singulas partes consideremus: is nam sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur, ubi est quasi materia dialecticae, altera de his quae coniuncta dicuntur, ubi iam quasi opus apparet. quae de simplicibus est, vocatur de loquendo. illa vero quae de coniunctis est, in tres partes dividitur: separata enim coniunctione ver- 20 borum quae non implet sententiam, illa quae, sic implet sententiam, ut nondum faciat quaestionem vol disputatorem requirat, vocatur de eloquendo; illa quae sic implet senteutiam, ut de sententiis simplicibus judicetur, vocatur de proloquendo; illa quae sic comprehendit sententiam, ut do ipsa etiam copu- 25 latione indicetur, donec perveniatur ad summam, vocatur de proloquiorum summa. verbum est unius cuiusque rei signuim quod ab audiente possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid vel 28 Augustin. de dial. V p. 7 Crecel. (verbum... potest. haec omnia quae definita sunt utrumi recte dofinita sint... ille indicabit locus quo definiendi disciplina tractatur. nune quod instat accipe intentus. omne... signum est. quippe inspectis a legente litteris occurrit animo quid voce prorumpat...ergo ut coeperam dicere omne verbum sonat. sod... significat. sed exemplis haec inlustrauda esse perspicio.... ergo omne verbum praeter id quod sonat quattuor quaodam necessario vocat in quaestionem: originem suam vim declinationem -ordinationen...-. quis enim reperire possit quicquid dictum fuerit undo ita dictum sit? huic accedit quod ut somniorum iuterprotatio ita verborum origo pro cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim verba ipsa... clamare et Vergilius (Georg. 111 223) 'reboant silvao'. ergo... souando e. q. s.) 6 moveatur irecelius 11 9 sq. seel Crecelius: cf._p. 235, 15 sq. (conpietionem vel complectionem) 11 11 adiunxerit vet adiunxerat 11 14 concedatur vel conceditur 16 duae vel et duae 11 28 uocatur de vet de 11 28 cuiusque vet cuiusque rei

Page  237 FRAGMENTA 237 sentitur vel intellegitur vel latet. signum est quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit. loqui est articulata voce signum dare: articulatam autem dico quae comprehendi litteris potest.... omne verbum sonat: cum enim 5 est in scripto, non verbur, sed verbi signum est..-..sed quod sonat, nihil ad dialecticam: de sono enim verbi agitur, cum quaeritur vol animadvertitur qualiter vocalium vol dispositione leniatur vol concursione dehiscat, item consonantium vel interpositione nodetur vol congestiono asperetur et quot 1o vol qualibus syllabis constet, ubi poeticus rhythmus accontusque a grammaticis solarum aurium tractantur negotia. et tamen cum do his disputatur, praeter dialecticam1 non est: haec enim scientia disputandi est. sed cum verba sint rerum, quando de ipsis obtinent, verborum autem illa quibus de his 15 disputatur (nam cum de verbis loqui nisi vorbis nequeamus ot cum loquimur non nisi de aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita osse vorba signa rerum, ut ros esse non desinant. cum ergo verbum ore procedit, si propter se procedit, id est ut do ipso verbo aliquid quaoratur aut disputotur, res 20 est utique disputationi quaostionique subiocta, sod ipsa res verbum vocatur. quicquid autem ex verbo non auris, sed animus sentit et ipso animo tenotur inclusum, dicibilo vocatur. cum vero verbum procedit no10 propter se, sod propter aliud aliquid significandum, dictio vocatur; res autem ipsa quae iam 25 vorbum non est neque verbi in mente conceptio, sivo haboat verbum quo significari possit sive no1 habeat, nihul aliud quam res vocatur proprio iam nomino. haec ergo quattuor distincta teneantur: uerbum dicibilo dictio res. quod dixi vorbum, et verbum est et vorbum significat; quod dixi dicibile, vorso bum est nec tamon verbum, sed quod in verbo intellogitur et animo continetur significat; quod dlxi dictionem, vorbum est, sed quod lam illa duo simul, id est et ipsum verbum et quod fit in animo per verbum significat; quod dixi rem, verbum est, quod praeter illa tria quae dicta sunt quicquid restat 3s significat.... verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurom quasi vorberent: immo, inquit alius, quod aerem. sed 36 sq. Of. Augustin. de magistro V 12 (verbum autom quamvis a verberatu 7 sq. quanta: corr Vserner I dispositiono vel disputatione 11 9 quod vet quot I 15 sq. nam.-... loquimur sect Vsener li 21 aures vel auris 11 24 aliquid vet aliquod 26 quo vel quod

Page  238 238 238RELIQVORYiM DE GRAMMATICA LIBRORYMI quid nostra? non magna lis est: nam uterque a verberando huius vocabuli originem trahit. sed de transverso tertlius vide quam rixam inferat: quod enim verum nos, ait, loqui oportet odiosumque fit natura ipsa indicante mendacium, verbum a vero cognominatum est. nee ingenium quartum defuit: nam 5i sunt qui verbum a vero quidem dictum putant, sed prima syllaba satis animadversa secuLndam neglegi non oportere: verbum enim cum dicimus, inqulunt, prima eius syllaba verum significat, secunda sonum: hoe enim volunt esse bum. nude Ennins sonum pedum bombum pedum dixit (inc. 150 V.2) et wo flondw Graeci clamare... ergo verbum dictum est quasi a verum boando, hoc est verum sonando. Stoici autumant... nullum esse verbum cuius non certa explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile fuit, si diceres hoc infinitum esse, quibus verbis alienius ns Verbi originem interpretaris, cormm mursus a te origo *** dum esse, donec perveniatur eo ut res cum sono verbi aliqua similitudine concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum hinnitumi, ovium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum. perspicis enini haec verba ita sonare, ut ipsae res 20 quae his verbis significantur. sed quia sunt res quae non aeris dicatur); Lactant. de opif. d. 15, 1 (grammatici quidem et philosophi vocem esse definiunt aerem spiritu verberatum, nude verba sint nuncupata); Quint. I16, 34 (et verba ab aere verberato?); GL. I1334, 5; II1369, 5; 6Cassiod. de orat. et de parte eius 2; ksid. I 9, 1 6 sq. Cf. Don. in Ad. V 8,29 (verba a veritate dicta esse testis est Yarro) jJ 9 sq. Cf. TG. s. bombus et sehol. in Prudent. apoth. 845 1 13 Augustin. de dial. VI p. 9 Orecel. (Stoici antumant, quos Cicero [icia vet cicero: scio Vsener] in hac re ut Cicero irridet, nullum.... solet, cuius rei et Vergilius [Aen. V 755] meminit, ubi Aeneas urbem designat aratro ant per id... nominaturn, aut per abusionem, ut cum horreum dicimus et ibi triticum conditur vel a parte... piuns, quid ultra provehar? quicquid aliud adnurnerari potest, ant similitudine rerum et sonorum aut similitudine rerum ipsarusn aut vicinitate aut contrario contineri videbis originem verbi: quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus, sed hoc non semper utique possumus. innumerabilia sunt enim verba.. persequi: nam et longum et minus quain illa quae dicta sunt necessarium) 17 sqq. Cf. de I. I. p. 120, 9 sqq. ibique adn.; Dionys. Hal. de comtp. verb. XVI (,'(v6g'ZIj otoi~a pL~nlt%0'b L %a-g xtfrsrtxoi'g rCov dvotvdCOV, OIg &ý10birat r&U zeacYlkara Xara rtvcg esixt'yovg ical, [x~ T rCzg dvoiag OCLLOfllrrag. i'p' ov Odt6&'hUnPv rc av rs v Tejvx?)jL"a a ystv xa't zQQPS'vrtGLovg f7rn0)v xct P~va'yjtOi reaYCOV, 7ZQ6OG T~e Pe'Iov xcd 7rarayov &P'ov4 aw tcr 6votytibv xd2cov), al. 1 nostram vet nostra 1 4 sit: corr Veener 1 8 enim vet antem 11 11 boes(a)e vet boesei 11 15 (quod> quibus Waehsrnuth 1 16 sq. interpretar~er>is vI dum esse vet quaerendum esse vet dicenda est: ubi <quaerenda esset: illi docent hoc tamdin faeien>dum esse Wachsruth duce Orecetio itemque sed quaeritur et quaerendum Buecheler; an: <diluciclanda idque videtur repeten>dum. esse? 120 ita vet ista

Page  239 FRAGM~NENTAS 239 sonant, in his similitudinem tactus valere, ut si leniter vel aspere sensum tangunt, lenitas vel asperitas litterarum ut tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene cum dicimus leniter sonat; quis item asperitatem non et ipso 5 nomine asperam iudicet? lene est auribus cum dicimus voluptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae afficiunt ut verba sentiuntur: mel quam suaviter gustum res ipsa tam leniter nomiine tangit auditum; acre in utroque asperum est; lana et vepres ut audiuntur verba sic illa tanguntur. laec to quasi cunabula verborum esse crediderunt, ubi sensus rerum cum sonorum sensu concordare[n]t. hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse licentiam nominandi, ut cum verbi causa crux propterea dicta sit, quod ipsius verbi asperitas cum doloris quem crux efficit asperitate concordet, is crura tamen non propter asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duriti[a]e inter membra cetera sint ligno <crucis> similiora sic appellata sunt. inde ad abusionem ventum, ut usurpetur nomen non rei similis, sed quasi vicinae. quid enim simile habet significatio parvi et minuti, cum possit parvum 20 esse quod non modo nihil minutum sit, sed aliquid etiam creverit? dicimus tamen propter quandam vicinitatem minutum pro parvo. sed haec abusio vocabuli in potestate loquentis est: habet enim parvum, ut minutum non dicat. illud magis pertinet ad id quod nunc volumus ostendere, quod cum piscina 25 dicitur in balneis in qua piscium nihil sit nihulque simile piscibus habeat, -videtur tamen a piscibus dicta propter aquam ubi piscibus vita est. ita vocabulum non translatum similitudine, sed quadam vicinitate usurpatum est: quodsi quis dicat homines piscibus similes natando fieri et inde piscinae 3 sqq. Cf. fragm. 113; Dionys. Halic. de comp. verb. XVJ (adv qt~2 pOWIV??S rc z CqO' j, f x QC PqYo, dq 'r& ' g4ev, vh bi TU.E a6E o, i& 0?jQs"' to, eI3 " d"'11ov XeQ21parog Os 6rovujois, rE1 2 5v 5Q2, aL - coil2'i Z rorg ZQG,ýpi~v e. q. s.); Demetr. de etoc. 178 sq., at. I1 24 Cf. GL. IV 400, 1 (catachresis est usurpatio nominis alieni, ut parficidam dicimus qui occiderit fratrem et piscinam quae pisces non habet: aaec enim nisi extrinsecus sumerent suum vocabulum non haberent) 11 29 Cf.I/est. 213a, 2 (piscinac publicae hodieque nomen manet, ipsa non extat: ad quam et natatum e. q. s.) 3 auditum vet auditam 11 6 afficiunt vel efficiunt 11 7 sentiantur vel sentiuntur I re Jahn 11 14 concordat vet concordet vel concordanet 11 16 duritiae et vel duritiae I suppt Lovanienses 1 17 sint vel sunt 11 18 usunpetur tamen non (ubi nomen Lovcnienses; an: <no>tamen?) 11 23 parum vel paruum I dicat vet dicatur 11 25 sq. simile piscibus vel piscibus simile 11 26 dicta vel dictam

Page  240 240 2RELJQVORYM DE GRAMMATICA LIBRORViI nomen esse natum, stultum est repugnare, cum ab re neutrum ablorreat et utrumque lateat. illud tamen bene accidit, quod hoc uno exemplo diiudicare iam possumus, quid distet origo verbi quae de vicinitate arripitur ab ea quae de similitudine ducitur. hine facta progressio usque ad contrarium: nam 5 lucus eo dictus putatur, quod minime luceat, et helium, quod res bella non sit, et foederis nomen, quod res foeda non sit: quodsi a foeditate porci dictum est, ut non nulli volunt, redit origo ad illam vicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit nominatur. nam ista omnino vicinitas late patet et perlo multas partes secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut puteus, quod eius effectum potatio est, creditur dictus, ant per id quo continetur, ut urbem ab orbe appellatam volunt, quod auspicato locus aratro circumduci solet,.. aut per id quod 15 continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab hordeo nominatum,... vel a parte totum, ut mucronis nomine quae summa pars gladii est gladium vocamus, vel a toto pars, ut capillus quasi capitis pilus.... innumerabilia sunt enim verba quorum origo de qua ratio reddi possit ant non est, ut ego 20 arbitror, aut latet, ut Stoici contendunt. vide tamen paululum quomodo perveniri putant ad illa verborum cunabula vel stirpem potius atque adeo sementum, ultra quod quaeri originem vetant nec si quisquam velit potest quicquam invenire. nemo abnuit syllabas in quibus V littera locum obtinet con- 2s sonantis, ut sunt in his verbis primae: vafer velum vinum vomis vulnus, crassunm et quasi validum sonum edere. quod approbat etiam loquendi consuetudo, cum de quibusdam ver5sq. Cf. Quint. I6,34 (etiamne a contrariis aliqua sinemus trahi, ut lucus quia umbra opacus parum luceat e. q. s.); GL. 1276, 13 (antiphrasis est dictio ex contrario significans... ut bellum dicitur quod minime sit bellum et lucus quod minime luceat); IV 402, 3; V 228, 20; Mart. Cap. IV 360 (per contrarium verba dicuntur quando contra quam dicimus accipiuntur, ut....lucutu cum non luceat: hoc grammatici -Ar' 'vricpwaaxv vocant); Isid. I 37, 44; TG. s. lucus, at. 11 8 Cf. p. 107, 7 ibique adn. I1 11 sq. Cf. Fest. Pauti 84, 1 (foedus... quod in paciscendo foedere hostia necaretur: cf. 217b, 7); Serv. in Aen. 1 62 (foedus... vel a porca foede hoc est lapidibus occisa) VITII 641 et ITsid. XVIII 1, 11 fl 13 Cf. p. 9,20 ibique adn. 11 14 sq. Cf. _p. 43, 16. 19 et 44, 3 ibique adn. 11 16 Cf. p. 33, 13 ibique adn. 11 19 Cf. Lact. de opif. d. 7, 9 sq. et Isid. XI 1, 28 3 quid vel quod vet qui 11 12 efficitur vel efficiatur 11 13 potatio vet putatio 11 14 quo vet quod 11 18 uocamus vet uoeant vel dicimus 119 capillus vet capillos pilus vet piles

Page  241 FRAR~GMENTA 241 his eas subtrahimus ne onerent aurem. nam unde est quod amasti dicimus libentius quam amavisti et nosti quam novisti et abiit non abivit et in hunc modum innumerabilia? ergo cum dicimus vim, sonus verbi ut dictum est quasi valid[i]us 6 congruit rei quam significat. iam ex illa vicinitate per id quod efficiunt, hoc est quia violenta sunt, dicta vincula possunt videri et vimen quo aliquid vinciatur. inde vites, quod adminicula quibus innituntur nexibus prendunt. hinc ian propter similitudinem incurvum senem vietum Terentius 10 (Eun. 688) appellavit. hinc terra qnae pedibus itinerantium flexuosa et trita est via dicitur: Si autem via, quod vi pedum trita est, magis creditur dicta, redit origo ad illam vicinitatem. sed faciamus a similitudine vitis vel viminis, hoc est a flexu, esse dictam: quaerit ergo a me quispiam, quare via dicta sit; V respondeo a flexu, quod flexum velut incurvum vietum veteres dixerunt, unde vi[e]tos etiam quae cant~h>o ambiantur rotarum ligna vocant. persequitur quaerere, unde vietum flexum dicatur: etAhic respondeo a similitudine vitis. iiistat atqae exigit, unde ita sit vitis nomen: dico quod vinciat ea 20 quae comprehenderit. scrutatur, ipsum vincire unde dictum sit: dicemus a vi. vis quare sic appellatur, requiret: reddetur ratio, quod robusto et quasi valido sono verbum rei quam significat congruit. ultra quod requirat non habet. quot modis autem origo verborum corruptione vocum varietur, in25 eptum est persequi.] 2 Cf. Cic. orat. 15-7 (quid quod sic loqui nosse iudicasse vetaut, novisse iubent et iudicavisse? quasi vero nesciamus in hoc genere et plenum verbum recte dici et imminutum usitate); GL. 1258,29. 387, 22, al. 17 Cf. p. 13, 4 ibique adn. itemque p. 32, 6 11 9 Cf. p. 20, 14 ibique adn. 11 11 Cf. p. 6,3. 9,2 ibique adn. (et 122,t16) 11 16 Cf. p. 221, 1; TG. s. vitus; GL. IV 116, 22. 193,24; V 537,27 1 eas vel earn (quod fort. praestat onere[u]t reposito) I unde vel inde II 4 quasi vel quae sill 10 itinerautium vel iterantium 11 11 et trita] an: et vieta? I ui vel uis 1411 me vel a me 11 16 del Buecheler: v. test. I cantu vel cantoo 1, 19 quod vel quid Varro de ling. lat1 16

Page  242 Fragmentorum collectionis Wilmannsianae numeri*) collati W. F. GS. 1 = 265 = 130 2 = 265 = 130 3 451 = 127 4 =6 = 2 5 =7 =3 6=8 -=4 7 = 9 = 5 - =-24 - 7 8 = 245 = 8 9 = 246 = 9 10 247 = 10 11 = 248 = 11 12 = 249 = 12 13= 25 = 14 14 =26 = 15 15 = 253 = 17 16 = 27 = 16 -.-= 18 17 = 252 = 120 18 = 254 = 19 19 =13 = 20 20 = 255 = 21 21 = 14 = 22 22 = 257 = 121 23= 15 = 23 24 = 28 = 32 25 = 16 = 13 26 = 261 = 35 27 = 262 = 36 - =263 = 37 28 = 250 = 38 29 = 258 =39 30 =17 = 24 31 = 18 = 25 32 = 265 = 130 33 =19 = 26 34 =20 = 27 35 =21 = 28 36 =22 = 29 37 =23 = 30 - =32 =-31 38 =30 =33 39 =31 = 34 40 = 29 =**) 41 = 268 = 115 42 = 238 = 111 43 = 269 = 68 cum Funaiolianae huiusql W. F. GS. 44 = 272 = 69 45 = 271 = 70 46 = 270 = 71 - = 50 = 48 - = 51 = 49 S--=52 =50 - = 239 = 67.- = 220 = 116 = 233 = 117 - = 263 = 37 - -= 294 = 100 S- =463 = 125 47 = 274 = 72 48 = 33 = 54 49 = 243 = 113 50 = 275 = 73 51 = 276 = 74 52 = 277 = 75 53 = 34 = 56 54 = 35 = 55 55 = 278 = 76 56 = 279 = 78 57 = 280a= 82 58 = 280 = 77. 79 58A= 2800 = 77. 80.81 58B= 280d== 80 58C= 280b-- 77a 58D= 280e = 81 59 = 281 = 83 60 = 282 = 84 60A= 44 = 84a 60= 283 = 84b 61 = 45 = 85 - =- =86 62 = 36 = 57 63 = 37 = 58 64 = 284 = 87 65 = 285 = 88 66 = 286 = 89 67 = 38 = 64 68 = 287 = 90 69 = 288 = 91 70 = 443 = 92 71 = 289 -= 93 72 = 290 = 94 S=.. 65a ie numeris W. F. GS. 73 =- 39 = 65" 74 = 46 = 66 75 = 291 = 95 76 == 292 = 96 77 = 293 = 97 -.. =98 - = 294 = 100 78 =- -= 99 79 = 319 = 128 80 = 322 = 59 81 =-40 = 60 82 = 47 = ***) 83 = 41 = 61 84 = 419 = 104 85 = 48 = 105 86 = 444 = 106 87 = 42 = 62 88 = 43 = 63 89 = 421 = 103 90 = 266 = 101 91 = 234 =107 92 = 235 = 108 93 = 236 = 109 -- = 237 = 110 94 = 242 = 44 95 = 49 = 112 96 =- 244 = 114 - = - =118 97 - 273 = 119 98 = 256 = 52 99 = 259 = 123 100 = 260 = 122 101 = 267 = 102 102 = 264 = 124 103 = 1 = 40 104 = 2 = 41..- - 42 105 = 240sq.=- 43 106 = 295 = 45 107 = 3 = 46 108 = 296 = 47 109 = 4 = 51 110 = 5 = 53 111 -= 251 = ) 112 --- 422 = 126 -=- =129 *) Fragmenta 1-40 apud Wilmannsium spectant ad libros de 1. 1., 41-90 ad libros de serm. 1., 91-102 ad librum de grammatica, 103-105 ad librum de antiquitate litterarum, 106-108 ad libros de origine 1. 1., 109 de similitudine verborum, 110 de utilitate sermonis, 111 sq. incertae sedis. Cf. ad 199, 1 sqq. **) Cf. ad VI 68. ***) V. adn. ad 205, 24 sq. 1) Cf. ad X 62.

Page  243 ADINOTATIGINES

Page  244

Page  245 4, 3. De est delendo ne cogites cum 8 (in quibus est = quibus inest). 4, 5. Cf. Yakien Opuse. ac. I 392 (ad te respicere libri inscriptiotem monens, item VI 97. VII 109 sq.); nec tamen negleqendum, grammaticos etiam priores libros cad Ciceronem' excitare: cf. fragmenta tertii libri 2. 3. 4. 4, 6. Lacunam ne exjpleas cum A. Sp. (consuetudine Kapud populum et ea quae inveniuntur> apud poetas) neve cum Madvigio Adv. 11 166 (consuetudine <et> apud poetas); immo haec vel talia exspedamus: consuetudine <communi et ea quae auctoritate firmantur inventa> apud poetas. 4, 10. cum demonstratur dicitur malebat Sp.; e contrario p. 7, 23 demonstrat cum dicit Aldus: quamquam loci ipsi sunt dissimites. ibid. pertendit cum Canale reliquimus et mox perstet, ubi pertenditur cum Yertranio et perstetur cum Scioppio multi, quja cquis' facile subauditur, ut VI 55. 73, al.: cf. H1ue. 6, 11. De Turnebi distinctione (quam denuo proposuerunt Groth et A. Sp.) cf. ed. Bipont.p. 272. - Muti in Muci mutare noluimus, quamquam nec Turnebi sumus immemores nec Ottonis ("Sprichw.' s. h. v.): nomi'ibus propter notionem iccose uti videtur (cf. tacitis quoque et brutis apud Senecam epist. 121, 24). 6, 16. quorum... omnis cum Mue ad antecedentia referenda esse putamus: quorum (scil. quorundam obiectorum) pars est discordia omnis verborum novorum ac veterum. Qunamquam quorum suspectum est: ubi neque cum 1'ue scribimus quo (= hino) neque quom cum Sp. (omnis in consuetudine communi <commutata>, quot...): sed potius quo pertinet vet tale quid exspectamus (quo pti = quorii, net ante uet[erum] om). Nec deest suspicio hic quaedam intercidisse una cum eis quae ~ 8 desiderantur. 5, 17. litterarui om a, Fr. Fritzsche, Sp., alii: at suppleri posse ex eis quna secuntu? verborum negamus; immo ut commutatio, ita etiam litterarum tatiore quodam sensu dici videtur. Etenim etiam traiectio syllabarum quin comnmutatio litterarum dici possit latiore sensu, vix dubium. 5, 18. patietur servavimus (cf. X 78): certe neque potis est neque poterit probabitia sunt. Atque scrutari passivum iam Antonibon defendit itemque Grothius (quod vindicat Priscianus), patietur autem optime expticatur, si de libra attero cogitamus ac de eis qui negarint E'-rvto)oytxi'v artem eamque utilem esse. 5, 21. De traiectione cf. ed. Bipont. (tralationem praetutit Sp., simititer Grothius, neuter memor Scatigeri Popmaeve). 5, 22. Nutto modo probari potest Witmannsii ratio de Varr. 1. gr. p. 25 Woelftlino probata (Arch. VIII 1p. 425): aut productione aut correptione, denique vocabulorum compositione ant conlisione: -nam non bis quaternae essent

Page  246 246 ADNOTATIONES causae, sed qualernae et bis binac. productione del ctiam Vsener 'Ein ant. Lekrgob. der Philologie' 'Sitzungqsber. der bayr. Ac.' a. 1893 p. 625. V. inter alia Quint. 16, 32 et cf. Leo Ilerm. XXIV p. 289 adn. 5. 5, 26. cretifodinae Turn (Can cretofodinae?' Thes. 1. 1.), arenofodiuae Scal (arenif. Moe). 5, 30. Do gradus delendo nc cogites cum Sp., quod fribus exemplis interpositis vix omitti potuit. Cf. 5, 26. 6, 1 escendens et hic et 5, 27 Sciop; contra ascend- utrooque loco A.Spq.: at of. 6,5-7, unde momoria et explicauro et servatur. antiqua 5,27 sanissirnurn est: cf. Beitzenstein 'Gesch. d. gr. Etymologika' 1:). 185 et 'Vartro u. Johannes Maiauropus' p. 84, 1. 6, 3. Varro dicit se in etyrologia ractanda secunduum gradum praeteriturum, tertiur adsecuturum esse, curn non solurn ad Aristophanis lucernarn, sed etiarn ad Cleanthis lucubravorit: -h. e. non modo antiquam grammaticarn per'noverih, sod etiar ad philosophiam Stoicorum accesserit: quarturn gradum adipiscitur qui non modo grammaticarn, sed otiar philosophiar praeteriit, post so reliquit, h. o. penitus wovit. In quarto igitur vorsatur gradu, cui ad grammaticarn philosophiae virtus penitus acoessit: is demrur qquasi rnysteriis admittitur et spectat. - Quod Reitoenstein 'Gesch. d. gr. Etym.' 186 initia esso existirnat X h. e. radices monosyllabas, et ante regis supplet rex, ut propter ea quae secuntur ferni posse negamus iha propter adytum quod praCecedit: unde initia potius mysteria interpretamur, ut grammaticum philosophumquo excipiat mysteniorum spectator: cui inter~pretationi ne Skutschii quidomn coniectura satisfacit qui lermae vol. XXXII p. 96 re<li>g~ion>is (ot perveniam scientia) proposuit, cum illud religionis abundare videatur: cui coniecturae vel cedunt aliorum temphamina (rerurn vel Cereris Canal; cf. Boot ]nemos. XXII p. 409, Lachmann in op. ad Lobeckium p. 250 ed. Ludw., A. Sp. in adn.). Fortasse delondum est regis tanquam pomporam illatumm ox ~ 9 ab eo qui ad initia gonetivum requireret. Voluit qui scripsit 'regis Latini'. 6, 5. fecit no cum F (et Grothio) scribamus, et aegrotamus dissuadet et nonnumquan. 6, 9. De <deli>quare fuit qui cogitaret. 6, 16. partim explicandum ex Geliio X 13 aliisque locis: quo rofutantur JliMuellcri Canalis aliorum commenta. Litteris vero non sahisfacit quid invenerim ant opiner A. Sp. 6, 21. diem et noctem propter libri momoriam posuimus; nam et diem et noctem et noctem et diem dici potuisse cum per so probabile turn ox exemplis intellegitur, quae aliam ob rem C. F.TIV. Mueller 'Syntax des XNom. u. Accus.' p. 104 sqq. cornposuit. 6, 25. item pro ideo Canal, iritia TV4i: ubi ideo abundanter dictum sollicitare non audemus. 7, 1. horum jam de binis Miue (de bigis Canal). enumeravi deque locis Groth. - his... quae non sollicitanda esse conftimant ea quac Piasbeig

Page  247 ADNOTATIONES 247 Cicer. Parad. etc. p. 160, 9 adnotavit; cf. Stangi 'Berl. phil. Wochienschr.' 1908 p. 1559. 7, 2 sq. quod-pro qua TTertr probante Miue; an: siqua? - quas radices Skutsch. 7, 5. Nequc agrarium Spengelii neque agrestem Stuenkeiti (quo recepto 'dcel. vid. ad agricolam' A. Sp.) neque &yagotxov habent veri similitudinem, quibus temptaminibus &y9cO'ar1qv addidit Skutsch, sed ut simul dc delenda voce cogitet. Ceterum Agrasium ante nos Boot 1. s. s. (agro~rum domi>nur idem). Cf. Schulze 'Zur Gesch. d. 1. Eigenn.' p. 115. 343. 7, 9. potest Kaut> ut T'Vi et 8k. 7, 14. usque idem vendit Sp., usque vendit Reiter. 7, 20. in quo] cf. Heidrich p. 39. 7, 21. prioris recte tutatur Beitzenstein p. 33. -- Ceterum ne post Jonia distingueremus cum 8k. inde prohibiti sumus, quod sic 'triplex Asia' evaderet, quae tamen, modo 'modis duobus' dicitur. Quamquam in his non omnia sati s explanata esse fatemur. 7, 22. summum Kid> ubi Beiteenstein p. 33, recte pars eius vindicans. 7, 26. Difficultates, quas verba Varronis cx Laurentiani scriptura exhibent, Schoellii coniectura quam in apparatu posuimus facile removeri posse visae sunt; unum ortum ex I (per I unum notant Prisc.): atque non modo Gellius Noniusque libros I-XX (non XXI) comprehendunt, verum etiam per sc commendatur, quod sic et decades apparent et pentades ut in libris XX VI-XXX, sic in libris XXI (non XXII)--XXTT. (Jeterum cf. Marx p. LIV, Cichorius (' Untersuchungen u Lucilius) p. 93. 7, 28. Quod Beitzenstein p. 38 non modo duo etyma Aelio tribuit, sed totum locurn una cum etymis, id certe falsum est: nam utut 8, 2 sqq. scnibemus, utrumque etymon ab ipso Tiarrone retractatur: prius reicitur, alterum diverso modo explicatur. Secuntur verba omnino ego magis puto, ex quibus apparet etiam sequentia ipsius Yarronis esse. Ut hoc loco ita plurimis aliis Beitzenstein AeliumT Varroni substituit sine certa ratione. 8, 1. Verba contrario nomine deleri iubet 8k. 8, 4 sqq. Cf. W. Wundt 'Vlkerpsychoi.' I 2 p. 459 et contra Solmsen 'Stud. 5. 1. Lautgesch.' p. 184 et Walde s. caelum. 8, 10. cavile Florentini tutari videtur Buecheler Lex. It.' p. XII-: quod tarnen propter Festi memoriam parallelam recte fieri negamus. 8, 11. a cavatione ut cavium coil. pilum... ut perilum ~ 116 8k.: cui cederemus, si ea quae praccedunt spes esset cum his consociari posse. 9,72. vias quidem... agendo teritur ex ~ 35 male translata, censebat L. Oxe' (de Yarn. etymol. p. 22); cf. Iilmanns p. 17:- at ~ 35 non agitur de 'tenendo' neque possunt haec verba ab eis quae secuntur (etiam ambitus e. q. s.) separari. Videntun potius nonnulla verba intencidisse quibus coniungebantur haec cum superionibus, e. g. itaque hoc cum is <vocahulis sociatur quae dicuntur proprie de agrorum mensuris>. Quae vero secuntur re vera interposita

Page  248 248 AD~NOTATION ES esse nulloque modo cum 8pengeliis admitti posse teriminus vet tale quid in Latio dictum, ipsa res monet. - via Kprimum> quidem Lilige de eleg. in Mlaecen. sent. controv. iteram male servato: nam item vel sic requiritur. via sic item Gro,6mann de part. quidem p. 14. Ceterum cf. H. Degering qBerl. phil. W-' 1907 p. 1664 sq. 9, 10 sq. ab eo Ksi> qui Romanus combustus et in sepulerum eius abiecta gleba non est Wi. - quom nortuos pro qui Romanus,Vahien Opusc. II 418: at ef. apud Romanos apud Plinium N. H. VII ~ 187 (v. IRohde Psyche I 28,1). 9, 14. quoad inlumatus sit eum aliis etiam Keil in r. r. I 1, 3 p. 6. 9, 16. In verbis humor hine. itaque ideo noli hacrere: cf.Krumbiegelp. 60. 9, 19. quamvis] quaeris Wi; cf. Reiter p. 119. 9, 21 sq. ut Kputant> Puteoli Wi cum Sp. 10, 1. De ineircum ef. practer Handiumm Reiter p. 69 adn., Krumbieget p. 24, Skutsch ]Jus. Ithen. LXI p. 613 adn. 2. 10, 6. NAoli de cupilucos cogitare cunt Ribbeclio aut de luciputos cum Ellisio Hermath. Xlp. 364: imio nomen comice detortum ex puticulis. Oeterurn Afranius in Togata (cf. Hor. sat. I 2, 63. 8,2) scribendum esse et hoc toco et apud Gellium XX 6, 6 (ubi exstat inter Terentius in Phormione et Laberius in Necyomantia) post Fwnccium monuit Teuffel (in programmate de Afranio), quod fugit et Ribbeckium et alios. Vide etiam p. 66, 4 (ubi Togata praetexta pro t. p. proposuimus). 10, 16. Non sine voluptate Varronis editores legerunt tegentque alii, quod Osthoff scripsit in censura libri egregii quem Gui. Schulze composuit de nominibus propriis latinis 'Litt. Centralblatt' a. 1906 p. 827:,,Nit einem am als der amb(V, ambo gr. & po)i, ~4uqco ald. umbi zu eutnelmenden einfachen Praeflxform, die n a clh S cli u 1 z e S. 5 41 f., wie in amicire, so nun entspreclender Weise auch in dem Namen der am Aternum gelegenen Stadt Amiternum zu suchen sei, operieren auch schon F. Gustafsson Bull. de la soc. linguist. 12 (1902) p. LXVf. und neuerdings A. Dt-hring WO-lfflins Arehiv 14, 138". Cetcrum Schulze TVarronis non immemtor fuit. 10, 18. aliterj scit. quam par est vol decet? (aliter atque decet ambit, ex ambitu Jommsen 'Staatsr.' 13p. 478 adn. ad sententiam recte). qni Kavi>diter (vel tspeci>aliter) facit Schoelt. - indagabilis Scat (videtur Varro indagabili adiecisse, quia raro illud datur, ut possis tiberatitatem atque benignitatem ab ambitu atque larg-itione seiungere' [Cic. d. or. II 106J). 10, 20 sq. Antiquum hoc veritoquium Nissenio I1p. 6414 tribuit Schulze 1. s. s. p. 669 adn. 7. 10, 21. qua etiam Attenburg de serm. ped. etc. (sent. controv.), item 0-roth. quia noli seribere cum Eltisio, pro quo Varro quod ponere consuevit: cf. praef. Spengetii p. LX VII et Keit in r. r. I11 16, 19 p. 291. 11, 9. Cf. 0. Hirschfeld Herm. V111p. 469. 11, 11. Pro austrum quod Eurum Rhot scrips-it cam B, id falsum esse docet Strabo l1 p. 111: cf. Keil ad Varr. de ye r. p. 9.

Page  249 ADNOTATIONES 249 11, 12. Of. Krumbiegel p. 39 (de verbis a qua et Japeto traditur Prometheus), item sHeidrich P. 62. 11, 13 sq. Manilius cum Bentino Funaioli p. 85. - quoius pro quorum Boot 1. s. s. p. 410. 11, 15. Of. Krumbiegel p. 8 (subintellegendum, non scribenduam cum Laeto fecit). 11, 16. Of. Woelfflini Arch. XII p. 332. 11, 22. Romulo Rhol, aiii: at cf. testimonium. 12, 7. De id cf. Heidrich p. 38. 12, 11 sqq. ut esset duce Sp. Ellis 1. s. s. Cf. Heidrich p. 47, Sp. Emend. Varron. spec. I 5, Olivieri 'Biv. di storia ant.' 11I (11898) p. 136. 12, 19. ab inconsito Ellis 1. s. s. 13, 1. Cf. Krumbiegel p. 71 adn. (de etiain). 13, 6. De accutsativo sementea, quem tutatur Mue, cf. 14, 1. 28, 19, atia. 13, 7. ubi] i. e. ubi spicae, ibidem et culmi. Cf. Lid. XV11 3, 15. 13, 15. Quod Kriegshammer de yarron. et Festi font. p. 85 (== 105) conicit seribendum esse quo est terra porrecta, id est proiecta (praeeulnte id est porrecta Autg), non opus esse arbitramur: iacta per proiecta accuratius designatur etymologiae (porca) causa. 13, 17. rursumn rursum.ut iterum iterurnque dictum esse putaremus, si exempla suppeditarent; neque enim prorsus eadem sunt quae Woelfftlin 'Sitzungsber. d. b. Ac.' a. 1882 p. 467 attulit (Tertull. apot. 48: nec mors iam nec rursus ac rursus resurrectio; Vat. Ftacc. Argon. 11ll 596: rursus Iylan et rursus Hylan reclamat); et abundat F dittograpkiis. 13, 18. Quac in apparatu Bremero adscripsimuts, Biusclikii sut: cf Igwv. Taf.-'p. 437; dividi tamen esse ins Lachmawiin 'Kt. Sckr.' p. 186. V( rba plebei rura largiter ad aream sana esse videntur. Of. furisprud. anteiust. rel. ed. Biuschke. ed. VI curata ab E. Seckel et B. Kutebter p. 35. 13, 19. Of. Buecheler Mu114s. liken. vol. LIIp. 398. 13, 21. Of. Wissowca 'Ges. Abhandl. z. r1m. Belig. u. Stadtgesci.' (a. 1904) p. 240 adn. - Roma, Kantea> Mommsen Staatsr.' III 1 p. 113. 14, 1. Capitolinur] de tibera structura cf. ad p. 13, 6. 14, 6 sq. tradiderunt et (cum ten Brinklio) Latium pro late L. Mueller IQ. Enn.' p. 145, 1. 14, 7. Ennium (Annal. 25) dixisse Saturnia terra ex Varronis loco non sequitur: nam terrain voci nontem oppositum Varronis est, non Enii, quem potiuts, si nomen adiecerit, Saturnia tellus dixisse ex Verg. Aen. V1III329 conicias. 14, 8. Of. Krumbieget p. 33. 14, 12. lit lurisprud. anteiustin. ret. ed. VI p. 11 legitur: parietes postici emuri' pro parietes 'postici muri', vix recte: nam post aedem Saturni parietes sunt parietes postici; in legibus ilti epostici muri' vocantur. 15, 1. quod ea qua tur itum vel quod ea aqua <qua> tum i>tunm Ellis 1. s. s., itum cum Oanale.

Page  250 2-00 ADNO TATIONE S 15, 2. sacellum Yolupiae. Velabrum Gilbert 'Gesch. it. Top.' p. 56. 15, 4. Verba dicitur... aere secl. A. Sp. assentiente ]Marxio, verba merces... aere van der Viet Wocifflini Arch. X p. 16. 15, 7. Cf. Huelsen Mus. lhen. XLITX (1894) p. 413 sq., 31iuenvZer ibid. III (1898) p. 603, Tissowa 'Ges. Abhandl.' p. 212, 1 et 219 sq. 15, 12. Cf. Bormann iEranos' (Vindob. 1903) p. 350 adn. 15, 17. Caeliolun servavimus: sic mons Janiculus et Janiculum. 15, 18. Cf. Wissowa Sat. Viadr. p. 13; Gilbert 'Gesch. u. Top.' p..177. 15, 20. Quae de Argeorum sacrariis adferuntur, ad verbum transcripta esse censemus ex Varronis rerum urbanarum libris vel ex ipsis libris pontificiis (cf. Wissowa 'Ges. Abbandl.' p. 212 = 'Realencycl.' s. Argei 689, lardan Topoyr. II p. 267, Preibisch fraym. libr. pontif. p. 6 sq). Quod recentioris aetatis colorem prac se ferunt formac longe plurimac, cum Wissowa et aliis ita inlerpretamur, ut sacra Argeorum non tam vetusta esse quam multis videbantur statuamus. De singulis quibusdum formis egit Havet '2Memoires de la soc. de lingu.' IVCp. 234 sq. - Cf. Mommsen 'Staatsr.'III ip. 124 ct W47issowa 1. s. s. 15, 22. Cf. Gilbert 'Gesch. u. Top.' p. 217. 16, 6. Subura<m> TI'Vissowa (tacite) 1. s. s. 16, 13. vicini vix recte tutatur Ellis 1. s. s. p. 355 tamquarn locativum, ut vesperi. An: viciniae? 16, 15. vincit _pro una est Boot 1. s. s. p. 410 ('at cf. virtus una dorina est apud Ciceronem similiaque). numen est Gilbert eGesch. u. Top.' p. 174. 16, 18. Non ouls cum Mitellero, sed uls ex ouis (i. e. <o>vis vel los) ef/iciendum esse monuit Lindsay de 1. 1. IX 56 (p). 683 vers): cf. 'lndog. Forsch.' hIIp. 271. 17, 5. Pro arg vel ara est (= ara;) vel ara eius ten Brin2k-, Sp. 17, 6. Cf. Krwnibiegel p. 56. 17, 11. Cf. Huelsen lius. RhWien. XLIX (1894) p. 414 et eRealencycl.' s. Apollinar, Diels Sibyll. Bl.' p. 82, 1, Studemund Phlilol.XLVTIII p. 174, Aust d. aed. sacr. p. 50, 1. ibid. est Apollinar cis Mueller. 17, 14. Formam Instelanus defendit Schulze p. 182 adn. 2 neglecto testimonio epitomes (instegano), quod mutationem lenissimam confirmat. 18, 12. uominatae servavimtus cum Vahleno: dictum est, ut eacta est Stichus'. 19, 3. Aegypti(i)s Canal et Sp. praceunte ab Aegyptiis Turnebo. - Arpocrates unice verum W. Schulze in Kuhnii Act. vol. XXXIII-p. 233 sqq. tutatum esse monuit Sk. Of.Friedrich ad Cat. 102,4. 19, 4. tutus (vel cautus) eam Canal. conticeseam Antonibon. tacescar vet attacescar Ellis 1. s. s. 19, 7. ad porturn cuim Salmasio multi (ut ante portum [pro portam] Daniel apud Scrv.): cf. Canal _p. 366 sq. 19, 19 sqq. Cf. Vahlen Opuse. acad. Ip. 480.

Page  251 ADi.D"NO TATIOGiNES 21 261 19, 14. Citius Birt MBufs. Rhken. suppi. LII (1898) p. 12; mox isque Lachm probante Vahieno. 20, 1. quod naturalis is exitus Stowasser 'Jahresbericht des Franz-JoscphGymn.' a. 1890/1891 p. X. 20, 6 sqq. tractat post Samterum Quaest. Varr. (Berol. 1891) p. 40 Dielsiumque 'Elem.' (a. 1899) _p. 79 Reitzenstein 'Strafiburuger Festschr..' p. 157sq., qui kaec mutat: in limine adhibentur Ket Iugatinus advocatur> quod coniungit hic (ex Augustini loco alabto: at dei commemoratio aliena a loci contextu); 20, 9 hui[c] cum Lachm in Lucr. p. 311 et Bibbeclcio; 20, 10 sed <quod> vincire; 20, 13 (ex Augustino de princ. dial. 6) dicitur: Ka vinciendo etiam vietus; 1am> viere est vincire et a quo [est] in Sota Enni~us> et mox palmam Khabet>; 20, 17 coniunctione ignis et lumoris <semina>. Ceterum coniungit~ur> hic A. Sp. afferens verba prorsus aliter comparata ex ~ 88. 20, 15. palma Scaliger: at videtur Varro mente dicebant ex 13 (dicitur) subintellexisse. 20, 17. Cf. lXaas in Woeliflini Arch. XII p. 516 adn. (e spuuis, poetae sunt: Varronis si essent, e spuma dixisset). 21, 2 sq. antiquis enim <ger> quod nun <c>er Ellis I. s. s.: at cf. Cic. d. n. d. II ~ 67 (testim). 21, 7. quia mortalis Kis> atque urbes beluasque omnis iuvat Va/den Addend. p. 306. quia mortalis, Karva> atque urbes beluasque Schoell (cf. urbem atque agros Sc. 128 V.2), cum sic dentum urbes inter mortalis beluasque quadrare videatur. 21, 9 sq. iarn cum est conceptu-a et inde cum exit Canal. nam tuu est conceptum et unde turn exit Ellis 1. s. s. praeeunte et idem tur exit quom Scaligero. 21, 11. Nonnulli criticorum errores ex testimoniis allatis refutantur. 21, 12. dies genetivwm esse ne censeamus cum Austio in Roscheri lexico (I1_p. 620) obstare videtur, quod Di<e>spiter praccedit. 21, 18. Pro vi quod proposuit Sic. vel, idem iam Vollmer occpanvit in Thesauro 1. 1. 21, 19. quare quod finis o",oo Orcus dictus Canal. Ceterum ortu~u>m Sp., ubi velut tribum ~ 56 comparavit A. Sp. Adde declinatum p. 185, 21, ructum de r. r. I 1, 28. - Minime delendum esse Juno docet haec quod sequitur. 22, 1. Sol ausel vel pro Sola vel Wi coll. Festo Pauli 23, 17 ingeniose, etsi vix vere. 22, 6. De Diviana of. Solmsen 'Stud. z. 1. Lautgesck.' p. 112. 22, 7 sqq. Quac tradntur etsi contorta sunt, tamen ferni posse censemus. Certe si Scioppium secuti verba quod... Proserpina (cf. Serv. Dan) delemus (sic A. Sp.), mire Epicharmo etymologiam tribuimus, quae Yarronis est. Epicharmus Dianam dicit Proserpinam, quod Diana (It. e. luna,) interdiu sub terris soleat esse: Proserpina autem dicta est e. q. s.: qua~mquzam cx illis verbis ipsis creticos elicuit Ellis 1. s. s.

Page  252 252 ADNOTATIONES 22, 19. oculis, quod Scioppius delet, tutatur Festus (ý per oculos). 22, 20. Kin> omne quod nascitur ignis se indit Oanal (indit cum Scal), minus recte, quia ab igni vita ipsa ducitur. 23, 2. fulgur ne corrigas cum Canale et A. Sp. cf. Isid. XIII 9, 2 itemque exempli e. Cic. Somn. Scip. 17 (ille fulgor qui dicitur Jovis), TG. s. v.; quamquam cf. Thulin Arch. XIV p. 369 sqq. (376. 379). 23, 3. contrariis diis ad sequentia spectare multi coniecerunt: velut sic scribit Madvig Adv. Ip. 167: ictum. in contrariis dis ab (aliter Reiter Obs. crit. p. 9 sq). 23, 6. Velini scil. fluminis. Noli We lacu Velino cogitare: nam lacum Velini idem Varro d. r. r. III 2, 3 habet, ubi cf. adn. Keilii. 23, 7. Commotiae vulgatam etsi receperunt omnes, tamen valde de nomine dubitamus; immo exspectamus tale quid, quale est commotilis (ut electilis, fossilis, alia). 23, 14. Cf. Schulze "Z. G. d..Eigenn.' (1904) p. 465 et DittenbergerHerm. XLI (1906) p. 86 adn. 3. - Adde testimoniis Diod. XXI p. 493 ed. Wess. 23, 17. Cf. Bluemlein in IToelfflini Arch. VIII p. 586. 24, 1. Fontem (ubi Fortem plerique) post Canalem Bergkiumque vindicavit Boot 1. s. s. 24, 3. Of. Vahlen Enn. poes. rel. p. XXXII et ad Ann. I fr. LIX ed alt. 24, 13 sq. Of. inter alios Wackernagel de pathol. vet. initiis (Basil. 1876) p. 24 sq. 24, 20. Cf Schulze 'Z. G. d. 1. Eigenn.' p. 173 adn. 24, 21. ydiyaQa Scaligeri neglecto Pauli testimonio ]Jiuellerique commentario fuit qui nuper commendaret. 24, 25. melander ýswýciv5gvg pro 1xc vdevov dictum. melandrya Laet. 24, 26. vernacula ante vocabula suppl Sp., pro vocabula substituebat Canal. 25, 5. Of. L. Spengel 'Ober d. Krit.' p. 447 adn. ** (in ed. neglecturn). 25, 9. %,cuovl', quod Scal reiecerat, commendabat Mue, item Wi (VdQxovqog quidem piscis nomen esse, sed xcQ%' v, XEQsp'ovOg nOrina avim), Cui, siquidem vix concedendum Waldio sanum esse cerceris, x%,xd6qg et propter litterarum similitudinem et propter glossariorum scripturam practulimus. 25, 14. lutra est qui Varronem duxisse malit a lu et terra coll. p. 42, 9 (quod ab terra agricolae solvunt id est luunt, lumecta): nisi potius litra pro lira corrigendum esse indicare volebat qui scripsit. 25, 21. Of. Schoell in Woelfflini Arch. X p. 116 (adde VI 88 sq. 93 ad illustrandum consul ciat). 26, 4. Cf. llommsen'Staatsr.' II 13p. 223 adn. (479. 511 adn. 542 adn). 26, 5. Cf. Schulze 1. s. s. p. 218 adn. 4. 26, 8. Cogitare possis de vel (ul) post dicebatur inserendo, unde duae wascantur diversae eiusdem originationis interpretationes; uti nunc verba leguntur, verba quod a consule dicebatur ad etymon omnino non spectant.

Page  253 ADNOTATIONES 253 26, 13. Cf. Mu e in add. p. 300 (item ad 26, 21). 26, 15. in eo Miue, alji alia: ubi ideo explices ex Dionys. Halic. III 45, 3. 26, 21. Cf. inscriptionem nuper.repertam in luco Furrinae ('Arch. f. Religionswissensch.' X 1907 p. 333 = Domasvewski Abh. z. roem. Rel.' 1909] p. 171 et 'Boem. Jlitt.' XXII p. 9229): N,6vqpS d op9ivcg (sic). 26, 23. in certis sacris pro in comitiis in sacris Wissowa ('Belig. U. Kiut. d. B.' p. 480: adde encyclop. real. s. Arvales p. 14 78), minus probabiliter. Sed idem adscripsit memorabile videri, quod in Fast. Praen. ad XIX Mart. 'Salii faciunt in conitio saltu' legatur. Cf. Gilbert Gesch. u. Top.' p. 141. 27, 5. Cf. Loewe Prodr. p. 361 (TG. s. titiensis clangor), Buecheler Arch. l1p. 119. 27, 7 sq. concipere<n>tur Mommsen 'Staatsr.! 11 3 p. 689 adn. 27, 10. Cf. Va/den, Enn.2 p. XXX VIII sq. 27, 13. oppressi~sset> del. hostis Mommsen 'Staatsr.' I p. 22 adn. 27, 20. De scriptura Ypsicrates, quam recte tutatus est Skutsch, cf. Brambach de orthogr. p. 284 sq. 27, 21. feneum signu7r pro unum signum conicit Schoell colt. Ovid. Fast. III 115; Serv. in Aen. XI 870; Don. in Bun. IV 7, 6; Plut. Rom. 8; Isid. IX 3, 50. X VIII 3, 6; TG. s. manipulus; Or. gent. Born. 22, 3. 28, 12. ab Kin>sidendo A. Sp. cum Studemundo apud Grothium, item Wi, sed neglecta voce item (cf. L. Sp. praef. p. LXXX VYsq). 28, 18. ambitiones A. 8p. per errorem (cf. Mommsen 'Staatsr.' II 1 p. 178. 542 adn). 28, 19 sq. classicus Turn (etsi classicines praefert!), ubi classicos def. Mue; cf. VI 92. De cornuo forma a Mommseno restituta cf. Isid. X V125, 10; TG. s. cornu: quamquam res incerta. qui item cornu vocant vulgata, minus bene propter antecedentia et sequentia. Sed antea ne cum Spengeliis inter tubicines et liticines inseras cornicines, respicias propius ad tubicinem accedere liticinem ex lituo quod est genus tubae minoris' (GL. I 28, 16. 38, 6. 87,16. 541, 24). 29, 9. in proxumo libro nihil simile exstare cum Sp. monuerit, id quomodo explicandum sit exponit Beitzenstein 1. s. s. p. 41 adn. 2. Idem quod a spatio (v. 12) artificiosius defendit, in quo plerique haeserunt (a studio coni. Scioppius), respiciendum potius 'spatiatorum' genera afferri, qui cun 'spactio' ad artov vel potius Doriensium 6c7r"dtov redeunt (cf. Mommsen nB. a.' I p. 232). 29, 20. Ad [per]pascebant cf. Thielmann in Woelfflini Arch. Ip. 74 et v. ad 61, 15. - Noli pro pecora cum Augustino et Ilommseno pecunia scribere, quod dissuadent testimonia (cf. Gentilli in Stud. It. XI 1903 p. 161 adn). 30, 5. primo fuit cum Sk. 30, 14. 6mnicarpa6 caprae (7rV"vVorQt5.y.F gT&yot)? 30, 15. felus B. S. Conway '-Indog. Forsch.' I p. 161 obloquente Skutsch 'Krit. Jahresbericht f. rom. Philol.' II (1891-1894) p. 47.

Page  254 254 ADNOTATIONES 30, 16 sq. apruno non mutandum, censet Sk., apruno porco in dialecto aliqua italica = apru(g)na porca esso posse. Ceterurn cf. Planta 'Gramm. d. oslc.-umbr. Dial.' li p. 593. 31, 1. Cf. Keil in r. r. IT 4, 17 p. 166. 31, 2. Cf. Blechor, do extisp. (lloligionsgosoh..Vers. u. Vorarb.'1 [19 05]) p. 50 [220 sq.], Xretzer de Boman. vocab. pontif. p. 57 (qui Corssenum 12 p. 509 sequitur). 31, 3. Accium hoc soripsisse cum minus probabile visum sit, jam Osannus Anal. crit. p. GG Ateius proposuit refutantote Miuelloro; cf. Willers 1. s. s. p. 10 sq., Kriegshiammer p. 97; fortasse cogitandum do pragmaticon libris. 31, 7. Cf. ad p. 31, 13. 31, 8. nisi quod sic tantum intellegi potest, ut Varro dicturus nisi quod signum... voce dat, canis dictus, ut tuha et cornua... canere dicuntur mox interposuerit ut tuba e. q. s. ideoque receperit quod hie item. At altorum quod nullo modo defendi potest, no dicatur ut tuba ac cornua, quod (vol quae oum Sp.)... canere dicuntur, - canes dicta! lam noctulucus [sio inter alia Turn oum ipso F] si rotinondum est - neque facile cum plerisque m* o errori tribuas vceom exquisitam - noctulucus in custodia' ex poomate quodam repotivit Varro. Ceterum of. Gundel, do stellarum appollatione ot roligioneo Ro mana (eligionsgesch. Vers. u. Vorarb.' III [1907]) p. 3Gf[128Jsq. 31, 13. mulierculae cum Rossignolio 'Journ. dos say.' 1834- p. 561 otiam M1ueller in Fest. p. XLIV, recte: qua rationo non modo vindicatur boc loco et leaena ab A. Sp. deletum, verum otiam coonfirmatur coniectura qua supra catulus ropetitum, servavimus: praesertim cum ot testimonia adiuvent et diserta cati notio quam recte desiderarunt ox ipsis nominibus acoedat; neque obstant quao Woeliflinus contondit Aroh. 11'p. 324: nam ut mittamus orrare potuisse Varronom, quid impodit, otiamsi Catulus desoendat a catus, ne aliquis ludat oum catulo? Ceterum eadem ratione otiamm ~ 95 ut... pedicam et pedisequum interponuntur. 31, 20. mutata post alios defendit Boot 1. s. s.: at cf.Scloell in Aot. soc. phil. Lips. VI p. 7. 32, 6 sq. Gf. Wilmanns p. 64 adn. 2. 32, 12. 96'L&, quod Varro flnxit antiquitus idorn ao cicpavog significasse, non tolorans Mue rapum oorrexit. Cf. [G. s. radix ot lexica graeca. 32, 14. Cf. Woolfllini Arch. IXXp. 9. 32, 17. p<r>as[s]ica Ellis 1. s. s. p. 356. 32, 20. ut curvimeres. dicti fructus dist. Canal, non mnale. 32, 21. quas fundus et [e]a[e]quae in fundo Groth.. 33, 11 sq. Quao do grano Varro dicit valde obsoura: nec si cum nonnullis x6rxzov substituimus declaratur, qui tam confidenter dicere potuorit unde id dictum nisi... Vide num huo facere possit llosyohii glossa yciQavo... b"vov ýISVtvov fv W,6z7ovatv o6 &trV UonU~otol & r' "Xcpvra, ubi accedunt apud

Page  255 ADNOTATIONES 255 Bekkerum n232, 2: &'Wv xca4 yceavwa r& 'a' c" iropa ahcam. Mox Canal horreum ab lordeo, hordeum ab horrido proposuit. 33, 14. nam ibi wivr qvet nam ii ýtEU1Ivqv Heidrich Stud. Vindob. XV (a. 1893) p. 306 sq. 33, 20. globuli Laetus, glomi Georges: cf. iHue ad Fest. p. 98,4 et Keil ad Cat. d. agr. LXX VIlip. 109. 33, 21. exuitur cum Mue A. Sp.: sed rectissime Canal adnotavit Varronem videri crusta ducere a corio usto (cf. Serv. in Aen. V 69: qui crudum Icex corio durumn' explicat). 33, 24. debuit scil. Plautus: quem pulmentumi formamn debere pastoribus exponit Varro. 34, 9. assudescit ut per se sanissimum esse videtur (cf. et ideo sudandum v. 10) ita quomodo cohcereat cttm cis quae secuntur aegre dicas; ubi sucidum pro uvidum quod proposuil A. Sp. nec quadrat et una cumn huius tibri 2 24 glossac dissuadent, quibus uvidum per huinidum explicatur. assudescit id est uvescit quod in ap. par-atu proposuimus sententiae accommodatius ('unde simul explicatur assuescit ante corr). 34, 16. De sueris nontinativo of. Ieraeus Arch. XIV p. 124 sq. - De insicia of. Bluemwner 'Der Maximaltarif' p. 75. 35, 3. Pro in eo quod Ellis 1. s. s. p). 356 sq. ideo (sic etiam Canal in adn) quod Kest>: quo tamen carere possumus. 35, 11. Lacunam cum Mue (et Seal) agnoscens Sp. praef. p. XXX V-i adn. coniecit cibos ex ovo bulboque factos commemorasse Varronern. 35, 16. velumentum Ellis 1. s. s. p. 357 (colt. Hermath. a. 1899 p. 290). 35, 20. panuvolliuuL A. Sp.: quod cur in panuvellium transierit apparere recte negat Solmsen 'Stud. x. tat. Lautgesch,.' p. 16. 35, 21. tuica Canal. intuica vel tuinica Ellis 1. s. s.; quod ut induca ab induendo voluit Laet, addendum esset 'omisso altero tunica'. Apud Plauturn Lp)). 223 tunicula inrepsit ut glossema (tunicula ind~uc>ula). 36, 7. ut far pilum et feriret mire Koechly Opuso. lIp. 344 adn. 36, 8. Cf. Wilrmanns p. 130 sq. 36, 10. liirum videatur quod balteurn cum bullatum coniungitur, nec placet balteum repetitum; an fuit: Kut> bulteum dictum? 36, 21. troula'Turn. trovIa tutatur Birt suppi.Mus. Bhen. 52 p. 205. himo Gr aeci vpvz'iav Scat colt. Hesychio rqvnz(a- rogzv'v. 37, 3. concipiat F": quod no I arroni darernus fiat effecit perperam positum?. 36, 5. 37, 4. An: diminutive dictus pro diotus et dictus? v. test. 37, 11. pultes a F" ex pult6 correcto ne nimium tribuas, idem p. 40, 4 supra (capillu)in et corn et del s. Eodem pertinet, quod 41, 14 cons pro coum exhibet. 37, 13. Cf. Fenestella apgud Plin. XXXiJI 146 (lances quas antiqui nagides vocaverant).

Page  256 256 ADNOTATIONES 37, 14. dixere F'; sed idem p. 32, 2 tulere perperam. 37, 17. dictum vel dicuntur pro de: qualis error frequens est in Donati codicibus: cf. in Ad. II 2, 34. IV 4, 12; Hec. IV 4, 11. V 1, 4, al. 37, 18. An fuit rutunda? nam etiam 36, 18 rotunda facta habet F". - cillibantum quomodo explicari possit exponit Kaernpf 'Boman. serm. castr. rel.' p. 371: at cf. quae in apparatu proposuimus. - etiam om. nune - sic Laet cum B tacente F" - si in F fuerit, explicare possis referens ad cilliba p. 36, 18. 37, 19. calice pro cylice A. Sp.: at cf. ~ 127. 38, 4. patent pro latini Sp. duce Ald; possis late <pate)nt coll. Festo Pauli p. 221, 1 et Festo p. 229a, 4: sed vix recte fere omnes latini sustulerunt, ubi cogitandum de eis qui ad zcavui rettulerint. 38, 11. Cf. Birt 1. s. s. p. 62. 38, 16. simpuium (vel sumpuium) recte BrinkmannI Woelfflini Arch. X V p. 140. 142 (cum sumpuis vino repletis Act. fr. Arv.). 39, 15. Post mundus quod intercidisse ex Festo Pauli ornatus coniecimus, monemus, hoc si deesset sequentia male cum antecedentibus cohaerere: quae tamen quam arte cohaereant eam docet. 40, 1. uellis = uillis recte retinuisse videtur A. Sp., quagmquam quac adferri solent exempla aliena sunt. 40, 3. laena Ellis 1. s. s. p. 358 colt. ~ 133: quae dissuadet potius mutationem; quamquam ne lanue)a quidem sufficere Schoellio videtur propter lana tonsa quod praecedit: unde coll. Isid. XIX 27, 1 et Fest. Pauli p. 73, 12 cogitat de lana (a laniando et lanea) e. q. s. 40, 9. de (quod secl A. Sp.) quomodo ortum sit obscurum: nisi tamen sanum est et indutui liberiore modo usurpatum, ut Canal voluit. 40, 10. capit et comprehendit si locum mutarent inter se omnia recte se haberent: similiter 38, S et 42, 9 per id est vocabuluin propter etymon necessarium adicitur. 41, 2 sq. pallia intercidisse (ante hine?) statuebat Canal. Maox r(i) exclusum A. Sp., non recte: nam i non 'exclusum' est, sed ii tatet in 11. 41, 4. Cf. Helbig Herm. XXXIX (a. 1904) p. 165. 41, 8. (L) GL quod fuit (h. e. pala a pagla) Ellis 1. s. s., recte, iut videtur: of. p. 84, 2. 41, 9 sq. arat et mox plus terrae Reiter Obs. crit. p. 8 sq. 42, 4. rutubastri (a rutuba) Ellis 1. s. s.: quod quomodo huc quadret non satis intellegimus (ruatri Canal, ut ruastri Reiter Obs. cr. p. 9 adn.). 42, 6. arboriae servavimus: falces arboriae caedem sunt quas Varro d. r. r. I 22, 5 arborarias vocat, ut Cato de agr. 10, 3 (aliter indicat Bednara in Woelfftini Arch. XIV p. 593 adn). 42, 7 sq. De lumaria - lumecta cf. Buecheler 'Arch. f. lat. Lex.' I p. 110. 42, 12. Ad fa(l)culas cf. Keil in Cat. de agr. 37. lMox zanclas Scal coll. Nic. Alex. 180: ubi coll. Non. 163, 20; GL. I 108, 3 = 1V 273, 3;

Page  257 ADNOTAT1ONES2 257 TG. si cogites de phalangas, id tam _psa memoria ipsaque metatheseos facilitate commcndare possis quam additamento, cum Attici vocem sopreerint: cf. Antialt. Bekc1. p9. 116, 20. 42, 13. R traditum de:prist(r)inum forma intellegit Ellis 1. s. s. p. 368sq. 42, 14. Ut 0. Mueller ita Lucianus Mueller de Lucilio poeta dubitantes ignoti cuiusdam Lucilii in urbe Roma pistrinum tangi putant: cf. Marx ad 521. At mira sunt in urbe Lucilii; quid si de satura Vrbs inscripta cogitamus? Cf. VI 69 (Lucilius scribit de Cretaea) et Porph. in Ilor. c. I 22, 10 (liber Lucilii XVI Collyra inscribitur). 42, 24 sq. An: brevi e vehiculum dictum est aijis v6Kctabu>l~um>? Cf. Non. 54, 25 sq. (veteres... vectabulum dicunt, quod nunc vehiculum -dicitur, item sequente arcera) et Gell. XX 1, 28 (vectabulum quod a iunctis pecoribus trahebatur). 43, 6. a parte ut multa] cf. 47, 16, al. 43, 7 sq. Verba ab opi... quod... opis causa... et quod opus est demonstrant Varronem praeivisse exjplicationem a Woeliflino commendatam in Arch. IV p. 152 et 325 opus est == opis est: quamquam minime vera est. 43, 10 sq. quod moeniendi causa portabatur manu quo sepiebant oppidum, ex eo moenere moerus Canal probante Ellisio 1. s. s. p. 359. 43, 14. De qua cf. Keil ad Varr. de r. r. p. 137. 43, 16. vacca interiore, aratro Canal cum aliis: quwtaquamn etiam interiore aratro intellegi potest,.i. e. aratro quo sulcus introrsum iaciebatuir. 43, 20. Cf. Mommsen 'Staatsr.' 13p. 64 adn.; 'ROim.Forsch.' lIp. 29. 35 (eoque cum lordano). eiusque <cippis> Heroog 'Gesch. u. Syst. der r6m. Staatsverf.' I p. 21 adn. 44, 1. Palatium pro Ariciam Vateton Mnemos. XXVI7-p. 8. 44, 11. Adde testimoniis Prop. IV 1, 35 (Alba poteus, albae suis omine nata) et cf. de re Ileinze Virgils episclhe Technik' p. 90 et adn. 1. 44, 16. vendere vellent Mommsen apud Brunsium Ip. 55 culm GMl:- at veuderentur propter testimonia, obscurare noluimus (neglexit hunc locum Lackmann "KI. Schr.' p. 193 et in Lucr. p. 121). 44, 19 sq. Dc toto loco docte egit Stowasser 'eJahresbericht des FranoJoseph- G/imn.' a. 1890/1891 p. Isqq. (sed Jones ostia ortorum macellotas; <D>orioruin et castelli macelli); sane t ante macellotas delenda. -Quod hortorum pro ortorum scripsimus, supervacaneum atque adeo falsum videri potest propter fragmentum 80, quocum concinit V 88: quamquain et in fragmento dicitur dici debere, non dici, et V 88 non modo cohors scribitur, sed etiam %6Qrov adiungitur; quin immo fortasse illo loco Varro ne scripsit quidem de orto, sed de Orco, quod cum Graccus nomine melius etiam coni'ungitur et stabiliri potest ex V 66. Atque illic omn-ia oriuntur neque ad hortum accommodatum est (exspectes velut herbae) neque ad Orcum (ubi omnia Kab>oriuntur ýcorr'igas), nisi omnia oriuntur restat male excerptumc ex uberiore loco V- 66. 45, 2. Vix credibile a Varrone forum ante piscarium omissum, esse. Varro de ling. lat. 17

Page  258 258 ADNOTATIONES 45, 3. a fastidio, quod fuit in codice, non ausi sumus cum v in a cupedio mutare, praesertim cum significationis ratione duo vocabula cohaereant; cf. TG. (cuppes fastidiosus, cuppediosus superbus): unde nata coniectura quam in apparatu posuimus. 45, 7. Cf. Stowasser 1. s. s. p. II. 45, 9. Of. Schulse 1. s. s. p. 562 adn. 2. 45, 10. Cornelius Stilo corruptumr est: ubi C. Aelius Stilo vulgo (quod minus probabile esse Mentz p. 57 adnotal). Stilo del 0. Mueller; Cornelius Sisenna coniecit van Heusde, Caelius (= Antipater) [Stilo] Mentz mendumr artificiosius explicans, Cornelius Sulla Funaioli (Gramm. Rom. fragm. p. 105), qui pro secutus mavult et Catulus; an fuit Cornelius (scil. prodidit) StiloKnem> secutus? namr quod Varro Aelium dicere solet, non obstat, siquidem Cornelius ipse 'Stilonem' se sequi dixerit: cf. quod Plautus semel Maccius dicitur. 45, 21 sq. De lacuna maiore post atque cogitat H. Peter in rel. hist. (quod ibidem Curtium eicit, id post Popmam et Huellerumr in Add. p. 301 Sp. proposuit); cf. Buettner Pore. Lic. p. 187. 46, 12. maximus pro mecinus tutatur etiam Pollack 'encycl. real.' s. circus. Cf. Huelsen in lordani topogr. I 3 p. 162 adn. 29 de lacuna ex Plut. Rom. 23 explenda. 46, 17. Si recte cogitavimus de <ut arceres>, hoc loco coercuntur adhibitumr ut ea composita, de quibus ad p. 61, 16 dicimus. 47, 2. Cf..ommsen 'Staatsr.' II 13 p. 145, ubi ex Naevii belto Poenico versum desumptum esse conicit obloquente Bibbeckio. 47, 13. Nihil mutavimus; cuius loci id vocabulum, quod ex Hue; sensus est: quod ita appellatur, ibi e. q. s. 47, 16. Cf 43, 6. 48, 9 sq. Argola seu Argo Scal. Argola seu Agrola Hue. At neque Argola neque seu ferri potest, pro quo cum Argi leto dederit Canal, Argo hos~pite> Eu~andri> coll. Servio in Aen. VIII 345 coniecit Schoell (Argo hospes Groth), Argillo Cassio collato Serv. Dan. ibidemr Goetz, Argo lasio Buecheler in libro Funaiolii p. 115. Cf. Keller 'Volksetymologie' p. 315. 48, 13. Florae susus J. Fr. Gronov ad Gell. IX 4, susus cumr Scal. 49, 13 sqq. impluium et mox compluium, quod codex exhibet, fortasse non fuit sollicitandum: of. simpuium 38, 16. - De susum cf. Vahlen Op. I p. 161. 60, 1. doiuti~s Bitscht Op. IV p. 171 coll. Non. p. 491, 21 (domuis pro domus. Varro..). 50, 4. <quam> regionem Iluelsen in Iordani topogr. I 3 p. 154 adn. 10 (cf. I 1 p. 234 et I 3 p. 185 adn. 10). 50, 5. Of. Vahlen in praef. Enn.2 p. XI, Wissowa 'Bel. u. Kult. d. R.' p. 19 5 adn. 4. 50, 10. bucita def. Solmsen in Kiuhni Act. t. XXXIV p. 14, buceta Niedermann 'Indogerm. Forsch.' X [a. 1899] p. 256; v. Walde s. v.

Page  259 ADNOTATIONES 259 50, 18 sqq. lecti quod pro leeticas lurn, quod recepit Canal, recte lectum requirens ob verba nisi.. )Lxrxov lectum potius plane necessarium. Quamquam eius mentio statim ab initio inicienda erat et cum lecticao originatione conectenda, idque suadent lestimonia idem etymon utriusque vocabuli proferentia. Mox sublicis pro sublimis Canal, non recte, cum in his post sublicis stare nequeat et hoc potius quam subliris offendat. Ceterum lectica hoc loco non sellam gestatoriam significat, sed lecti genus castrensis (Ccumbam Sabini vocant eax quam militares lecticam' Paul. 64, 15), quod, ne in terra esset, nescio cui fuicro imposuerunt; cf. lecticula lucubratoria, quam Suetonius (Aug. 78) commemorat. Adde glossam nominum II 586, 9 lectica lectum vel ferculun, quae ex tali expressa est: lectica (Ereov at cpo stov. Nec prorsus alienum, quod cubilia, in quibus ova deponebant gallinae, lecticulas dixit Apuleius met. IX 33. 51, 4., Cf. Krumbiegel p. 71, qui defendit vulgatam ubi lectus mortui fertur vix ferendam. fitur, quod pleraque apographa habent ipsumque F habuisse probabilissimum est - nam et nimis saepe tacet F" et ab interpolationis suspicione haec forma alienissima - obscurare notuimus, quamquam mire dictum est ubi lectus nortui fit (scil. lectica; 'in lecticula' elatus est Attic*us: cf. Nep. 22), in quo qui offendent lectum ubi mortui feruntur corrigant. 51, 5. Cf. Heidrich Stud. Vindob. XV (a. 1893) p. 307. 51, 10. gaunaca scripsimus confisi et graeca vocabuli forma (cf. test.) et glossis (in quibus pluralem latere improbabile): nec obstat librorum memoria sic explicanda, gaunacum, unde gaunacuma immissa ut alibi correctura ex exemplari hausta. Cf. Heraeus Spr. des Petr.' p. 16 adn. 52, 1. [in] inferior[a] Ellis 1. s. s. p. 359. 52, 2. An aliquot scribendum vet potius intellegendum? quo recepto multa cum Prisc. proximis sic adiungas, ut distinguas inter vocabula sunt et aeris et argenti haec. 52, 5. Cf. Hue ad Fest. Pauli p. 98, 1. 53, 2. De des forma cf.Stolz Arch. XIII 106, Skutsch 'Jahresbericht' V 66 et cautius iudicans Solmsen Unters. z. gr. Laut- u. Versl.' p. 211 sqq. 53, 8 sq. senbella cum Laeto Brugmann 'Ber. d. S. Ges. d. W.' a. 1901 p. 32 et cum hoc Walde s. v. 53, 10. quod del. Hue, ut A.Sp.: quo tamen aegre careas. Potuit ad exemplum eorum quae praecedunt dicere: quod libellac quarta pars, quod quadrans assis, nisi orationi variandae operam dedisset. 53, 16 sq. refectum Hfeidrich Stud. Vindob. XV (a. 1893) p. 307. - Cf. idem progr. p. 67. 54, 3. ab eadem mente minime defenditur collato loco VI 44, ubi agitur de 'mente', neque recte se habet sequente ab eo: quodsi cum Sp. cogitemus de delendis verbis, unde irrepserint haeremus: unde coniecimus ab codem (scil. detritu) Kretri>mentum, intertrimentum e. q. s. 54, 14. praeda, si ab h. c. pro praeda est ab h. c. Reiter p. 7 sq. 17*

Page  260 260o ADNO TATI O ES 54, 17. Cf. Inmmisch Stud. Lips. VIII p. 317sq. sutadens imp~robabilia. 54, 21. si is del etiam Mommsen 'Staatsr.' II i1 p. 69 (idem utrique cum Laeto et pont~ific>em cum Aug corr): etsi non facile dixeris unde si -is illatum sit; an fuit si is ( i= us) Kimponitur> (scil. munus)? 55, 10. [ab] aere quod stipendia facerent Krnmbiegel p. 55 adn., foiltasse recte. 55, 12. libra~le>s Mue olim; at of. ad Fest. p. 98, 1 et XLIV: ubi valebant pro erant Ieidrich Stud. Vindob. XV (a. 1893) p. 307. 55, 14. Verba stips... graeco verbo ab alio videntur addita A. Spengelio: nisi sic adnectenda cum Sp. coeperunt, Knisi> stips: qnamquam ib? nisi - fortasse haeremns. 55, 17. Cf. liommsen apud Brunsium Font. mr. p11p. 57. 56, 2. quae non accederet ad sortem Canal. 56, 5. Ne mireris ab acre aerarium hic addi, non ~ 182, conferas lest. 57, 11. turdelice (quod inxta turdulis coniectura restitutum retinet Steinthat 12 p. 344.!) non ansi sumus rernovere: narn quod post Scioppium vulgari solet turdel(l)is, veremur ut sic ferri possit. Certe pluralis non minus offendit post turdo, turdario quam in ante turdario repetitum ('neque enim in turdo quicquam mutatur, sed a turdo mutantur reliqna: omnia igitur eadem serie continentur cui _praemisisse semel in satis fuit, cum ne et qnidem repetitum habeat quo commendetur). Quamquam turdelix, turdelicis vocis nnsquam nec vola nec vestiqium. 57, 14. Verba solu solum quin corrupta sint nemo dubitabit: sequentia si respicimus, probabile videatur etiam in his et priscam formam et noviciam coniunctas esse: unde ea quam dnbitanter dedimus coniectura nata est (lelus et helusa antiqui dicebant quod nune holus et holera Fest. Panli p. 100, 1). Quod proponit ab solui solitus sum Canal, non habet qno cornrendetnr. 58, 6. Lacuna quomodo explenda videatnr exponnut Beitzenstein 1. s. s. p. 32 adn. (de lunae siderumqne motn noctisque tempore ante solem diemque dicendum fuisse et lovem vet Diespitrem ante verba ab hoc deo comMemoratturn fuisse snmens, qnamquam? non pr-orsns sufficere sup2plementnm Beitzensteinii apparet ex v. 4 et 22, 2, unde exigitnr saltem ab ortu Solis ad occasum, qno referatur ab hoc deo) et Kriegshammer p. 92 (a Festo Pauli p. 74, 7 profectus): Kalter lunac, quod movetur luna totunque caclum, nox; alter solis, quod movetur sol totumque caeluna, dium ab love rectore, quem Graeci zfta appellant, cum ab ortu ad oc>casu~m> e. q. s. 58, 6 sqq. (~ 4-7) esse excerpta ex Varronis de antiquitatibus huimanis libris consensus qui inter haec et Censorinum 24, 3 sq. intercedit paene certum reddit; of. inter alios Hahn de Censorini font. p. 40 sqq.: quod monitum volniinns propter Beitoensteinium p. 32 sqq. 58, 9. Vera si est colniectura Ccanalis - et videtur esse vera -, inter se non conveniunt verba iin quo horae in sole inspiciebantur et quod Cornelius in basilica Aemilia et Fulvia inunbravit: nam inumbravit horoloqiyiu.n ex

Page  261 ADNOTATIONES 261 aqua; desideramus tale quid (post inspiciebautur): Kvel horologium ex aqua> quod.. inumbravit (= sub teoto dicavit). Certe solarium etiam liberius usurpari potuisse praeter Censorinum Cicero testis est d. d. nat. 11 87 (Cum solarium vel diseriptum vel ex aqua contemplere). 59, 9. Pacuvius Scaliger proposuit profectus e Varr. d. r. r. I 2, 5 (ubi quod est iln codice paculi quomodo (Jatulus fieri potuerit ostendit). Cf. Peter 'Nleck. Jahrb.' a. 1877 p. 749 sq., Keil ad Varr. locurn. Frustra oblocutus est Buettner 'Porc. Lic.' p. 187sq. 60, 1. Explicationern Vahleni Opusc. acad. Ip. 115 (cf. EnnY 2 p. XXX V et 121) praeivit 0. Mueller ad hune locurm. 60, 4sq. Cf. Beiseznstein Ilerm. XXXVp. 611 (dicebat). 60, 7. In idem Plautus haeserunt Canal et Antonibon: sed cf. quae in apparatu ad v. antecedentem adnotavirnus. 60, 8. conticinno neque hic neque infra genuinarm formarn esse aut a Plauto usurpatam concedirnus, quidquid contra dixit Leo. Qui exempla grammaticorurn composita nune in Thesauro 1. 1. et tractata a Coetzio WGOlt. Gel. A ~.' Ca. 1908 p. 821 diligenter perlustraverit, intelleget horum locorum partern ad Varronem (dce antiquitatibus) redire partem ad vetustissimos glossographos pertinere: unde certurn fit Varronern ut VII 79 ita hoc loco conticinio scripsisse; tantae auter testirnoniorum auctoritati Palatini sine A officereposse non videntur. 60, 12 sq. quod solo eo die Seal siriliterque Canal; cf: Serv. Dan. in Georg, I 100 (soistitia, id est soistitiorun sola tempora). - proximus. post soistitium e. q. s. C-roth. 61, 2. Cf. Thurneysen in Woelffl. Arch. XIIIp. 23. 61, 4. quae Kef)fiatur <ex ore> hominum Boot 1. s. s. p. 410 (efflatur cum Christio);,an: quae flatus (cf. Non. p. 233, 2 anima rursus alitus oris)? 61, 8. Lacunam, quarn post autumnus signavit vulgata, ex, Festo Pauli sic fere suppleas (cf. etiam Kriegshamrer p. 102): autumnus Kab augendis hominum opibus dictus frugibusque coactis quasi auctumnus. ut annus> ab solis e. q. s. 311, 10. inde pro undo Ellis 1. s. s. p. 360. 61, 16. solvebantur Mormsen 'Staatsr.' II i3 p. 343 adn., quod primo obtutu arrideat; praeccdit enim a luendo id est solvendo. Sed cum in glossis luere modo solvendi modo persolvendi voce explicatur, turn ipse Varro etiam aliis bocis compositis adhibitis rem clariorem reddit; cf. 26, 2. 40, 10. 74, 1.2. 85, 10 et ad 46,17. 94, 4. Neque tarnen ex hac ratione perpascebant 29, 20 servare voluimus, ubi per cum insolenter turn incommode additum videatur. 62, 1. Cf. Schoenann Lehre v. d. Redeth.' p. 60sq. 62, 2. Testimoniis adde Censorinum 16, 3 p. 30, 6 H. 62, 6. naturali discrinini Sp.: ubi quoomodo a naturn sit minus apparet: contra si ad reposueris, id in a corrupturn ablativum securn traxit.

Page  262 262 ADNOTATIONES 62, 7. Cf. Krumbiegel p. 43. 53. 62, 8. Cf. Krumbiegei p. 90, qui iuro contondere videtur duplex etymon hic latere, scil. ab agon i. e. agone (cf. test. Ovid) et ab 'yGOw i. e. princeps, velut sic: dicti ab 'agone?' eo quod interrogat <minister sacrificii 'agone'? nisi si a graeoa lingua, ubi Oycov princeps, ab eo quod immolat>ur a principe e. q. s. Pro quo simplicius scribas aut cum iRibbeckio ibid. dicti ab agone quod interrogatur Kvel quod immolatur> e. q. s. aut dicti ab 'agon' eo quod interrogatur Ka ministro: agone? vel ab ~yco v eo quod> a principe civitatis et princeps gregis immolatur. 62, 13. Fortasso non servandurn cumn lacuna ex Serv. Dan. in Aen. VTII 343sq. aliisque supplevda volut: et id in sacris nostris verbum non <ignotum: nam pellem capri, cuins do loro caeduntur puellae Lupercalibus, veteres 'februm' vocabant> et Lupercalia februatio. 63, 5. Ecurria pro Equirria librariurn quam Varronem scripsisse probabilius est. -neque tamen roponere voluimus propter Tertulliani tostimonium: ac potuit kaplologia tarn hoc quam illud oriri. De etymo cf. Solmsen 'Stud. z. 1. Lautgesck.' p. 30. 63, 7. De delendo sacerdotes Liberi cogitat A. Sp. 63, 9. Do forsitan cf. Reiter p. 105 (fortasse an Sp.). - appellatur reposuerunt cum Maaurenbrechor p. 351 turn lommsen CIL -2 p. 306. 64, 1. Pergamo Block Philol. LI p. 580. Cf. WTissowa 'Bel. u. Kult. d. B.' p. 263 adn. 4 et Neuoe-Wagoner I1 p.. 721. 64, 9. Do porrecta of. locos quos congessit Kretzer de Roman. vocab. pontific. p. 76. 64, 10. portis post Bergkium 'Beitr.' Ip. 94 (quom A. Sp. falso refortpro porus sic coniecisse) Hirschfeld toste Mommsono CIL. 12 p. 316; cf. Prollorlordan mythol. 1Pp. 196. praecinctus pro porus Usener dubitanter 'der hoilige LYIchon' (Lips. 1907) p. 44 adn. 3 (ubi conforas etiam quae de ooxtis caosis' doque toto fosto habet; idem recepit porrecta pro proiecta). 65, 3. e caprifico... virgam] virga ex malo ex Serv. in Aen. IV 137 confert Buecholer Umbr. p. 91. 65, 15. Cf. Wissowa in Bosoheri loxico s. Ops p. 932. 65, 16. artum, quod postoa improbavit Canal, protulit etiam l ord an 'Topogr. II p. 272. 274; cf. Iluschke 'BR5m. Jahr' p. 251, quem sequitur lommson CIL. 12 p. 327. factun Sp. Plura intercidisse consot Berglc Opusc. I p. 577 collato Fosto p. 186. Incerta omnia. 65, 18. Cf. Vahln iEnnii2 praof. p. XXX Vsq. Pro suffiendo quod commendat Skcutsch Ilerm. t. XXXII p. 97 suffigendo (praceuntibus suffibulando Miuolero, subviendo Canale), veremur no ipsius Varronis emerndot verba: nam ut infit proprie de oratione dicitur, sic a suffiendo proprie hoc subligaculurn dici putabat (quod subtus 7fiebat'; proptereca subligaculurn adiocit, no do suftimento cogitarotur). 65, 20. Cf. Usoner 'der hoil. Tychon' p. 45 adn. 1.

Page  263 ADNOTATIONES 263 65, 23 sq. Vortunalia et Vorturno (sic etiam 1') quod est in apographis, etsi in F quin exstiterit non dubitamus, tamen ad priscum tempus pertinere negamus: 1 testatur F VII 45 et Fest. Pauli 379, 2 cum calendariis. Itaque addendum hoc exemplis quac Weifibrodt Comment. phil. len. VI 2 p. 160 collegit, qui haec et atia ex Varronis codice adferre potuit. 66, 4. vino recte omitti cum Pauli Festo tam sententia probat quam versus (septen. iamb. cum duptici alliteratione: noviim vetus viniim bibo: novo v~teri morbo m~deor, ubi veteri novo morbo medeor Zander Vers. Ital. p. 45 et saturnios discribens Leo de sat. P. 63: novom vetus vinun bibo: 11 novo veteri I morbo medeor). 66, 5. ideo pro ab eo Boot 1. s. s. p. 411. 66, 9. Cf. Wissowa 'Ges. Abh.' p. 157, 1. 66, 13 sqq. Nihil egit Baehrens in Fleckeiseni Annal. CXXXI (a. 1885) p. 795. Cf. Mommsen nIL. 12 p. 338, Wissowa (qui de servilibus dubitat))'Arch. f. Releigionsgesch.' VII (a. 1904) p. 50 adn., Domaszewski ibid. X (a. 1907) p. 336, 4 = -Abh. z. r. Rel.' (a. 1909) p. 174, 4 (qui servilibus tutatur). servorun diem commemorant Fest. Pauli p. 3431, 7, Plut. Qu. R. 100. 67, 1. (annalibus) neque statutis Groth. needum statutis Canal. nune nec statutis Ellis 1. s. s. p. 360 coll. VI 62 et VII 34. Totum locum tractavit Mommsen CIL. 12 p. 305 et CStaatsrecht' II i3 p. 40 adn. TVix recte de = die defendas. Jox vialibus (ubi compitalibus ]lue) etiam Canal, Preller mythol. B.2 p. 493 adn., Mommsen; of. Plaut. Mere. 865, Serv. in Aen. Ill 168. 302; adde Wissowa "Ges. Abh.' p. 237 sq. 67, 3. quot~quot> annis Sp. (item 76, 12, al): at cf. Macr. I 16, 6, al. 67, 6. Cf. Wissowa 'Belig. u. Kultus d. B.' p. 338 adn. 8. 67, 8sq. homines [pagus] Christ in Woelifi. Arch. II 622 perperam, -neque rectius omnes pagi Mue. 67, 13 sq. Cf. Mommsen!Staatsr.' 11 1' p. 39 adn. (ubi habet ab eo quod et oinittit eius mensis. ab eo, quod meliora apographa non habent [bonum per se], ex deterioribus quibusdam exemplaribus commendat Antonibon p. 73 cum fFf J; scilicet Laetus usus est libro eiusdem deterioris notac). 68, 3. die te quinti et septimi die te praeeunte Christio Mommsen 'Staatsr.' II i1 p. 39 adn. (bis novella cum v corr). - Kaut> septies dicto Zander 'Vers. Ital.' p. 24. 68, 6. in urbem Kex> agris Wi (at cf. testimonium li acrobii qui in agris assent confluere in urbem). 69, 2. Cf. Bergk Op. Ip. 578 sq. 69, 5. De asyndeto cf. Heidrich p. 31 (cum Muellero faciunt Canal et ]iommsen). 69, 10. ambigebat probat lommsen 'Staatsr.' II 11 p. 51 adn. 69, 14. Cf. 0. IHirschfeld Herm. VIII 469 sqq.; notatur falso hic et infra pro vocatur coll. Festo p. 1656. 15 correxisse Augustinum aliosque monuit Sp. praef p. XXVIsq.

Page  264 264 ADNOTATIONESE 70, 4. 'A 4(odoN1 jperperam ediderunt neglectis verbis antiquis litteris (scil. lainis,). - Iox (v. 7) dele (Fun. P. 121). 71, 5. Pro gregibus lwmanis cinctum quod ]Ylommsen proposuit a regibus moenihus cinetum (of. OIL. 12 p. 286 et 'T im. Forsoh.' 1Ip. 38), id merito i'mprobavit post lordanurn topogr. I p. 162 adn. 19 (tIJI p. 270 Wissowa 'Belig. u. Kult. d. B.' p. 4865, 2; contorta verba sunt, non corrupta. 71, 11 sq. De ab lego hic et in sequentibus quattuor locis delendo perperam cogitabat Sp. Quod vero Woelfflinus, ut videtur, in indico ad Arch. I-X s. -Infilnitiv substantiviert' notat hic ab lego dici, contra ~ 50 a marcere et 79 ab luere, neglexit locorum disoropantiam: nam hoc loco do vorbo agitur, illis loois de ovriloquio. 71, 12. legis leges Maoe, leges legi vol legero Canal: corte lege dubium tamn proptor momoriam quam propter ipsam formam; an: leges legisti? 71, 21. aliquo = alio quo et hoc loco et aliis dofendit Canal. 72, 1. Ad decessit cf. Roessner 'de praop. ad de ex usu Varroniano' (Halis 1888) p. 9. 72, 5. No discriminum scribamus cum Augustino recte Nor-den Mfius. Rhen. t. XLtjVIII p. 548 de r. r. ITT 2, 17 et II 17, 3 oontulit. 72, 6. Hune locur in Democriti fragmentis omisit Diels, qui similos saope attulit, volut 19 (2, 17), 47 (11 a 37), 315 (46), 361 (2), al. 72, 8. quod quae curn vulg. Usener Epic. p. 202: at of. Iloidrich p. 31. 72, 13. locus est difficillimus Ki'>rv~ta cumn Scioppio iboitor p. 6, vix rectius. 72, 15"sq. quae poterimus soil. dicemus. Of. Hoidrich p. 60, Krumbiogel p. 8. 72, 17. De distinotione of. Krumbiegol p. 68. 72, 19. Totum locurn distinctiono sanari posse pu-tabat Mue, sic: hine agitur pecus pastum; qua vix agi potest, hine angiportum; qua nihil potest agi, hino angulus <vel> quod in eo locus angustissimus quoius loci is angulus. Quem sequitur Ktotzý in Woelfflini Arch. XTIIp. 94. At prorsus intolorabilis ordo verborurn. Rectius ]lXadvig Adv. II1p. 170 lacunarn signavit sic fore expbendam: pastum; Kline angustum> qua pr-obante Sp. 'Pkil. Anm.' V 584. Cf. V 145 (Khine angitudo> maluit Schoell). 73, 4. hominibus soil. coactis; quod ipsurn Christ suppieri iussit, parum recte. 73, 5. a coactione Bibboch Muils. Rh. XLIp. 621: quo tamern post ca quae praecedunt facile carebirnus. - quod et cum cod. llavniensi Canal. 73, 7. Non satis apparet quorodo verba hine etiam... quae non sunt huc referantur; deosse videtur aliquid ad exemplum eorurn quae praecedunt (cogitando repetuntur); unde sic scribas: quom <cogitantur -i-> finguntur in inente vol si~niliter. 73, 9. Cf. leusinger ad Corn. Nep. Alcib. I 1, quocum faciunt Mue, Canal, Reitzonstein; nec dissuadent f/lossao. re~com>minisci SP.: cf. Plaut.

Page  265 ADNOTATIONES 265 Trin. 915. prominisci, quod nusquam legitur, A. 8p. Sed haec non tam.ponuntiantur' quam cogitantur: unde ementiri proposuimus. 73, 10. Mirum est, quod meninisse non coniungitur cum reminisci, comminisci, sed cum amens; non minus mirum, quod nullo verbo indicatur, quomodo meminisse a mente ductum sit, sed quomodo amens, quo de ne dubitari quidem potuit: unde merito coniecit Sp. illud delendum esse. Quamquam in no non hacremus, quod aliud etymon vocis meminisse lepitur paulo post, cuius rei rationem explicare studuit BReitzcnstein- p. 38. 73, 11. Mira protulit de his Reitzenstein p 39, quae refutacimus 'Berl. phil. Wochenschr.' a. 1901 p. 1034. Lucr. II1152 con fert idem Strafburger Festschrift' p. 159. Verba corruptissima sunt; at ceottunz est invicemn se tutari rmetuisti' amovisti et 'tremuisti' timuisti, probabile quaedam intercidisse. 73, 14 sq. Cf. Ieitsenstein p. 36 sq. 73, 17 sq. Cf idem p. 36. Ceterum illae ((Jhristii) iam occupavit Gilbert 'Gesch. u. Top.' p. 203. 74, 5. quorn pavit, ab eo Canal. 74, 6 sq. quom id quod remansit in mente <rursus> init, quod Kest> rursus movetur Reitzenstein p. 35, non recte: nam neque quod rem ansit rursus mire potest neque rursus inire idem est quod rursus moveri: sed sane rursus niovendum est quod reniansit in merte vel quod tenuit miens (~ 44), ut denuo appareat. Quare neque init suf/icit (sic Canal) - nisi forte in mente<in> corrigas, ubi tamen redit exspectes - neque Krursus> init quadrat, sedc exspectamus revivit vel tale quid (cf. cogitando repeti ~ 44). - Ceterum Lucr. 1I 1040 confert Beitzenstein 'Strafcurger Festschrift' 1). 159. 74, 11. Cf. Vahien Opusc. Ivp. 351 et If p. 4 16. 74, 13. Cf. Beiseznstein p. 36. 75, 4. Verba quae pars agendi est a dicendo ac e. q. s. offenderant hominines doctos, quia incipit secunda pars agendi: cf. ~ 42 et 77 (tertiur gradum agendi e. q. s.). Unde Sp. Emend. p. 11 sq. altera vel secunda pars agendi 4..ac quae sunt e. q. s. (quae pars agendi est secunda, in qua explicabirus quae sunt e. q. s. Mue). At cum ab ipso exemplo, in quo faciendi verbum adhibuerit, hane partem incohaverit Tarro, videtur minus distincte hoc loco quam antea ac postea significasse partitionem. Nam post narro e. q. s. quadrat quae pars est agendi, non quadrat quod illi reposuorunt (dicendum esset velut ubi venirus ad alterar partem agendi). 75, 8. Nihil egerunt Spengelii, Canal, Ellis 1. s. s. p. 360sq. Videtur sane gravius ulcus latere: nam quod sequitur ab hoc tempora quod tur e. q. s., conicias praecessisse adnotationem, qualem ex Cornelio Labeone apud Macrobium exhibuimus. 75, 11. Ad soleant cf. Krumbiegel p. 54. 75, 13. Pessime et Sp. et Canal propter TII 36 <de' poeratis cum scriban hoc loco de poe<ma>tis inferendo cogitaverunt, cum L. Mueller illic potius poe[rma]tis correxerit: quasi in libro 'de poeticis' ad huno librum scri

Page  266 2g66 ADNOTATIONES bendum provocare possit Varro. Immo provocat ad libros III de poematis, quos ex Charisii testimonio et Ilieronymi catalogo novimus, post libros d. 1. 1. soriptos esse iam discimus ex illo loco (cf. etiam Wilmanns p. 68 adn. 1). 76, 11. Cf. Mommsen 'Staatsr.' II 13 p. 236 adn. 76, 12. <quot>quot annis Sp. (v. ad 67, 3). 77, 8. Cf. Prantl 'Gesch. d. Log.' I 438. 519. 77, 12. Cf. Wilmanns p. 15, Beitzenstein p. 52, 1. 77, 13. Cf. Lachm in Lucr. p. 306, quamquam nondum omnis dubitatio remota est. Si eloqui et reloqui infinitivos cum plerisque accipias (de quibus si tanti est of. Petit -Radel in Annal. inst. archaeol. IV a. 1832 p. 240), displicet illud eloquuntur, pro quo quei loquuntur Lachm proposuit; sin eloquium servamus, vix reloquos cum Lachmanno adiungemus. 77, 16. quom eunt ad amicam in luctu Baehrens in Cat. p. 220, non recte. 77, 19. Ne de delendo inter se conveniunt cogites cum Sp., v. test. - Cf. Mue in Fest. p. XLIV. instar cinni concinant Canal. 77, 22. poeta~e> cogitata (pro cogitante) Sciop, poetarum cogitata Usener Mus. Rhen. XXIV p. 110. -- quo[d] maxume tum id d. Canal. 78, 5. novius et non recte ex Gellio Varroni obtrudunt editores neglecto et additamento quod extremurm (ubi verborum ordinem invertit Gellius) et aliorum grammaticorum (cf testimonia) iudicio. 78, 12. Cf. p. 90, 5: unde Proserpina addenda tragoediarum indici Bibbeckiano, cum hoc loco corrigat choro Bibbeckius sine probabilitate in Hectore vel Equo Troiano. 78, 13. enim post quis, quod ex Havn'iensi recepit Bibbeckius, ab omnibus libris ceteris, etiam Lacti, abest: itaque interpolatum. Cf. Leo 'd. sat. Vers' p. 35 qui verba septenario trochaico includit (es kann eiv trochdischer Siptenar bis zur drittletzten Hebung sein'). 79, 1. Pro dico qui Bibbeckius fragm. tr.3 p. 36 dico vicisse proposuit, verbis cum Non. 306, 28 coniunctis. 79, 8. dici numo cum Budaeo Victorius; addicitur nummo Popma afferens inter alia Cic. pro Bab. Post. 45 (tua, Postume, nummo sestertio a me addicuntur) et Verr. IV 53 (ut posset dicere se emisse Archagatho imperat, ut illis aliquid... nummulorum dicis causa daret). V. testim. 79, 9. <nec> scienti quom ei quod Ellis 1. s. s. p. 360. 79, 11 sq. ab eo qui scit docere, <doctor>, est dux e. q. s. Beiter p. 5 sq. 79, 15. Neque e praepositione (sic A. Sp) neque ex impositione (sic Sp., qui antea de disputo et computo vel disputare et computare cogitarat) neque ex proportione (sic Canal) sententiae respondet: atque de praepositione ipsa si cogitasset Varro, praeverbium dixisset. Sed fortasse e propositione cum codem Sp. servari potest, si propositio - ut apud Ciceronem - designat 'notionem = V'orstellung'. Cf. etiam ad p. 84, 8 s. f. 80, 7 sq. Cf. Mue ad Fest. Pauli p 25, 10, Mommsen apud Brunsium

Page  267 ADNOTATIONES 267 lip. 58. Post dicit vulg., ante dicit Bergk Opusc. I1p. 735, ante nam mann Scat lacunam indicaverwnt; an latet hine et consortes in dicit consortes? 80, 12. Cf. Mommsen 'Staatsreckt' II P p. 688 adn. (quod ut p. n., ubi quod p. Kut> mittantur Groth). 81, 6. murmurator Ilauthal ad Pers. p. 270. - Cf. Vahien Opusc. ac. I p. 253, qui tutatur leviter (leniter etiam cod. v Antoniboni p. 82). 81, 9. sonitus (cum a, ut vid) del Wfoetfflin Arch.. VIII p. 432: at haec ipsa vox testimoniis firmatur (crepare sonare et sim.) ipsaque verba tam vocis humanae animalisvc quam sonitus rerum descriptioni serviunt. - Gorrige CXXXI V B. 81, 18. Cf. Krumbieget p. 23 adn. 82, 1. Cf. Koehm 'Altlat. Stud.' (1905) p. 38. 82, 1 sqq. Cf. Varges Juius. Rhen. III p. 56 (quocum facit lue praef. Festi p. XLIV itcmque Canal) et Beitzenstein p. 39, 1 (de cuius verbis dubitamus) et Vahlen praef. Enn.2 p. XXX VII. Verba cum.-.. voluntate dicta sunt ut mox cum ait satius esse pro Terentiano hoc patriumst potius consuefacere filium. 82, 6 sq. Locus interpolatione turbatus videtur glossemate spondet enim qui dicit a sua sponte spondeo adscripto, ut recte suspicatur IWitrnanns p. 42 assentiente Brunsio. 82, 13. Cf. Mommsen apud Brunsium II p. 59 (quom pro quo [qui]). 82, 15. Cf. Krumbicget p. 91 (non enim volebat, sed (vet si) dabat quod sponsu erat alligatus): att nihit desiderari censemus, cum ad cottidianurn dicendi genus accedat Varro. 82, 16. ut del Laet assentiente Ioekm 7. s. s. p. 40. 44 (nisi vol potius corrigas); idem cf. de proximis p. 45 sq. 82, 18 sq. Cf. Ieidrich p. 57. 83, 5. Kde>spondeo Koehm 1. s. s. p. 47 detens verba si iocandi causa dixit neglecto Digestorum loco notissimo. 83, 7. to spondere Lachmann, ubi to despondere defendit Dziatzko Annat. phitol. a. 1876 p. 238, unde alia in editione III temptabat Bibbeck propter versum, quem bone creticus olim respondentis etaudere potuit, velut Optune I Meinini. 83, 9. Cf. Ritschl Opuse. III p. 190; Krumbiegel p. 62; Heidrich p. 57. 83, 11. Quod Vahten Enn.2 pracf. p. XXXV librorum scripturam sane miram sic interpretatur: Astraba (Plautine ea2), haec quidem ex falso Grothii testimonio sagaciter excogitata sunt; tamen haeremus cum in insotentia dicendi tur in eo, quod Varro VII 66 eandem fabulam Plautinam inter Plautinas attulit. 83,712. De Polybadisce forma perquam dubia cf. K. F. Schmidt, Hermac vol. XXX VII (1902) p. 389 sq. (sequere adsecue Kint>ro, Libadisce scribens). 83, 13. Nihit egerunt Canal et Antonibon: ubi de 'novo nupto' atque Casino' agi videtur Schoeltio propter sequentia. 83, 16 sq. Cf. Buecheler Jus. Bhen. LII p. 398.

Page  268 268 ADNOTATIONES 84, 7. quod ex ore elatum primum est osmen dictum Stowasser "Jahresb. des Franz-Joseph-tGymn.' a. 1889/1890 p. XX cumn Sp. 84, 8 sqq. Incredibile paene videtur inde ab Italis, Lacto, Seioppio4 usquIte ad Spengelios aliosque fere omnes won tam credidisse Varroni, sed obtrusisse testimoniurn non modo olim, verum sua etiam aetate seaenicos osnamentum dixisse. Sed Varro etsi formas priscas, ut omnes glottici, baud raro ex analogia quam statuit finxit, de ipso sermone quae testatur observavit, non interpolavit. lam 'scenici' quid dixerint in propatulo est, cum Plautus fere vicies ornamenta posuerit, nusquarn ornamentum, - atque sexies de ipsis ornamentis seaenicis ('Amph. 85. Capt. 615. Gist. 784. Cure. 464. Pers. 159. Trin. 859sq) - iterque ornamenta habeant Caecilius (11511.) Terentiusque ('Heaut. 8372. Quod vero Ribbecki-us cum Scaligero, Muellero, Leone atiis antiquissimo comico Livio Andronico (v. 4) tribuit ornamento incedunt, neque de poeta constat - nam levius traditum est post Plauturn et Aecium amid Festum - neque de forma - nam ornamentu incendunt traditurn cst (neque comici quiequarn inest, si forte fuit ornam6nta incendunt n6bili ITIgn'biles). 6eterum videtur ornamentum propterea ab ore derivasse Varro, quod 7vQ6Gco~rov pzaeeipuurn ornamenti seenici pars fuit. De propositione, quod post alios frustra temptaruunt Canail et Maehty (Z. Kfrit. hat. Sehiriftst.' a. 1886 p. 6), ef. ad 79, 15: qui loci se tutantur invicern, nisi quod hie additanmenturm requiritur, vetut cum propositione Kdecoris> dicitur. Ad ipsarn observationem cf. LY 66 sq., al. 84, 13. Cf. -Heidrice p. 57, Krurnbiegel p. 62. 85, 4. fictores item alios eoniunxirnus: narn sunt inter fictores etiarn alii, vetut pastitharii; ef. VII 44. 85, 9. Klux> quia lucet et mox luere et noctiluca. <col>lucare item ab luce Beitzenstein p. 40, 1 neque conexum reete restituens arnissum neque probabiliter nimisque violenter conexur servatum turbans. Immo lucere item ab luce Varronis veriloquio ab lucre trahaticium clarissimumque opponere intellexit Sp. produntque ipsa verba. Ceterum propter hne ipsum locum de Varrone paene desperabat Sp., quemr A. Sp. ex ahia pante hue translaturn esse confidenter affirmabat: cf. 'Sitzungsberiehte d. bayer. Ak. d. W.' 1885 p. 243. Ad tocutioner lumen facere quarn admisirnus cf. ignem facere apud Plaut. Bud. 767; Nep. Eurn. 9, 3 sirnitiaque. 85, 12. quae res] ef. Steinthal 12 p. 355. 85, 14. Cf. Pautw ad Phryn. p. 71 Lob. Sane vi requinitur propter sequentia, etsi Kid a vi> cum Sp. supplere possis.* 85, 16. Si recte visenda - invident poetae fragmenturn esse statuit A. Sp., eorrigere possis - visenda vigilant, vigilando invident. Certe vigilant, invident formae fragmento aptiores quam exemplis. 85, 17. Aeci fragmentum post alios statuerat Bibbeek fragrm. trag.2 p. 226 (et fra~qrn. cor.2 p. CXXIX): obiocutus est L..Mlueller Lucil. p. 320 Tictorii et anticum recipiens itemque Baehrens in Fleckeiseni Annatl. a. 1884 p. 837 et FPli. p. 54 inania temptans. Post quos Bibbeck in tertia fraym. trag.

Page  269 ADNOTATIONES 2t69 recensione p. 261 hunc locum,omisit 'ut a tragoedia alienum'. Pro oblivio lavet quod 0..Miueller proposuit oculis violavit, certe violavit admodum commendatur ex eo quad sequitur; an: cum ilhic oblivio Kvio>lavit, qni ineidit1, in invidendum? scilicet re vera invidenda oblivioni quis tradet? qualem sententiam q.uidni cum F tribuarnus Accio? 86, 21. Non recte coll. VI 7. VII 72 de Cassius pro Canius coqitaveris, etsi haec optime de Lucretia dici poterard (cf. (Cie. de or. 11280. off. III 58, al). 85, 23 sq. Cf. Mllue ad Fest. p. 63, 2 (et 8) et XLI V,ubi duce Krahnero conicit hinc- crines eapilli descripti, quod [finis] videtur (i. e. conspicitur) discrimen; cf. testim. 86, 2. cernito recte desiderabat Turnebus (cf. testim): sed neque sufficit, quod ille post testamento supplevit, neque probabilitatem habet, quod pro qui id substituebat JJommsen apud Brunsium II-p. 69; videntur plura ante cernito post testanento intercidisse de testatoris voluntate hac voce finita, nisi <cernito>que illud (qui id q; illud) scribas. 86, 16. Cf. Birt 1. s. s. p. 130. 142. 87, 6. Ad obseulta of. Traube 'Textgesch. d. Beg. d. Bened.' (a. 1898) p. 606. 695. 87, 7. sic alia. ore edo etc. Reiterp. 116sq. (ore edo iunxerat Mue deletis sic ab); cf. Sp. praef. p. XLI adn. Hic qua ratione Ka naribus> ad odorari etc. suppleverat et ab ore ad edo etc. traxerat, neglexit ab auribus antca. item a manu max (et ab ore ~ 76) addi verbis derivatis ab his nominibus, non tantum coharentibus cum sensus notione. N-on rectius ore adiungas proximis: neque enim atiter h. 1. ab ore adhiberi potuit quam ab auribus, a mann: u"de lacunam statuimus. 87, 10 sq. ab eadem lingua soil. ut v. 8 sq. edo, gustat; unde concidunt quae coniecerunt Sciop et Sp. 87, 12. graeenm antiqnum KironJlQ> Scat, ad z6ro refert Ellis p. 354; of. ad 1725. 87, 15. Cf. de lacuna post Aug et Mue Sp. praef. XTI. 87, 16 sq. Cf. Bergk Op. Ip. 238. 88, 1. quiritibus post Brissonium Niebuhriumque Mornmsen 'Staatsr.' III 13 p. 6 adn. 88, 3. Ne <eqnites> pedites<que> magistratos cum Ursino corrigas, of. Buecheler 'Umbr.' p. 90 et lomrnsen 'Staatsr.' II 13 p. 361 adn. ibid. omnes quirites pedites armatos, privatosque curatores omnium tribuum Buecheler et Mommsen 1. s. s., recte ut vid. 88, 4. Cf. Gronov Observ. IV 3. 88, 6 sqq. vocat~o> quaeque secuntur similiter Bruns cum Mommseno 1. s. s. et 11 p. 40 adn. p.42 adn. p. 350. -1113 p. 77 adn. p. 360 adn.: at unguentor quam ad h. v. commemoravimus scripturam (Bruns-Mommsen), falsarn put amuw - neque enim ullum vestigium exstat verbi ungueo -: ungnontor saltem debuit esse; etsi potius propter unguentur reliquac quoque forrae indicativi servandae erunt.

Page  270 270 AD N OTA TIO NE 88, 21. ahii <alii> Va/den finn.2 p. XXXV vix lenius minusque apte. 88, 22 sq. Agitur de Cosconii tibro qui fuit 'de actionibus': cf. 1yorden Ind. lect. Uryphisw. a. 1895 p. IV, Ieitzenstein p. 41, Fu aioli p. 109. 88, 23 sq. Cf. Krumbiegel p. 32. 89, 6. Cf. Bergk Opuse. I p. 248 et Mommsen 'Staatsr.' I1 p. 93 adn. 3. nI 11 p. 362 adn. - reum pro eumr, quod inter mutationes huius loci plane intolerabiles habet Canal, vindicat Buccheler 'Umbr.' p. 90 (cf. testim). 89, 12. ac cum mittas] ad comitias Mornmsen apud Brunsiumm dubitantor. 89, 14. Scaligeri expicationem scri~pturae cessoribus iterum protulit Christ Arch. lIIp. 622. 89, 16. moeros cum vulg. Buecheler. 90, 5 sq. chorum Proserpinae cum ad tragoediam rettulerint alii, Bibbeck dicit 'probabilius videri intellegi hymnum in sacros usus compositum': vix recte. Immo ut Nereides dicuntur chorus Nerei (Apul. apol. 31 p. 38, 1 Helm) sic chorus Proserpinae ad Eumenides referendus erit, ut fortasse Ewnii fabulam Varro significet. 90, 12. Contra 0. Muellerum of. C. F. W. Mueller 'Zeitschr. f. d. G'ymnasialw.' XIX (a. 1865,) p. 869. 90, 14. Do inlegium forma quadam cogitat Mlue, non rocto. inlicium <cum e> scriptum et mox quia (!) cum E KI> et C cum G magnam habet communitatem Ellis 1. s. s. p. 361 (cum El cod. Barb. apud Antonibonum). 90, 19 sqq. Cf. Wilmanns p. 64 adn. 2. 91, 11sq. praeterea Kdepsere> a &eVpi-aat; ab eo quod est jtaX`66ietv nos nalaxare, ut gargarissare ab &vay yari~a4iha potare a zoraccaailct Ellis 1. s. s. gargarissare per compositum &vcaoygilacaW at aVarrone redditum esse nequaquam praefracte negandum.cum A.Sp.: rtam simplex verbum ea ipsa significatione adhibent Latini, medici maximc, qua praepositionem adiung nt Gracci scriptores. Pro adespcg quod Buecheler apud Funaiolium proponit ab Wcri est, id nix in seriem verborum quadrare putamus. 91, 4. arQeyyaycdi6a et arpayyceXit Bdttmanna: ubi ardyywv et Tcxyyi&sF Canal. 92, 11 sq. Cf. Heidrich p. 55. 92, 16. Do scriptura codicis ne Vitelli quidem apud A. Sp. praef. adn. ab omni parte recte rettulit; de emendatione of. Beifferscheid Anal. Hor. p. 5: quamquam lenius Epimenides Ks>opor<e> corrigas (somno Turn, meus Lachmann etiam, in epist. ad Lehrsium p. 256 ed. Ludwvich). 93, 5. C~f. ladvig Adv. II p. 172. 93, 6. Cf. Havet 'Rev. d. philol.' IV (1881) p. 188. 93, 7. An: multa tanta? Cf. quac (duodecim fore annis post Schoellium ad Plaut. lJXen. 680) exposuerunt Havet et Leo in Woeliflini Arch. XIp. 579. XII p. 99 sq. (v. et 'Wochenschr. f. klass. Phil.' a. 1900 p. 446 sq.). 93, 8. contineri Grauert Anal. p. 68; elata vol nata Sp., ubi IX 86 con4tulit A. Sp.; inlata Ellis 1. s. s. p. 361.

Page  271 ADNOTATIONES 271 193, 12. ut qui ac qua re res utilis ad Ellis P. 361 litteris mselius satisfaciens quam priores (ut a qua re res valida ad Sp.; ut qui quaeque res valeat ad A. Sp.), sententiae quam praecedentia indicant non magis satisfaciens. 93, 13. Cf. C.Fe. W. Mueller 1. s. s. p. 871; vix seugmatis figura licentius adhibita infinitivuzm ad reprehendendum trahas. 93, 20. Cf. Sp. p. XLIII. Kse>d ita ut Mue, Kse>d is ut A. Sp.: quac nublo modo sufficiunt ad quae cum temporibus sunt coniuncta et quae cum his sint coniuncta inter se coniungenda. 94, 2. Dactylicos numeros ante Bergkium statuit Scaliger. 94, 4. intuiti et attuimur servavimus ea ratione quam supra (ad p. 61, 16) explanavimus: ubi plerique simplex verbum restituerunt. qua at tuimur Lachmann ad Lucr. V 1033: cui assentitur Va/den Bn.2 p. 99 (ef. p. XXXIII sq. CLII). Cf. Keil ad Varr. d. r. r. p. 5 sq. 94, 7. Cf. Bergk Opusc. Ip. 403. saeptumst <mare> A. Sp. - Ceterum Naevii V., quem Bothe exhtibuit Poet. Sc. tat. V 2 p. 27, neque Ilibbeck neque Baehrens recepit inter fragmenta item que desideratur in Thes. I. I. s. v. concha (at exstat sub caerulus). 94, 13 sq. Cf. Bergk- Opusc. Ilp. 737 et 'Beitr.' p. 22; Jordan 'Krit. Beitr.' p. 90; Thulin "Ital. sacr. Poesie u. Prosa' p. 66 sq. - nea ita Sp. meita artificiosius tutatur Stowasser Arch. VII p. 444.' meta (sic ed. pr., Vertr, al.) Ellis I. s. s. p. 362 caom cod. Vatic. teste Antonibono p. 93 (et mox bis oblatera). 94, 14. Ad quirquir cf. lo. Schimidt in Kuhinii Act. XXXII p. 415 sqq. 94, 17. contuitione Maehly 'Z. Krit. tat. Texte' ed. a. 1886 p. 5. 95, 4 sq. 'fort. dicit conspicione, addit cortumione' Sp., non recte: idem Varro qui antea formulam respiciens conspicione dixerat, hoc toco formula neglecta grammaticae obtemperat. 95, 17. Vocis clam in F omissae vestigiam vix recte quaeras in eiusdem scriptura clavet pro duet. 95, 19. Cf. ]advig Adv. lIp. 172. aut del Sp. 96, 3. dicimus 'vellet tueri villai' Ellis 1. s. s. p. 362. dicilnus vilicum tueri villai Antonibon. Versus Ovidii demonstrant scribendum,esse duce Laeto ut adnotavimus, at villai pro bell & corrupto temptatum sit, cam e contrario perversaque ratione [bell et] tueri villai scripserit A. Sp. 96, 4. Lucreti v. VI 1,228 (caeli templa tuere) et 1275 (aedituentes) confert Reitxenstein 'Stra/Thurger Festsch-r.' p. 159. - Cf. S/cutschl 'Plautin..a. Roman.' p. 22 (de aeditumus et aeditnus). 96, 14. spoliis cum vix quadret, fortasse ortum est ex dittographia sequentis polus, ut dudum Scaliger coniecit bigis continui<s> se<x> -apti s~ignis> corrigens: post quem quod fere omnes recepto continuis sex cum Popma binis pro bigis probaverunt, certe miramur, cum his sex, his senis dicatur, numquam vero binis sex. Accedit quod Varronis fragmentum (sat. Menipp. 92) post Popmtam recte ab ominibus adhibitum (etsi var-iis coniecturis eo abusi sint)

Page  272 272 272ADNOTATIONES bigis tutari videtur. Unde de lacuna cogitacndam erit, praesortim cam 'signa apud Accium uxtia sidera extitisse recte ex proximis effecerint Seal, Mue, alii, e. g. bigis KLuna ut limbum cum signis bis> continuis sex cepit. 96, 15. uade per polum cum Lacto cliacm in Luc;%. p.. 143: ac sane, Si duce F nrcsb ' r6ov corrigitur, etiam ga`&ý,c pro vade desideres. 96, 18. Cf. Jibbech Itius. Blhen. XLIp. 623 adn., qubi post perureudo lacunam signat antea corrigons atque illa Ketiam> scil. signa. 97, 3. uiam post iubent add Sciop, post VIII Christ, ante in au(fracto) nos. 97, 9. Cf. Schoell Arch. Xp. 116 et quae adnotavimus in Plauti cditione minore altera (recopit Lindsay in ed. Oxon); ad iii seclusum = ut cf, p. 60, 6 (in = ut) et p. 95, 11 (ut = in) itemnque p. 172, 19 et fortasse mox p. 98, 2; ad ut Plautus of. _p. 33, 23. 97, 711 sq. Cf. Nwcu- Wagoner Forrenlchre' iTT' p. 368. - Cf. Lackman/n apud llommsenum iMius. then. t. X VIp. 285. Ceterum Deliadae forma perquam- suspecta neque urnquam ut videtur de Delio Deliaque usur:pata. Dii quod Titanis Delia eadem (vol eadem Delia) Deliadae Ellis I. s. s. p. 362. 97, 18. itaque = et ita, ut p. 54, 7. 97, 19. Cf. G. Ilermann in ep. ad Lobeck. p. 90 ed. Ludwich et apud Lobecl. in Aglaoph. IIp. 924 adn.; v. test. et cf. otiam Atlas caelum torramque sustinens in imaginibus a Pdus. VII, 5 et 18, 4 commernoratis (do q- ibus dubitat Preller-Iobert 'Gr. Myth.' Ip. 562 adn). Goterum Rohdius in additamento ad opusculum do Pollucis fontibus adscripserat: 'Miart. Cap. 1 137 und Athen. XIV 636E EPythagoras Verfasser einer Erdloarte und Geographie, mit dem Lobeco nichts xu machen kciA'. 98, 2. Sensus est: torrac medium non Delphi, sed quod ita vocant, Delphis est in aede ad latus e. q. s. Cetorum of. Studnitzka Herm. XXXVII a. 1902 p. 259. 263. 98, 4. arquatum pro allatus et mox tumulum Lobech Alglaoph. II p. 1002 sqq. Ceteorum kaoc quoque Varronis verba respicore potuit B1. Horxog in ois quae nupor docto recteque post alios exposuit ~Arch. f. Ieligionsw.' X (1907) p. 205 sqq. Qui quac composuit do thesaurorum in Acsculapii templis situ, plane confirmant ad latus scripturam. Cf. etiam 1Rohde 'Psyche' 12 p. 123,2. 98, 13. quid dedere? Lachmann; aut sic aut quid? dedere Ellis 1. s. s. de ecquam fugam cogitans (quid dedere, quam tubam rVahlon dubitanter). 98, 18. Pipleides sorvavimus; cf. Hesyck. s. v. et exompla quac ad Cat. C V 1 adnotavit Friedrich in Cat. comm. 99, 2. collidit Mue ex codd. dot. quam cluditSp. Of. Madvig Adv. lICp. 173. 99, 8. Cf. Vahlen, EnnA1 praof. p. XXXVII. 99, 11. Cf. Leo 'd. sat. Vers' (1905) p. 61 adn. 100, 1. Post apparet (ut F) dist Canal et Bergk. Cf. Borgk Philol. XXXIII p. 311 et Bibbeck oroll. com. p. CXXXI et fraym. trY1 p. 311. 100, 5. Cf. graecum pr-overbittim hoc (Grog. Cypr. 1, 73; Eustath. 980,44)-: '-4fýncog axtc4et vdbua oAnLvictg Po6h, undo nata nimis incerta Muelleri coniectura

Page  273 ADNOTATIONES 273 <Atos in> cornuatam tauram umbram iacit probata a Ribbeckio (sed taurum); incertior adeo vel prorsus vana A. Spengel'i; paulo saltem probabilius suppleas: cornuta taurum umbra Kin pugna>m iacit (vel lacit). 100, 8. nosces> vel noscet> nos esse KCamenas> Vahlen Enn.2 (Cf. p. XXXIV) non respiciens lordanum 'Krit. Beilr.' p. 131. nos nosci~mus> esse Camena~s. h>arum Maehly 1. s. s. p. 6: quibus vel improbabiliora Canal, E. Mueller, alii. 100, 13 sqq. Consulto praetermisimus commenta Maurenbrecheri aliorumque, ex quibus nonnulla non mirari non potuimus (velut quod Birtius 1. s. s. p. 193 sqq. inter alia scripturae govarpopiyd'v vestigium detexit in tpo = optimus). Haec fragmenta sine uberrimo commentario tractari non possunt. 101, 1. Cf. Vahlen Enn.2 p. XXXIV. 101, 4. Cf. Bergk Opuse. Ip. 489 sq. 505. 508 (qui em pa = in patrem [cf. testim. ad 100, 14]); Linde de lano summo Romanorum deo p. 30 (qui deivom KIan>em pa~trem>); Baehrens (parentem). 101, 4 sqq. Cf. Marx 'Zeitschr. f. &sterr. G.' XL VIII a. 1897 p. 221; Leo 'd. sat. Vers' p. 32 (qui tradita tutatur primum - secundo); Schulze Z. Gesch. d. lat. Eigenn.' p. 465, 1; veterem cum Merula qui scripserunt, neglexerunt sic cascum vetus esse iam significare carminis Priami auctorem. 101, 10. Cf. Lachmann Mus. Rhen. XVIp. 285. 101, 11. Cf. Bergk Opusc. 1 88 adn.: quocum etsi Hertz, Bibbeck (qui antea dissenserat), Teuffel, Schanz, Baehrens, alii Pompilio epigrammation tribuunt, tamen consensum memoriae Varronianae Priscianeaeque in nominis terminatione -nius delere noluimus, praesertim cum Pomponius apud Priscianum nones commemoratus et notior omnino facile substitui Papinio potuerit neque offendat nomen probum inter poetas alias non memoratum. Quod vero Pascal 'Studi sugli scritt. lat.' (Aug. Taur. 1900) p. 30 non modo hoc loco, sed etiam in Varr. sat. Menipp. fr. 356 (Pompilius clueor!) de Pomponio cogitat, prorsus falsum est. 101, 14. Noli scribere cum Sp.: sic fie~n>t mutua muli pro sic fiet emutua muli' scil. soalpunt. Cf. proverbii exempta quae Otto p. 232 sq. a~tutit. 101, 15. Cf. Sp. 'Uber die Kritik' e. q. s. p. 6 (434). Varronis verba si sana sunt, Casinum etiam Varronis temporibus nomine quod est forum vetus appellabatur: in quo recordatio etymi prisci inesse videbatur Varroni. Quodsi Nissen 'Ital. Landesk.' II p. 677 dicit: 'die Erkldrung des Namens "Alter Markt" trifft sachlich zu' coll. Cat. d. agr. 135, veremur ne Varronis verba falso interpretatus sit. Idem cadit in Huelseni verba 'Realencycl.' s. Casinum (der Name soll nach Varro... sabinisch sein und forum vetus bedeuten'). Adde Schulze 1. s. s. p. 550. 101, 17. Idem significant Ellis 1. s. s. p. 362 sq. 102, 4 sq. Cum sequentibus pugnal tam audax A. Spengelii coniectura quam quod 'minus discedens a litteris' somniavit Antonibon. Becte Baehrens Varro de ling. lat. 18

Page  274 274 ADNOTATIONES tutatur o Publi Scipio; of. etiam Norden] MIus. Rhen. XLVTIII p. 535 adn.; Cichorius Herm. XLI (1906) p. 60. 63. 102, 10. ambegna prisca formna videtur fuisse (of. testim.); ambiegna ex abiegna voce usitatioro immutatum. 103, 8. nec sciunt Ellis 1. s. s. p. 360. 104, 3. de poetis etiam, hoe loco restitui iubet L. Mueller 'Q. Enn.' p. 27 adn. 1: at cf. ad 75, 13 (et Funaioli p. 213). 1047 6. in IIII ad Phaedonem quartum dialogum quominus referamus nequaquam, impedit Thrasylli aetas (of. Sp. praef. p. LXXIX), sod intellegi-,mus antiquiorem ordinem ilium seoutum esse: neque enim coasu mero haeo sio oonvenire videntur. Cf. Christ Arch. l1p. 620. 104, 7. De dioendi ratione of. Nordenl M~lus. Rhen. XL VTII p. 549. 104, 10 sq. Cf. Krumbiegel p. 20. 104, 16 sq. Cf. Sohwabe oNov. ann. a. 1872 p. 415, Otto s. loousta'. Ceterum et de hoxantetro imperfeoto somnia sunt et Luca bovis luoustam parions apud A. Sp. delet acumen sententiae. 104, 22. ideo [non] item Funaioli p. 106. idem del non Diels 'Elem.' p. 85, 1: quamquarn desideratur ante item quadripedes quod verbo maximam (quadripedem) respondeat. 105, 2. Luci Ksi ab Lucanis L-ucae> Canal. Cf. de bove luoa Buecheler XMs. Ithen. XL p. 149 sq. (Vois?Ivxj). 105, 6 sq. Cf. Vahlen Ilermae t. XXX p. 26. orationem haberet (del verba) Turn: ao videtur sane orationem interpretamentum iuxta verba in orationum abiisse: quod vero A. Sp. ad verba ox usu oommuni faceret potius quam haberet desideravit, of. ic. d. rep. VI 9 (multisque verbis nltro citroque habitis). 105, 8. Noti oorrigore legabantur: nam simili modo leguntur est 80, 13. De sententia cf. quac Vahen Enn.2 p. 108 adnotavit. 105, 12. Cf. Iliornmsen 'Staatsr.' III 1 p. 411. 106, 4. rite velatos Ellis 1. s. s. p. 363. tute velatos Gundermann. 106, 10. Cf. Vahien EnnA p. XXXIII; Schulze 1. s. s. p. 474 adn. 4. 107, 6 sq. a (pro et secluso a Sp) duellun Laohmann probante Vahleno2 p. 195, quod nullo modo suffloit. perduellis pro perduellum firmat L. Lange 'Kl. Sohriften' IT p. 366 adn. 107, 8. Cf. Gundel do stell. appell. et relig. B. (Beligionsgesoh. Vers. u. Vorarb.' III Gissae 1907) p. 83 (175) sqq. 107, 13. Cf. post Buechelerum Ufen. Lit.-Z.' a. 1874 p. 610 et lus. Rhen. XXX p. 446 Schulze I. s. s. p. 462,3 (et 18,2). - Cf. post Turn L. Schwabe Fbecheiseni Annal. CI (a. 1870) p. 350sq. quaeque in eandem sententiam protulit Baehrens ad Catullum et Gundel 1. s. s. p. 9 (101). Contra alterum vesper, id est quem dicunt Graeci dtartiE',otov Birt ulus. Ihen. LIX (a. 1904) p. 408 sq. oollato Laohmanno 'Kl. Schr.' I p. 191 sq. (qui alterura vesper adest). Atque id est dudum Scaliger suaserat, quamquam id est iuxta quem Gracci dicunt offendit, noo suspicione oaret &SEoz,19ov, quod minimo

Page  275 ADNOTATIONES 275 probaverat Lachmann, sed damnaverat (6dt'oarQov cum nvulg. suadens coil. h15~,ipov). Quod idem 5ldntov Irahit ad 'IEesperum eoum' quem flnxit, monemus semper eoum opponi Hespero. Sane vesper neutrum iam Lachimann colt. IX 73 stabiliverat repugnante Gundelio, ac ne nimium tribuas Catulliano vesper adest longe aliter adest vesper dicit Silius 11 325. Sed ne id quidern quod contulit Friedrich ad Catullum, alter sol pro luna (Ammi an. X VIII 8), insolentiam dicendi quae est in alterum vesper _pro eoo satis excusat. Ad alterum cf. V 179 aiterum munus. 108, 14. diducunt Baehrens in Fleckeiseni Annal. CXXXV (a. 1887) p. 68: at cf. Serv. in Buc. VI 5 (translatio a lana quae deducitur in tenuitatem). 108, 16. Cf. Neukirch de tog. fab. p. 62. 71. 108, 17. Kc>asta (partic) Buecheler post Huschkium 'Os7c. u. Sabin. Sprachd.' p. 394. 109, 2. Cf. Krumbiegei p. 18. 110, 3. Haec eadem (scil. dividia) est in Corollaria Naevi Vahlen Enn.2 praef. p. XXX VI duro dicendi genere. hoc eodem <usu>st in C. Naevius Bibbeck (praeeunte hoc eodem est in C. Naevius usus Sp). 110, 17. Cf. Norden. lus. lhen. XLVIII p. 534 (qui hoc fragmentum didascalicis inserit) et ]aas in Woeliflini Arch. XII p. 531. 110, 20. Cf. Skutsch 'Berl. Phil. Wochenschr.' a. 1895 p. 269 (scripipedae male Lindsay 'the ancient editions of PC.' p. 2). 111, 9. conciliatrices Goetz Woeliflini Arch.. Ip. 339 duce Loewio, etsi haud facile dicas quomodo inde consupplicatrices oriri potuerit. - Cf. Marx ]Jus. ihen. XLI p. 551 sq. 111, 16. circum (xiQxov) defendit Ellis 1. s. s. p. 363. 112, 5. Cf. Lindsay 'the ancient editions of PC.' p. 3 (qui Buecheleri tritum est Naevii probat); freto inest Naevii Canal, cui praeferas quod Kin> freto est Naevii. Nam quod Bitschelius Parerg. p. 130 praefracte negavit talem titulum ferri posse, fortasse redarguitur Philemonis 'Euripo', etsi cuiter explicare student lMfeinekius et Kockius varia incertaque ratione. 112, 18. Cf. Vahlen Opusc. acad. I p. 114. 414. et finn.2 p. 156; Buecheler apud Skutschiurnul Mius. Ihen. LXI p. 609: quos nuperrime imppugnat suamque denuo sententiam defendit Vahien Herm. XLITII (a. 1908) p. 514 sqq. 113, 10. Lachmannum sequitur Vahien Herm. t. XXVI p. 164. 113, 12. Cf. Krumbiegel p. 84. aliquod Vahlen Opuse. acad. I.p. 11195 sq. et Enn.2 praef. p. XXXVI cum multis finniano versui addit: quod dissuadet locorum parallelorum (VI 6 et 81) ratio. Meram dittographiam esse et spectare ad VII quod suspicatur Heracus 'Philol. Wochenschr.' a. 1904.p. 1170, qui Spengelii errorem notat una cum Hertkii Hosiique apud Gelliufm II 21, 10. 113, 14. Ieliquimus codicis scripturam quamvis suspect am. quase Lachmann in Lucr. 11 291, item Vahien praeff Enn.2 p. XXXVI; olim. 18 *

Page  276 276 AD NOTATIONE S delebat ASp., quem secutus est Krurnbiegel p. 16. - Cf. Gundel 1. s. s. p. 14 (106) sqq. 114, 1. Cf. ad 60, 8. 114, 10. de eo pro ab eo Warnecke Herm. XLII (a. 1907) p. 157, vix recte, cum minime sic explicetur quod sequitur et ideo... prodire et procedere. - Si scribimus <proversus homo> dicitur ab eo (soil. Plauto: cf. mox dixit), omnia recte so habent, quae scriptutra insuper commendatur v. 13. 114, 20. in versu etian Vahlen Enn.2 Add. p. 305 coil. 151, 8 (idem paulo post Graecis pro in Graecia proponit p. 127: cf. 116, 1). 115, 8. Cf. Beryk eBeitr.' p. 94 adn. 115, 14. De latine pro almts Canal, de Accius cogitat Vahlen Enn. ad ann. I LIX et praef. p. XXXII sq. 116, 1. <h>in<c> Graeci[a] Iibbeok Mius. Rhen. XLI p. 625 adn.: of. 114, 22. 116, 3. vinum in Hispania bacca] ad Bacchum pertinere haec verba immerito visa sunt et videntur. Cf. Zwicker do vocabulis in rebus galliois sive transpadanis. apud Verg. p. 46, Walde 'Etymol. Wdirterb.' s. v. 116, 7..Etsi quod propius aberat coilato Servio (of. testir) alcyonia restituirnus, tarnen Varronem, aloedonia scripsisse baud improbabile ducimnus cum propter Plauti locun (Poen. 356) turn propter verba praecedentia nostri aloedo. Simiiiter enim, in Plauti loco AB alcyo exhibent, oum solus Priscianus cum Frontone aleedo servaverit. ]Iox v. 10 oorr. 690 pro 647. 117, 2. ywttwdia perperam Sp. negleotis verbis ut quidam seribunt, quod vulgarem apud Latinos forrarn comoediam. spectat. 117, 3 sq. come conde Bucoheler coeme conde intellegi vult; an fuit prome conde? 117, 4. in proximo libro (pro quo in proximis libris Sp. et Wilrnanns, ourn in proxiro neque retractaturn sit neque locus sit retractando) fortasse spectat ad proximrurn post libros de 1. 1. opuscoulur (of. supra de poematis). 117, 7. ob tenue pro optineo. Canal. 117, 11. de~me>nsum Canal, de<pe>nsum Uroth, deus mittat Leo dubitanter; at traditum densum sanum esse potest: nam quidni illud nesoio quid densum fuisse potest? quidni ab initio versui deesse aut syllaba aut dipodia? 117, 17. hahae pro hehae A. Sp. ex coroedia verba, dempta, esse ratus assentiente Bichtero Studernundi Stud. Ip. 534 sq.: quamquam consuetudinemi Plauti et Terentii in tali voce ad Ennium transferendarn non putamus, recteque monuit Bibbeck cornoedia Ennii usum non esse Varronemn. 117, 18 sq. Cf. Richter 1. s. s. p. 509. 118, 13. Cf. Il. I 106 (oum IValthero [folkiehn, 'Horner in der rin. P.', Lips. 1900 p. 87 post Lachm. in Lucr. p. 218). 118, 18 sqq. Interpretatus est Norden Mus. Rhen. XLVIIIp. 534sq.; of. Dieterich, Pulcinella, (Lips. a. 1897) p. 94 adn.

Page  277 ADNOTATIONES 2'77 119, 3. Cf. Georgius d'Arnaud, Var. Coniect. II c. XVI (ubi 'ingeniose hunc locum restituit' teste Bootio). 119, 6. Cf. Ieidrich 1. s. s. p. 54. 119, 9. initio pro unde it Boot 1. s. s. p. 411. 119, 14. Cf. Ellis 1. s. s. p. 363 (aliter Ribbeck Jilus. Rhen. XLI p. 6,26). 119, 16 sq. Gf. Schoell ad Cist. v. 6. 8 sqq.; Lindsay 'the ancient editions of PI.' p. 6. 119, 19. stare Ket fossari> Bergk Opuse. I p. 575 probante Vahleno Enn.2 p. 105 (fossare v, fossari Columna pro stare), stare Ket fodicari> A. 8p.: at cf. testim. 120, 1. In facimus <muss>et acquievjit Valiln2 p. 200. fac ne ausset Goetz Quaest. Varr. p VIII. 121, 2. quiritatum L. Miueller ad Lucil. inc. 116, vix recte, non tam quia hinnitum atque equitatum ea ratione iungi potuerint quae placuit ]iarxio in comm. quam quia pergere potuit poeta velut clangorem audivi. 121, 7. eiusdem ab irundine*Sca altque similiter alii refragante Sp. praef. p. XLIX. Cf. lferaeus in Woelfil. Arch. XIV p. 62, qui glossam fritarentum vox merulae aliaque vocis vestigia cum fritinnio coniungit: quo certius duce Stowassoro Stud. Vindob. VII (a. 1885) p. 38 (Suei a <cicada it>a frendit e frunde et fritinnit suaviter) lenissima mutatione corrigimus frendi ec frunde et fritinni: nam merulam et frendere et fritinnire nemo nescit testanturque 'voces animantium' (cf. testim.); quo facto deest - - - septenario trochaico a Sueio in 'pullis' adhibito (velut Kmerula ut solitast>, ita frendi ec frunde et fritinni suaviter). 121, 9. Cf. Buecheler Mus. Bhen. XXIX _p. 197, qui de Aesopo tragico actore cogitat. DB Iuventio nullo modo cogitari potest, de Suei nomine quod solurn litteris accommodatum, est, Bibbeckii dubitationem sustulit Sp. praef. p. XLIX: ipsa vero verba quoad intellegi possunt etsi paucissimis quae novimus do Suei poematis non conve'niunt, tamen facile carmini eius aliunde ignoto tribui possunt. 121, 12. Mamilius olim multi tutati sunt: at cf. quae Keil in r. rust. II 3 (p. 155) et Bremer Ip. 25 adnotaverunt. Ceterum comma post scribit delenduvi. 122, 2 sqq. De interpretatione huius loci iureconsulti desudaverunt; conferendi sunt practer antiquiores Puntschart (Moderne l'heorien des Privatrechts' p. 43), litteis (Zschr. d. Say. Stift.' XXII a. 1901 p. 101 sqq), Bek-ker, Lone], lMommsen (ibid. XX-III a. 1902 p. 23 et 84 sqq. et 348), Schlossmann (Altrdm. Schuldrecht' a. 1904 p. 26. 29. 39 sq., al), Kueboer 'Wochenschr. f. kl. Phil.' a. 1904 p. 179 sqq.: contra quem denuo Schlossmann disputavit 'INexum' a. 1904 p. 22- 44, Kleineidam (Personalexec.' p. 92sqq.), Pflueger ('Nexum und ]Mancip.' a. 1908), denique P. Kretschmar Zschr. d. Say. Stift.' a. 1909 p. 227 sqq., ut alios mittamus: quibus disputationibus eo adducti sumus, ut paucissima tantum mutaremus. -

Page  278 278 ADNOTATIONES fiant ut obligentur tutatur Schlossmann coll. Ter. Ileautont. 689, ubi fiat A. Sp. ut obligentur Kpersonae> PRntschart 1. s. s. inter alia supplementa. - praeterquam quod> Turn assentiente Lenel 1. s. s. p. 94. praeter quom cum Huschkio (Nex. a. 1846 p. 32 sqq.) etiam lifoimnsen 1. s. s. p. 349 et Kuebler ibid. XXV p. 266 et Pflueger, qui etiam obligetur et aes probant. - idem cum GHl (pro id aes; scil. Mucius) Schlossmann. - dabat (eum Turnebo) vel neetebat post debebat inserit Sehiossmann. <a nectendo> ut ab aere Schlossmann 1. s. s. Ceterum cf. post II. Grummerum 'd. rum. Gutsbetrieb' (KIio Beih. V 1906) Hutebler 'Wochenschr. f. hi. Phil.' 1906 p. 911. 122, 3. de<n>tur et in apparatu det seribendum fuit: sic enim F habet. 122, 7. Cf. Jommsen eBidm. Forsch.' Ilp. 24 4. 122, 11. non est cum Sp. Lindsay 'the ancient ed. of P1.' p. 3 (idemque Claudium elicuum legisse censet). At neque est neque sit _pro sunt sufficere videtur, praesertim cum verba quae sequuntur ut turbida... liquida flant demonstrent Varronem antea de translata verbi signifleatione cogitasse. 122, 15. Cf. Buecheler Fleckeiseni Annal. a. 1869 p. 488. 536. 122, 18 sq. Cf. Buecheler ulius. Rhen. XXVII p. 475 et Leo 'Plaut. Forsch.' p. 83 adn.; Laeti Kenin>vero servans etiam in ed. III Bibbecoiufs post Aesiona poetae verba exeidisse statuit, non recte. 122, 20. De Vitula cf. Preiler 'Rem. Myth.' p. 359 adn. 3 ed. I. - Mire Ribbeclo caperrata Kille> fronte. 123, 1. persibus a perite etsi cum omnibus toleravimus, tamen sanum esse negamus: nam neque ipsa originatio vel Varroni satisfacere potuit (praesertim cum simplex sibus vix ignoraret negiegeretve) neque iam recte app'iicantur itaque sub hoc glossema callide subseribunt; an fuit a per et <Sisypho>? 123, 7 sq. confictant a conficto feri nnequit nulloque mnodo convenit cum interpretamento convenire, a quo proficiscendum videtur., ne cum Bibbecloio et A. Sp. omnia permutemus (cf. [TG. confore convenire et Don. in Andr. 11, 140. Ad. V 8, 23). - pallucidum Klussmanni Bibbeckio piacere potuisse miramur; sane neque praelucidnm neque dilucidum glossae satisfacit. Goetzio simpiex lucidum subesse videbatur (paicidum, lucidur); Schoeilio potius pecu lucidum (cf. [G. s. lucidum [praeclarum] et supra ~ 14 'signun candens' in pecore cum testim., unde pateat non recte illustre delere voluisse Sp., cum respondeat callide, suavis aliisque interpretamentis); facile in Tarentilia commemorari potuisse illustres 'oves Tarentinas' (cf. Varro r. rust. II2, 18. Colum. VII 2. Plin. VIII 190 sq. Plaut. Truc. 649. l1or. c. II 6, 10 c. schol. Verg. Georg. IV 355 c. schol). 123, 11. Cf. [TG. s. sera, EL. I 553, 10 (sarra ioXX16g; v. fI'oelfflini Arch. V 467). 123, 15. producendum [sic apogr. quaedam apud Antonibonum] def. Boot I. s. s. coil. Hor. A. P. 59 (adde dpi. 11 2, 119); cf. Birt 'Buchw.' p. 149. 125, 8. huiusce Knmodi> Sp. probante M]ue in Fest. p. XLIV: ef. p. 129, 21; 156, 11; 178, 16.

Page  279 ADNOTATIONES 279 125, 11. et quod Kid) Boot 1. s. s. p. 411. 126, 6. Quam dedimus distinctionem, usque ad Sp. tralaticia erat: quanm si mutaveris cum illo (simile est. quod propagatum), nihil lucraberis: immo aut haec quo pertinet propagatum sententia item imperfecta est ut mutilata ea quae sequitur aut distinguendum cum Mue. 126, 19. Cf. Reitzenstein p. 82, 1. 126, 29. putantur Ellis 1. s. s. p. 363. 127, 4. esset futurum (vel essent futurei: of. p. LXXXVIII) quo Sp.; sed futurae quo ferri posse videtur pro in quas (cf. 125, 8) neque melius e quo scribas (sic Ellis 1. s. s. p. 363). 127, 10. scopae scopa~rum), quod exspectat Reitzenstein p. 26, 4, non est cur ponamus: in tali voce singularis potest ex plurali declinari, ut plerumque pluralis ex singulari. 127, 12. Pro in quas (in queis v) Sp. reposuit in quo 'ex ~ 21': ubi tamen in qua sit legitur, detortum, ni fallimur, ex in quas sit: cui non repugnat quod 125, 8 legitur quo, h. e. in quas. 127, 15. legis post Mue defendit Antonibon. 128, 2. servili opus scripsimus, ubi servili opust Mue, solum opust Sciop. At de forma opust Varroniana est cur etiam post A. Muellerum p. 72 dubitemus idque eo magis, quod p et pus et post esse potest, non item pust. De omissa copula of. de re rust. 11 2, 20 (quae opus ad medendum); v. Krumbiegel p. 8 sqq. 128, 11. siKc) A. Sp., non recte; (factum)st Sp. si(gnificatum est) Ellis 1. s. s. p. 363. De ellipsi duriuscula cogitabat Canal. Fortasse hoc mendum cohaeret cum ea quae sequitur lacuna. 128, 13. Temptavimus duorum generum (illius unde) declinationes oriantur partis orationis sunt duae: sed cf. ad 128, 11. 128, 14. Dion soil. academicus Alexandrinus, qui a. 698 u. c. Romam venit legatus (v. Sterk gramm. zetem. II p. 9 sq. et Schoemann 'Bedetheile' p. 13, 3 et Pauly- TVissowa s. v): cf. Cic. Acad. I 12; Ind. Acad. Hero. col. 35. 128, 16. Aristotelis mentionem fortasse non ad rhet. III 2 revocandam esse, sed ad librum VEQ t 'O qvc' g intercedente Stoici cuiusdam libro de diaectica existimat Usener 'Ber. d. bayer. Akad.' a. 1893 p. 637 adn. 129, 6. Cf. Reitzenstein p. 67. Terentio Sp. 129, 7. equile anonymus apud Aug probante Reitsensteinio (ex ~ 18: at of. X 28 s. f.). 129, 8. de quo def. post Muellerum Canal. - Cf. Reitzenstein p. 67. 129, 9. Coniunctioni aut respondere ova xo obaco verba quae a parte e. q. s. vix credes: probabilius est aut quaedam intercidisse aut male particulam ex antecedentibus esse repetitam. Lacunam maiorem esse et sic fere explendam Reitzenstein p. 67 adn. 3 censet: ab toto Kaut a parte. quae a toto, declinata sunt aut propter multitudinem aut propter exiguitatem. propter exiguitatem) ut ab homine e. q. s. (coll. Diog. Laert. VII 53). Quamquam quae apud Diog.

Page  280 280 ADNOTATIONES exstant (na c-Tvaxoyitav & 4V7FlF C av,, ý S 6 Tt'uv6) XCt KcoXg'Co, 0L 0 tCOv 6as cog Hv0Latog) quomodo ad categorias multitudinis et exiguitatis referantur non apparet nec subdistinctionem propter exiguitatem et propter mzultitudinem recte fieri concedimus. Immo si sana haec (propter nultitudinem) et quae secuntur (cf. adn. Sp), Varro ex discriminibus quac finint a toto duo diversac categoriae elegit et verba propter multitudiner adiecit quibus haec ab eis quae praocedunt differre notaret. 129, 11. et id dot i3liue cuon aliis. 129, 13. Pro manubria (of. VI 85 et Plant. Ant. 47 1) coniecerunt atiud atii; cf Reitzenstein p. 6 8 adn. 1. 129, 14. pruden~te>s Sp). probante ieitzensteinio p. 68 adn. 2. 129, 16. Cum Christio fecit Beitzenstein p. 68 ad-In. 3. - a pugilando Ieitzenstein. 129, 21. Ad eiusdem <modi>, pro quo equidem nonnulla apographa, of. adn. ad 125, 8. 129, 22. quinque Laeti plerisque probatum si verum est, discrepantia oritur ex sex casibus alt atis (quorum exempla sustutit Witmanns p1. 11, 1 omnnia, abtativum, cum Laeto afiisque JIue); post quinque JeitZvenstein p. 68 adn. 6 Ksextum nos addidimus) supplet: quo facto traicienda essent verba a quo vocetur ut ab ilercule in finem, enuntiati. At do sexto casu quamquam discrepantia futit inter Graecos et Latinos, 'controvcrsia' tamen non fuit. Sed fait apud grammaticos veteros controvorsia an nominativus casus sit (of. testimonia): unde profectus Schoellius dubitanter hac coniecit: sine coutroversia Ksunt obliqui, qui naseuntur a recto: unde rectus an sit casus> sant qui quae~rant. nos vero sex habemus, Graeci quinque>. 130, 2. Kalterum> aecessit d. g. Jeitzcnsteinn p. 68 adn. 7 dubitanter. Si quid addendum., pracstet accessit Kid> d. g. 130, 6. ante haec maiorem hiaturn esso censet Beitzonstein p. 69. 130, 18 Corr. declinatio[nibus] pro dealinatio[nibus]. 130,- 23 sq. quod sibi vel quod [ibi] Beryk Opuso. I p. 392 adn. [quod] ubi Boot 1. s. s. p. 411. 130, 28. Errori ipsins Varronis potins quam librariorum Artemidori tributit Roitzenstein p. 27 adn. 1, vix rdcte: of. quao de tibrariis ipse Varro dicit 138, 6 (de hoc genere parcius tetigi, quod librarios haec spinosiora indiligentius elaturos putavi). 132, 1. Terbnm atiquod velut reddat intercidisse videbatur Spengetio: at multo rectins et cum efficiat traiecit Boot 1. s. s. p. 411, cum efficiat no durinscota quidem constructiono bis intetlegi possit. 132, 3. Cf. Beitzenstein p. 62 adn. 2. 132, 16 sqq. Similiter ut ~ 12 (cf. etamn X 1) ser-vato quod et sequarur sic distinguere possis: in aedificiis quod non videmus - equile, quod tamen - sequamur (itaque - facimus): quare cum e. q. s. 133, 1. Cf. Reitzen stein p. 54 adn. 2.

Page  281 ADNOTATIONES 281 133, 10 sq. Cf. idem p. 54 adn. 1. - grabattis scripturam noluimus cum v obscurare; cf. praeter ea exempla quae adnotavit Marx ad Lucil. v. 251 TG. s. v. 134, 9. Quem ad h. v. adscripsimus locum Charisii, Mue cum coque Canal ad lacunam post ~ 48 libri noni statuendam adhibent, nimis incerta ratione. Nam neque de ipsa lacuna constat neque Charisii verba ex illa, si forte fuit, derivanda esse demonstrari potest, quae ne ad ipsos quidem libros de 1. 1. certo indicio referuntur, poterant vero liberiore modo vel ex priore illo loco hauriri. 134, 10. De Athenaeitae cogitat Sp.: qui debuit Athenitae secundum Dittenbergerum Herm. XLI (1906) p. 189, 1. 134, 12 sq. Non recte ]Jue (itemque Sp) sect ab solvendo cum Aug ab luo [ab]luam scribens: nam ab solvendo (luo luam) respondet Saturni (Lua Luam): cf. 61, 14 ibique adnotatata. 134, 13. nomina et virilia ne scribamus, multitudinis genetivus additus prohibere videtur. 134, 17. Cf. Plauti ed. min. I p. X VIII ad testim. VIII, ubi significavimus non opus esse h. 1. coniecturis, quales viri docti haud paucas proposuerunt, cum Varro obiter adumbret rei aliis locis plenius enarratam, Plauti nomen clarissimunm confusum esse cum 1W Plautio poeta obscuriore (huius Plauti etiam Marci est qui est Plautius). 135, 6. Breviloquentia male scripsit Varro contrahens velut ut album Kut dicamus> esse Aethiopa non satis est vel fortasse male vertens Obg (qo' vb Xsvv elvna AI'O'oA oz ' C cw v 0 x rb t'7etv d vrc Xevxot4 135, 14. ut qua>cm analogiam dicere non possint, sequi debeamus Canal. 135, 16. an quod ea h. e. an id quod ea vox, ut recte explicuit A. Sp. 136, 3 sq. Mira ratione Beitzenstein p. 48, 2 ex his verbis testimonium de graecae fabulae titulo "'Ogotot efficere voluit; cf. ad p. 175, 8. 136, 8. sumi ne propter antecedens sumi et coll. spectari ~ 39, 42 in suspicionem voces, of. Cio. Top. ~ 43 (alterum similitudinis genus conlatione sumitur). 136, 13 sq. Cf. post Mue Schoemann 'Redetheile' p. 12 sqq., Wilmanns p. 115, Steinthal V2 p. 297 sq. et II p. 219 sq., Reitzenstein p. 48 sq. 136, 16. Dicendum fuisse saltem Kaliter> has vocant quidam monet Schoemann p. 13 sq. 136, 17 sq. appellandi ut homo et Nestor, dicendi ut scribo et lego, adminiculandi, ut doote et commode, iungendi, ut scribens et legens Zippmann progr. a. 1869 (Schneidemuehl) p. X. 136, 18. Ad que Ket ve> of. verba Martiani Capellae III 272, quae ad Varronem revocavit Schoell de acc. 1. 1. p. 7. 61 (= fragm. 86). 136, 23. utei feineitum Sp. praef. p. LII adn. (melius ut feinitum: narn etiam 137, 20 erunt qui infeiniteis scribere malint).

Page  282 282 ADNOTATIONES 137, 6. De corvus corva cogitat coil. IX 55 sq. Sp. At of. nernus lepus X 8: nemus olus X 50 multasque variationes eius modi, velut p. 137, 11, ubi scalae pro salinae Sp. (of. testim.). Ibidem quod et baluea dolebat A. Sp. spreto balnea<e>, item refuttatur tam testimoniis quam conoxu orationis. 139, 14. a cantando non eantator Popma, a eantitando cantitator Knon est> SP. (Knon est> a c. c. Canal): at cf. testimonia. 140, 22. aurifodinas omissum esse putabat Stephamts, aerifodinas Canal (sic et Kubi fodiatur, aerifodinas, ubi> fodiatur argentum). 141, 1. De dicarn cum Sp. cogitat Canal. 141, 12 (et 14). Ad Poenicum of. Lobeck paralip. p. 304 (== progr. a. 1835). 141, 13 sq. Cf. Holder Altloelt. prachsoh.' I p. 75. 141, 16. Cf. Reitzenstein p. 45: qui quod inter alia deleto eas pro nominari corr. non in~clin>ari, ferri non potest propter Graecas; in apparatu scribendum est pro non iriclinare potius non inclinari vol inclinare. 142, 2. monteis fonteis Jeitzenstein p. 52 adn. 3 coil. fraym. 20 WVý 142, 11 sqq. Quod vulgo s~ci>urus - s~ci>uro -- s~ci>ure correxerunt cum Aug, nequaquam, verisimile est, praesertim cum Varro latinum nomen potius positurus fuerit: sod omnino surus (of. X 73 ibique testim) fern potest iuxta animalia. 143, 5. Cf. ]Jommsen 'Staatsreht' -I 1 p. 257, 5. 143, 10. Cf. Sp. praef. p LIII adn., Boitzenstein p. 50. 143, 13. Catiniorum gentem fuisso testantur loci in encyol. roali et apud Gail. Schulze 1. s. s. p. 76. 162 adn. 3 allati: qui quamquam recontioris sunt aetatis, tamen efficiunt, ut mutatione abstineamas. 143, 15 sq. nutare Lachmann de vers. sot. 4 (=== 'l. Sohr.' 11 68) coil. IX 76 (adde Cio. d. nat. door. I 120): at of. IX 71 s. f., X 16. Etsi vero notare = natare fuit ut vocare = vacare (of. post alios Groeber in Woelffl. Arch. IV p. 135), tamon hoc loco librariam non ex Italorum vol Franoogallobra ratione pronuntiasso, sod notius notandi verbum intulisso probabilo est. N- on sine ratione Varro strues non per totam ~ afferre videtur: scilicet plurali caret haoc vox ('abi struices adhibetur). 143, 19. pro quibus Canal cum aliis: sod recte monuisse vidotur A. Sp. pro ex insequentibus (pro Jovis) praecepisse librarium. 143, 20. Iovs... boys Canal et Sp. post -Lachmannum 1. s. s. colt. IX 79 (qui etiam struus servat [id est strfs]), nisi praostat pro joI3g bos colt. V 96 (at Jovis ex Ennio [ann. 63 V.2] servavit). 144, 7. peium non recte seolasit feitzenstein p. 47 cum sequatur caesior forma eadem ratione facta; of. infra optum optius. 144, 14. trisyllaba (Kalia quadrisyllaba alia> trisyllaba Sp. duce Sciop, cam A. Sp. falso ad erior trahat trisyllaba) recte se habet spectatqae ad macrior: nam,hoc anonalon, cam tenerior respondoat ad tenerriiuus, macernimus; of. 145, 2.

Page  283 ADNOTATIONES28 283 144, 15 sq. pauper~is>simus pauper~is>sima et frug[aflissimus frug[aflissima Spalding ad Quintil. I 6, 17, melius certe quam Sp., qui de frug<al>us frug<al>a traiecto doctus docta _post doctissimus doctissima cogitavit; nisi _praestat diceremus frugus et fruga <frugissimus frugissima, non frugi> frugalissimus frugalissima. 145, 16. KRomula, non Roma, item> suppi Stephanus. - Perpenni filia, non Perpennae del Canal (et post esse addens, ubi KRomula et> SP.). Perpenna enim, mulieris nomen ]Jue. 145, 18. Ad Arbernus (Arvernus - Arverna Miue) cf. Gnui. Schuize 'Z. Gesch. d. lat. Eligenmn' p. 128 (ubi huius loci immemor fuit). 145, 20. Abusus est hoc loco Beitoenstein p. 53, quamquam fatendum 'mirum esse quod Perpenna, L. Aelius, Q. llucius, yini dudurn mortui, com-~ mernorentur: quod quomodo explicari possit Goetzius exposuit 'Zur TWirdigung' e. q. s. p. 21. 145, 27. proportionem. ratione[rn] et Canal duce Scioppio. 146, 1. orti publicis scilicet servis [de scilicet ex orti del effecto cf. Sp..praef. _p. LXVII et X 44] Romani qui manumissi Ksunt> Mommsen 'Staatsrecht' 11 _p. 321 adn. 7, qui improbat Iluebneri sententiam Ephem. epigr. II _p. 91: sed cf. Guil. Schulze 1. s. s. p. 368. 524. 528 (qui de Roman~i>us vcogitat et h. 1. et apud Liv. IV 61, 10). 146, 3. Cf. Guil. Schulze I. s. s. p. 530 aliisque locis (ad Maecenas _p. 185. 529, ad Carrinas p. 76. 146. 530; Lesas non comnmemorat ad Lesius p. 288 adn. 2 neque Yrbinas ad Vrbinius sim. _p. 381): unde profligantur et aliorum et Canalis Spengqeliique de nominibus dubitationes (add. testim.). 146, 4. Urbinus (tit vulgo corrigunt) neque exstat neque recte ab Urbinum derivatur, cum Urbin~i>us tam inveniatur quamn congruat ount eis quae 'pexus ille pinguisque doctor' supra, p. 145, 21 sq. postulabat, scili*cet unum quemque civem ab loco in -ius dicendum esse (undo suppleas ad nostrorum nominum <similitudinem Lesius [of. Guil. Schulze 1. s. s. -p. 288] Ufenius 4Darrinius Maccenius>). 146, 5 sqq. De lacuna s. f. libri cf. etiamRn eitzenstein p. 50. Praeterea 'non improbabile est quaedam huc revocanda esse ex JMlart. Cap. III1325 (of. Quintil. I 6, 17 sq. 21 sq): sod certius quis definiat? 147, I sqq. Cf. Boot 1. s. s. p. 411 (qui recte etiam ante in quo gravius distinxit). - Ksex libros> iveqi &va~co alb~: his libris contra Ald, rrs91 a&VwýLaxtcg III (vel IU) libros, contra Sp.: of. Wilmanns p. 15 adn. HIIT ex Diog. L. VII 192 firmans. Adde Vahienum Opusc. acad. II p. 334 sq., qui Aldi his libris vindicat, nisi quod iis potius vol jeis recte praefert. 147, 7. verbis sodl. Sp., vocabulis Wilmanns I. s. s. 147, 9. quorundam. Ald oum aliis, hand male: of. _p. 149, 32. - inclinatione Kno>s C. F. TV. MJueller. Coterum cf. Beitoenstein p. 55,,2. 148, 10 sq. an usus ad suis v. 7 pertinere ratus del Sp. 148, 15. Cf. Reitzenstein p. 61 adn.

Page  284 284 ADNOTATIONES 148, 23. oportere <e>t redigere Sp. itemque Beiter p. 41 sqq., qui praeterea inde omnibus dici cum Muie ciciens non minus dubia quam ille rettione locum, supplet. At quod 'quomodo h. 1. star-e possint' illa verba non inteilegiinus, certe non magis intellegimius quomodo ab interpolatore sic addi potuerint: immo corrigenda esse verba, non exstirpanda pr-aeter v. 7sqq. etiam loci paralleli 173, 11 sqq. 189, 25 sqq. docent: unde temptavimus locum lacunosuin exempli causa refingere. 149, 4. Ket> similitudinem Sp. Philol. X1711p. 295 (similitudinem M) mox non delens ante sit futurum cum Stephano (qui tamen si <non> sequatur volebat, ubi <non> sine ex Uf recepto hoc pro non Boot p. 412: at of. Vt11133). 149, 7. qua oportet ducem sequitur ea~m sequitur> n. s. r. Boot 1. s. s. (ea<m sequitur> ]Jue, <sequitur> ea m> Sp.', uti~tur>, eam> Sp.2). VidetuCr ea dittographia esse sequentis ra syltabae, nisi potius cx v. 10 error repetendus. 149, 17 sq. Do ratione indicativi (est, scil. receptum) et coniunctivi (dicatur: ubi dicitur Soiop) of. Krumbiegel p. 49 adn. llox quod v. 18, nisi quoad reposueris cum Krumbiegelio p. 91, pro quoad dicitur. 149, 21. C~f. Keil in r. rust. 1I 9, 4 p. 201, 149, 25. detuperandus quomodo, ex uituperandns oriri potuerit aegre dices; an librarius aberraverat post cum ad eorun depravata? 149, 29. <si> pictores et [sic] alii Bergk Opuso. -i1 p. 756 itemque, sed si~c] alii, Boot I. s. s., ubi <Ut> pictores I.. Schulz in Iahn. Ann. a. 1829 IIIp. 72. 149, 30. Dioreos [4t(cOrqi 4LtC'9coS] Georges Eleckeiseni Annal. 135 (a. 1887) p. 768. - De nominibus cf. Mlichaelis 'Arch. Zeit.' XX p. 279 et 0. Bossbach in encycl. reali s. v. Arimmas et Diores. 149, 31. Cf. Beitkenstein p. 56 adn. 149, 34. <a>nsi post Canalem (fere improbantem quod coniecerat) Boot 1. S. S. 150, 7. mittimus ne desideres cum Sp., of. Heidrich p. 40. 150, 20 sq. Cf. Beitzenstein p. 55 adn. 3 (Gesok. d. gr. Etym.' p. 384). 2 150, 30. Inter sequem et nisi cui deleta esse in eo quoque per errorei testatur A. Sp. 151, 4. indicium cur mutaverii A. Sp., nos fugit, siquidem epretium indicii' intellegi posse testantur lexica (adde TG. s. v. indicium et indiciuum). 151, 6 sq. Cf. Beitzenstein p. 63 sq. (Nor. A. P. 4 8- 72). 151, 10. possessorem quod 'manufesto corruptum' habuit Mine (proavorum Eyssenhardt WBiYm. u. Roman.' p. 46) addidisse videtur I arro, ut opponeretur inendicis pannosisque qui ad nova vestimenta traduci nequeunt p9ropteregestatem. Etsi totum enuntiatum. fatendum, est non prorsus recte procedere, cum amor assuetudinis retineat, non traducat. 151, 29. solistitium formam quamvis exemplis non destitutam (cf.L.Sommer de prosthesi et apheteresi p. 14) non audeinus Varroni adscribere. 152, 10. Cf. Beitzenstein p. 60 adn.

Page  285 ADNOTATIONES 285 152, 12. alii motus Canal. 152, 13. Cf. Reitzenstein Hermae t. XX p. 5,27 et 1. s. s. p. 53 adn. et 60 adn. 152, 22. aqua Kaut in terra)>? Canal. 152, 26sq. quod quodcumque ex asino Canal. 153, 1. non a Scioppio del def. Canal. 153, 2. utraque (sine ea) Canal. 153, 7. quoniam loquimur voce orationem del qua Sp., Mue, alii: at cf. GL. IV 47, 5 (vox articulata est qua homines locuntur), al. Praeterea neque ex hac scriptura neque ex aliis (qua 1. v. oratio est Sp., alii) intellegimus quod sequitur necesse est. Qua re cum vix sufficialt coll. GL. I 420, 11. II 5, 6sq.: Kostendimus) vel (exponimus) [o]rationem, coll. GL. I 300, 4-13 tale quid supplemus: <rationem exprimimus ac ceteris separatos animalibus homines nos esse demonstramus sola) oratione. 153, 10. sint Mue p. 305, Canal (sunt Sp.) 153, 12. alia finita, alia Kinfinita, alia) neutra, sic esse Groth, fortasse recte. 153, 21 sq. In collocatione verborum (sic in aliis discriminibus) Sp. immerito offendisse recte exponit Reiter p. 113. 153, 27. plus minus Grothii sententiae minus convenire videtur multoque minus pulli, quod ex G recepit Mue; ac ne puri quidem, quod Scioppii est, quadrare putamus: nam quidquid latet, id ad sequentia potius (minus trita) quam ad antecedentia (ex pelago sermonis) pertinere videatur. Unde ne (po)puli quidem (Cana