Pinagdaanang buhay ni Florante at Laura sa kahariang Albania: kinuha sa madlang "cuadro historico" o pinturang kinalalarawanan ng mga pangyayari nang unang panahon sa imperio ng Gresia
Balagtas, Francisco, 1788-1862., Gener, E. Teodoro.

Page  [unnumbered] FV) RANE GRAD F. BALTAZAR i PL AT. 6058.9 9 i B19 A 1933 R BUHR ' ' ALSANIA | K Kinuha sa madlang"cua-! dro Historico" o Pintu- i / rang Kinalalarawan sa /I inmga nangyari ng unangT * panahon sa Imperio ng | 6recia. t: - r HALAGA-P.30 | t1 J - '-, y - * {lu i. a ittat S n^' 'ol a Luna J. I, Matn}il. a

Page  [unnumbered] <As) C) L C>I,I 11.1 r

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered]

Page  1 PINAGDAANANG BUHAY NI Sa Kahariang Albania Kinuha sa maxilang "Cua-dro Historico" o Pinturang kinalaclarazuwana ng mga pang yayari mang unxvmg panahon sa Imperio ng Gresia At sinulat ng icinikilalang Dakilang Ama ng Tulang Tagalog ma si &Francisco Baltazcir Sadyang isinaayas alinsunod sa ka-salukuyang pagsulat sa mga salitctng Tag~ilog. Sa tulong ni TEODoRo E. GENER LIMBAGAN NINA.351 JUAN LUNA, BINONDO, MAYNILA A 1933

Page  2 I

Page  3 Kung pagsaulan kong basahin sa. isip ang nangakaraang araw ng pag-ibig, 4may mahahagilap kayang natiti~tik liban na kay Selyang namugad sa dibdib?. Yaong Selyang laging pinangangani'bang baka makalimot sa, pag-iibigan,' ang ikinalubog firing kapalaran sa lubhang malalim na karalitaan. L.Makaligtaan ko kayang di basahin, nagdaang panahon ng suyuan namin, kaniyang pagsintang ginugol. sa, a-kin at pinuhunan kong pagod at hilahil? Lumipas ang araw na, lubhang matamis at walang natira kundi ang pag-i'big, tapat na pagsuyo lalagi sa dibdib hanggaiig sa libingan bangkay ko'y maidlip. Ngayong namamanglaw sa pangungulila ang ginagawa kong. pang-aliw sa dusa, nagdaang panaho'y inaalaala sa iyong larawa,'y ninitang ginhawa. Sa larawang guhit ng sa sintang pinsel kusang inilimbag sapsot panimdi'm nag-iisang sanglang naiwan sa akin at drl mananakaw magpahanggang libig.'

Page  4 -4 - Ang kaluluwa ko'y lagling dumadalaw sa lansanga 't nayong i'yong niyapakan, sa ilogy Beata't Hilom na mababaw yariiig aking puso'y laging lumiligaw. Di mamakailang mupo ang panimdim sa puno ng manggang naraanan,,, natin,, sa nagbiting bungang ibig mong pita-sin ang ulilang sinta'y aking inaaliw. Ang katauhan ko'y kusang nagtatalik sa buntong-hininga, nanig ikaw'y may sakit, iiimutok ko noo 'y inaarin,-g langit, Pairaiso naman. ang may tulong silid. Liniligawan ko ang iyong larawan,r-a Mak-ating ilogy na ki.nalalagyan, binabakas ko rin sa masayang, duungan, yapak ng paa imo sa, batong tuntungan. Nagbabalik mandi 't parang hinahauap dito ang panaho-lg masayang lumipas, nPa kun'g maliligo 'y sa tubig aagap nang hindi abutin ng. tabsin sa. dagat. Parang naririnig ang lagi mong wikang tcttlonzg araw na dil uacjtatapictv tama, at sinasagot ko ng,sabing miay tuwa.sa isa katao'y mararni angy handa. Ano pa, nga't wal-ang di nasi'siyasat angpagiisp ko sa tuwang lumipas, sa kagugunita luha'y lalagasla's sabay ang taghoy kong "ioh nasawing palad!" ~,Nasaan. si Selyang ligaya, ng dibdib, ang suyuan niami'y bakit di lumawig? jZna~han ang panahong isa niyang titig ang siyang buhay k.-o, kaluluwa't Iangit?

Page  5 - 5 - LBakit baga noong kami'y maghiw~alay ay di pa nakitil yaring abang buhay? Kung gunitain ka'y aking kamatayan, sa puso ko Selya'y di ka mapapararn. Itong di matiis na pagdaralita nang dahil sa iyo, oh! nalayong tuwa, ang siyang um-akay na ako'y tumula awitin ang buhay ng isang naaba. Selya'y talastas ko 't malabis na umid mangmang ang musa ko't malumbay ang tinig, di kinabahagya kunig hindi malait palaring dinggin mo ng tainga't isip. Jto'y unang bukal ng bait kong kutad na inihahandog sa mahal mong yapak, tanggapin mo nawa kahit walang lasap, nagbuhat sa puso ng lingkod na tapat. Kung kasadlakan man ng pula't p'ag-ayop tubo koY daki'la sa puhu~nang pagod, kung binabasa mo'y isa mang himutok' ay alalah-anin yaring naghahandog. Masasayang ninfas sa lawa ng B-ai sirenas ang, tinig ay kawiliwi1i, kayo ngayo ly siyang pinipintakasi ng Iubhang ma'pangla'w na' rnws kong imbi. -Ahon sa dalata't pampang na nagligid tonohan ng lira yaingz abang awit, nia nagsasalitang buhay ma'y mapatid, tapat na pagsinta'y hangad ang lum-awig. Ikaw na bulaki-ak niring dilidili Selyang sagisag mo'y ang' M. A. R. sa Birheng mag-ina'y ipamintakasi ang tap-at mong lingkod n'a si IF. B.

Page  6 SA BABASA NITO Salamat sa inyo, oh! nxmasang irog, kung halagahan mo itong. aking pagod, angq tula rna'y bukal mq bait na icapos, pakikinabangan ng ibig tumarok. Kumg sct biglang tig'y "Yntbot at masakiap palibhasa'y hilaw at mura ang balat, Inquni't kung namnctmin ang sa lamang lasap, rnasasar'apxn din, mag babascvng pctntas. Di ko hinihinging nctkarnahaiin mo tawanalt dustain ang abang tula ko, ga-win ang ibigi't alpa'y nasa iyo, ag huwag mo lamang baguhitn any berso. Kung sa pagbas —a mo'y may tulang malabo bago mo hatztlan, katkatin at liko, pasuriin muna ang luwasa't hulo at mtakikilaktng malinaw at wasto Any may tamctanq/ letra, aiim many talata, di mo nuzwatasa't nwtktlim. wa wika., ang mata'y itirtgin sa dctkong ibaba buaOng kahvugalu'y mapag-muurbcwa. Hang gcirg dito ako, oh! nanasang pa~ntas, sa kay Sigesmundoloy hzuwag ding matuktd -a yayong katamis wikang mwa-saarap, ay sa k'itbabctgo ng t'ukty umalat.

Page  7 PUNO NG SALITA 8a, is<.,ang- madilim gubat na, mapa'nglaw, (1)' dawag na matinik na walang pagitan, hialos naghihirap ang kay Pebong 'silang9 (2) dumalaw sa loob na lubhang m~asukal. Malalaking kahoy aing inihahand'og, pawang dalamhati, kahapisa't lungkot, huni pa ng ibon ay nakalullunos sa lalong matimpi't nagsasayang loob. Tanang rga baging na namimilipit sa sanga nig kahoy ay balot ng tinik, may bulo ang bunga't nagbibigay sakit sa kangino pa mang sumnagi't ma'lapit. Ang mga bulakiak ng nagtayong kahoy pin-ak-amaputing n'ag-ungos sa dahon, pawang kulay luksa at nakikiayon sa nakalilitong masangsang na amoy. Karamiha'y cipres at higuerang kutad (3) na ang lilm niyon ay n~akasisindak, itoy walang bunga't daho'y malalapad na nakadidilim sa loob ng gubat. Ang mga, hayop pang dito'y gumagala. kar-amiha'y sierpe't baselisko'y madla, hiena't -tigreng ganid na nagsisisila ng buhay ng tao't daiging' kapuwa. ngiio Gubat na masukal, sa labas ng siyudad ng Epiro, na nasa tabi Pebio, nang atawg at gaon angtawgm gaealaioa griego. n rw tgynagtwgn g ot aioa 3gCipego ysyn ao abno, n aaia ymllk atipe mauyuwidang mgah sang' aitaaskn lahat karana nay't malag patkatuauway a isrng pusoaan sangypaia nit laya itintiri nga' mga tao sa una sa ibabaw ng- libingan, 'kaya ang lilm ay nakasisindak.

Page  8 -8 - Ito'y gubat manding sa pinto malapit ng A ucrfl ong (1) Reino ni Plutong mnasungit, (2) ang nasasakupang lupal'y n-adidilig ng ilog Kositong kamandag ang tubig (3) Sa may gitna nitong mapanglaw na gubat may punong Higuerang daho 'y kulay pupas,' dito nagagapos ang kahabag-habag, is-ang pinag-usig ng masamang palad. Bagong tA~tng basal ang anyo at tindig kahit nat~atali kamay, paa It lug, kung dissi Narciso'y (4) tuiiay na Adonits (5) mukha'y sumisilang sa gitna ng sakit. Makinis, ang balat na anak'y burok pilikmata't kilay mpistulan g balantok bagong sapong ginto aiig kulay ng buhok, sangkap ng katawa'y pawang magkaayos. Dangan doo'y walang O'recdangv Ninfx3 (6) gubat na palasyo ng masidhing Harpias, (7) nangaawa disi't na~akay lumi yag sa himalang tipon ng karikta 't hirap. Ang abang uyamin ng dalita't sakit ang dalawaing mata'y bukal ang kaparis, 1 Averno aplang rnga poeta ay ang Infierno. 2 Phutton, isa sa. mga dioses ng mnga gentil at anang mga poeta ay Hari sa Infierno. 3 Kosito, ilog sa Epiro. region ng Albania, anang mga. poeta ay isa sa apat na ijog sa Inlfier~o, kaya kamandag'ang tubig. 4 Narriso, isang bagongti~,ong sadyang maganda, anak ni 'Ceficino at ni Lirope, sininta ng madlang ninftis, ngu-ni't siniphayong lahat ni Narciso. 5 Adonis, bagongtaong sakdal k'agandahan, anak sa ligaw nii Cinirro na Hari sa Chipre, anak kay Mirahan na anak, din niya, sininta. ng Diosa Venus at pinatay ng isang pagil. 6 Ninf as Oreadas ay mgra Dios-a sa. gubat -na, sinasamba ng mga gentil ng una, mnagaganda at inalalamnig ang tinig anang mga,poeta 7 Harp'ias ay mababangis na dios ng mga gentil, ang taha'y sa. mga ishaxvmi ngala'y Estropadas, at sa gubat sa tabi ng ilO~g ng KOSito ang katawan ay parang ibon, mukhang. dalaga,, baluktot ang mga -kamay, ang kuko'y matutulis, pakpak pani-ki at makamamatay ang baho ng hininga.

Page  9 -9 - sa luha-ng nanatak at tinangis-tangi~s, ga~nito'y darndamin ng may awang dibdib. iMahiganting langit! 4, bangis mo'y nasaan? nigayo'y naniniig sa pagkagulaylay, bago 'y ang bandila ng lalong kasam-a'n' sa, Reinong Albania'y iniwawagayway?. Sa loob at labas fig bayan: kong sawi kaliluha.'y siyang nangyayaring hari, kagalinga,'t bait ay nalulugami, mninis sa hukay ng dusal't pighati. Ang m'agandang asal ay ipinupukol sa laot, ng dagat ng kutya't finggatong, balang magag aling ay ibinabaon, at inililibing na wal-ang kabaong. Nguni ay ang lilo't masasamang loob sa trono ng puri ay iniluluklok, at sa balang sukab -na may asal hayop mabangong iintcieitso ang isinusuob. Kaliluha't sama ang ulo'y nagtayo at ang kab-aita'y kimi't nakayuko, santong katuwira 'y lugami at hapo ang luha na lamang ang pinatutulo. At ang balang bibig na binubukalan ng sabing magaling at katotohanan, agad binibiyak at sinisikangan. ng kalis ng lalong dustang kam-atayan. Oh taksi'l na, pita, sa yama't mataas! oh hanga~d sa puring hanging lumilipas! ikaw ang dahilan ng kasam-ang lahat niiyaring nasapit na kahabag-hab-ag. Sa korona, dahil ng Haring Linceo at sa kayamanan ng dukeng ama ko, ang ipinangahas ng Konde Adolfo sabugan ng sa~ma ang Albani-ang Reino.

Page  10 -10 — Ang lahat nang ito, maawing langit, iyong tin-utunghay Z ano't natitiis? mula ka ng buong katuwira't bait pinapayagan mong ilubog ng lupit? Makapangy~arihang kamay mo'y ikilos, papamilansikin ang kalis ng poot, sa Reinong Albania'y kusang ibulusok (1) ang iyong higanti sa masamang loob. Z Bakit kalangitan bingi ka sa akin ang tapat kong luhog ay hindi mo dinggin? d~iyata 't. sa isarig alipusta't iling saimpung tainga mo'y ipinangunguling? Datapuwal't I sino ang tatarok kaya so- rnahal mong Iihi'm Dios na dakiAla? wakP ng mangyayari sa balat ng hitpa di may kagalingang iyong ninanasa. iAy di sa-an ngayon ako mangangapit!. 4 saan ipupukol -ang tinangis-tangis, kung ayaw na ngayong dinigin ng langit arig sigaw ng aking malumbay na boses! Kung siya mong ibig na a~ko'y magdusa, iLangit na mataas! aking mababata, isagi mo lainang sa puso ni Laura aqko'y minsan-minsang mapag-al-aala. At dito ~sa laot ng dusa't hinagpis malawak na lubhang aking tinatawid, guni'ta ni Laura sa naabang ibig siya ko na lamang ligaya sa dibdib. Munting gun.am-gunam ng sinta ko':t mutya nang dahil sa aki'y daki'la kong tuwa, higit sa mala~king hirap at dalita, parusa ng taong litolt walang awa. Sa pagkagapos ko'y kung gunigunihin, malamig nang bangkay akong nalilibing, 1 Albania, isa sa mga, siudad na malalaki sa Imperiong Gresia.

Page  11 -11 - at tinatangisan ng sula ko't giliw ang pagkabuhay ko'y walang hangga, mandin. Kung apuhapin ko sa sariling isip ang suyuan namin ng pili kong ibig, ang pagluha, niya kung ako'y may hapis nagig'ng ligaya yaring madlang sakit., Nguni sa aba ko! isawing kapalaran! Z ano pang halaga, ng gayong suyu~an kung ang sing-ibig ko sa, katahimikan, ay humnihilig na, sa, ibang kandungan? Sa sinapupunan ng Konde Adolfo aking natatanaw si Laurang sinta ko, kamataya'y I nahan ang dating bangis mo nang di ko damdamin ang hirap. na ito? ~Dito hinimatay sa, paghihinagpis, sumuko ang puso, sa dahas ng sakit, ulo~y nalungayngay, luha 'y bumnalisbis kinagagapus-ang kahoy ay nadilig. Magmula sa yapak hanggang sa ulunan nalimbag ang' bangis ng kapighatian, at ang panibugho'y gumamit ng asal ng lalong marahas Wiong kamatay'an. Ang kahimdi It si'nong hindi maramdamin kung ito'y makita'y magmamahabagin, matipid na, luha ay paaagusin. ang nagparusa mna'y pilit, hahapisin. Sukat na, ang tingnan ang lug-aming anyo nitong sa dalita'y hindi makakibo, aakaying biglang umiyak ang puso k~ung wala nang l'ulang sa mata'y itulo. Z Gaano ang awang bubugso, sa. dibdib.ng may karamdamang maanyong tumitig,. kun~g ang pananibita't daing ay maringig nang mahimasma-san -ang tipon nang sakit?

Page  12 Halos buong gubat ay nasasabugan ng dinaing-daing na lubhang malumbay, na, inuulit pa, at isinisigaw sagot sa malayo niyong alingawngaw. Ay Laurang poo'y! I bakit iSinuYO sa iba ang sintang sa aki'y pan'gako, at pinagliluhan ang tapat na puso, pinaggugulan mo ng luhang tumulo? L)Di sinumpa-an mo sa harap ng langit na, di m-aglifilo sa aking pag-ibig? Ipinabigay ko naman yaring dibdib, wa-la sa gunita itong masasapit! Katiwala ako't ang iyong kariktan, kapilas ng langit anaki'y matibay, tapat ang puso mo 't di nagunam-gun-am na ang paglililo'y nasa kagandahan. Hindi ko akalang iyong sasayang-in. maraming luha mong ginugol sa akin, taguring, madalas na. ako aing giliw, mukha ko ang lunas sa, madlang hilahil. L Di kung ako pa nga'y utusang manggubat ng Hari mong ama sa aim mang siyud'ad, kung ginagawa, mo ang aking sagis~ag, dalawa mong mata'y nanalong ng perlas? Ang aking plumahe kung itinatali ng parang korales na iyong daliri, buntong-hininga mo'y nakikiugali sa kilos ng gintoing ipinananahi. i Makailan Laurang sa aki'y iabot basa pa ng luha bandang isusuot, ibinibigay mo ay naghihimutok,9 takot masugatan sa pakikiha-mok! Baluti'It koleto'y di mo papayagan madampi't malapat sa aking katawan,

Page  13 - 13 kundi tingnan muna't-baka may kalawang ay nanganganib kang damit ko'y mar~umhan, ISinisiya~sat mo ang tibay at kintab na kung sayaran man ng taga'y dumulas, at kung malayo mang iy~ng minamalas. sa gitna ng hukbo'y makilala. agad-. Pahihiyasan mo ang aking turbante ng perlas, topasyo't maningning na rubi, bukod a-ng m~agalaw na batong diamante puno nlg iigalan mong isang letrang L. Hanggang ako'y wala't nakikipaghamok n'ag-aapuhap ka ng pang-aliw loob, m-analo man ako'y kung bagong nana'sok, nakikita mo ia 'y may dala pang takot. Buong panganib mo'y baka nagkasugat di maniniwala kundi masiy-asat, at kung magkagurlis rig munti sa balat, hinuhiigasan mo ng luhang nalnatak. K~urg ako'y mayrcong kahapisang munti tatanungin mno na kung ano ang sanhi, hanggang di malining ay idinarampi sa mga mukha ko ang rubi mong labi. Hindi ka tutugot kundi matalastas kakapitan mo nang mabigla nglunas, dadalhin sa, hardi't doon ihahanap ng ikaaaliw sa mga bulakiak. Jyong pipitasin ang lalong marikit dini sa lug ko'y kusang isasabit, tuhog na bulakiak sadyang saglit-saglit pag-uupandin- mong lumbay ko'y map~aknit. At kung ang hapis ko'y hindi masawata, sa Pilik-mata mo'y dadaloy ang luha, Inapasaan nigayon ang gayong aruga sa dala kong sakit a~y di- iapula?

Page  14 — 14 Halinia Laura ko't aking kailangan ngayon ang lingap mo, nang nagdaang a~raw, ngrayon hinihingi ang iyong pagdamay ng abang sinta mong nasa kamatayan. At ngayong malaki ang aking dalita ay di hunriahanap ng mararning luha, sukat anghlapatak na, makaapula kung sa may pagsintang puso mo'y magmula. Katawan ko ng-ayo'y siyasatin ibig tingni ang sugat kong di gawa ng! kalis, hugasan ang dugong nanalong sa gitgit ng kamay ko, paa't natataling lug. Halina ii og ko't ang damit ko'y tingnan ang hindi mo ibig dapyuhang kalawang, kalagin ang lubid at iyong bihisan matinding dusa ko'y nang gumaan-gaan. Ang mga mata mo'y kung iyong ititig dini sa anyo kong sadlakan ng sakit, upangding mapigil ang takbong mabilis firing ab-ang buhay sa ikapapatid. Wala na Laura't ikaw na nga lamang ang maka lulunas firing kahirapan, damnhin ng kamay mo a ng aking katawan at ba~ngkay man. ako 'y milling mabubuhay. Nguni sa aba ko! ay sa, laking hirap! wala na Si Laura'y aking tinatawag! nagpalayo-layo't di na lumi'liyag irinagkanulo ang sinta kong tapat. Sa ibang kandungan ipinagbiyaya ang pusong akin na, at ako'y dinaya, buong pagibig ko'y ipinanganyaya linimot ang sinta 't sinayang ang luha. Aim, pa ang hirap na di- nasa akin may kamatayan pang di ko daramdami-n?

Page  15 ~-15 -~ Ulila sa agm-a't sa inang nag-angkin walang kaibiga't nilimot ng gi'liw. D-usa sa purl' kong kusang si'niphayo palasong may lasong natirik sa. puso, habag sa am-a ko'y tunod na tumimo ako'y sinusunog firin pnibugho. Ito'y Siyang una sa lahat ng hirap padaya -ni Laura ang kumakamandag, dind sa buhay ko't siyang nagsasadla'k sa libingang laan ng masamang palad. Oh Konde Adolfo'y, inilapat mo man sa akin ang hirap ng sangsinukuban, ang kabangisan mo'y pinasasalamatan 'ang puso ni Laura kung hindi inagaw! Difto naghimutok ng kasindak-sindak na umalingawngaw sa loob ng gubat, tinangay ang diwa't karamdamang hawak ng buntong-hininga't luhang lumagaslas. Sa puno ng kahoy ay napayukayok ang lug ay supil ng lubid na gapos, bangljkay na. mistula't ang kulay n'a burok ng kaniyang mukha'y naging puting lubos. Nagkataong siyang pagdating sa gubat ng isang guerrerong bayani ang tikas, putong na. turbante ay kaflngas-lingas pan.anamit~ moro sa. Persiang siyudad. (1) Pinigil ang lakad at nagtanaw-tanaw anaki'y ninita. ng pagp-ahi~ngahan, di kaginsa-ginsa'y ipinagtapunan ang, pikcz't adarga't nagdaop ang kamay. Saka tumingala't mata'y itinirik sa bubong ng kahoy na takip sa langit, 1Persia, isang kahariang malaki sa parte ng Asia, na itam kmvangya'rihan ng mg-a more".

Page  16 - 16 — estatua manding nakatayo't umid ang buntong-hiniuga niya'y walangr patid. Nar-S, n., 'L&wdam ngawit -a pa~ayong anyo sa puno nug isang kahoy ay umupo, nagwikang "oh! palad!" sabay aug pagtulo sa mata ng luhang anaki'y palasso. Ulo'y ipinatong sa kaliwang kamay at saka, tinutop ang noo ng kanan, anaki'y mayroong ginugunarn-gunam, Vc-arg mahalagang nalimutang bagay. Malao'7y humilig nagwalang bahala di rin, kumakati aug batis ng luha, sa madlang- himutok ay kasalamuha ang wikang "Flerida'y tapos na ang tu~wa". Sa balang sandali ay sinasabug-an yaong buong gubat ng maraming iay! na, nakikitono sa h-uning mapanglaw ng panggabing ibong dog'y nagtatahan. (1) Mapamay-a-may~a y nagbangong nagulat tinenguan ang pika't samnpu ng kalasag, nalimbap, sa mukha anpg bangis na Furias (2) "di 1w itutulIot" aug ip-inahayag. At kung kay Flerida'y iba ang umagaw 'at di aug ama kong dapat na, igalang, hindi ko masabi kung aug pikang tangan bubu~ga ng libo't laksang kamatayan.. 1 Panggabing ibon ay ang niga malalabo ang mata kung araw para, ng mga -tiktik, kuwago, bahawl, paniki, atbp. 2 Furias, mga -Diosa sa Infierno, anajk ni Aqueronte at ng gabi; tinatawag namang Eumanidacs, sila'y taflo: Megeras, Tisiphone at Alecto; ang buhok ay parang serpientie kung ma~y ibig silang pagaliting sinoman ay bubuniot ng isaing buhok sa serpiente at ipapasok sa dibdib ng taong pinagagalit, nguni't hindi mamamalayan; siyang pagdidilim ng mga mata sa galit, at sas~gasa sa laong panganib.

Page  17 - 17 - Bababa Si Marte mula sa ita-as (1) sa kailali'mal'y aahon ang Parkas, (2) buong galit nila ay ibubulalas yayakagin yaring kamay kong marahas. Sa kuko ng Iilo'y aking aagawin ang kabiyak firing kaluluwang angkin, liban na kay ama ang sino ma't ain a~y di igagal'ang ng tangang patalim. Oh pagsintang labis ng kapangyarihan sampung mag-aama'y iyong nasasakiaw! 7)ag ikaw an~g nasok sa puso nino man hahamaking Ilahat masunod ka lamang. At yuyurakan ina ang lalong d~akila bait, katuwira'y ipanganganyaya, buong katungkula'y wawaling bahala sampu rng hininga'y ipauubaya. Itong kinaratnan ng pal-ad kong linsil,~alaming malinaw na sukat mahalin ng makatatatap nang 'hindi abutin ang kahirapan kong di makayang bathin. Sa mawika ito luha'y pinaagos pika 'y isinaksak saka naghimutok, nagkataon namang parang isinagot ang buntong-hininga niyong nagagapos. Guerrero'y namangha nang ito'y marinig pinagbaiing-baiing sa gubat an'g titig, 1 Marte, Dios nfr pababaka. qei~ak ng Dios Huno, i-ninaglihi sa pag-anmoy ng isang bulaklak na inihandog sa kaniya ng Dios Elora. Ang sabi ng mga Poeta, ay pagganti kay Jupiter, linalang si Palas, sa kanyang utak ay di inalam si Hunong- esposa, ni Jupiter si M-arte ay lumitaw sa Tarsia at doon lumaki. 2 Parkas, Dios ng kamatayan. at ng tadhanang kararatnan ng tao; sila'y tatlo anang Poeta, sila ang nagtatangan sa buhay ng tao, at narnamahala sa kasasapitan ng lahat sa sangsinukuban. Si Clorho, ang may tang-an ng habihan, si Tuchesis ang humahabi, at Si Atropos ang pumapatid ng Hio ng biuhay.

Page  18 - 18. nang walang makita'y hinintay umulit, di naman nalao'y nagbagong humibik. Ang bayaning moro'y lalo nang n'amaangr z sinong nananaghoy sa, ganitong ila-ng? lumapit sa d-akong pinanggagalingan ng buntong-hininga't pinakimatyagan. I-nabutan niyal'y ang ganitong,- hibik "il Ay mapagkandiling amang iniibig! j4bakit ang buhay mo'y naunang napatid, ako'y inulila isa gitna ng sakit?" Kung ang gunita ko ay pagkukuruin ang pagkahu'log mo sa kamay nig taksil, parang naki'kita ang iyong narating parusang marahas na kalagim-lagim. At aim ang hirap na di ikakapit sa iyo rig Konde Adolfong malupit? Ikaw ang salamin sa reino ng bait pagbubu~ntuha.n ka rig malaking galit! Katawan mo ama'y parang namamalas ngayon ng bunso mong ligami sa hirap, pinipisang-pisa at iniwawalat rig pawa ring Miolt verdugo ng sukab. Ang nagkahiwalay na laman mo't buto kamay al katawang nalayo sa, 1110, ipi-nagh~agisan niyong mga lilo at walang maawang maglibing na tao. Sampu' ng lingkod rno't mga, kaibigan kung kampi sa lilo'y iyo nang kaaway, ang di nagsi-ayo'y natatakot namang bangkay mo 'y ibao't mapaparusahan. Hanggang dito ama'y aking nariringig nang ang iyong ulo'y tapat na sa kalis, ang panambita-n mo't dalangin sa, langit na ako'y maligtas sa kukong malupit.

Page  19 - 19 - Ninanasa mo, pang ako'y matabunan, rig bangkay sa gitna ng pa~gpapatayan, Pang huwag mahulog sa, paniran-g kamay ng Konde Adolfong higit sa. halimaw. Pananalangin mo'y di pa. nagaganap sa lug mo,'y biglang nahulog ang tabak, nasnaw sa, labi mong huling pangungusap ang iadios bunso't buhay mo'y lumipas! lAy amang ama ko! kung magunam-gunam madla mnong pag-irog at pagpapalayaw, ipinap~alaso ng kapighatian luha n.i-'ring puiso sa mi-ata'y nunukal. W~alang ikalawang ama ka sa l1upa, sa anak r~a kandong ng pag-aaruga, ang munting hapis kcng- sumungaw sa m~ukha sa habag mo'y -agad nanalong ang luha. A-ng lahat. n~g tuwa'y natapos sa akin sampu nir-rg' buhay ay nalginor hibihil, ama ko 'y hindi na malaong hihintin ako't sa payapang bay-a'y yayakapin. Sandaling tumigil iton- -nananangis binigyang pa-nahong Ibha'y tumagistis. nlyong naaawang morong nakikinig sa habag ay halos magputok ang dibdib.' Tinutop ang pus, at saka nagsaysay: 4,kailan, aniya, luha ko'y bubukal ug habag kay ama at p),-nghihinavang Para ng panaghoy ng nananambitan? Sa sintang inagaw ang itinatangi~s dahilan ng aking luharig nagbabatis, yao 'y nanainaghoy dahil sa pag-ibig sa amang namatay n-a ih'apagtangkilik. Kung ang walang patid na ibinabaha rig mga mata koY sa hinayang mula,

Page  20 -20 --- sa mga palayaw ni ama't aruga mralaking palad ko't matamis na lubha. Nguni't ang nanahang niaralitang tubig sa mukha't dibdib ko'y kusang dumidilig, kay ama nga galing dafapwa't sa bangis hindi sa andukha at pagtatangkilik. Ang matdtawag kong palayaw sa akin ng ama. ko'y itong ako'y pagliluhin, aga wan ng sinta't panasa-nasaing lum~uhog sa dur~a't buhay ko'y makitil. iMay p~ara kong anak na napanganyaya ang layaw sa ama'y dusa't pawang luha, hindi nakalasap. kahi't munting tuwa sa masintang inang pagd-aka'y nawala. Napahinto rito't naringig na muli ang pa,,anambitan niyong natatali, ang wika ay: "Laurang aliw niring budhi, Ipaalam ang abanig kandong ng pighati!" Lumagi ka nawa sa kaligayahan sa harap ng di mo es-posomvq katip-an, at huwag mong datnin yaring kinaratnan ng kasing nilimot at pinagliluhaxL. Kung nagbangis ka ma't nagsukab sa akin, mahal ka ring lubha dini sa panimdim, at kung mangyayari' hanggang sa malibing ang miga~ butoh ko kital'y sisintahin. ~Di pa natatapos i-tong p~angungusap. may dalawang leong hangos ng paglakad, siya'y tinutungo 't pagsiil ang haingad, nguni It nangatigil pagdating sa harap. Nangaawa m andi't nawalain ng bangis ea abang sisil-ing larawan ng sakit, nangakatingala't parang nakikinig sa di lumulikat na tinangk..tangis.

Page  21 - 21 - iAn~ong loob kaya nitong nagagapos, ngayong nasa harap ng dalawang hayop, na ang., balang ngipi't, kuko 'y naghahandog, isang kamatayang kakilakilabot! Di ko na imasabi't luha, ko'y nanatak nauumid yaring dilang nangungusap., puiso ko 'y nanglambot sa, mal-aking habag sa kaawaawang kinlubkob ng hirap. iSinong di mahapilsN na may karamdaman sa lagay ng gapos na kalumbay-lumba~y, lipos ng pighati't saka tinutulighan sa laman at buto riiya ang hihimay! Katiwala na nga itong tigib sakit na ang buhay niya'y tungtong na. sa guhit, linagnat ang puso't nasira ang boses di n.a mawatasan halos itong hibik: Paalam! Albaniang pinamamayanan ng kasama't lupit, bangis, ka'liluhan, akong tanggulan mo ~Y kusa, mang pinatay ssa iyo'y malaki ang panghihinayang. Sa loob mo nawa'y huwag mamilantik ang panirang talim. nig katalong kI-alis, magka-espada, kang para nang binitbit firing kinuta imong kanang matangkilik. Kinasukiaman mo a~ng ipinangako sa, iyo'y gugulin niniyak kong dugo, at inibig mo pang hayop ang magbubo na kung itanggol ka'y maubos tumulo. Pagkabata, ko na,'y walang inadhikca kundi p~aglilingkod sa iyo 't kalinga, jL di makaia kang babal-ing masira, ang mnga kamay ko'y siyang tum~imawa? Dustang kamatayan ang bihis mong bayad d-atapwa't sa iyo 'y nagpaplasalamat,

Page  22 - 22 - kung pakam-ahali't huwag ipahamak ang tinatangcisang giliw na nagsukab. Ya-ong aking Laur-ang hindi mapapakidit ng kam-atayan man sa tapat kong dibdib, ipaalam bayan ko, paalam na ibig, magdarayang- sin-tang di manaw sa isip! B~avang-walang loob, sintang fajibugal - Ado'fong malupit, Laurang magdaraya, rnagodi-'wang na ngayo It manulos ang tuwa at masusunod na sa akin ang nasa! Nas~a harap ko na ang lalong marawal, mabangis na lubhang lahing kamatayan, malulubo~s na nga ang iyong kasarn-an gayon din ang aking kaa'lipusta~an. iSa abang aba ko! diyata oh, Laura! mamamnatay ako'y hindi mo na sinta, 'ito ang mapait sa lahat ng dusa 4,sa akin ay sinong mag-aalaala? Diyata't ang aking pagkapanganyaya di mo tatapunan ng kamunting luha, kung yaring buhay ko'y mahimbing sa wala di mabahaginan ng mounting gunita. Gunigulning ito'y lubhang makamandag agos ng luha ko't puso ko'y maagnas, tulo, kaluluwa't sa mata'y pumulas kayo aking dugo'y mag-unahang matak. Nang matumbasan ko an~g luha ng sakit nitong pagkalimot ng tunay kong ibig, huwag yai ing buhay ang siyang itangis kundi ang pagsintang lubos, na naamis. Sa tinaghoy-taghoy na kasindak-sindak guerrero'y hindi na napigil ang habag, tinunton -ang hoses at siyangc hinan-ap patalim ang siyang naghukas ng landas.

Page  23 - 23 — Dawag na masinsi'y naglagilagitik sai dagok ng l~ubhang matalas na kalis, mhoro'y di tumugot hanggang di nasapit aug binubukalan. lg mar-aming tangis., Anyong pantay mata' ang iagay ng arai niyong pagkatungo sa kina-lunuran, siy7ang pagkataos sa kinalalagyan -nitong nagagapos na kahambal-hamba'l. Nang rnalapit siyang abutin. ng sulyap yaong riatataling linigid ng hirap, nawalan ng diwa't lu~h~a'y lumagaslas, k-atawan at puso'y nagapos ng habag. M/1alaong natigil na di nakaki-bo. hininga 'y hinabol na ibig lumayo, matutulog disin sa habag ang dugo, kundangan nagbangis leong nangagtayo. Naakay ng gutom. at gawing manila nag-uli sa ganid -at nawalang awa, handa na ang ngipi't kukong bagong hasa at pagosasabayan ang gapo's ng iwa. Tami'ng balahibo'y pinapangalisag, nanindig ang buntot na nakagugulat, sa bangls ngr anyo at nginasab-ngasab F uriamg nagngangalit ang siyang katulad. Nagtaas ang ka-may at nangakaakrna sa katawang gapo's ang kukong pangsira, nang darakmain na'y s'iyang pagsagasa niyong bagong Marteng lumitaw sa lupa. Inusig ng taga' ang dalawang Leon si A polo mandin sa Serpiente Piton, (1) 1 A polo, anak n-i 'Hupiter at ni Latona, kapatid na pariganay nii Diana, ipinanganak sa isang is~Idng ngala'y Delos, kagilagilalas ang likiSi at katapangam, nang patayin ang Serpienteng ngala'y Piton, na nagpap-akasakit sa kaniyang mna., Anang Poeta ay siyang unang nagmunukala at nagturo ng panggagamot 6 Medicina, xig nmusika, ng Poesia, at ng panghuhula; siya ang prnoimpe ng miga Mucse at rnga Pas tores.

Page  24 - 24 - walang bigong kilos na di nababaon ang lubhang bayaning tabak n-a pumnutol. Kung ipamilantik ang kanang pamatay at saka, isa~lag ang pang-adyang kamay, maliliksing Leon ay nangalilinlang kaya' di' nalao'y nangagumong bangkay. Nang magtagumpay na, aug guerrerong bantog sa nangakalabang mabangis na hayop luha'y tumutulong kinalag ang gapos ng kaawaawang iniwan ang loob. Halos nabibihag, sa habag ang dibdib, dugo'y mitingnanzg nunukal sa gitgit, sa pagkalag niyang maliksi'y nainip sa siga-sigalot na madlang bilibid. Kaya' ang ginawa'y inagapayanan, katawang malata'ng parang bagong b-angkay, at minsang pinatid ng espadxtng tangan, walang awang lubid na lubha~ng matibay. Umupo't kinalong na, naghihimutok, katawang sa, dusa hininga'y natulog, hinaplos, aug, mukha't dibdib ay tinutop, nasa ng guerrero'y pagsaulang boob. Doon sa pagtitig sa pagkalungayngay ang kaniyang kalong na kalumbay-lumbay, nininilay niya at pinagtatakhan aug dikit ug kiyas, at kin-asapitan. Namamangha naman aug magandang kiyas kasing-isa't ayon sa bayaning tikas, mawiwili disin aug iminamalas na matah, kundangan sa malaking habag. Gulong-gulong lubh'a aug kaniyang loob., nguni 't napayapa nang anyong kumilos, itonz abang kandong na kalunos-lunos nagising aug buhay ua nakakatulog.

Page  25 - 25 — Sa, pagkalungayngay mata'y idinilat, himutok ang uinang bati sa liwanag, siriundan ng taghoy na kahabag-habag: "jnasaan ka, Laura, sa ganitong hirap?" Halina giliw ko't ga'pos ko'y kalagin, kung mamatay ako'y gunitain mo rin,~ pumikit na muli't napatid ang daing sa may kandong narnang takot na sagutin. Ipinanganganib ay baka mabigla magtuloy mapatid hiningang mahina, hinintay na lubos niyang mapayapa ang loob ng kandong na, lipos dalita. Nang muding mam-ulat ay nagikiahanan sino? isa aba ko't nasa morong kamay!" ibig na iigtad ang lunong katawan', nang hindi mangyar i'y nagnigalit na lamang. ~ Sagot rig guerrero 'y huwag na manganib sumapayapa ka't lmag-aliw ng dibdib, ng~ayo'y ligtas ka na sa lahat ng sakit may kalong sa iyo ang nagtatangkilik. Kung n-asusukiam ka sa aking kandungan lason sa puso mo ang hindi binyagan, nakukutya, akong di ka. sakloliohan sa iyong nasapit na napakarawal. Ipinahahayag ng pananamit mo taga' Albania ka -at ako 'y Persiano, ikaw ay kaaway ng baya't secta ko, (1) sa lagay mo ngayo'y ma~gkatoto tayo. Moro ako't hibos na taong may dibdib, ay nasasakiaw rin ng 'tvtos ng langit, dini sa, puso ko'y kusang natititik natural na icing sa aba'y mahapis. Anong gagawin ko.'y aking napakinggan ang lyong pagtagjhoy na kalumbay-lumbay, 1 Secta, ang sinasampalatayan-an ng isa't isa o, ang sinusunod na Utos ng kanikanyang sinasamba~ng Dios, sa karaniwang wikang kastila culto at religion.

Page  26 - 26 - gapos naDnakita't pi~namumutihan ng dalawang ganid, ng bangis na, tangan. Nagbuntong-hining-a itong abaing kalong at sa, umaaliw na moro'y tumugon, kung di mo kinalag sa pu~no ng kahoy nalibing na ako sa -tiyan ng leon. Payapa na naman disin yaring dibdib napa~gkikilalang kaaway kang labis, at di binayaang nagkapatid-patid ang aking hininga, kamataya't, sakit. Itong iyong awa.'y di ko hianharigad, patayin mo ako't siyang pitang habag, di mo tanto yaring binabatang hirap, na ang kamatayan ang buhay kong hanap. Dito napahiyaw sa malaking hapis ang morong may awa't luha'y tumagistis, siyang itinugon sa wikang naringig at sa panglulumo'y kusang na.-ahilig. Ano pa't kapuwa hindi nakakibo di nangakalaban sa damdam. ng puso, parang walang malay hanggang sa. magtago't humilig si Pebo sa, hihigang ginto. May awang guerrero ay sa, maramdaman, malamlam na sinag sa gubat ay nanaw, tinunton ang landas na. pinagdaanan, dinala. ang kalong sa, pinanggalingan. Doon sa naunang hinintuang dako nang masok sa gubat ang bayaning moro, sa, isang malinis, malapad na bato, kusang pi-nagyaman. ang lugaming pangko. Kumuha, ng munting bWong makakain ang nagdaralita'y inamong tumikim, kahi't umaayaw ay nahikayat din ng sabing malambot na pawang pang-aliw.

Page  27 - 27 - Naluwag-luwagan: ang panghihi sapagka't naawas sa pagkaday'ukdok, hindi kinukusa'y tantong nakatulog sa sinapupunan ng guerreromg bantorg. Ito'y di umidlip sa, buong magdamag sa pag-aalaga'y nagbata ng puyat, ipinanganganib ay baka makagat ng ganid na madlang naggala sa, gubat. Tuwing m~agigising sa, maagang tulog itong lipos hirap ay naghiihimutok, pawang tumitirik na, anaki'y tunod sa, dibdib ug morong may habag at lunos. Nang magmamadaling -araw ay nahimb. munting -napayap-a sa, dala-ng hilahil, hianggang sa Aurorang itaboy -ang dilim (1) walang bini-tiwang himutok at daing. Ito ang dahilang ipinagkasundo, limang karamdamang parang hinahalo, ikinatiwasay ng may dusang puso, lumakas na, muli ang katawa-ng hapo. Kaya, It nang isabog sa, sangsinukuban ang doradcrng buhok ng masayang Araw naghangong hinaho't pinasalamatan sa, langit aug bagong lakas ng katawan. Sabihin ang tuwa, ng guerrerong hayag ang abang kinalong ay agad niyakap, kung nang una'y nukal ang luha, sa habag ngayo'y sa, galak na, ang ilinagaslas. Kapos ang dila, kong magsay~say ng laki ng pasasalamat nitong kin-andili, kundangan angz dusa'y sa, naw~alang kasi ay napawi disin sa, tuwang umali. 1 Aurora, anak ng araw at buwap. Anang mga poeta ay rVak-.. umaga ay binubuksan ang pinto ng langit, at kung maikabit na ang mnga kabayo ng Araw ay siya ang nangunguna sa paglabas, saka susunod ng Araw.

Page  28 - 28 — 'Sapaglka't ang dusang mula, sa pag-i'big kung kahi 't mangyaring lumayo sa dibdib,, ki~sap-mata lamang ay agad bab-alikI at magdadagd-ag pa sa una, ng bangis. Kaya, hindi pa man halos dumadapo ang tuwa sa, lamad ng may dusang puso, ay itinakwil na ang dalitang lalo at ang tunod niya'y siyang itinimo'. Niyapos na, muli ang dibdib ng dusa hirap ay ang bathin ng sakit sa, sinta, dangan irnaaliw ng moro, sa, Persia natuluyang nanaw ang tangang hininga. Jyo-ng natatanto ang aking paglingap (anitong Persiano sa nababagaba~q) mula ng hirap mo'y ibig kong matatap at kung may daal'y malagyan ng lunas. Tugon ng may dusa'y di larnang ang mula firingy dalita ko ang isasalita, kundi sampung buhay sapol pagkabata nang magampanan, ko ang hingi1 mo't nasa. Nupong nag-agapay sa puno ng kahoy ang may dalang habag at lipos linggatong, saka sinalitang, luha'y bumabalong buong naging buhay haniggang naparool: Sa isang dukado, ng Albaniang siudad doon ko, nakita ang unang liwanag, yaring katauha'y utang kong tinanggap sa, Duke Briseo lay ama kong liyag! Ngayo,'y nariyan. ka sa payapang bayaln sa harap ng aking inang minamahal,, Prinsesa, Florescang esposa mong hirang tanggap ang luha kong sa matal'y nunukal.'

Page  29 - 29 — jBakit naging tao ako. sa Albania, ba-an ng ama ko at di sa Krotona., (1) sa masayang siudad, na l~upa ni mna? disin ang buhay ko'y di lubhang nagdusa.. Ang dukeng ama ko'y privadony tanungan ng- Haring Linceo sa ano imang hagay, (2) pangalawang puno sa sangkaharian IIlaaangy tungo ng suyo ng bayan. Kung sa kabaita'y uliran ng lahat at sa katapanga'y pang-iflo sa siudad, wvalangkasingdunong magmahal sa anak, umiakay, magturo Isa gagawing dapat. Nariringig ko pa halos hanggang ngayon, nialayaw iia tawag ng ama kong poon, noong ako'y batang kinakandong-kandong tag-uring Floranteng bulaklak kong bugtong. Ito ang ng~alan ko mulang pagkabata nagisnan sa ama't inang nag-anidukha, ~pamagat na ambil sa lumuha-luha -at kayakap-yakap ng madlang dalita. Buong kamusmusa'y di na sasalitin walang may halagang nangyari sa akin, kundi nang sanggol pa'y kusang da~ragitin rig isang buitre, ibong sakdal sakim. Ang sabi ni mna ako 'y natutulog sa bahay -sa Kinta malapit sa bundok, pumasok ang ibong pang-amoy ay abot hangg~ang tatlong leguas sa patay na hayop 1 Krotona, siudad sa Gres'ia wmayo'r sa dakcong Italia, malapit sa -dagat ng Taranto, bayan ng ina ni Florante, ang luwang ng rmuralya ay labingdalawang libong hakbang. 2 Linceo, hari sa Albania nang panahion ni Florante. 3 Buitre, isang ibong lubhang malaki, ang kinakain ay pawang bangkay ng hayop. Ang sabi ng Autor at iba pang nakakikilal-a sa ibong ito, ay masidhing lubha ang pang-amoy at umaabot harnggang tatlong leguas.

Page  30 - 30 - Sa sinigaw-sigaw ng. ina, kong imutya nasok ang pinsan kong sa Epiro mula, ngala'y Menalipo may taglay na. pana, tinudla ang ibo'y namatay na, bigla. Isang araw namang bagong lumalakad, ako'y naglalaro sa gitna ng s-alas, may nasok na Arco't biglang sinambilat (1) Kupidong diamante sa dibdib ko'y hiya&. (2) Nang tumuntong ako sa, siyam na, taon palaging gawa kol'y mag-aliw sa burol,9 sakbat ang palaso't ang busog ay kalong pumatay ng hayop, mamana ng ibon. Sa tuwing umagang bagong naglalatag ang anak ng Araw ng mayamang sinag, (3) naglilibang ako s~a tabi ng gubat madla ang kaakbay na mga alagad. Hanggang sa tanghali ng sa-ngdaigdigan ang nmukha ni Pebong hindi matitigan, ay sinasagap ko ang kaligayah-ang handog -niyong hindi m~aramot na parang. Aking tinitipon ang ikinakalat na, masayang bango ng mga bulakiak, inaaglahi ko ang laruang pulad mahinhing amiha't ibong lumilipad. Ku-ng ako'y mayroong matanaw na hayop sa tinitingalang malapit na buindok, biglang ibibinit ang pana sa, busog, sa minsang tudla koY pilit matutuhog. Tanang sa'm-ang lingkod ay nag-aagawan unan~g makarampot ng aking n-apatay, 1 Arcon, isang ibong malaki, nakararagit ng mga. buto ng tuap, ng oso at ng iba, pang hayop sa, bundok. 2 Ang tinatawag na, Kupido dicimante ay ang hiyas na karaniwang ilagay sa noo ng mga senora. 3 Anak ng araw ay aing Aurora.

Page  31 - 31 - ang, tinik ng dawag -ay di dinaramdam palibhasa'y tuwa. ang nakaaakay. Sukat maligaya sino mang manood sa sinuling-suling ng sa'ma kong lingkod, at kung masunduan ang bangkay ng hayop ingray ng hiyawan s-a loob ng tumok. Ang laruang busog ay kung pagsawaan uup~o sa tabi ng matuling bukal, at mananalamin sa linaw ng kristal, sasagap ng lamig na iniaalay. Dito 'y nawiwili sa hinhin ng tinig ng nangagsasayang magadas sa ba-tis, (1) taginting ng lircag Icatano ng awit (2) mabisang pamawi sa lumbay ng dibdib. Sa tamis ng tinig na kahalak-halak ng nag-aawitang masasayang ninf as, (3) naaanyayahan sampung lumilipad sarisaring ibong agawan ng dilag. Kaya, nga't sa sanga ng kahoy na duklay sa. mahal na, baltis na iginagalang, (4) ang bulag na gentil ay nagluluksuhan ibo'y nakikinig ng pag-aawitan. Anhin mong saysayin ang tinamog tuwa ng kabataan ko'y malawig na lubha pag-ibig ni -ama'y siyang naging mula lisanin ko yaoing gubat na payapa. Pag-ibig anaki'y making nakilala di dapat palakhin ang bata sa saya, 1 Netyadas, mga ninfas sa batis at ilog, na sinasamba ng rnga gentil. 2Lira, imga instrurnwntong ginagaMit ng mga ninfas at musa sa kanilang pag-aawit, aipa o bigwela. 3 Nilf as, mga Diosa sa tubig, anang mga poetct, kaaliw-aliw ang tinig, a~n* taginting ng lirang tinutugtog. 4 Ang mga batis na tinatahanan ng mnga nayadas ay sagrado sa mga gentil at iginagalang.

Page  32 - 32 - at sa katuwaa'y kapag namihasa kung lumaki'y walang hihinting ginhawa. Sapagka't ang munndo'y bayan ng hinagpis mam-amaya'y sukat tibayan ang dibdi'b, lumagi sa, t~uwa'y walang pagtitiis 4 anong ilalaban sa, dahas ng sakit? Ang taong magawi sa ligaya't aliw, mahina, ang puso't lubhang mararndamin, inaakala. pa. lamang ang hilahil na, daratni'y di na matutuhang bathin. Gaya ng hal-amang lurnaki sa tubig, daho 'y nalalanta nmuntiing di madilig, ikinaluluoy ang sandaling init, gayon din ang pusong sa, tuwa'y maniig. M~unting k~ahirapa'y marnalakhing dala, dibdib palibhasa 'y di gawing magbata, ay bago sa rnundo'y balang kisap-mata ang tLao'y niayroong sukat ipagdusa. Ang laki sa, layaw karaniwa,'y hubad. sa bait at muni't sa, hatol ay salat, masakiap na bunga, ng malingf paglingap, habag ng magulang sa, irog na, anak. Sa taguring bunso 't likong pagmamahal ang isinasama, ng batai'y nunukal, ang iba'y marahil sa kapabayaa~n ing dapat magturong- tamad na, magulang. Ang lahat ng ito'y kay amang talastas, kaya nga, ang luha, ni mna'y hinamak, at ipinadala ako -sa Atenas, (1) bulag na, isip ko'y nang doon mamulat. Pag-aral sa akin ay ipinatungkol s-a isang mabait, vmastromy marunong, 1 Atenits siudad na balita sa Gresia, fztndar- ng haring si Cecrope, bukal o batis ng karunungan at katapangan.

Page  33 33 - lahi ni Pitako ngala'y si Antenor (1) lumbay ko 'y sabihin nang dumating doon. May sangbuwan halo~s na di makakain, luh-a sa mata ko'y di mapigil-pigil; nguni't napayapa sa laging pag-aliw, ng bunying maestron~g may kupkop sa akin, Sa. dinatnan doong madlang nag-aaral kaparis kong bata 't kabagungtauhan., isa'y si Adolfong aking kababayan anak niyong Konde Silenong marangal. Ang kaniyang tao'y labis ng dalawa sa dala kong edad na lalabing-isa, siyang pinopoon ng buong escuela, marunong sa lahat na magkakasamna. Mahinhin ang asal n-a hindi magaso at kung lumakad pa'y palaging patungo, mabining mangus-ap at walang katalo, lapastanganin ma'y hindi nabubuyo. Ano p~a't sa bait -ay si'yang huwaran ng nagkakatipong nagsisipag-aral, sa gawa, at wika'y di nahuhulihan ng munting pa-nira sa mabuting asal. Ni ang katalas~an ng aming mnaestro. at pagkabihasa sa lakad ng mundo, ay hindi natarok ang lalim at tungong pusong m-alihim. nitong si Adolfo. Akong pagkabata'y ang kinamulatan kay ama'y ang bait na, di paimbabaw, yaong namumunga ang kaligayaha~n, na-nakay sa puso-ng suyui't igalang. Sa pinagtatakhan ng buong escuela bait ni Adolfong ipi-nakikita, 1 Pitako, isa sa pitong balitang mga sabio sa Gresia.

Page  34 - 34 - di ko, malas~apan ang haing ligaya ng magandang asal ng ama ko't ina. Puso ko'y ninilag na siya'y g;Iliwin, aywan la-ng kung bakit at n-aririmarim, si Adolfo nama'y gayon din sa, akin na~raramdaman ko kahi't lubhang lihim. Araw ay natakbo at ang kabataan sa pag-aaral ko sa aki 'y nana~naw, bait ko'y luminis at ang karunungan ang bulag kong isip -ay kusang dinamntan. Natarok ang lalim ng filosofict aking natutuhan ang astrologia natantong malinis ang kataka-taka at mayamang dunong ng matenwitica Sa loob ng anim na taong lumakad itong tatlong dunong ay aking nayakap, tanang kasama ko'y nagsipanggiiala~s, sampu ng maestrong tuwa'y diii hamak. Ang pagkatuto, ko anaki'y himala sampu ni Adolfo,'y naiwan sa gitna, maingay na famang tagapamnalita sa buong Atenas ay gumnala-gala. Kaya nga at ako ang naging hantungan tungo ng salita ng tao sa bayan., mulang bata't hanggang katanda-tandaan ay nakatalastas ng aking pangahan. Dito, na nahubdan ang kababaya~n ko, ng hiram ma bait na binalat-kayo, kahinhinang asal na pakita~ngtao nakilalang hindi bukal kay Adolfo. Natanto, ng lahat na kaya nanamit niyong kabaitang di taglay sa dibdib, ay nang maragdag pa s~a tal-as ng isip itong kapuri'han, mahinhi't mabait.

Page  35 -35 - Ang lihim na ito'y kaya nahalata, durnating ang araw ng pagkakatuwa, kaming nrag-aaral bagongtao't bata sarisaring laro ang minunakala. Minulan ang galit sa pagsasayawan ayon sa musika 't awit na saliwan, larong, huno't ~irnes na kinakitaan ng kanikaniyang liksi It karunungan. Saka inilabas namin ang tragedict ng dalawang apo ng tunay na ina, (1) at inga kapati'd ng n~ag-iwing am-a anak at esposo ng Reyna Yok'asta. Papel ni Eteocles ang naging tungkol ko at si Polinece nama'y kay Adolfo, isang kaeskuela 'y siyang nag-Adrasto (2) at ang nag-Yokasta'y bunlying si Menandro. An-o'y nang mumulan ang un-ang batalla ay ang aming papel ang magkakabaka, nang dapat sabihing ako'y kumilala 't siya'y kapatid kong kay E-dipong bun-ga. (3) 1 Si Polinece at si Eteocles, magkapatid na anak ni Edipo, na hari sa Tebas sa Reyna Yokasta ng ka-niyang ina at asawa. pa. 2 Adrasto, hari sa siudad nig Argos, na isa sa madlang malalaking nasasakop ng imperiong Gresia; ito ang tumulong kay Poli-nece sa guerra labanr~ kay Eteocles sa pag-aagawan ng koronang mana kay Edipo.3 Edipo, anak ni Layo na hari sa Tebas at ng Reyna Yokasta; paglabas ni Edipo, sa tiyan ng kanyang ina, ay ibinigay ng ama sa isang pastor at ipinapapatay sapagka't ang sabi sa. orakulo ni Apolo na ang sanggol1 na ito. kung lumaki ay siyang papatay sa kanyang ama; sa awa ng pastor ay isinabit na lamang ng patiwarik sa isang kahoy sa bundok; sa kaiiyak ng sanggol ay naraanan ni Forbante, pastor ni Polivio na hari sa Korinto at ibingay sa. Reyna Merope na asawa ni Polivio; ang reina, sapagka't walang anak ay pinarang anak ang sanggol. Nang lumaki si Edipo ay napasa Tebas; sa paglalakad ay napatay niya. ang kanyang amang Haring Layo, na hindi niya nakilala at nagasawa sa kanyang ina. na di i-in niya. nakilala; ang naging anak ay si Eteocles at si Polinece na naghabakahanggang mangamatay sa p~ag-aagawan ng korona.

Page  36 -- 36 Nanglisik ang mata't ang ipinagsays'ay ay hindi ang dichong iiasa orihinal, kung hindi ang wikang ikaw na umagaw ng kapurilian ko'y dapat kavng nwtmatay. Hinandulong ako sabay -nitong wi'ka ng patalim niyang pamatay na hand~a, dangan nakaiwas ako'y nabulagta sa tatlong m-ariing binitiwang taga. Ako'y napahiga sa i'nilag-ilag sinabayang bigla ng tagang malakas, isalamnat sa iyo, oh! Menandrong liyag kundi ang hiksi mo buhay ko'y nautas! Nasalag ang dagok na kamatayan ko lumipad ang tangang" kalis -ni Adolfo, siyang pagpagitna ng aming maestro at nawalang diwang kasama't katoto.Ano p~a't -natapos yaong katuwaan sa pangingilabot at kapighatian, si Adolfo'y di na, naman nabuka~saii noon di 'y nahatid sa Albaniang hayan. Naging sangtaon, pa ako sa Atenas, hinintay ang loob ng ama kong liyag, sa aba ko't noo'y tumanggap ng sulat na ang bawa 't letra'y iwang may kamandag. Gunam-gunam na di napagod humapis, di ka 1naianod ng luhang mabilis, iyong ginugulo ang bait ko't isip at di mo payagang payapa ang dibdib. Kamandag kang lagak niyang kamatayan sa sfintang mna ko'y di n-agpakundangan, sinasariwa mo ang sug-at na lalang ng aking tinanggap na palasong liham. Tutulu'ngan kita, ng-ayong magpalala ng hapdi sa pusong di ko mlaapula,

Page  37 namatay si ina ay laking dalitai ito sa buhay ko ang unang umiwa. iPatay na dinampot sa making paghasa niyong letrang titik nig bikigy na pluma! Oiyata ama -ko at nakasulat ka rig pamatid-buhay sa anak na sinta? May d-alawaing oras na di nakamalay rig pagkatao ko't rig kinalalagyan, dan~gan sa kalinga rig kasamang tanan ay di mo na ako n-akasalitaan. Nang mahimasmasa'y narito ang sakit dalawa kong mata'y naging parang batis, at ang- jay! jay int'y! kung kaya mapatid ay nakalimutan ang paghingang gipit. Sa panahong yao 'y ang buo kong damdam ay nanaw sa akin ang sangdaigdigan, niag-iisa ako sa, gi'tna rig lumbay ang kinakabaka'y sarili kong buhay. Hinamak rig aking pighating mabangis ang sa maestro kong pang-ali'w na boses, ni ang luhang- tulong rig samang miay hapis ay di nakaawas sa pasan kong sakit. Baras rig matuwid ay linapastangan rig lubhang marahas na, kapighatian, at sa isang titig rig pialalong lumbay diwa'y lumilipad yaring katiisan. Ano pa't sa bangis rig dusang bumugso minamasarap kong mutok yaring puso, at nang ang kamandag na, nakapupunoly surnamang dumaloy sa agos rig dugo. May dalawang buwang hindi nakatikim ako ng linamnam ig, p~ayapa't aliw, ikalawang sulat, ni ama'y dum-ating, sampung sasakiyang sumundo sa akin.

Page  38 Saad1 sa 1 aaLas ay biAlanlg' lumulan at al1?o' umu;Vi s Albanianoig bhayan, 'i ~ P..... i "q t t I1: ' 11' 1 '"' P l,2 1il 1sa akin alsro nc.anga,,aia,aaLa, aniya'y i-'Ioante:ilib.n ko'y ta:ndaan. H -uwa; malili ng at a iag-inlgatan mo ang' 1i:,tiri 11' l'ng onlde Adolfo, i':a ii ao -il0. p J..: ': t)N arlang ' t,ei isllo..at. na n tii; ra- iata y sa iy o. Kung r ang-' isal'Lon g sa.: iyong; padaatin> i1VU -, I.-i> 1it) f I 125K2! lAk i2 l. D-aa'at hlTaX 1an ilm-gnpapahaliata t'irolC ilo) a-g la li'lm iing lhacniyang nasa,.'.alsalata2ii liim na ilanlda ag P' 'ay Ih'gtaflO'Y sa' 'v/ ng dgCigna. S o lu libias ( N Cs )11 0 I actt,_TJaay niyaka nva nihi.pit, o'] ' t: i' ' i,., n a i; a 1, l:ulin1 tao,,tuiiin "U1S)' k.atitiia t) ihiit. l P.P ng l aranmiyang, nsaLit. "At nlu- milIt 'an o na an,?n' alk idilabana s;a mlndng b.a, ni- lpJno 3 a kaliluhan",!hind li na nata.os at sal lall ayt-'acn pmigri ang di a viyang nagsasaysay. Na,Ikaliti- inl nalllumlbay lapuiwa t-cang '1a.- 'Ke1nl mata.'y lumuluha, i 5ennalndIi.oS labis ang pagdaraihta ilibhmaay tavpat na 'kapluw-,a bata. S:a pavka!i -ala- 1pat ng n balikat nanhlin } uinF; multyar'.n katoto'y di bumtitiw-bitlw, h.angg.ang tinulutanai snmam.a sa akin a g amuin ig nmaestr ong kaniyang amain. Yamong paalamra'y anopa't natapos sa pagnasaliwane ng nmadlang himutok, 17_. DL

Page  39 -39 -- at sa kaingaya't gulo ng iadios! ang;un-tong-hininga ay naldkiisagot. Mlagpahanggang daong ay nagsipatnubay ang aking nqaestro't kasama.ng naiwan, humihip ano hcangi't agad humiwalay sa pasio Atcunas ang amwing sxisakyan. Bminiit sa busog ang siyang katulad ng; tuIlin ng aming (daong, sa paglayag, iaya di lumaon paa ko'y yumapak sa dcal.nmpasigan ng Albaniang siudad. Pa.g-.-on ko'y agad nagtuloy sa Kinta di hun-tiiiwalay ang katotong sinta, palh.alik sa kamay ng poon kong ama lumala ang sakit ng dahil kay ina. Nagdclurugong muli ang sugat ng puso humigit a una tang dusang bumlugso, naw-.;ikang kasunod Ing luhanug tumulo citr amtlng! klasabay ng bating;ay bwuso! Ano pa't ang aming buhay na mag-anma nayapos ng bangis ng sing-isang dusa, kami ay dinatnang nagkakayakap pa niyong embahador ng bayang Krotona. Nak,.apanggaling na sa palasyo real at ipinagsabi sa hari ang pakay, dCal1'y isang sulat sa aum kong hirang titik ng mnonarkang kaniyang biyanan. 1Humihinging tulong at nasa pangamnba ang Kvotonang reino'y kuipkop ng kabaka, ang puno sa hukbo'y balita ng sigia Heneral Osmalik na bayaning Persa. Ayon sa balita'y pangalawa ito rig prinsipe niyang bantog sa sangmundo, Alading kilabot ng mga guerrero, iyong kababayang hinahangaan ko.

Page  40 - 40 - Dito 'y napangiti angl( morong kausap sa nagsasalita'y tumugrong banayad, aniya'y bihirang balita'y magtapat kung magkatotoo, ma'y marami ang dagdag. At saka madalas ilala ng tapang ay ang guniguning takot nog kalaban, arig isa-ing gluerrercio~g palaring magdiwangr mababalita na at, pangingilagan. Kung sa katapanga'y bantog si Aladin may buhay I'in namang sukat na makitil, iyong matatantong- kasingpantay mo rin sa kasam-a'ng palad at dala'ng hilahil. Sagot ni Florante huwag ding maparis ang giuerrerontg bantog sa. palad ko-ng amis, at sa kaaway ma'y di ko ninanais ang lahi rig dusang akingr napagysapit. Matanto -ni ama. ang gayong sakuna sa Kroton-ang baya 'y may balang sumira, ako'v isinama't hurnarap na bigia, sa Haring Linceong may gayak ngf digina. Ka-mi ay bago pang na-nakyat sa hagdari rig palasyong batbat rig hiya~s at yaman, ay surnalubong na ang haring mar-angal niyakap si ama't ako 'y k.inamayan. Agwika'y ioh duke! ang kiyasnit ang siyang kamukha ng bunlying gucrrcro, aking napangarap ia, sabi sa iyo magiging h-aligi rig setro ko't reino. z Sino ito't saan nanvggaling na siudad? ang sagot ni ama' "ay bugtong kong anak, n-a inihahandog sa mahial mong yapak ibilang sa isang basalyo't alagad". Namanogha ang hari at niyakap ako nmabuting panahon itong pagdating mo,

Page  41 ikaw ang heneral ng hukbong dadalo sa bayang Krotonang kinubkob ng moro. Patotohanan mong hindi iba.' ikaw ang napangarap kong guerrerong matapang, na maglalathala sa isangsinukuban ng kapurihan ko at kapangyarihan. Jyong kautanga-n paroong mag-adya nuno mo ang hani sa bayang Krotona, dugo kaing ma-taas ay dapat kumita ng sariling dangal at bunyi sa gue'rrat. Sapagka't matuwid ang sa haring saysay umayon si ama, kahi't mapait man, nang agad masubo sa pagpapatayan ang kabataan ko at di kabihasnan. Ako'y walang sagot sa i-pinahayag kudndi i1wtring poIo't nagda-pa sa yapak, nang aking hahagkan ang mahal na bakas kusang itinindig at muling niyakap. Nag-upuan kamil't muling nagvpanayam ng balabalaki't mahalagang bavray, nang sasalitin ko ang pinagd-aanan sa, bayang Atenas na pinanggalingan. Siyang pamimitak at kusang nagsabo'g, nagningning ang talang kaagaw ni- Benus, (1) anaki ay bagong umahon sa bubog buhok ay naglugay sa perlas na batok. Tuwang pangalawa, kung hindi man langit ang itinatapon ng mahinhing titig, o ang luwalliating buko ng ninibig, pain ni Kupidong walang madarakip. (2) 1 Benus, Dios ng pag-ibig at ng kagandahan, anak ni Hupiter at ni Diana at anang iba uy bukal sa bula ng dagat. 2 Kupido, Dios ng pag-ibig, anak ni Benus at ni Marte.

Page  42 Liwanag ngo mukha'y wa-lang pi~nag-ibhan kay Pebo, kurig anyong bagong sumisilang, katawang butihin ay timbang na timbang at mistulang ayon sa. hinhin ng asal. Sa kaligayahal'y ang nakakaayos bulaklak na bagong winahi ng hamog, ano p~a't sino mang palaring manood, patay o himala ang hindi umirog. Ito'y si Laurang ikinasisira. ng-) pag-iisip ko, tuwing magrunita, at dahil1 ng, tanang himutok at luha itinoto;io ko sa pagsasalita. Anak ni Linceong haring napahamak at kinabuhusan ng aking pagliyag, i, bakit itinulot langit na mataa~s ua mapanood ko, kung di ako, dapat? iOh Haring Linceo kung di mo, pinilit n-a sa salitaan nati'y makipanig, angl buhay ko disi'y hindi nagkasakit i-.gayong pagyliluhan ng anak mong ibig! Hindi katoto ko't si Laural'y di' taksil aywan ko kung ano't lumimot sa. akin, ang palad ko,'y siyang alipusta't linsil (Ii laang magtano, ng tuwa sa giliw. i,Makakapit kaya ang gawaing magsukab sa pinakayaman ng langit sa dilag? i, kagandaha'y bakit di makapagkalag ng pagkakapa~tid sa maglilong lakad? Kung nalalagay ka'y ang mamatuwirin sa laot ng madlang sukat ipagtaksil, j, diii ang dangal mong dapat na lingapi-n niahigit sa walang kagandaha't ningning? Ito ay hamak pa bagang suman-sala ng k~arupukan mo, at gawing masama,

Page  43 - 43 - hung. q.no ang taas ng paf-rkadakila siyva ringi lagapak naman kung marapa. Oh! bunying guerrerong na~awa sa akir pagsilang na, niyon~g nabagong bituin, s,- p ~agkakita ko'y sabay ang paggiliw inagraw ang puLisong sa na, ko'y 'hai.n Ano pa 't ang luhang sa, mata'y nanagos ngf paghaulila sa, ia kong irog, na. tungkol sa, sinta, puso'y nangilabot baka di marapat sa, gayong alindog. Hindi ko makita ang patas na, wika sa kaguluhan ko't pagkawalang diwa, nang makiumpok na'y ang aking salita, anhin mang tuwirin ay nagkakalisya. Nang malutas yao-ng pagsasalita~an ay wvala na'akong kamahadlikaan, kalul-uwa 'y gulo't puso'y nadadarang sa ningas ng sintang bago kong natikman. Tatlong araw akong pinliginig ng hari sa palasyo real na sa, yania'y bunyi, niy d' nakau-sap ang punong pighati na inaasahang iluluwaihati. Dito ko natikman, ang lalong hinagpis, hhzit sa dalitang naunang tiniis, at hhi-ulaan ko ang lahat ng sakit hung sa, kahirapan mula, sa, pag-ibig. Salamat at niyong sa kin-abukasan hukbo ko'y lalakad sa, Krotonang bayan, sanidaling pinalad na, nakapanayam ang prinsesang nihag niring katauhan. Ipfinahayag-ko aing wikang mairog ng bunton-g-hininga, 1uha at himutok, ang matinding sin-tang ikinalulugod magpahanggang ngayon ng buhay kong kapos a

Page  44 - 44 - Ang pusong matibay ng himalang dikit nahambal sa aking malumbay na hibik, dangan, ang kaniyang katutubong bait ay humadlang disin sinta koY nabihis,. Nguni't kung ang 00 'y di main, binitiwan naliwanagan din sintang nadidimlan, at sa pagpanaw ko ay pinabaunan. n-g may hiyang perlas na sa mata'y nukal. Dumating ang araw ng aking pag-alis Z sino ang sasayod ng bumugsong sakit, dini sa puso ko'y aim ang hinagpis na hindi nagtamo ng kanlyang kalis? 4, May sakit pa kayang lalalo ng tindi sa aug sinisinta'y rnawalay sa. kasi? guni-guni lamang di na ang mangyari, sukat ikalugmok ng pusong bayani. Oh! nangag-aalay ng mabangong suob sa dakilang altar ni Kupidong diyos, sa dusa ko 'y kayo ang nakatatarok noong maulila sa. Laura kong irog. At kung di sa luhang pabaon sa akin namatay na muna. bago ko naatim, dusang di' lumikat hangg-ang sa dumating sa bayang Krotonang kubkob ng hilahil. Kuta'y luiukso na sa bayong madalas ung mga makinang talagang pangwa-lat, siyang paglusob ko't ng hukbong akibat ginipit ang digmang kumubkob sa siudad. Dito'y ang masidhing lubhang kamataa at Parkas Atropos ay nagdamdam pagal, sa paggapa~s nila't pagkitil ng buhay ng naghihingaloug sa dugo'y naglutang. Makita ng piling Heneral Osmalik ang a king marahas na. pamimiy~apis,

Page  45 - 45 pitong susong hanay na dulo n'g kali~s wirnahi ng tahak nang ako'y m-asapit. Sa kaliwa't kan~an, niy~a'y nalalaglag rnga,, s-oldado kong pawang mararahas, lumapit sa aking mata'y n-agniningas halika, aniya't kita, ang maglamnas. Limang oras kamning hindi naghi'walay ha;iggang sa hinapo ang bato ng tapang, nagluksa ang langit nang aking m~apatay habag sa guerrerong sa, mundo'y tinakhan.. Siya nang pagsilid, ng pangingilabot sa, kalabang hu-kbong parang sinasalot, ng pamuksang tabak ni Menandrong bantog ang cam po't victoria'y napaamin,,,g lubos. Tagumpay na, ito 'y pumnawi ng lumbay ng rnga, nakubkub ng kasakunaan, panganib sa puso'y naging katuwaan ang pinto ng siyudad pagdaka'y nabuksa-.i. Sinalubong kami ng haring dakila kasama aiig buong bayang natimawa, ang pasasalamat ay di maapula, sa di magkawaston~g nagpupuri~ng dila. Yaong bayang hapo't bagong katitighaw sa, naghalang bangis ng mga. kaaway, sa pagkatimawa ay nag-aagawan malapit sa aki't damit kol'y mah~agka~n. Sa lakas ng hiyaw ng Famamg matabil (1) tqivang dugtong:-dugtong ay' nakikisaliw, ang gulong sctlamat, nngtanggol sa amin *diningig. ng langit at mga. bituion. Labo na, ang tuwa, nang'akoy matatap na apo ng hani nilang liniliyag, 1 Fama, Diosang sinasamba ng mnga gentil; ito ang naglal-athala ng balang gawin ng tao, magaling o masama man;- wakang kasinigtulin at inatunog ang boses.

Page  46 - 46 -- ang monarka nama'y di munti ang galak, luha ang nagsabi ng ligayang ganap. Nagsiakyat kami sa palasyong bantog at mangagpahinga ang soldadong pagod, datapwa't ang baya'y tatlong araw halos na. nakalimutan ang gawing matulog. S~a ligaya namin; ng nuno kong hari nakipagitan din ang iflong pighati, at ang pagkamatay ng mna kong pili malaon nang lanta'y nanariwan~g muli. Dito naniwala, ang bata kong loob na sa, mundo'y walang katuwaang lubos, sa minsang ligaya'y tali ng kasunod. makapitong lumbay hanggang sa matapos. Maging limang buwan ako sa Krotoina nagpilit bumalik sa reinong Albania, 4 di sinong susumang sa akay ng sinta kuang ang tinutungo'y labo't isang Laura? Sa gayong katulin ng aming paglakad naiinip ako't ang nasa'y lumipad, iaba 't nang matanaw anYg moog ng siyudad kumutob sa aking puso'y labong hirap! Kaya pala gayo'y ang nawawagayway sa kuta'y hindi na bandilang binyagan, kundi Mediaiumct't rein~o'y nasalakay (1) ni Alading salot ng pasuking bayan. Ang akay na. hukbo'y kusang pinahimpil sa paa ng i~sang bund~ok na mabangin, di kaginsa-ginsa'y natanawan namin pulutong ng moro bakad ay m-ahinhinl. Isang binibini' a~ng gapos na taglay na sa damdam nami'y tangkang pupugutan, 1 Medialuna, ang tawag sa estandarte o bandila ng niga moro sapiagka't ang napipinta ay isang kabiyak na buwan.

Page  47 ang puso, ko' lalong naipit, ng lumbay sa gunitang baka, si Laura kong buhay. Kaya di napigil ang akay ng loob at ang mga moro'y bigl~a kong, linusob, ipalad ng tumakbo, at hindi natapos sa aking namuksang kalis na may poot! Nang wala na akong paghunt-uhang galit sa di makakibong gapos ay lumapit, ang takijp sa, mukha ay aking inalis i aba ko't si Laura, may lao pang sakit! Pupugutan dahil sa hindi pagtanggap sa, sintang mahalay ng Emir sa siyudad, (1) nang magnasal hayop ang morong pangah-as, tinampal sa, mukha ng himalang dilag. 'Aking dali-dalino- kinalag sa kamay ang lubid na walang awa at, pitagan, mga, daliri ko'y naaalanq-alang madampi sa balat na, kagalang-galang. Dito nakatanggap ng lunas na titig ang nagdaralitang puso sa pag-ibig, araw ng ligayang una, kong pagdingig ng sm-ttang Florante sa kay Laurang bibig. Nang aking matantong nasa, bilangguan ang bunying monarka't, ang ama kong hirang, nag-utos sa hukbo't aming sinalakay hanggang di nabawi ang Albaniang bayan. Pagpasok na namin sa loob ng reino, bilanggua'y siyang una, kong tinungo, hinango, ang hari't, ang dukeng ama ko sa kaginooha'y isa si Adolfo. Labis ang -ligayang kinam-tan, ng hari at ng natimawang kamahalang pili, 1 Ernir, Goberriador o Virey nag moro.

Page  48 .-48 si' Adolfo lamang ang nagdalamhati sa kapurihan kong tinamo ang sanhi. Pangimbulo niya'y lalo nang nag-alab n-ang ako'y tanawing tanggulan ng siyudad, at ipinagdiwang ng haring mataas sa palasyo real ng lubos na galak. Saka nahalatanig ako 'y minamahal ng pin.ag-uusi'g niyang ka kariktan, ang Konde Adolfo'y nagpapakamatay dahil sa. korona't kay La'ura'y ma-kasal. Lumago ang binhing mula sa. Atenas ipinu-nlang nasang ako'y ipahamak, kay Adolfo'y' walang bagay -na maisakiap para ng buhay kong hindi nauutas. Di nag-ilang buwan ang sa reinong tuwa, at pasasalamat sa p~agkatimawa, dumating ang, isang hukbong maninira ng taga Turkiang masakim na lubha. Dito ang panganib at pag-iiyakan ng buong nahugot sa dalitang bayan, lalo na si Laura't ang kapanganiban ang ako 'y sawiing palad sa patayani. Sapagka,'t heneral akong iniatas ng hari sa hukbong sa, mono 'y lalabas, nag-uli ang loob ug bayang nasindak puso, ni Adolfo'y parang nakamandag. Linoob, ng langit na aking masupil, ang hukbo ng bantog na, si Miramolin, siyang mulang ar-aw n-a ikinalagim sa, reinong Albania ng Turkong masakim. Bukod ditoly madlamg digma ng kaaway ang sunod-sunod kong pinagtagumpayan, anopa't sa aking kalis na, matapang labing-pitong hari -ang nangagsigalang.

Page  49 -49 - Isang araw akong bagong nagbiktorya sa Etoliang siudad na bagong bin-aka, tumanggap ng sulat ng aking monarka mahigpit na biling muwi sa Albania,. At ang pa-nihala sa dala kong hukbo ipagkatiwalang iwan kay Menandro, noon di'y tumulak sa Etolian-g reino pagsunod sa hari't Albania'y tinungo. Nang dumating ako'y gabing kadiliman pumasok sa reimong walang again-again, pagdaka'y nakubkob, laking kaliluhan! na may tatlong puong libong sandatahan. Di binigyang daang akin pang mabunot ang sakbat na kalis at makapamook, boong katawan ko'y binidbid ng gapos pinlit sa karsel na katakot-takot. Sabihin ang aking pamamangrha't lumbay lalo nang matanto monarka'y pinatay. ng Konde Adolfo't, kusang idinamay ang ama kong irog na mapagpalayaw. Ang nasang yumam-a't haring mnapatanyag at uhaw sa aking dugo ang yumakag, sa puso ng konde sa gawang magsukab, oh napakarawal na Albaniang siudad! Mahigit kang aba sa mapagpunuan ng hangal na puno at masamang asal, sapagka't ang hari-ng may hangad sa yaman ay mariing hampas ng langit sa bayan. Ako 'y l-along aba't dinaya ng ibig I may kahirapan nang para ng maringig, na ang prinsesa ko 'y nangakong mahigpit pakasal sa Konde Adolfong halawis? Ito ang nagkalat ng lasong masidhi' sa ugat ng aking pusong mapighati,

Page  50 - 50 - at pinagnasaang buhay ko'y madali sa pinanggalingang uxtia'y magsauli. Sa pagkabilanggong labingwalong araw naiinip ako, ng di pagkamatay, gabi nang hangui't ipinagtuluyan sa. gubat na, ito't, kusang ipinugal. Bilang makalawang maligid ni Pebo ang sangdaigdigan sa pagkagapos ko, nang inaakalang nasa ibang mundo imulat ang mata'y nasa kandungan mo. Ito ang buhay kong silo-silong sakit at hindi pa tanto ang huling sasapit, mahabang salita ay dito napatid ang guerrero naman ang siyang nagsulit. Ang pagkabuhay mo'y yamang natalastas tantuin mo naman ngayon ang kausap, ako ang Aladin sa Persiang siyudad anak ng balitang Sultan Aliadab. Sa pagbatis niring mapait na luha ang pagkabuhay ko'y sukat mahalata... iay anm ko! i bakit -...? jay Fleridc&ng tuwa! katoto'y bayaang ako'y mapayapa. Magsama na kitang sa luha 'y maagnas yamang pinag-isa ng masamang palad, sa gubat na ito'y antayin ang wakas ng pagkabuhay tang nalipos ng hirap. Hindi na inulit ni Florante naman luha ni Aladi'y pinaibayuhan, tumahan sa gubat na may limang buwan nang isang umaga'y naganyak maglibang. Kanilang linibot ang loob ng gubat kahi It bahagya nang makita ang landas, dito sinalita ni Alading hayag ang kaniyang buhay at pagkawakawak.

Page  51 - 51 - Aniya'y sa madlang guerrang pinagdaanan di ako naghirap ng pakikilaban, para ng baka~hin ang pusong m~atibay ni Fleridang irog na tinatangisan.. Kung nakikiumpok sa madlang prinsesa'y si Diana sa. gitna ng maraming Ninfa, (1) kaya'-t kung tawagin sa reino ng Persia isa sa Houris ng mga Prof eta. (2) Ano Pa't pinalad na aking dinaig sa. katiyagaan. ng pusong matipid, at pagkakaisa ng dalawang dibdib pagsinta ni ama'y nabuyong gumiit. Dito na minulan ang pagpapahirap sa aki't ninasang buhay ko'y mautas, at nang magbiktorya sa Alba-niang siudad pagdating sa- Persia'y binilanggo agad. At ang ibinuhat na kasalanan ko di pa u-tos niya'y iniwan ang hukbo, at nang ang balitang reino'y mabawi mo ako 'y hi-natulang pugutan ng ulo. Nang gain malungkot na kinabukasan wakas na tdana'y ako'y pupugutan, sa karsel ay nasok a~ng isang heneral dala ang patawad na. lalong pamatay. Tadhanang mahigpit ay malis pagdaka huwag mabukasan sa reijno ng Persia, sa munting pagsuway buhay ko ang dusa sinunod ko't utos ng hari ko'It ama. lNguni It sa pruso ko'y matamis pang lubha natuloy nakitil ang hinjn..,gang aba., 1 Diana, Diosang anak ni Hupiter at ni Latona, maibigin sa pa. tigangaso, huwaran ng kagandahan at panginoon rig mg& Ninfas. 2 Houris, nmga dalagang sadyang karikitan sa Paraisong katha ni Mahomang Prof eta nig miga moro na ipinangangako at parayang bibibihs sa miagsisisuiod na taimtim. sa kanyang likong Sekta..

Page  52 .52 - huwag ang may buhay na nagugunita iba ang may kandong sa langit ko't tuwa. May anim na.taon ngayong walang likat nang linibot-libot na, kasama'y hirap, napatigil dito't sila'y may nabatyag nagsa~salitaan sa, lob ng gubat. Napakin~ggan. nila'y ang ganitong saysay nang aking matanto na, papupugutan, ang abang si'nta kong nasa bilangguan nagdapa sa yapak ng haring sukaban. Inihinging tawad ng luha at daing auag ka-niyang anak na mutya ko't giliw, ang sagot ay k undi kusa kong tanggapin ang pagsinta niya'y di patatawarin. zAnong gagawi-n ko sa ganitong bagay?. iang sinta ko baga'y bayaang mainatay! napahinuhod na ako'It nang mabuhay ang prinsipeng irog na kahambal-hambal. Ang di mabalinong matibay kong dibdib sa suyo ng hari, bala, at paghibik, nanglambot na kusa't humain sa sakit, at nang maligtas nga, ang buhay ng ibig. Sa tuwa ng hari'y pinawalan agad ang dahil ng aking luhang pumapatak, datapwa't tadhanang umalis sa siudad at sa ibang 1upa'y kusang mawakawak. Pumanaw sa Persia ang irog ko't buhay na, hindi man kami nagkasalitaant, tingni kung may 1uha akon g ibubu~kal! na maitutumbas sa, dusa, kong taglay! Nang iginagayak sa, lob ng reino yaong pagkakasal na' kamata-yan ko, aking in-akalang rnagdamit, guerrero at kusang magtanan sa real palasyo.

Page  53 -53 - Isang hatinggahing kadilimang luhha, lihim na naghugos ako sa bintana, walang kinasama kuiig hindi aug nasa matunton ang sinta kucng nasaang lupa. May ilan nang taong ako 'y naglagalag na pinapala~syo ang bundok at gubat, dumating nga rito't kita'y nailigtas sa mas-amang nasa nlyong taong sukab. Salita'y nahinto sa. biglang pagdating ng Duke Florante't Prinsipe Aladin, na pagkakilal-a sa boses ng giliw, ang gawi ng puso'y di mapigil-pigil. 4,Aling dila kaya aug makasasayod ng tuwang kinamtan ng magkasi'ng irog? sa hiya ng sakit sa lupa'y lumubog dala ang kaniyang napulpol na tunod. jSaang kalangitan napaakyat kaya ang ating Florante sa. tinamong tuwa, ngayong tumititig sa Iigayang mukha ng k-aniyang Laurang ninariasa-nasa? Ano pa, at yaong gubat na. malungkot sa apat ay naging Paraiso't lugod, makaitlong hintong kani'lang malimot. na may hininga pang sukat na' malagot. Sigabo ng tuwa'y nang d~umalang-dalang diningig ng tatlo aug kay Laurang buahay, nasapit sa reino mula, nang pumnanaw ang sintang nanggubat, ganito ang saysay: Di lubhang nalaon yaong pagalis MO oh! sintang Florante, sa Albaniang reino, naringig sa, baya 'y isang piping gulo nal umalingawngaw hangang sa, palasyo. Nguni't di mangyaring mawatas-watasan aug bakit at hulo ng bulung-bulungan,

Page  54 -54 - parang isang sakit na di mahulaan ng medikong pantas ang dahil at saan. Di kaginsa-ginsa pa-lasyo'y nakubkob ng magulong baya It baluting soldados, ioh araw na Iubhang kakilakilabot! Iaraw na, sinumpa, ng galit ng Diyos! Si"gawa-ng malakas niyong bayang gulo nmamtay, m~ataftay ctmg Haring Linceo na rnagmwnakalang gutumin~ ang reino't lag yam,ng estunko ang kakami't trigo! Ito 'y kay Adolfong kagagawang lahat at nang magkagulo yaong bayang bulag, sa ngalan ng hari ay isinambulat gayong ordeng mula sa. dibdib ng sukab. Noon di'y hinugot sa, trcimong lukiukan ang ama. kong hari at pinapugutan, jZmay matuwid bagang makapanglulumay sa, sukab na, puso't nagugulong bayan? Sa araw ring yao'y naputla'n ng ualo ang tapat na, lob na mga konseho, at hindi pumurol ang tabak ng lilo hanggang may mabait na mahal sa remo. Umakyat sa trono ang kondeng malupit at pinagbalaan ako. ng mahigpit, na, kung di tumanggap sa haing pag-ibig dustang kamataya'y aking masasapit. Sa pagnanasa kong siya'y magantihan at sulatan kita sa, Etoliang bayan, pinilit ang pusong huwag ipamalay sa lilo ang aking kaayawa't sukiam. Limang buwang singkad ang hininging taming ang kaniyang sinta'y bago ko tanggapin, nguni't pinasiyang tunay sa, panimdim ang magpatiwakal kung di ka, dumating.

Page  55 - 55 - Niyari ang sulat at ibinigay ko sa tapat na, lingkod, nang daihin sa iyo, di nag-isang buwa'It siyang pagdating mo't n-ahulog sa kamay ni Ado~lfong Mio. -Sa takot sa, iyo niyong palamara, kung ikaw'y magbalik na, may hukbong dala, riang mag-i-sang muwi ay pinadalhas ka, ng may selyong sulat at sa haring pirma. Matanto ko ito'y sa malaking lumbay gayak na ang puso na, magpatiwakal, ay siyang pagdatim-g ni Menandro naman kinubkob ng hukbo ang Albaniang bayan. Sa banta ko'y siya-,ig tantong nakatanggap ng sa, iyo'y aking padalang kalatas, kaya't nang dumating sa Albaniang siudad lobong nagugutom. ang kahalintulad. Nang walang magawa, ang Konde Adolfo ay kusang tumawag ng kapuwa li'lo, dumating ang gabi umalis sa. reimo 'at ako,'y dinalanig gapos sa, kabayo. Kapagdating dito ak'o'y dinadahas at ibig ilugso ang puni kong ingat., mana'y isang tunod na, kung saan buhat pDumasok sa dibdib ni Adolfong sukab.' Sagot ni Flerida, nang ditoly sumnapit ay may napakinggang binibinh-g boses, ang pakiramdam. koY binibigyaug sakit, riahambal ang aking mahabaging dibdib. Nang paghanapin ko'y ikaw ang nataos pinipilit niyong taong balakiyot, hindi ko nabatalt bininit~ sa. busog ang isa-zg palasong sa, lilo'y tumapos. Dipa napapatida' yaong pangungusap si' Menandro'y siyang pagdating -sa gubat

Page  56 - 56 - dala'y ehersito't si Adolfo'y hanap nakita'y katoto laking t-uwa't galak! Yaong ehersitong mula, sa, Etolia ang unang wiriika, sa, gayong ligaya, "iviva si Floranteng hani sa Albania!" ~inabuhay, mabuhay ang Prinsesa Laura!" Dinaki' sa reino-ng ipi-nagdiriwang sampu ni Aladi't ni Fleridang hira-ng, kapuwa, tumnanggap na, mangaghinyagan magkakasing sin-ta'y aamraos nakasal... Mamatay ang bunying Sultan: Aliadab fluwi si Aladin sa Persiang siyudad, ang Duke florante sa trono'y na-akyat sa, siping ni Laurang minumutyang liyag. Sa pamamahala, nitong bagong harn sa kapayapaan ang reino'y nauli, dito nakabangon ang nalulugami at napasa-tuwa ang nagpipighati. Kaya nga't magtaas ang kamay sa langit. sa pasasalamat ng baya-ng tang~kiliik, ang hari't ang reina'y walang finiisip kundi anig m-agsabog ng awa s'a kabig. Nagsasama silang lubhang mahi-nusay hanggang sa, nasapit ang payapang bayan, tigil akiug Musa't kusa kang lumagay sa, yapak ni- SELfYA'T daihin yaring iAy! iAy! (WVAKAS)

Page  I KAPILYUHAN C Ni BALAGTAS* Tu'la Pi F. T. COLLA NTES Ang lahat ng manunula na dito ay nagsibigkas ang dinalit ay lahat nang kabavalan ni Balagtas, ako naiman ay kaiba, ang lahat kong ihahayag ay ang tanang kasalan~an ng dak'lang rnanunulat, ayukong masabi nilang bangko nati'y pawang, dapdap ga, galing ng ating nunol'y tayo Pa ang naghaanag ayukong masabi nilang ang rnakata'y parang uwak sinasabi ang pa~n-galan na ka~sabay ng paglipad, kaya, pawang kasalavran itong aking ibubunyag hahanguin ko sa kanyang sinulat na, gintong aklat. Ang Florante at Laura'y dahamn-dahan nating buksan at sala nang ubod laki ang unang matutunghayan: "Sa isang wiadilim- awbat na rnapccngla~w da-wag n-a mat'inlik nct walt~ng yagitan, halos 'naghitira~p ang kay jpebong silang duma law sa 1bob na lubhang masukal." B'asahin rmang ulit-ulit ang talatang tulad niyan kapilyuhan ni Balagtas ang talagang ikahulugani iyang madilirn na, gubat na, masukal at mrapanglaw itanong mo sa matanda't. bangin ng kapahamakan, diYa'y kay darning nahulog na, kay lakas ng katawan. lna sa, kadi-mlan ng, gubat sa takot ay hinimatay, at iyan mang hari nating si Gat Francisco Baltazar, namatay na, tumutula, dahil sa, gubat. na, lyan. *Binasa sa Bigaa, Bulakan, sa harap ng ba'i* yog ni Balagtas.,s3, pagdiriwang ng "Akadenmia ny lWikang Tagalog" noongik2,ng Abril..1932. ka

Page  II II At ang kanyang mga tulang nararapat tumaginting sa. kasukalan ng rubat naging hinagpis at daing: "Sa kamuxung guhit noy sa sintasng pinsel k~usa~ng indlimbag &a puso't parnimdimn nagiisa-g sanglceng iniwan -,a cakin mi!', rialilimiot magjxthanggang libingk." Iya'y pawang katunayan ng malungkot na inarating na sa kanyang kabuhaya'y nagbigay ng salagimsim, datapuwa't angr makata nang maisip humalinghing ang naging buntong-hiningay'ykapilyuhang sapin-sapin, TNy1ang "6sau-la, na hindi na malilimot hang gang libing" axg tunay na. kahulugan sa matanda mo tanungin, kung baga sa namamangka ay ang ibig na -sabihi'y ang kalaliman ng ilog natarok ng isang tikin. Ang isa pang kapilyuhan na sumisigaw sa lafigit ang naisip ilarawan ng maharot na panitik: "'Anq katauham~ ko'y kusa',qi nagtatalik sa, I tintong-hinirria ma~ng ikaw'y may sakit q?'i-tta mo noo'y inoaring ldn git Paraiso namcm ang may tulong silid." Dito natin mrakukuro, tukod man ng ganda't dikit kung may tulo arg bubungan ang ligaya'y magkakait. Sa mga talatang iya'y malinaw na naiguhit ang taikot ng isang gandang maglunoy sa munting batis., kung kaya ba't si Balagtas nang hindi na makatiis sa gunita na hinanap ang ligayang ubod tamis, talagang pilyong matanda nang -ang prutya'y di masilip ang ligayang nawawala'y dinaan sa panaginip. Ang isa pang kapilyuhan ng dakilang Manunula'y ang hinagpis ng damdaming nalarawan sa guaiit~a: "i'k'urang naririnig anu lagi mdng wika, tatlovng araw ma, 'di nagtatanaw tctma, at sinasagot ka ng sabing may tuwa sa isa kiu~tao'y mararni anoi hbanda.." Magkasing hindi nagkita't tatlong araw na nfawala matirdfing panibughua't kurutang di matingkala, ang luha -at pagtatampo'y kaya lamang masawata'y kung sabihing imay nangyaring anong higpit na -sakuna, -sapagka't sa isang tao'y marami ang nakayamba na sa. walang ano-ano'y darating na biglang-bigla, katulad din ng bubuyog, kaya magtampo sa d-agta pagka't sa butas ng bakod ay may-sakit at malubha.

Page  III III Ang isa pang kapilyuhan n-g Dakilang Manunulat ay nabanggit nang mabigo sa dalagang nililiyag:o "Nagtbabalik mandi~t parang hinahanap dito any panlihong masayancg lurnipas na,kung rnaliligo'y sa tubig aagap nang hindi abutin ng tabsin sa. dctgat." Sa talatang tulad niya'y maku~kuro nating ganap, uia kunig ibig ng ligayaly hindi idapat tmagmakupad, pag pinalad mong makita sa langit ang isang dilag bagwvisin ang kaliksiha't liparin ang alap~aap,. hu-muhod ka't manalangin, magsumamo at umiyak. ktwdi makulia sa dasal ay magaral kang pumaspas, sa pisngi iig isang manggang manibalang at masarap bunot nia ang nakukuha nang riahuling kuniakagat. Iya'y mgna flang butil ng maraming kapilyuhan ng Dakilang Manunulang hindi na mapapantayan, iy a'y sili at pam-inta, na, may konting kaanghangang pangpasarap ng pagkain pag iyong napagtiisan, dito natin ni;-rkukurong mayaman ang wikang mahal at di dapat na mainggit sa ain mang wikang hiram; Gamitin mo ang. Tagalog sa suyuan at ligawan at ang i-nutyang binihini'y nakangiting pakaka-sal, Gamitin mo ang Tagalog at sa Diyos ay magdasal at sa tamis ng Tagalog didinggin ka ng Maykapal; Jyaitong wikia nati-ng pinagyaman ni Baltazar ay mahalin ng taimtim, idambana, at itanglial, at si Francisco Balagtas ay igalang kaylan pa, man kilalanin nating Hari magpahanggang sa, mamatay. Pulilan7 Bulakan.

Page  IV Sino Si Francisco Balagtas? Si Francisco Baltazar, na lalong kilala sa tawag na Balagtas, ay siyang Ama ng Wikan,-g Tagalog, Hari ng mgA Makata, at harigga, ngayon ay hindi pa nalalaluan ni napapantayan ng sino mang mamiunula. Ipinanganak si Balagtas sa nayon ng Panginay, bayan ng Bigaa, lalawigan ng Bulakan, K. P. Kaila~n? Abril 2, 1788. Ama: Juan Balagtas. Ina: Juana Cruz. Asawa: Juana Tiambeng. Bilang ng, anak: labing isa: Namatay Sa bayan ng I11dyong, lalawigan ng Bataan. Noong Pebrero 21, 1862.

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] UNIVERSITY OF MICHIGAN III{III 11111 11111 3 9015 05183 6941

Page  [unnumbered] :: I i i ~ Li *.I r:: I 1;I ~! i;~; jj i i t i U r~ w;...:r n ,8rrz8~'"sfarYu~fltYL7hp :li 1.,i:: I; 1.:;I ;i?z iI r i,u: E. r