Maria Luisa
Castro, Remigio Mat., De Jesus, Jose Corazon, 1894-1932. Mga kawal ng inang mika.

Page  [unnumbered] I X l l I I I' a I i I GRAD P L 6058.9. C333 M '? '.7 1930 BUHR "MARIA LUISA"' REAt1GI4O M'AT, CASTRO I' 1.1 iilr 1: ~,.. ~ ' \~ ~- ~ ~~ ~~ ~r '~~.e ~ ~~ ~ Lfl 0~r ~~~~~ ~~.: ~ i L r ' '"''' - ''' L ~\: ~. ~ -.: ~.; ~.: " '` ~~~~: " '~ "'~:.'r'~~:: ':~~~:. ~ ~e '~ :.:: "" 5` ",,;' ~ ~ ~~~ -~:::::. '': ~ ~ --- :. ".C,,,-.,,..

Page  [unnumbered] 6098~), CS3, Mo93 tf5A, i ~ t,F,

Page  [unnumbered] < I

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] Akdang Nagtam6 ng Unang Ganting-Pala Tirnpalak Taunan ng "Liwayway" ng 1929. Oiinaw~ing Operota, ng. "Samahdng Gabriel" at gagawing Pelikula inR "Malayan Movies" ni G. Jose Nepomuce'no. SINULAT NI REMI6lO MAT. CASTRO (Kasapi sa, Samahing "Li1aw at Panitik") Kuwentista nk "Liwayway" n~ ta6ng 1929 dahil sa, kanyang akdang "MARIA LUISA"I. May katha nR rnga nobelang "MILAGROS"1, "INABASAG AWG J3ANGA"I at "IANG MUTYA NG PAMILIHAN"1 naginawAng Pellikula, ng "Central Film Producers". May Pang-unang Salita si JOSE ESPERANZA CRUZ Katulong na, Patnugot ng "Liwayway" At may magandang Tulq ang Makatanq JOSE CORAZON DE JESUS Hari ng Balagtasan at Makata ng "Taliba"l. UNANG?AG KAFAUMIAG LIMBAGAN NI P. SAYO BALO. NI SORIANO 225 Rosario, M1aynila. Tel. 4-85-4 8 - 1930 -~ ~so 0'

Page  [unnumbered] Aring tunay ng Palimbsgta ni P. Sayo Balo ni Sorlano, at di uMipdilmbag mnoi man hmag wrhl slyang pathntulot. --.J _ __ I I l

Page  1 S HULING KAWAL NG WIKA 11' II itt * U' I tt% Remigio Mat. Castro - May-akda ng "Mutya ng Pamilihas" at "Maria Luisa"

Page  2 4XA; 4Ad O A /@/~ -&e~1 4,Y}{~ ma4 A aV'S k.c, 4c 4~<,rn4hyd-~q'ta&-&-Lv~ x~iA a*A t;7/ sx'A/ / /1 '<-;t; 7aiC t$Q, '/t i A _ Ut,^O 16 /9 // y r;;tA~zf <^ /lS^ <^ Ka^^^i -f S^ ^ GL ^22 ^Ct~ y^ ^^-a v / e4^^ -/ccL inuL '^^4<-1e rt A LC y)^^^^ of tZ-S~6, tan Y-d, ante=, /~^r9 * -.^ /r)'J? ^ /2~

Page  3 ANG PINAGHAHANDUGAN! Gn-. AU;RORA ARAGON NI QUEZON L'lirca g Asa wa at Maairygi'ng Ina. Malay-bah/ nXIt; Kggy. -Manue1d L. Qutezon, JPang.tlo ng Senado.

Page  4 I

Page  5 Ang Nobelang" Maria Luisa" NAGING magaan sa akin ang paglalagay n'9 paunang salita sa nobelang "Maria Luisa" no ka~:manunulat na si Remigio Mat. Castro, kilalang mananainmpati, k~uentistang hinahangaan noi libolibo, at uliran sa pakikisa~ma, hindi dahilan sa pangyayaring salat, sa aina ang naulit na, nobela kundi dahilan pa ~jnq(j sa kimkilm na kariktati na di man ipakilala sa *pamarnagitan n- salita ay k u s a n g nangjungusap sa kanyang sarili. Una kay sa lahat, ma1angi sa may-akda, ay ako ang nakabasa ng "Maria ~JOSE ESPERANZA CRUZ Luisa". Na ging isang ka.palaran ko naman ang bagay na, iyan sapagka't ako pala aug hihtilingang magiagay ng maikling paunnag salita. At sapagka't ako nga ang nakaba~sa, mnula sa puno hanggang sa dulo, ay miasa sabi kong nasapol ko aug boong linamnam no kung ikailan nang katas no diwa n- walang pa god at pagkalurmang si IRemigio Mat. Castro.

Page  6 6 6 PAUNANG SALITA Hindi ko ma iisaisahin dito qng pagpapakiiala no m~7a tauhan sa mobela at ni hindi ko ma uulitim dito ang kasaysa yam ma natungham no libolibo; sasariwain ko ma lamang sa alaala ng lahat ang pangyayaring ang "Maria Luisa", ay siyang nagtamo no umang gamtingpala sa timpalak pamitik ma binuksan no "Liway way"' namg taodmg 1929, at sinalihan n~j maramni. At sa dahitang iyan nga ang magtamo ng~ unang gantingpala sa may mahigit ma dalawangpung akdang isinali, hindi kata~katakang panabikan at purihin at hanoaan n-j libolibong mamgbabasa, ng Li-wayway. Na maganda niga kaya ang. nobelang ito ni Mat. Castro.?... Afoa mangdudulang nagsasadya sa aming pasulatan upang, hilinjing isadula ang "Maria Luisa", at mgva liham na bumabati kay Remigio Mat. Castro, ang nagpapatunay ma maganda ng-a ang nobelang ito na kinakailangang mabasa ng mo'a hindi nakatunghay sa Liwayway at itago maman mg mgja nakabasa ma upang magkaroom sila gm~jiang buung sipi no nabanggit ma babasahing may malaking maiaaral sa buhay ng tao. Amg tumay ma kagandahan mg isang kouento o nobeta ay hindi lamamg nasasalig sa mat atamis na panqunousap na ginlagamit sa paglalarawan ng m~a tagpo, kumdi gayon dim mamam sa iinam no moa pangyayaring kapanapanabik basahin at saka sa isartg w~akas na nag-iiwan sa bumabasa no lubos na kasiyahan.

Page  7 PAUNANG SALITA7 7 An~g mn-a bagay na. iyan ay mnat alagpuan sa "Maria Luisa", kagaya rin naman sa lahat noakda ni Mat. Castro na napalaran kong mabasa. At i-sa. pang katanojian no nobelang ito 'ay ang kagaanan no j moa salitang ginamit na pati n-j hindi man tagalog ay maaaring maloawatas. Sa nobelang "Maria Luisa" ay' samasama nating mapapansin ang kasanayan sa pananag'alog, katutubong pinagdanasan sa buhay, at katalinuhan ngj may-a kda; moa katang-iang maituturing na siyang nan-aging batong saligan no kanyang mcdakiing kabantugang tinatamasa sa kasalukuyan; kabantugiang lalong naging kabantugan nitong malathctla ang kanyang "Mutya no Pamilihan" at saka itong kanygang "Maria Luisa". Ang "Maria Luisa" ay isang nobelang di pangkaraniwan. Sa nobelang iyan natin makikita antg pagkakatawang-tao ng tinatawag na katapatan sa paglilingkod na ginantingpala n- kapalaran. Nariyan din atg kasawiang kung minsa'y'simula' laming noj paniba gong buhay at paniba gong luwaiha'ti. Nariyan din ang tunay na, pag-ibig laban, —a pag-ibig na mapagbiro at mapagsamantala. At nctriyan din ang tunay na pagmamamahal sa sariling dugo, sa kabila noj lahat. Wala diyan ang 'karaniwang paglalaban sa pag-ibig no isang mahirap at no isang mayaman. Wala rin diyan ang panggagahaman ng mayamnan sa salapi. Ano pa't ang nakaptughahari sa lahat ay pag-i big,, matamis na, pag-i big...! At ang wakas ay totoong kapuripuri. AIoa katan-idng tulad lamang no tinataglay ni Mat. Castro ang maaaring magiarawan at lumikha ng isang ka

Page  8 8 PAUNANG SALITA tapusang maluwaihati, kasiyasiya, at kapuripuring gaya ng nasa, "Maria Luisa". JBinakati ko si Remigio Mat. Castro hindi sapagka't ang nais ko'y masiyahan na siya sa. mg-a nagagawa, niya, hangga n-a yam, kundi upamy Ilao pang magsikap, at magpilit na masulat any kanyang "obra, maestra". Umaasa akong mayroon 'pa si yang inihahandang lalong maiinam na akda at nawa'y isa ma, riyan ang maying bantayog n- kan yang pan-alan *a kabilang na, sa iilang kakailang-anin ng panahon upang maisulat nang buu any kasaysayan n- matamis na Wikang Tagalog. JOSE ESPERANZA CRUZ Pang. Patnugot na Lingguhang Liwayway at naging Kalihim' Da"Ilaw at Panitik".

Page  9 IN I 1! i ksl? W, 11 07 I \M R m I RM f- - - "ARIALUSA PUGAD NG PAG-IBIGI... Magbuhat na'ng iwagayway sa matandang Luneta, ang mabituing bandila ng Estados Unidos na siyang sagisag ng Pamahalaang nakasasakop- sa ating Bayan, ay labing dalawang taon na ang' nakararaan..Sa purok ng Ermita at sa isa sa mga tahuinik na loobang nahihiyasan ng sarisaring halaman, ay nakati-ndig ang luxnang tahanan nil Don Justo Lopez, isa sa, kinikilalang may-salapi s-a Maynila. Ang tahanang ito, bagama't cli kalakihan, ay sagana naman sa maiinam na palamuti, mga hapag at silyang nagii'naman; mga 4aparador at kuwadrong may. mga larawan na nagpapagunita, ng mga Sining ng nakara-an~g panahon ng ating kabihasnan. Si Don Justo Lopez ay kata~tapos pa lamang makapag-ibisl ng luksa, dahil sa pagkapmatay ng minanmahal ni'yang kabiyak ng dibdib na nuon'g nabubuhay ay nakiki'lala rba pangalang Doiia P au Roxas, isa rin. sa angkan ng mayayamang tao sa Maynila. -Ayon sa mga talaan- ng "Administracio'n", (na ngayon ay Rentas Internas) si Don Justo'y may-ani ng maraming bahay na paupahan na ang ilan ay natatayo sa loob ng Maynila, ang ilan ay 2

Page  10 10 MAM~A LuiWA sa daang'Anluague (ngayo'y' Juan Luna) na pawang malalaki at nagkakahal-aga ng libcaibong piso. Tangi riyan, si Don J~usto'y may malawak ha lupain &a Kanlubang, Kalamba, -na napagaanihan ng Itubo, gaya rin naman ng ilang l-agay na lupa. sa San Pablo, Laguna, na may mg-a tanim namang niyog at tulbo na paraparang naghibigay sa kariya, ng hindi kakaunting salapi kung panahon ng pag-aani. Sa mga mayayamang naglalagak ng salapi sa Banko Hong-Kong, kung hindi man puniangalawa, Si Don Justo, ay hindi naman pahuhuli' sa mgaq bumhibilang ng daandaang libong piso na nalalagak sa na'sa'bing Banko. Nguni't, sa harap ng kayamanang iyan na sukat makapagudyok sa isang tao upang gumiamit ng pagpaparangya, si Don Justo'y gay~a rin ng dati: Mabuting panginoon, mairuging amea at mAsarap na. kaibigan... Si Don Justo'y amna ng isang" butihing binibini na kararaan pa lamaing sa kanyang ika labing wa.long AbrIl -at ttimutugon sa matamis na pangalang An-ita Lopez.- Sa tahumik na purok na yaon ng Ermita, si Anita'y namumukod at tanging ibulakiak na sa kagandahan. ay wala, narng m'aipipintas. Mabait naman at gaya rin ng kanyang a~mang mabuting makip'agkapwa, kaya't kaibigan ng lahat, kasundo ng lahat alt kinagigiliwan ng lahat. Dahil sa mga ka~tangiang iyan, ang kaningningan ng mga Lopez, sa biong Ermita'y lalong tumitingkad, kaya't, ano mang kasayahan anig kanilang gawin, ang kanilang tahanan ay namumutiktik sa rnga panauhin. Sa la-,

Page  11 AKDA Ni R~mrnio MAT. CASTRO hat ng may salapi sa dakong Timog na. yaon ng Mayiiila, ay si Don Justo Lopez lamang ang walang.nakakagalit. Isa. pa sa mga nagpapatingkad sa kanie yang pangalan, ay ang kanyang ugaling mapagkawang-gawa. Katunayan, sa tuwing araw ng Biernes, umaga. pa lamang, sa kanilang loobang nalililiman ng mga. sanga, ng mayayabong na purnong kahoy, ay nakahanay na ang di mabil-ang na pulubi. Sila, naman, ay isa-isang n"Iilimusan ni Anita, bilang pagsunod sa tagubilin ng kanyang irog- na ama. Tangi sa riyan sa tuwing dumiarating ang "Noche- Buena", ang mga Lop~ez ay nagdaraos ng isang kasayahang -pangbihira. sa kanilang tahanan s~a pamainagitan ng isang hapunang masagana. Inaanyayahan nila, ang mga dukha at sampu ng kanilang mga anak, upang magsalo-saio, at bumati sa pagsilang nii Hesus. Si Don Justo at si Anita'y abalang-abala, sa. paglilingkod. Kaya naman silanig mag-ama'y mnahal na maqal sa madla..... 'Hindi kaya isang kabanalan din ang ganyang -kauga-lian? Ayon sa alamat ng kanilang buhay, ang ugaling iyan ay katutubo sa kanilang angkan. Sa tahanang yaon ay walang nama~mahay maliban sa apat na kaluluwa: Sa itaas ng balhay ay si* Don Justo: at ang anak niyang si Anita at sa, entresueldo, malapit sa kuwadra ng mga kabayo, ay si Rbcardo Mendez At si Celerina de la Cruz na. kabiyak ng kanMyang dibdib. Si Ricardo ay kutser n i Don

Page  12 i 12 MArIA LUISA Justo sa kanyang karwage at nang raagsimula ng paglilingkod, ay binata pa, kaya't na —ng ikasal Siya, kaV Sinang, ang na-g-anak sa kanila sa kasal ay Si Don Justo at si Dofia Paula. Si Sinang ang tagapag-alaga kay Anita at siyang naglalaba, ng kanilang damit na mag-ama. At si Ricardo, bagama,'t sa malas ay isang hamak na kutsero lamang, ay mahal na mahal sa miatanda, at pi'nagkakatiwalaan siya ng mga lihim. Si Sinang ay gayon din, pagka't, ang mabait na si Sinang ay siyang tagapag-ailaga kay Anita. Nguni't,, ang inga Lopez ay biglang nagluksa., Mangyari'y namatay si Dofia, Paula dahil sa magdarayang sakit sa pus'O..... Ang matinding dagok na yaon ng kapalaran ay dinamdam' ni Don Justo at ni Anita, pagka't sino ang hindi magdaramdam, gayong ang n'alagas sa kanilang "tangkay" ay ang "bungang pinagtitipunan ng lahat nilang pag-ibig at pagmarnahal"? Buhat noon, si Sinang ang naging ina-inahan' ni Anita at, tagapagpayo sa loob ng tah-anan.'... At ang bulakiak ng mga Lopez ay 1lalong namahal sa may-bahay ni Ricardo Mendez.

Page  13 *10- *#Po* ON 1440 i> *i ** ** ** ISA PANG IKALULUWA... Ang mga, Lopez, may sala-pi p~dibh1asa, ay kabilang sa haniay ng matataas na tao -na ang mga pangalan ay laging natutunghayan sa. dahon ng mga, Pah~ayagan, pagka.'t, bihirang pagtitipon ang hindi nila' nadadaluhain..Sa loob ng kanilang tahanan, ang napagaaliwan ni Anita'y -ang pagtugtog at pagawit, pagka't ang mga nila-lik niyang daliri ay lagi mna lamang na~kikipaglaro sa mga teclado ng isanig pilanong yari sa, Alemania, na binili ng kanyang ama.' Kaya't sa mga pagtitipon, si Anita'y lalo pang namnumukod, pagka't lagi- siyang nahihingang umawilt at laging hinihingang tum'ugtog ng isang kundiman o isang romansa kaya na. -nakapagiiwan sa pagtitipon ng isang alalahaning sakdal tamis..,.. Ang karunungang iyan ni Anita, ay utang niya sa, isa~ng Prof esor na,Italianong, nagturo sa kanya 'na sadyang ipinasundo nii Don Justo., Si Anita'y hindi isang Makata, datapwa't, totoong maibigin sa mga tugtuging malalambing -at m-alulungkot. Kat~unaYan, sa dinamidami ng mga tugtuging naisaulo niya, ay isang Melodia, ang lubos ni'yang kinagigiliWand, Melodi~ng laging tinu'tugtog at laging inaaWit. Mangyari'y pagkalungkotlungkot na liabang ti~nutugtog niya'y natutulo nainan ang kanyang Iuha at nanglulumo. ang kanyang puso......

Page  14 I AKDA NI REMIGIO MAT. CASTaRO Isa pang tugtugin ang mada!as marinig kay Anita na dili iba't ang mapanglaw na "Hearts and Flowers" na kung kanyang tinutugtog at sinusundan ng pag-awi, 'ay parang inilalarawan ang mga piping daing ng isang kaluluwang nananaghoy na sinasaliwan ng isang mapanglaw na Plegaria... Ang malabis na hilig ni Anita sa lahat ng bagay na may uring malungkot, ay hindi naiibigan ni don Justo. Madalas tuloy siyang pinangangararltan at sinasabi sa kanyang "ang kalumbayan ay hindi nababagay sa mga dalagang katulad niya", nguni't, si Anita'y ayaw pasaway, kaya't napiIitan tuloy si Don Justong ipagbawal na tugtugin niya sa piano at awitin ang malungkot na Melodiang kanvang kinagigiliwan... Sapagka't tila sadyang bukal sa kalooban ni Anita tang pamamanglaw, ay parati namang walang imik at kung nakadungaw sa bintana ay laging nakatanaw sa malayo, 'at parang tinatarok arg lihim ng pangungulimlim ng mga ulap... Ang mga gawaing iyan ni Anita, ay sinusubaybayan naman ni Sinang at pag-uwi ni Don Justo ay isa-isang ipinagtatapat. Dahil diyan, at sa takot ng matanda na ang gayong hilig ay ipagkasakit ng'minam'ahal at Mutya ng kanilang tahanan, ang ginawa, sa tuwing hapon, at bago lumubog ang araw, si Anita'y ipinapasyal upang maaliw ang isip at mapawi ang lungkot. Kaya't silang mag-ama'y sakay ng kanilang magarang kar-l waheng rocabay na hilahila ng dalawang makikisig na kabayong castano na ang lalaki'y hindi na pahu

Page  15 . 0 MARIA tLosx I.5 hull sa. maga kabayong m'uk ng Australia. Silangr mnag-ama,'y dinadala ni Ricardo sa masasa'yang- pook na may _mailnam na tanawin upang malibang si Anita, dahili diyan kung minsan ay n-akikita sila s'a Luneta, kung minsan nama'y sa Malecon 'at kanilang sinasagap doon' ang dalisay na hanging- nagmumula s'a laot ng dagat. Ang kahilihiling buhay na, iyan ng mag-amna, ay nakabibighani sa di kakaunting tao, liaya't isang hapon na sila'y nakaltigil. sa *mybaybayinn dagat, sa isang pulutong ng nag-, uusap na -mga binata, ay narinig ang ganitong salitaan': Kay sarap, ng buhay ng mag-amang iyan! Tunay ilga, datapwa't, lalIong, masarap ang magiging buhay ng maipalad na lalakeng magkam'it ng mah-alagang "oo" ni Anita, pagka't, "kagandla~han"' at "salapi"f ang kanyang mapapakinabangan. -ianga -na~man! —ang panabay halos ng lahat. May katwiran sia,. pagka't sino, ang hindi mahihuli kay Anita Lopez? Nguni't, kay Anita'y walang makapagbiro sa ngalang pag-ibig, pagka't, una'y walang makapangahas dahil sa pagaalang-alang, -at ikalawa'y tot~oong maingat si Don Justo sa kanyang minamahal nya anak. Ratunayan nuong nabubuhay pa, si Dofia, Paula, ay nagkaroon ng isang pangahas na binatang nangibig ng palihim kay Anita, datapwa't ng sumapit sa kaal-aian ng matadanig lalaka ang

Page  16 16 16 AKDA NI RrMrGro MAT. CASTRO bagay na y~aon, si Anita.'y ikinulong kaagad sa isang Kolehio at sadyang hindi na sana palalayain hang.. gang sa abutin ng pagtanda, kungdi dahil sa pagka-. matay ng bi~natang naging dahilan ng paglayo ng Mutya ng mnga Lopez sa kanilang piling. At sino:ang -hindf rnagiingat- sa isang anak, lalo par't gaya ni -Anitang kaisaisa pagkatapos ng mahabang panahong pag-iibigan nila ni Doiia Paula? Nguni't, isang hapon... Nuo'y malapit na ang "Mahal na, Araw". Sa pintuan zng kanilang -bahay, ay ilang kato'g na maririin ang kanilang nazinig sa itaas. -Ricardo, tingnan mo kung sino ang tumatawag,-msbi ni Don Justo. At si Ricardo'y madaling tumalima sa utos ng kanyang panginoon. Isang lalake ang nakita ni-~ yang nakatayo sa ~agbukas ng pintuan na sa ayos. ay nakilala niyang taga lalawigan at bagong kararating sa Maynili. Si' Ricardo'y binati agad ng laake ng ganito: -Magandang hapoln PO-Magandang hapon poi nanian. Ano ang inyong sadya?-tanong ni Ricardo. -Dito po ba ang bahay ni Don Justo Lopez.? -opo. — Naririyan poba sila? -Maaari' Po bang makatuloy?

Page  17 AxD'A NI REMIGIO MAT. CASTRO 1 -Bakit? Ano ang inyong kailang-an sa kanila?- tanong ni Ricardo..-Utang na loob ay ibigay lamang ninyo, sa kanila ang liham na ito,-at pagkawika'y isang sobre anig iniabot kay Ricardo. Tinunghan ni Ricardo, Sa ibabaw ng sobre, ay nakasulat ang ganito: ' Don Jwsto Lopez. Ermita; Manila. Ang ginawa ni Ricardo'y pinatuloy ang lalakeng kausap at pinagkalooban ng isang lukiukan. Pagkatapos ay madaling umakyat si Ricardo at ang -liham ay ipinagkalooh sa matanda, kasabay ng pagsasabing: -Ang ~may dala po ng liham na iyan, -ay nagaantay sa lupa. Pinagmasdan muna ni Don Justo ang sobre at pagkatapos ay binuksan. Ganito ang nilaaman: Don Justo Lopez.t Ikrmita, Maynila. Minam~ahal kong Primo: Ang may taglay ng lihctm na, ito'y nan~gangalang Oscar Linarez at anak ng iwa.kong ma-. talik na kaibigan dito. Ibig niyang miwpagpa.. tuloy ang pagaaral ng kanyang bata kahit na manilbihan sa inyo. Ikaw na. sain ang bahala sa kan~ya. Ang batang iyan, ay mabait at masunurin. iaasahan, kong kagigiliwan, mo at 3

Page  18 J18 *8.MARIA LuTSA mlakakasundo. Ito na lamtang Primo. Sdriwang ala-akt kay Anita at sa iyo'y ang mahigrut.kong yakap. Magutsk: Anselmo, Lopez. Habol: Ncttanggap ma ba ang mga ipinrxdala kong "Ube" at "Jhaldre" sa panwtmagitan ng mayordomo ng sasakyang "Francisco, Reyes"? Ako rim. Pagkabasa ni Don Justo ay nangiti ng bahagya dahil sa "ube"l at- "ohaidreng" itinatanong sa liham, pagka't, ang ube nang matanggap ni Don Justo ay hindi na napakinabangan at ang mga ohaidre na-. man -ay durogdurog na. Pagkatapos ay tinawag Si Ricardo at ang wika: -Ricardo, ang may dala ng liham ay isang hinatang galing sa Sebu. Ipinakikiusap ng isa kong pinsan na. patirahin na rito, upang m-aipagpatuloy ang pagaaral kahit na manilbihan sa atin. Ano ang nasa sa loob mo? -Kayo po ang masusunod, don Justo... -Buenw. Ikaw na ang pinagkakatiwa-laan ko sa kanya. Ipakilala mo kay Sinang at siya ang bahalang magbigay ng kanyang gagawin sa bahay. lbig kong doon sa inyo siya manuluyan pagka't dito sa, itaas ay hindi siya maaari, nalalaman mong nagiisang lagi si Anita sa -bahay. Ano ang nasa sa lesob mo, Ricardo?.vKayo po ang masusunod, Don Justo. - ov. 11,a,. 11

Page  19 AKDA Ni REMIGIO MAT. CASTRO '9 -Kung gayo'y tawagin mo at ibig kong makilala. -Gpo Ddn Justo, tutuparin ko po;-magalang na, sagot ni Ricardo, sabay panaog at tinawag ang nagaantay sa lupa. Pagdating ng binata sa itaas ng bahay ay nagbigay galang naman kay don Justo. Pinagmasdan siya ng matanda at pagkatapos ay tinanong siya ng ganito: -Ma-runong ka ng Wikang Tagalog? -Opo,-sagot ng bagong dating. -Nalalaman mo ba, kung bakit ka pinaparito sa Mayni'la? -Opo,-mnulipg sagot. -Bueno. Kung gayon ay ~umama ka. kay Ricardo. Sila ang iyong susundin sa. lahat ng kanilang iutos sa iyo, nalalaman mo? -Opo, —sagot ng binata. -Tunay ba'ng OSCAR LINAREZ ang iyong pangalan?-tanong ni Don Juisto. -Opo. -Ricardo, ikaw na ang bahala sa kanya at sundin mo, ang aking utos. -Opo, don Justo,-sagot ni Ricardo. -Diyan na pol kayo.,-anang binaftL-Go, adios,-sagot ni don Justo. At ang bagong dating ay isinama ni Ricardo sa ibaba at ipinakilala kay Sinang tuloy sinabi ang ilahat ng tagubilin ng matanda. Si Linarez ay binig

Page  20 20 MARIA LUISAyan ni Ricardo ng isang silid na matutuluyan, ka — lapit ng kanilang tinutuluyang magasawa. Diyan, diyan nagsirnula ang isan g bagong ka-. banata sa kabuhayan ng mga Lopez, pagka't sa pagdating ni Oscar Linarez, ang binatangT taga Sebu, ay isa pang kaluluwa ang, naragdag sa tahanang yaon na pinaghaharian ng kapayapaan....

Page  21 -_ "' ii 2 9 j a I Mjaw I R r1Q M MU - We - - - -.. offam MAY HINAL SI SINANG Patuloy ang mga araw. Ayon kay Sinang, sa isang pagit-atapat na ginawa. niya kay Ricardo, si Oscar Linarez daw, ay mnabait naman at masunurin 1sa, lahat niyang ipinaguutos. Ang mga unang gawain niya ay ang pagdidilig ng mga halaman umaga,'t hapon. Pagkatapos, nang mayroon na siyang mga kalahating buwan, ay dinagdagan siya ng gawain kaya 't pinagigising isiya ng maagang-maaga araw araw upang mag-abang sa maggagatas at sa karo ng tinapay. Diyan muna siya sinubok ni Sinang, pagka't di pa lubhang namarnanatag sa kanya ang pagtitiwala. Pagkaraan ng isang buwan, ay tumulong na siya kay Sin-an'g sa pagluluto ng almusal at siya ang nag-aahin at nag-~uurong. Kung natutupad na niya ito, ay naglilinis naman siya ng bahay, at pinakikintab niyang maigi ang tabla, sampu ng znga. baytang ng hagdanan. At matapos ang lahat ng iyan ay saka pa lamang siya nagaaral. "Sa tang.. hali, panggagaling niya sa Paaralan, -ay naga-ahin pa rin siya at naguurong ng pinagkanan ng mag.. alma at sa gabi'y siya pa, rin ang naglilingkod sa paghahapunan. Sa. laha't ng iyan, ang gantingpala sa kanyang paglilingkod, siya'y.pinagkakalooban ni Don Justo ng halagang apat na piso isang buwan, may

Page  22 22 MARIA LLInSA pagkai'n at may Iparamit, ano. pa't ang kanyang si-~ Tias-ahod, ay upang magugol na lamang niya sa pag!bili 'ng mga akhat. Si Oscar ay isang binataing masipagr, masunurin at matalino, kaya't sa kaunting panahon ng ka'nyang pagaaral, ay kinahalatan siya. ng raalaking pagkakasulong, bagay na ikinalulugod naman ng matanda. Nguni't, si don Justo, isang matandang pala-. masid palibhasa sa lakad ng mga pangyayari ay hindi nagkasiya sa kanyang pagtitiwala at dahil doon, s~i Anita'y kinausap isang araw. Jpinagtapat sa kanyang mahal at giliw na anak ang kan-ilang kabuhayan, inilara-wan ang rnga karaniwang bag~ay na. kanyang napagkita at, ipinagunita sa anak na siya'y dapat mag-ingat..-Magka-isip ka, anak ko,-,ang patuloy ng matanda,-alalahanin mong ikaw laamang ang tanging karangalang ipinagmamalaki ko sa ibabawv ng lupa, pagka't aanhin ko -aag salapi? Huwag kang ma-gbibigay-daa~n sa sino man upang matuto kang igalang. Ang malabis nia pakikipag-usap. ay nagiging daan ng isang kalapastan-ganan. Npupuna kong si Linarez ay naglalagi na. sa itaas. Naha-. halata kong lahqt ng tao sa. bahay ay mayroon nang pagtitiwala sa kanya,' sampu na ng ako, nguni't, Cang labis ma pagtitiwala'y siyang pinxtgmumulamt ng kapaha maakan.... -Hindi naman nagkukulang -sa amin, Tatay, -sagot ni Anita. -Hindi ko sinasabi ang ganyan, Anita, ngu — ni't, ang mga pagpapayo ko'y hindi kalabisan. Ala

Page  23 IAXUA Ni Rhxmirao MAT. CASTRO 23.IaManinrnmo ang n~ga pangaral ng namatay mong Pagkaitapos ng mga huling panigungusap na yaon ni don Justo, si Anita'y hindi na sumagot. At, si don Justo ay may katwiran s'a gayong pagpapagunita sa kanyang bunso, pagka't, kung minsan ay inaabutan niyang si. Anita at si Oscar ay nag-uusap. Dahil diyan, kung kaya't madalas an~aitanon~g ng matanda kay Ricardo kung ano ang' kanyang narararndaman sa mga ikinikilos ng binatang taga Sebu. Sa m~ga katanungnan ng matanda, ay pawang papuri ang isinagot ni Ricardo, pagka't siya namang kaibot~ohanan. Dahil diyan ay lalong na'gtiwa1a si don, Justo haiiggang sa sumapit ang pagkakataon, na si Qscar ay ipagpalagay na taong-bahay, parang isang anak, katunayan, ay untiunti nang nagbabago ang palagay sa kanya at di gaya nang mga unang araw ng kaniyang paninfibihan... At ang pagtitiwala ng matanda. kay Oscar, ay hindi lamang diyan humangga. lKadalasa'y ipiag sasamia na, siya sa mga pagpapasyal. at sa mga pag-. liliwaliw ng magama at upang laong matumpak sa, pagaaral, ay ginawang extermo sa "Atiene~o" pagka't ang hangad ni don Justo, kung makatapos na. si Oscar sa pag iaaral, ay makatulong niya sa pagpapalakad ng kanyang pangangalakal. Talagang banal na tao si don justo, nguni't, hindi lahat ng nasa bahay -ay katulad niya,. Katunayan, isang araw a~y tinawag ni Sin~ang si Ricar

Page  24 24 MARu LuiSA. I do at may ipinagtapat. Sinabi niyang siya'y maty masamang pakiram-dxm sa mget kilos ni Oscar ukol kay Anita. -Lokang tao ito,-ang naisagot ni IRicardo. — Siyanga, Ricardo, maniwala, ka't ako'y hind! nagbubulaan. -Ulol, kung'ano ano, ang sinasabi mo. Ang ~dapat mong asikasuhin, ay ang paghabantay upang kung magkatotoo ang iyong hula ay.... maputol nating kaagad at hindi panay na kauluilan ang laman ng lyong ulo,-sagot ni Ricardo. -I —kaw ang bahala, nguni't, ang masasabi ko, sa, iyo', kahit ipagpalagay mong kaululan, ang mga kilos na iyan ni Oscar ay hindi ko naiibigan.... Daratingang araw na... -At, ano? Ano ang ibig mong sabihin? -Ang abig kong sabihin ay darating ang araw na madadamay pa tayo pag nagkataon! Mag-sisisi ka rin Ricardo.... -At bakit? -Aba! kung hinaha-taw ka na ba ng matan-~ da e....ano pa ang iyong magagawa? -Kung tunay man an~g lyong mga sapanftaha, ay wala akong dapat alalahanin. Nalalatman mo Sinang? ayaw man ako, at ibig ng may ka-tawan ay wala akong magagawa... — Kung sa bagay Ricardo, ngnuni't, tayo ang pinragkakatiwalaan ni don Justo~, ka-ya't ang marapat ay- putolputulin na natin ang- malabis na kalaya

Page  25 AICDA NI REMIGIO MAT. CASTRO anp ng binatang iyanw sa loob ng pamamahay Gunitan rmo na ang katulad ni -Anita'y babasagi~ng krisSi Ricardo'y nag-isip ng mialalim. Magsasalita pa sana -si Sinang nguni't narini'g niyang siya'y tinatawag ni Anita sa, itaas.. 4

Page  26 - (2 1:q r1j a __ __- 9WERINUNPIEUMM ra I ANG UNANG PATAK NG LASON! I~. Samantala, ang panahon ay patuloy at ang mga araw ay mabilis na nagdaraan. Si don Justo'y abalang-abala sa kanyang mga gawain. Laging hinahating-gabi sa labas ng tahanan na kung minsa'y dumadalaw sa kanyang mga pinauupahang bahay upang tignan at suriin ang mga kasiraan upang ipaayos at kung minsan naman ay nasa paglilibang sa piling ng mga kapwa niya may salapi. Sa mga paglalakad na iyan, ay si Ricardo ang laging kasama at katulong sa lahat ng gawain. Sinasanay niya si Ricardo upang matutuhan ang lahat. Sa mga pag-alis alis nilang iyan ay walang naiiwan sa bahay kungdi ang apat na kaluluwa na dili iba't sina Anita, Sinang Oscar at ang kanilang batang utusan. Ang totoo, dahil sa malakas na paglago ng kaIakal ni don Justo, ay dapat sanang magkaroon ng isang Kawani, subali't, ayaw ang matanda at walang pinagkakatiwalaan kungdi si Ricardo lamang. Kaya naman ang ginawa ng matanda ay itinago na ang kanyang karwahe sa silong ng tahanan at bumili ng isang Automobil at si Ricardo'y pinaturuang magpalakad, upang maging mabilis ang kanilang lakarin sa pagyayaot-dito sa Maynila't sa lalawigan. Isang araw, pagkatapos nilang makapanggaling sa kanilang taniman ng tubo sa Kanlubang, La

Page  27 AKDA NI REmIio. MAT. CASTRO 2 27 gunla, si Ricardo.'y tinawag ni Don Justo. sa kanyang silid at siya'y kinausap. Tuwang tuwa Woon ang matanda. Anug kalagayan ng panimum sa naasabing bayan, ay nakasiya sa kanayang loob. Kaya't nasabi ang ganito: -Dapat naman tayong magpahiga ngayon, Ricardo. Hindi tumugon si Ricardo at wangiti na 1a-' mang. -Nalalanuan mo kung ano aug ibig kong gawin ngayon? -Ano po yaon.7-tanong ni Ricardo. -Ang ako'y makapaglibot sa buong Daigdig!. Ako 'y matanda. na, kakaunti na lamang aug kibla ng aking buhay, kaya't aug nais ko, bago mapikit ang aking mga mata, ay makita ko muna aug Amnerika, ang Italia, ang Paris, ang Aleniaia, at ang iba pang Siudad na. maunlad sa Europa... -Opo don Justo, magaliug ang naisipan nn yong iyan, pagka't ang paglalayag daw po ay nakapagpapahaba ng buliay,.-ang masayang sagot ni Ri.. cardo. -At sa paglilibot kong iyan ay kasam~a ko si Anita.... -A-ba! Opo, kailangan po, don Justo. -At saka, ikaw man Ricardo. ay kasama ko rin.... -iluwag na po don Justo, marami Pong salamat. Ka mi po ni Sinang ay dito na lamang at si

Page  28 i8 28 MARiA LuiSA yang naagbabantay ug bahay,-sagot nui Ricardo..-A, hidi nwaaari, Ricardo. 8Sasaina ka at sasamna 'ka. Tayong tatlo, ni Anta aug nmagliliwaliw. Kailangang mabayaran ko na auagnapakarami mnong naipaglingkod sa akin.... At iyan ang dahilan kung kaya 't ibig kong matapos na si Oscar sa kanyang pagaaral, pagka't kung marunong na siya ay sa kanya natin maiiwan ang pangangasiwa ug lahat. Hindi ba Ricardo? -Opo, ---rnagalaug na sagot ng tinanoug. -Kaya 't ibalita mo, kay Sinang aug balak kong iyan,-ani don Justo. At si Ricardo'y masayang tumalima. Isang uinaga, si Ricardolt si Sinang ay nakapanungaw sa bintana ng kainilang entre-suelo at naguusap. Mayana'ya, ay nar inig nilang nagtutungayaw na katakotakot si don Justo, kasabay augr miga. pangungusap na: -.Walang hiyal Walang utang na loob!' Sulong, lunxayas ka.... -iRicardo, ano kaya ang nangyayari sa itaas?tancong ni Sinang. Ang tinanonag ay hindi sumagot at aakyat sana upang tignan ang kaguluhang yaona, nguni't, nakita nilang si Oscar Linarez, ay nagmamadaling nanaog, nagtuloy sa kanyang silid at paglabas ay kipkip ng isang kamay ang balutan ug kanyang damit at sa isang katnay naman ay ang mga akiat. Pagdating sa lupa, ay patakbo haos na lumiabas ng pintuan.

Page  29 ARDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 29 -Oscar! Hoy, Oscar!-ang sunodsunod na ta — wag ni Ricardo. Si Oscar ay hindi sumagot. Xanaog si Ricardo at sadyang susaudan sana, ang Sebuano, datapwaM', magbuliat sa itaas ay nakarinig sila ng~ kalabugan at si Antay napatili at sumigaw ug,: -— Ricardo! Ricard~o! Sinang! Parlifi kayo madali! Ay!i. -...Ay.... flang hakbang lamang ang ginawa ni Ricardo sa mga baytang ug hagdanan upang makarating kaagad sa itaas. Si Sinang naman ay nagmiadali rin sa pagakyat. Inabot nilang gulong gulo ang mga silya at si Anita'y nakaupo sa isang sulok at nananangis. -Bakit Anita'? Ano, aug nangyari?-ang panabay na tanong ng dalawa. -Ricardo, aug Tatay, ang Tatay, puntahan mo sa kanyang silid. Sinang, ay Sinang.... At ang mag-asawa'y nagtuloy sa sjiid ng matanda. Inabot nilang kakukuha pa lamang sa kalion ng pupitre aug rebolber. Aug ginawa iii Ricardo 'y iniyakap kapagdaka si don Justo at ang rebolber na liawak ay pinlt xna inagaw, kasabay iigmga salitan'g: I-Don Justo!. Don JIuhsto! Ano ang inyong gagawin?.-Bitiwan mo ako, Ricardo!. Bitiwan mo ako kung hindi mo gustong mamatay!.... -arg malakas na sagot ug matanda.

Page  30 30 -MAN LmsA -Don Justo! Aiangalang kay Anita!I nasabi xiaman ni Sinang sabay, luhod sa liarap ng matanj1ang nagpupumiglas sa niga bisig ni Ricardo. -Don Justo, panginoon ko, bakit po I Anop ang nangyaril -— Bitawan mo, ako, Ricardo. Bitawan mo ako at ibig koing pumatay uag tao!I Bitawan mo ako lapastangan. Hindi mo ako, nakikilala'? -Opo, nakikilala ko, kayo don Justo, nguni't, maghunusdili kayo! -Huwagy mno akong turuan. Bitawan mo ako. Bitawan mo ako at babarilin kita,-ang mga wika kasabay ng pagpupumiglas, ngunIt, pigil na mahi'gpit ni Ricardo ang kamay na may pigil -na rebolber iig matanda. -Don Justo, ako po'y Si Sinang. Maghunusdiii k ayo..... Ao na po ang inyong barilin,-ma.lunglot.' —+ na wika. -Ricardo!....Sinang'. Ay mga auak ko?.-..aug nasabi ng matanda at pagkawika ay nabitiwan aug rebolber na nang mnahulog sa. tabla ay biglang pumutok. -Ay, Tatay ko! Tatay ko!-malakas na sigaw nii Anita. Si Don Justo ay nawalan ng diwa at napaupo sa lukiukang na-sa piling ug kanyang pupitre. -Kumuha ka ng eter, Sinang madali. Kung wala ay kahit na tubig na malamig,-ang sigaw ni Ricardo.

Page  31 AiKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 3 At Si Sinang ay nmadaling tumalima. Ano kaya, ang nangyariV May kabalbalan kayang natukiasan ang matanda, kung kaya't kinuha, aug kanyang rebolber at papatay ng tao~ At sino ang papatayin? Si Oscar Linarez? Si Aita kaya'? Silio?' Sa kasunod na Kabanata, ay matutukiasan natin ang kasagutan.

Page  32 IPINAGTAPAT X~I ANITA,. 1 Pagkatapos makainom ng ilang lagok na tubig si don Just~o, ay n1apatingin kay Ricardo at nagtanlong nug g'aiiito: -Nahan, nahan ang liayop na iyan? Bakit di mo tinuluta-ng patayin ko? -Sino po6? Sino pa ang inyong itinatanongi -sagot ni Ricardo. -Si Oscar LinarezI -Umalis'na po nang walang paalain-sagot Ili Sinang. -Sinang! Sinang! Ay!...Sinang.. na sabi rig matanda. -JBakit po, don Justo 7? Ano po ang nangyari I -tanong ni Sinang sa kanyang panginoon. -Nalalanian ninyo? ang Oscar na iyan na, pinagpal!a natin sa tahanang ito, ay nagkulang ng pagalcahnig sa akin, nagwalang pitagan sa tahanan at Fmrmala agkIng pagtitiwala upang pugayan ako ngr dangal.... -Don Justo!.... ---biglang nasabi' ni Ricardo. -Oo, Ricardo, si Anita'y pinatay sa Lipunan at anar m-alini's na kasaysayan ng mga Lopez sa Maynila ay winisikan ng.ur......- at pagkatapos, ay may isang bagay na, ibinulong kay Ricardo. Si IFieardo'It si Sinang ay nagkatinginarr at parang sinabi ni Sinang kay Ricardo ang!

Page  33 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTEO 3 33 ~-Nakita 'no na?.. -Ang nangyaring ito Ricardo'y kailangang hugasan ng dugo,-ang patuloy ng matanda at pagkawika ay naagtindig at hinanap ang kanyang rebolber upang sundan si Osca'r at patayin ngunI't, aug rebolber niya'y naitago na ni Ricardo, kaya't napigil ang kanyang tangka. -Mag-isip isip kayo don Justo,-wika iii Ricardo. I -Siyanga naman don Justo alaug alang na lamang' sa inyong anak,-sagot narnan ni -Sinang. -Ah, hindi maaari! Nahan aug hayop na iyan? Nahian ang walang hiyang babaeng iyan na di natutong magmahal'sa kanyang kapurilian'?-at pagkawika ay lurnabas ng silid at nagtungo sa kinalalagyan ni Anita at ibig patayin ito ibig durugin sa kanyarig mga kamay, subali't aug lahat niyiaug tangka, ay hindi naisagawa pagka't aug mag-asawa 'y la aging nasa tabi niya -at ayaw siyang paylagang maka~lapit kay Anita sa takot na saktan ito. * Nang hindi masunod aug haugad niyang saktan Si. Anita, ay tinungayaw na. lamaug ug mahahayap na pangungusap na hindi kayang bathin ug maramdarning puso ug dalaga. Sa wakas ay ipinagtabu-. yang parang busabos at pinandirihang higit sa. isang maysakit na, nakakahawa. Si Anita'y hindi urniink at ang hindi masabi no- kanyang mga labi, ay ipi-nakilala ng kanyang mga mata sa. painamagitan ug luhang masasakiap.. 5

Page  34 34 MARIA LUISA -Lumayas ka,-ang wika ni don Justo-Lumayas ka- at hindi ka karapatdapat sa aking piling. Lumya ka, yamang hindi ka natutong Inagingat sa pangalan ng iyoing inang namamayapa. Bago namatay ang iyong mna'y ipinagbilin sa aking alagaan kita, pag-ingatan at ipaghanda ng isang magandang kinabukasan, pagka't, ang wika iniya'y ikaw raw ang mnagcladala sa kaluwalhatian ng karangalan ng rnga Lopez, datapwa't ang nangyari'y patumbalik.... Ikaw ang dumungis, Oo, ikaw anag.... -Ama, aimang griliw, patawarin mo ako, ama pagka 't ako'y wa'lang sala sa lahat nang nangyari, -ang malungkot na sagot ni Anita. -Sukat naa! Huwag mo akong tawa~ging am'a! Wala akong anak na walanug karangalan! Sulong, luniayas ka.... Binabawi ko, ang lahat nang biya-~ yang nlauukol sa iyo, wala kang matatanggap ni isang beles sa kayamaiian ug iyong mga magulang. -Tatay, tatay ko!... -Sulong. Hindi kita gustong makita. Papatayin kita!I.... -at umanyong susunggabain si' Anita. -Don Justo, naghunos dili kayo... -Ricardo, palayasin mo, ang batang iyan. Di ko gustong makita.... -Sinang daihin mo si Anita sa ibaba,-Wika ni Ricardo. Ag bili ni Ricardo'y sinunod ni Sinang. Si.. lang dalawy rianao~g at nagtuloy sa entre-sueli.;

Page  35 AiKDA NI REmiGio MAT. CASTRO 35 Kapwa, nananangis. Kapwa, naluhnnbay.. At ang da'lawang naiwan sa, itaas, ay nagpatuloy sa, kanilang paguusap. Si don' Justo'y ayaw layuan ni Ricardo at pana-y na. pagpapayo 't pagpapahinalion. ang ginagawa sa matandang sugata'n ang puso. Samantala.... Si Anita 't si Sinang ay patuloy pa rin sa kanilang pananangis. Si Anita'y dahul sa, kanyang napagsapit at si Sinang 'ay dahil sa. laki rig kanyang habag kay Anita pagka't parang anak ang Ik-anyang pagpapalagay. -Bakit ka, naka-isip rig ganyan, Anita6? -A-ko'y w~flang kasalanana, Sinanag. Ang masasabi ko sa iyo.'y tunay ngang nangingibig sa, akin si Oscar at siya nama'y akin na, ring nailbigan, nguni't, ang ginawa niya'y nalalaban sa aking ka looban. Isang tunay na, kapangahasanl Isang pagnanakaw na nWasasabi.'... -Nalalaman ha rig matanda, ang parigrgibig sa, iyo n-i Oscar,-tanoong iPi Sinaing. -Hindi at lihim na, lihim.1guni 't... -Ik~an iyaln arig ibig kong ma'tados. Bakit nalaman ng matanda: Ipinagtapat mo ha6? -Hindi Sinang siya, ang nagtapat,-sagot ni Anita. -Diya~ta 't siya, ang nagtapat6? rniningi na ha,.IIg iyong kam~ay6?

Page  36 36 MARIA LUISA -Hindi naman, nguni't kaninang umaga'y nahulihan siya ng isang liham sa kamay. At sa liham na yaon ay nabasa ng Tatay ang aming pagiibigan at ang kapangahasang ginawa niya sa akin..... -Bakit naman isinaysay pa niya sa liham, kung di ulol ang taon yaon — sabi ni Sinang. -Mangyari'y humihingi siya ng tawad sa akin at ipinagtapat niya na ang nagawa niyang kapaslangan ay hindi na niya uulitin. Nalalaman mo Sinang? pagkabasa ng Tatay sa liham, ay hindi na nagtanong tanong at pagdaka'y pinalayas, tinampal siya nang tinampal, pinagsipasipa at kaunti nang nahulog sa hagdanan, pagka't ipinagtulakan... Kaya ako sumigaw at kayo'y akin tinawag ay sapagka't pumasok ang Tatay sa kanyang silid upang kunin ang kanyang rebolber sa kahon ng kanyang pupitre: at sadyang hahabulin si Oscar at babarilin... -Tunay na at nakita ng aking dalawang mata,-sagot ni Sinang. -Iyan ang nangyari Sinang. Kaya't iligtas mo ako. Nasa kamay mo ang aking buhay... -Ako ang bahala, Anita. Pagpapayuhan namin si don Justo at ipapagunita sa. kanya ang eskandalong ibubunga sakaling paghabulin niya sa mga Hukuman ang nangyari.... -Salamat Sinang.... At buhat noon, si Anita'y hindi na lumtayo kay

Page  37 AJKDA NI REmiGm MAT. CASTRO 3 37 Sinang. Si do~n Justo nama'y hindi rin nilalayuan 111 1Ricardo. Si Ricardo na, ang nagku-kusa upang dalhin si don Justo sa iba'tI bang pook na rnatao at masaya sa hangad na mapawi sa isipan nag matandla ang lahat ng dalantati at mabaliaw naman ang sugat ng pus~o. Umagal't hapon ay dumnadalaw sila sa. mga bahay na, pinauupa~han. Kung minsan ay nililibang ni Ricardo a4ng kanyang panginoon sa pamamagitan ng pagbabalita sa, kalagayan ng kanilang tanian ng tubo sa, Kanlubang at sinasabing maiP nam ang ani at malaki ang mapapakinabang kay sa mnga, nagdaang taon, nguni't ang lahat ng yaon ay wala sa ulo ni don Justo at ang lagi'ng bumabangon sa kanyang gunita ay ang napagsapit ng minimahal niyang anak. 9

Page  38 ___ - ii MM 2 q Fj:q P NJ an ON I ' 0. EPL2rEJJff&ffffffM a rjj LL J, L' Jj NANGAGSIPAGLAHO SA MAYNI,....0 VI. Ang mga dahon sa. akiat ng panahon, ay isa isang itiniklop, ng tadhana, at ang kanyang mga kabanata'y kay daling lumipas. Samantala.... Sa tahanan ng mga Lopez, ang mga halama-n ay namulakiak: ' Si Sinang ay anim na buwang n:agdadalang-tao. Si Anita nam~an ay nagtapat kay Ricardo ng kanyang kalagayan: Nagbunga ang ibininhi nai Oscar Linarez! Ang mag-asawa'y nag-isip ug kanailang gagrawin. Nguui 't, sa harap ng gayong pangyayari, si Ricardlo'y hindi nagtimpi at ipinagtapat kay don JTusto ang kalagayan nag ka~ya-ng anak. Lalo-ng nagpoyang dibdib ng matancla. Ibig sanang lasuiii1i Si Anita upang mata-po's na ang lahat naiyang dalahin at pagkatapo-s av siya naman ang mag-pakarnatay, datapwa't, si Ricardo'y guin~amit, ng talino. Lali Iong hin'di humiwalay sa matanda at araw araw ang bagay na yaon ang kanilang pinaguusa'pan. (lanoon na lam-ang ang sama ng loob ni don Justo. Nagunita niya ang laki ng kahihiyang kanyang tatamuhin sakaling mabunyag sa iiladla ang sinapit no: kanyarig-mn'k. Dahil doo'y nakiusap siya kay Ricardong siya 'y tulungan, siya 'y iligtas

Page  39 AKDA NI REMIG10 MAT. CASTRO 39 sa, masasabi ng mga, malabiga at nahahanda, siyang maggugol ng Jibolibong salapi, magainot lamang ang sugat ug kauyang puso. Isanrg hapon, si Riardo 'y lumapit kay don Justo at may ipiuagtapat. Iminuugkahi niyang iwan nila aug Maynila at sila~y maugibang bayan.-At paaho 'aug atiug gagawin V-tanong ng matanda. -Madali po don Justo. Aug kailaugan ay pu-A m~ayag kayo, sa aking gagawmn. -Papayag ako, nguni't ibig ko munang marmnig ang paraang iyan,-sabi ug matanda. -Iwan natin aug Maynila, at tayo'y tutungo sa Hongkong. Aug gagawin nating dahi-lan ay aug paglilibot uinyo sa Daigdig at isasama, uinyo si Anita sa Italia upang doon mai'pagpatuloy aug kanyangy pag-aaral ng pag-awvit at. patugtog ug piano. Jyan aug ating sasabihin, uguni't, aug totoo'y upang maikanloug lamaug aug nangyari kay Affita. Pagkatapos niyang makapauganak, ay maghabalik tayo, sa, Maynila. Ano aug inyong niloloob?-tanoing ni Ricardo. Hiudi nakasagot si don Justo. Nagrtindig sa. pagkakaupo at makallng nagpasyalpasyal na nakapatalikod kamay. Si Ricardo naman ay unag pa- 1 tuloy. Ganito, aug winika: -Huwag kayong mag-alaala. Ako, aug balalang gagawa, ug jparaau sa mnyong mga kaibigan at

Page  40 40 40 - - MARIA LuisA tayo 'y makaaalis sa Maynila na hindi na kakaila-. nuganin pa amg isang despedida..... -At 'paano ang iyong gagawinM-tanong ng matanda. -Nalalamwan niyo? Ang gagawin ko'y maglalathala ako sa mga Pahayagan at sasabihin ko ang ganito: "Ang mag-amnang Don Ju'sto Lopez at Aita 'Lopez, kilalang mangangalakal na taga, Ermita, "4ay gagawa ng isang paghliibot sa Daigdig upang "4inagliwaliw. Isa sa mga bansang kanilang dada" lawin, ay ang Italia, upang mafkapagpatuloy ang "6m~agandang anak ni don Justo, ng pagaaral ng " pagawit at pagtugtog ng piano. Sa pamamagitan "ngii Pahayagang ito, ay ipinahahayag ni don Justo, "tPa (hinaramdam niyang lubos na hindi na siya na"kapagiaalam sa kanyrang mga ka-ibigan at kapa"Iautangrang'loob, dahil sa madaling pagalis ng sa"6saky-an. M Aagtatagal aing mga Lopez ng mga "1ilang buwan sa kanilang pagliliw'aliw na ito". -A no po ang inyong nasa sa loob?-tanong na mull ni Ricardo. -Mlagaling, napakaga~ling ng iyong naisipan. KSang-ayon aJko, Ricardo, ngurii't kailan ang ating alils? -Kayo, po, ang masusunod don Justo. Kaya't humirang kayo ng isang makapangangasiwa sa ating mga maiiwan at. -...I

Page  41 AxDA Ni REMIGIO MAT. CASTRO 4 41.-Kung gayo'y palkiusapana natin Si Sinang upang siya na, ang bahalang magsalita sa kanyang kap'atid na si Andres. Maaar bang pagkatiwaIlaan aug bayaw mo'? -Opo don Justo. Sinasagot ko po,-tugon Di Ricardo. ~-Sang-ayon ako,-ani don Justo naman. At buliat noon, ay naghanda ang dalawa, sa kaniliang napagkayarian ukol kay Anita. At.... Pagkaraan ug isang Linggo 'y isang "MAR11" ang naghatid kina don Justo, Anta at Ricardo sa H1ong-Kong at dahil sa lathalang sinulat ii Rcardo, silang tatlo'y tahimik na "nakapagtanan" sa Maynila at aug kailagayan ni Anita'ly naikanlong sa kaalaman ng iba. Pagdating nila sa Hong-Kong, silang tatlo 'y nagsisakay sa tig-isang "Rikehow" na hilahila, ng tigisang intsik na pawisan at sila'y napahatid sa "Hotel Victoria", aiguni't, sa kapasyahan ni (ion Justo, silang tatlo 'y nagsipagbago nig kanilang panlgalan. Si don Justo'y nagkanlong sa pangalang "CHUG J. CAPISTRANO",s Ata'y "IREDENCION SANDEJAS" at si Ricardo'ly "MTIAUITRO DE LOS REYES" Ang mga pangalang iyan ay siyang isinulat sa talaan ng "Hlotel". Pang araw silang nanuluyan sa nasabing "Hotel", nguni't, aug 1katulad nila'y mga bilauggo pagka't, 6

Page  42 42 42 MARIA LUISA lagi silang nasa' kanilaag silid at ipinaghabawal sa kanila Iii don Justo aug magpasyal sa takot na makakita ng kakilalang taga Maynilang maka-tuklas ng kanilaug 11kim. Isang araw, si don Justo 'y iiagpata-wag ng isang potograpo at sila'y n~agpakuha ug larawan sa loob ng "Hotel". Ag unang nagpalarawaii ay si don Justo. at si Anta at pagkatapos ay pi-nakunang nag-iisa si Ricardo., Nang una'y daramdam-in sana ni Ricardo aug ginawang yaona ni dona Justo, pagka't ipinalagay niyang kaya hindi siya ipiniling sa kanilang mag.-iama'y ikinaahihiya siya pagka't hamak na lingkod larnang, nguni't nang mahalata ng mataindang tila nagdaramdain si Ricardo, ang gi-nawa'y kinausap at may ipinaliwanag. -MAay lihim Ricardo, may lihim. -Sa ka mo na matatalos -wika ni don Justo. Si Ricardo naman ay hinlodi na kumibo.

Page  43 0.0- ****o. '**0"*0 - VIM BA MAYNILA'Y PUSO; SA HONG-KONG AY DIWA! Pagkaraaii rg ilang araw mud painamalagi mila sa "Hotel Victoria", ay ipinasya ii don Justong iwan riila ang Siudad ng Hong-Kong at sila'y manirahan sa labas, sa isazng lalawigan rig kaintsikan, Pook iia tahimik, malayo sa kasayahan, di abot rig tanaw ilg mga mapanuri at nagkakanilomg sa magulo at *mataong Lunsod rig Hong-Kong. Ipimagtapat ng matanda kay IRicardo ang kanyang balak.~ Si IWiardo'y buong pusong sumang-ayon. At gayou uga aug ginawa. Sa isang talli n~a iiayoni sa labas ng Hong-Kong ay nangupahan sila sa isang tila "Chalet" ma nakatayo sa isarig niialawak na bukiring kiatatanigam ng palay. Ibang " Chinita " aug kinasundo mi Don Justo upang yinaging utusam nila sa bahay. Nang naroroon, ma sila arig unuang gimawa ni Ricardo ay sumtulat kay Ynacivg at ibinalita aug bago nilang tahamam. Thiinalita, rin kay Sfinang aung ginawa -nilang pagbabago ng mga pangalan, upang kung susulat siya ay malaman iriya ang kamyarig gagawmn. Aug hagong tahanan rig miga Lopez, ay maimam dIin at mnaayos, may magagandang tanawin at -sagana c sa simoy rig malarnig ma hangin, nguni't gaya rim

Page  44 IMAu LuISA 44 sa "Hotel" ay wala silamg 'layang makapagpasyal. Mangyari'ly hninila ibig na silay'ymakilala pagka't m~ay isang bagay silang ikinakanlong. at iyan ay aug pagdadaiang-tao, ni Anita. Pagkaraan ug- may tatlong buwan, isang umaga, si, Ricardo'y, nakatanggap ng isang, pahatid, na, graling sa Maynila na nagbabalita sa kanya, ng sumsnd. Mauro: Xagabi'fy nakwal sa amalwanag si -Sinangr ng isang sauggol na LAA M agmg aug ina at maigagbata ay naa mabuting kalaga'yan. Oristno ang ipangangalan sa bata. Ibalita mo kay Don Oirio na umuldagkalakl Mabuti ang alaa ng tubo at sagana sa bunga aug mga, puno ng niyog. Aug iyong Bayaw. Andres de la Oruz. Gayon na laag aug katuwa'an ni Ricardo. Ag na-sabiug Pahatid ay ipinabasa kay don Juswto at kay Anta. Isn gtg n blusog na busog sa hiwaga aug namulas sa mga labi ng matanda, samantalang Si Anta'y ginitian ng l uha sa mgaL nrta. -Rioardo, ---ang marahang wika nii Don Justo,-binabati kita, pagka't'ayon sa kasabilian aug mga anak na,ALK raw ay tanda ng mabuting kapalaran,-ang patuloy at pagkatapos ay kinama-. yan. ang kausap. — Ako ma'y bumabati rin, Ricardo,-wika naman ini Anita.

Page  45 4Pz AKDA NM REMIGIO MAI. CASTWI IT l IJ, iIi - %f -Marazn3iOg salamat. Nguni't, ngayon Ipa ay ipinaikiusap ko na, sa inyo' na pagulwi 'natin ng Maynila, ay Si Don Jus-to aug siyang mag-aanak &a binyag,-a-ang masayang wika xii Ricardo.. — S9ng-ayon ako,-sagot nii Anita. -Tinatauggap po ha ninyo, Doni Justo?-tanong mi Ricardo. Si Don Justo'y hidi sumagot a# nangiti ng 'bahagya. -Aiop0aug inyong payDon Justol?.-mulfug tanong xii Ricardo. -Tignan natin,~ Ricardo. Tignan. Ag panahon aug siyang magpap&%ya ng laliat,-saka uxnalis pagkawika noon. S~a ayos ni Don Justo'y napaghahalatang may malalim, na isinasaloob. Si Ricardo 'y hidi naakibo, at napatingin na lamang sa matanda, nanuo'y kapapasok sa kanyang silid. Si Anita'y napakagat-labi at napailing na lamang. Ang mga pangungusap na yaon ng kanyang nam fiihating anaay nag-iwan sa kanyang puso, ng isa, pang tinik uia may lason.... -Ricardo, nmapaglabanan ko nawa aug lahat ng sakit na itoug nilalasap ko araw-araw,-wika xii Anita nang buong pazigiaw. -.Wala tayong magagawa, Afa. Pagtitiis,. 00, pagtitnis aug Mtagig kagainutan. Tumawag tayo, kay Batliala at lmingi tayo ng tulong sa kanya,-sagot ]namz xi Ricardo, Ani na buwan ang nakaraan.

Page  46 4 6 MAAI LuiSA 1 Ag kataglamigan ay na-mamayani sa, buong kaintsikan. Isang gabi, si Andita'y dumaing kay Ricardo na sumasakit an-g tiyana. Madaling ipinagtapat ini Ricardo kay don Justo aug bagay na yaon. Sapagka't nabibilang ng matanda, aug pa-' nahon ug pagdadalanug tao uag kanyhng anak, ay hindi nagparaan ng sandali at si Ricardo'y sumundo ng isanag Do-ktor at ng isang "Nurse" sa, PagaMutlan. Isang Automobil ang sinakyan ni Ricar(lo. Di naglipat sandali at ang mga ipinasundo ay (lllrating. k8i Anita'.y pDinulsuhan ug mauggagamiot at sinivya-sat ango kanyang kalagayan. -Ano ang pala~gay ninyo Doktor~? —tanong nii dnaii Jiisto. -MAh,-uti po, giiuni 't, sa, gabing ito'y mangang0aua'k iia-~ walang pagsa~la,-sagot ng Manggagati'ot, \ALtq ang Doktor nia yaon ay liiudi nagkamali sa kayagpal-agay pag(-ka 't, makaraan ng kula-ng-kulaug iia dalawaug orais, si Anita'y naginolwal sa mialiwanagf iigisang magaindang sauggol. Paglabas na Jpaglabais, ng bata, ang unang itinanoing ni don Jus-~ to'y kcung ano aug nag~ing ana~k ni' Anita. -bangBABAE!-ang naisa got ng Doktor. S~i dion Justo 'y hindi sumagot at di. man kinuk-u~sa'y liatainpal ng karnay na kanan aug malapad. niyang noo at nagtiloy sa kanryang silid. Sinun(Ian siya. ni Ricardo ait inalala-yan sa kanyang gagawinf.

Page  47 C AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 47 -Maligayang bati po don Justo!-ang magalang na sabi ni Ricardo. -Salamat Ricardo, nguni't hindi ako nasisiyahan. Ang hinahangad ko'y isa ring lalakeng katulad ng naging anak ni Sinang. Sayang!... -Wala po tayong rnagagawa don Justo, pagka't iyan ang kaloob sa atin ng lalngit. Pasalamat tayo at nakaraang maluwalhati si Anita,-sagot ni Ricardo. -Tunay nga Ricardo, nguni't, ang kasawian ng mga Lopez ay hindi rin nalunasan pagka't isa pa ring bulaklak na madaling malanta ang nuging bunga.... Kung naging lalake sana. -Inihahandog ko po sa inyo ang anak naming kasisilang sa. Maynila. Kung pinahihintulutan ninyo don Justo'y isusunod ko sa inyong "padron" sa simbahan. Pumapayag po ba kayo? -Huwag na Ricardo. Maranming salamat. Ang ibig kong gawin mo ngayon ay ikaw na ang bahala sa Doktor at sa "Nurse" at di ko na gustong makiharap pa sa kanila. Pagkatapos ng kanilang mga gawain, ay kumuha ka ng kuwalta sa aparador at sila'y iyong bayaran kahit magkano ang kanilang hingin. -Opo don Justo, ngayon din po,-at pagkawikay madaling lumabas si Ricardo. Pagkaalis ni Ricardo, si don Justo'y nagsindi ng isang tabako at nagpakaigi ng upo sa kanyang peresosa at sa sarili'y nasabi ang: -Ngayon, magsisimnula ang ikalawang baha

Page  48 48. 48. MARMA LUmSA I -I ". - - I gi ng dua.... Mangyari na. ang mangyayaxi, ang kagustuhan ko'y siyang masusunod! Salamat sa mabuting pagaalaga at si Anta'y nakaraang maluwal-bati. Aug bata naman ay naputulan na ng pusod at gaya rin ug kanyang inay nasa mabuting kalagayan. Ang panganganak ni Anita'y ibinalita na. ni Riceardo kay Sinang nguni't, ipiinaghiling ipaglihim at aug Ililiam pagkabasa ay p uniting maliliit upang huwag mabasa ng ibang tao. Laging masaya si Ricardo, laging nasa piling iii Anita at laging katiulong ng kanilang utusang "Chinita" sa pagbabantay at sa pagaalaga sa sanggWol, samantalang, ang matandang la-lake ay hindi nagkikikibo at bihirang hunabas sa kanyang silid. Sa lahat ng s~andali'y palaging nagiisip at sa malas ay bumabalangkas ng isang mahalagang gawain. Isang hapon, si Ricardo'y tinawag ni don Justo' sa k1~anyang silid. Si Ricardo'y sinagian ing takot. Mangyari, ang mga kilos ng kanyang pa-ngi-noon ay kahinahinal-a at katulad ug isang bagyo na ihinaba-bala ug i'sang unos na nagpapadilim sa panginorin. N'gunI't, Si Ricardo 'y isang Ilingkod. na tapat sa kanyang panginoon at naihahanda sa lahat ug pangyaya-ri, kaya 't. walaing kibo-ng puniasok sa. sihd ni don Justo. Ano kava ang layon ug matanda sa pagtawag na vaon kay Ricardo Mendez? Ang kasabiksabik na, pangyayaring ito'ly matuttinghayan natin sa kabilang daho-n.

Page  49 -UK 1: L 02019MOC92mum AMMUMM SI RICARDO'Y N~AWALAN NG LOOB. Nang nasa harap na si iRicardo ng matanda siya 'y tinanong ng ganito: -Ano -aug nasa loob mo ugayon'f — -Ang nasa loob ko po'y nak araa na tayo -sa unang pagsubok. At aug nalalabi'y aug paguwi sa Maynila. -Tunay nga Ricardo, tunay ngang tayo 'y nakaraan na sa unang pagsubok, nguni't, ang nalalabi'y hindi. ang paguwi sa Maynila kungdi KUNG ANO ANG ATING GAGAWJN SA BATA! ---na sinundan ng pangdidilat. ng mga mata. -Aba!.... Ang gagawin po, natin, sa bata 'y iuuwi natin sa Maynila,-sagot ni Ricardo.-Ricardo! Hindi mo nailaaman aug ka~hulugan ng iyong sinasabi'....-aug naakas na.sagot ni don Justo kasabay ng la-l pang panglilisik ng inga mata. -Bakit po? Hindi po0 ba ninyo nagugunitang katatapos pa lamang makap-anganak Si Sinang? Ang bata. ay iuuwi natin sa Maynila at. pagdating doo'y sasabihin kong aming anak na ma-g-asawa. -.Hindi maaari Ricardo! Ag masasabi ko sa iyo, bawa't puting buhck ng aking ubo'y isang ka-~ ranasan sa buhay. Hindi natin nmailflihirn aug hagay na iyan, pagk~a't, maaari pang masarhan aug 7

Page  50 50 50 MARI LuISA ' sang malawak na karagatai, ngunit, ang, bibig ng tao'y hindi.... -Ako po ang bahala, don Justo at lihim nating gagawn aug lahat. -Ricardo,"Ricardo, bata, ka pa, nga, iho! Ang lahat ng liiay l~him pa lamang hanggang sarili pa ng isang. tao, nguni't sa, oras na ang lihimn na. iyai) -ay ipagkatiwala na sa, isa, pa, kahi 't nia ang isalig i~yan ay tunay na kapatid at rnagulang, aug lihirn M 'iyan ay paraig alias na gagapang, katulad ug,. bolang gugulong sa lahat ng sulok. Thnainiwala ka ba, sa palagay kong. iy-an I Sa harap -ng inga, dakilaug pagrkukuro nlg miatalinong matanda, si Ricardo'y hidi na umimik. Si don Juto'y na-gsalita ng ganito: -Kung gayon, aug niloloob ko'y mahliwalay kay Anta aug bata! -Paano p-o ang ating gagawin?-tanong ni Ricardo nang buong pagka-mangha. -Si Aita'y uuwing kasabay natin at ang bata 'y maiiwau dito.... Siya kong niloloob! -Don Justol!-ang biglang naisagot ini Ricardo. — ~.RicardoM! Hindi kita pinahihiiltulutang sunmagot. Aug mnakapangyarihan ay ako at ako aug siyang ma'susunod!I Nalalaman mo? -Don Justo, ako- Poly hindi tumututol, datapwa't ibigay na 'ninyo, sa akin ang bata, ako na po aug mag-aalaga at ituturing kong tunay na anak. Kahabagh~abag naman Po si Anta.... I

Page  51 AKDA Ni RzmiG;io MAT. CAsTRo S 5 I -Ricardo!I 0 tatahan ka o ibig mong tangayin ng mga tingga ng aking rebolber aigiong buhay!I An mabuting si Ricardo'y hindi na sumagot, nguni't, nagdurugo aug kanyang puso at ibig suw mabog ang dibdib sa laki ug pagdaramdam, sa pasyang yaon ng matanda,, datapwa't wala' siyang magawa, siya'y lingkod laman.. At si'don Justo'y nagtindi at naglakadliakad na sa anyo 'y na~pagkikilalang may mahalkgang hagay na sinusuri sa isip. Mayaxnaya, si Ricardo ay tinawag at sinabi aug ganito: -.Ngayon di'y pumaroon ka sa Mercado, bumiii ka ng isang Kahitang Make na ang susi'y de combinacion na katamtaxnan ang laki-at isang Tampiping kasing haba. ng bata. -At ano aug -inyong gigawin don Justo?- tanong ni Ricardo. — Hindi mo kailangang itanong.. Aug Kahi'tang Make at ang Tampipi ay huwag mong ipakikita kay Anita, nalalaman mno'? -Opo, don, Justo,-ang tanging nai~sagot ni Ricardo. -Naito ang sampiing piso. Lumakad ka na ngayon din, nguni't huwag mong kalilimutan ang aking bumi. Ikaw' aug bahala. Laban man sa kalooban, ni Ricardo, at tumultutol mran ang kanyang hudh ay wala- siyang nagIawa kungdi ang sjumunod,.palibliasa 'y isa lamang siyang lingkod ug mga Lopez.

Page  52 52 I&T A I.13.1,At si Ricardo'y un-Aalis. Ang lahat ug ipinagblu ni don Justo ay buong ingat na sinunod. Nag-aagaw dilim na nang siya'y uxnuwi sa hanay. Aug Kahitang Makeng nabili niya'y kulay abuliin aug mga tagiliran, nguni't, maputi aug pinakatakip. Aug Tampipi naman ay yantok. Dinala, niya sa silid ug nWatanda at ipinagkaloob kasahay ng wvikang: -Naito po don Justo -aug inyon'g ipinaghilin. -Salamat Ricardo-sagot ug xnatanda. -Naito po aug suki. -Huwag, Ricardo, ang halagang iyan ay para sa iyo. -Salamat po,-magalang na sagot. -Ipinakikiusap kco lamang sa iyo na ipaglihini mo aug bagay na ito, nalalaman mo6? -Opo don Justo, maka-aasa kayo. -Iwan mo ua ako rito,-anang mnatanda. At si Ricardo'y umalis naman. Biihat noo'y wala siyang ginawa k-ungdi manmanan si don Justo sa lahat nang mga kilos at'gawain. Ibig niyang -masaksihan ng kanyang mga mata aug inaakalang gagawin ug matanda at kung saan gagamitin aug Kahitaug Make at Tampiping ipinabili sa kanya. Miusan ay ipagtatapat na sana niya kay Anita aug lahat ug ibig gawin ni don Justo sa walang malay na sauggol, upang sa ano 't ano man mailagan, hauggang maaga, ang lalong, kaluhaluijig pangyayari, subali't aug kabilinbilina'n

Page  53 AKDA NI REMlGIO MAT. CASTRO 5 5 3 sa~l kanya ay huwag niyang iparnalay sa iba, dahil doo 'y kilo niyang ipinaglihim -at natira na lam'ang siya sa pagmamasid. Nuo 'y mag-lisang buwan na ang sa-nggroL. Si Anita'y inakaahon na sa banig. Sapagka.'t miainam ang pagka'kaalaga sa kanya, sagana sa masasarap na pagkain at sa ibat'tibang alak na ipi'nalinom -ni donl Justo, ay parang walang aw~ mang nangyari sa ka~nya, namumula'xnuhal na naman ang kanyang mga pisngi at ang kanyang labi, kaya't ang kanyangr kagand~ahan ay hindi nagbago. Augr bata. naman ay hindi suinuso, sa kanyang dibdib kungdi sa isang biberon laniang na, may lamang gatas na kinanaw -sa tubig na pinakuluan. Isang gabi. Nuo'y malapit na ang ika 11. Si Ricardo'y ginisin6g ni don Justo at i-nanyayahan sa kanyang silid. -iTTmnpo ka,~-ang marahang sabi sa. kanya nang sila'y magkaharap -na.-Baki't hindi pa kp~yo -natutulog Jon Justo?tanong niya sa matanda. -J-.lluwag kang maingay. Basahin mo, ito! Pagkaupo ni Ric'ardo, ay isang kalatas aug iniabot sa kanya. -.An_.o po ito,? -asahin mo at saka mo, malalaman,-ang paangil na sagot ni don Justo. Babasa-hin po ba nang malakasf:~-muling tanong.

Page  54 54 'RE wr& -~Ma~rahan imgda~tapwatl yaong marirP nig ko. At ang Kalatas na yaon na nasusuklt. sa dalawang dahon, ng papel catala at sariling titik li don Justo, ay binasa, ni Ricardo. Gauito-aug nasasalaysay: "SA SINO MANG KJNAUUTKULAN. -Hesus!-uawika ni Ricardo, kasabay ug pagtindig at pagaabot. kay don Justo ng nasabing kalatas. -*-Bakit? -Ano ang nangyayari' sa iYO'T Nauulol ka ba, Ricardol' -Don Justo, hindi ko po inababasa. Natatakot po ako!I Pinigilan. ni don Justo aug dalawang kamay nii Ricardo at nagwika ng ganto: -0 babasahin mo o, mautas ang-buhay mo sa grabingr ito! At si Rticardo'y hindi na nakatanggi. Nguni't, ano kaya aug -nilalamnan ung kalatas na, yaon?-. Alamin natin sa kasunod na Kabanata.

Page  55 1. a i __ FEEMM& Iii I I ____ __ dijel animmalmi ix ANG HULING PAYA -NG'MATANDAANG LOPEZ Ag kahabaghabag na si Ricardo'v mnupo. sa piling rig matanda at nanginginig ang boses na binasa aug nasabing Kalatas na ganito ang buiong nilalaman. SA SJLNO MAYG KINAUUKILAN: "Au g sariggol na kasama rig Kalatas na ito,"4ay may isaxng buwang gulang pa lamang at anak "ni RICARDO MENDEZ at ni CELERINA DE "LA CTRUZ. "'Silang mag-asawa,- ay taga Ermita, Maynila, "K. P. Ipinakikiusap ko na ang bata ay ampunin, "9alaga~an, turuan ng Relihion upang matutong ku"milala sa Dios at papag-aralinu, pabinyagan at ang "lipangalan ay MARIA LIJISA. iluwag ipadadaf"law kaht kangino, haniggang hidi sum'asapit sa "lika 15 taong gulang, na siyang panahong ipagka"karoon rig karapatan rig kanyang amang'si Ricar"6do 1upaug siya'y maikuha. sa~ magaalaga at mag"~aampon. "Sa bigkis ng-bata., ay nakatali ang isang sobre "na kinapapalooban rig halagang dalawangpu at li"1mang libong pisong' mex ($25,00000) na ipinftg'"kakaloob ko sa magaalaga at nmagaampon sa "kanya upang magugol -at sakalig kulangin pa, ay "makaihini sai kau~rang amna sa pamaiiiagitan ring

Page  56 5.6 56 IMARIA LuIS "liham. at magpapadala namang walang' pagsala. "Ipinakikiusap na huwag bubuksan' ang Kahitang "ito at sakaiiug,A' dumating na ang panalion na si "Maria Luisa'ay- kukunin na ng kanyang amang. si' "Ricardo Mendez, ay ipagkaloob - sa kanya sa ha — "lrap ng kanryang ama at ipagbiling pag-ingatan. "Ipinakikius'ap din na huwag ipamalay sa bata ang "kanyang pinagmulan at sakaling m~agkaisip na at "ltatanungin ang kanyang mga. magulang, ay ipag"ltapat ang kanilang mga, pangalan dito, ibigay "iang tinitirahan at payagang makapagpadala at "makatanggap ng mga. liham, nguni'It, -ipinakiki-' "usap na pagingatan at snriin muna ang mga sulat. "Sakallng makatatariggap ng ano, mang liham na "hindi galing sa. nga Mendez sa' Maynila, ay hu"wag ipagkaloob sa bata at sunugin na. "lSa isang sobreng nahihiwalay rito na napapa"oob din sa iKahitailg ito, ay matatagpuan naman "ang ilarawan ing kanyang mna at ang lara"wang kapiling ay ako, ang kanyang NUN() "na siyang AMA ng kanyang INA. Ang Kalatas, "na itol 'yniyaring tatlong salin, aug unang salin ay "maiiwanr sa loob ug Kahitang Make, aug, ikalawa "nanman ay ipinagka~kaloob sa sino mang magaani"6pon sa bata at aing pangatlo ay para sa kanyang "amang si Ricaxdong makikilala sa kalakip niyanug "larawan na kuha sa Hong-Kong, upang miaipaki"lala naman ung magaampon. Ipinakikiusap din sa "mga magaam-pon sa bata na kanilang kikilalanin "4aug larawan ng ama, upang kung dumating ang "4panahion ina siya'y kukunin na, ay kanilang maki'Kala at huwag silamg niadaya".

Page  57 -AKDA Nm Raw=G~ MAT. CAsTRO 57 "Ag Kalatas na ito'ly sinulat dito s'a labas ng "Hong-Kong nig sarfliug kamay ng: kanyang Nu"nong si Justo Lopez." Pagkabasa ni Ri'cardo sa n~kalalagpun na lihain na yaon ay napatingin sa inatanda. -Naintindibhan mo bang- maigi ang nilalamn ng Kalatas k-tanong kay Rica-rdo. — Opo don Justo, nguni'It ano, po ang kahuhijgan at sinulat ninyo ang mga bagay na iyan, -Ito ang ikalawang bahagi ng dula rig buhay ng mga Lopdz. Blang a-raw kong inisip ang ba'T gay na iyan, ilang, gabi kong pinagpuyatan at pinagguguan -ng panahon.. Sa-lamat na- lann at natukiasa-n ko rin ang lunas, oo, Ricardo, ang luas nia makapapawi sa damdaming nakukuyom sa aking puso -Don Justo, hindi ko kayo naunawaan. Hindi kaya isang panaginip lamanig ang lahat nig jyan? -ta-nong ni Ricardo.' -Isarig panaginip: Panaginip ang~ ibig mong sabihin? Ang mga Lopez ay may isang pangungusap. At upang mnakita mo, ang katotohanan, ay naito, pagrnasdan MO, nai'to ang lunas, —at pagkawika. ay isinilid nl' don Justo ang Kalatas sa isang sobre at kiriuha ang Kahitang Make at inilagay sa loob na kasama, ng isa, pang sobre ng mg&w a-rawan at saka maingat na isinara. -Nakita, ihio na; Ngayon, sapagka't ikaw ang siyang maghiibukas rig kahita~ng ito'pagdlating ugc kanyang kapanahunan, ay bubuksan kong muli

Page  58 58 58MARIA LUJsA upang iyong matutuhan ang lihim ng combinacionm, -at pagkawika'y ipinak-ita ni don Justo kay Rieardo ang paraan ug pagbubukas sa nasabing kahita at ptgkatapos maisarang muli ay nagwika: -Tandaan mo sana Ricardo. Huwag miong kaalhinutan pagka't nasa loob ug kahitang ito aug buhay ng anak ni Anita. K-unin mo ang tintero at pluma,-Ang patuloy. Nagtindig si Riea.rdo at kinuha aug hi'ningi ng matanda at iniabot. Aug ginawa faman ni don Justo'y kanyang itinitik sa ibabaw ng takip ng kahita aug pangalang MARIA LUISA. Pagkatapos, ay ipinakita kay Ricardo at aug wika: -Iyan aug nagiging paugalan ng anak ni Anita. Ano ang sinasabi mo, Sang-ayon ka ba sa napili kong pangalanI -Opo don Justo, napakaganda pong pailgalan ang Maria Luisal-sagot naman ni Ricardo. -Kunin mo ngayon aug Tampipi at dalhin mo rito. -At bakit po I-ang tanong ii Ricardo iancg buong pagkaxnangha. -Kunin mo at iniuutos ko sa iyo iho.... Tinupad ni Ricardo aug utos ng kanyang pauginoon at hindi na tumutol. Naito po ang Tampipi,-'ang mairahang sabi. -flagay mo sa ibabaw ng aking cama. Inilagay nanan ni Ricardo, nguni't, kinakabahan na smya.

Page  59 -- - - --- - -. I- -.I.. I i I I AIDA -M- RUMIGIO MAT. CASMl 5 -Ngayon,;igayon kita susubukn Ricardo. Ngayon ko kiilatisin agiy~ong pga l'lake. -Bakit po?-.tanong niya sa matanda. — Saka mo n~a maana -at pagkawika, ay isang maapal na kum'ot na pranmela~ng abun aug kulay ang kinulia sa loob ng kanyang aparador at buong ingat na isinapin' sa loob ng Tampipi. Pagkatap'os ay kmuiuha-. ng isang lita ng pulbos na. "Men~nen " at binudburan. aug.Tainpipi at aug kumnot. Si Ricardo'ly hindjuimk at titingintingin lamang. 'Sa kanyang sarili'y itintanong kung ano ang kahuhigan ng lahat ng yaon at kug ano aung gagawin ng kanya~ng nwatanda. -Diyan ka muna, Ricardo, Isangdali' lamnang. -Saan po kayo paparoon? —tanong ni Ricar.-Antayin mo ako rito. Ingatan mo. ang pintuan,-at pagkasabi ay uxnalis. Mkamanaya'y munlng nagbalik si don Justo at dah'dalai sa kanyang mga bisig aug sanggol nii Anita at pag-kakita kay Ricardo'y maaag sinabi ang gaiiito: -Isara mo* ang pintuan at baka iumiyak aug haltat a-y mnagigising ang kanyang ina! Sinunod naman ni Ricardo aug utos ng kawyang paugmnoon. At aug walang malay. na. sanggol sa nwapagsasapit ng. ka-nyan'g-pla~la ay daliandahang I'sinilid. sa loob ng Tampipi. Salainat naman at hindi nagigising sa pagkakahiznbidg. Pagkatapos aug ginawa,

Page  60 60 KA-RiA Lum ni don Justo ay kinuha, aug sobreng kinapapalooba-in ng ikalawang salin ug Kalatas, aug lialagang dalawangpu at limang pisong mnex at aug larawan iii Ricardo at itinali sa bigkis ung bata at binalot ng kumot. Nang nakalagay na sa mabuting ayos ang sanggol, ay naniginginig aug boses na, sinabi kay Ricardo aug sum-usunod': -R.icardo, sa. mga kamay mo'y ipinagkakatiwala ko ang bunuga ug kasawian ug mga Lopez! -Ao po ang aking gagawin Don Justo'? Saan ko po dadaILhin..Ikaw ma aug bahala Ricardo. Gamitfin MO ang ating sasakyan at gawin ma, aug iyong maibi'gan. Dallin nwo aug batang nasa Tampipi at ipagkaloob ma kahit kaligino. Kung walaug tuma~nggap, kung walaug ibig ma umampon, ay lihim mong iwan sa gitna ng isang bukirin a dill kaya'y sa loob ng bayan.... Ikaw ma ang bahala, gili'w kong Ricardo. -on Justo!!! Mangilabot kayo sa inyong ipinaguu~tos.. Mahabag kayo sa inyong apo! Diyata't ibig ninyong itapon? Iluwag po don Justo, huwag pa at mamanuatay na walang pagsala, sa ginaw mg gabi.... ' —iardo, susuway ka sa aking utos? -flndipa don Justo, hindi pa ako susuway, nuguni't, tiniatawagan ko aug inyong kalookan, tiP nutugtog ko au'g plintuan -ng miyoug puso at ipinagugunita ko sa iuyo ang kasalaunag ating gagawin

Page  61 AEDA Nx REmiaro MAT. CASTR sa isang walang malay.... Hlindi po ha kayo nahahabag s'a kanya6? -Illuwag nio a-kong tanungin ng ganyan, pagka't nagdidilim ang aking isip. -Don Justo, -mahabag Po kayo sa inyong, anak, kay' Anita na kung magising at liana pin ang kanyang bunso ay man'anangis va walang pagsala, mnauulol at mxamnzatay. -Dios ko! Ricardo! Lumayas ka na! Di ko gustong marmnig aug - yonfg nMga pangungusalp. Lumnayas ka't sundin' MO ang aking utos! -Don Justol 'Don Justo! -Susundin -mo ang aking utos o hindi I * 0po, don Justo, susundi ko p'o nguni 't.. -Ni isang salita. Ngay on dlin!1 At nalalabdn man sa kalooban ni Ritardo, ay slL nunod niya ang utos ng kanyang panginoon. Kaya't ang ginawa'y dahandahang lumnapit sa kinalalagy-an ng Tampipi at tumutuo, ang luhang tu.. malaga, sa, pagtupad nguni't,, humapit' sa kanya aug matanda at sa kany-a'y sin abi- ang: -Nahahanda kang sunWunod, Ricardo 6? -Ipinangangako mong tutuparin ang aking kagustuhanT -Opo, tutupaxin ko, po, alang-alang. sa ikaliligaya ug aking pang.-noon. Patnubayan ka na~wa, ni Bathala sa iyong paglakad?

Page  62 62 Ift'r AL 115A *At ang inahiwagang Tampipi ay binitbit na i Ricardo. Ihatid siya ni don Justo hanggang sa ibaba. Nang sasakay na si Ricaxdo sa unagaantay na Automobil ay ni'lapitan ng mnatanda aung dal~dala' ni Ricardo at maka-itlong gmnawaraii ng lalik at sa mga -mata,'y tumulo ang lulia kasabay ng mga salitang:-Kulang pala-d na bata! Pagpalain ka. nawa' uii Bathala at ihatid ka sa, magandang kapailaran... Sa gayon ay nagising aug sanggol at napatili nang m-alakas. Nagulat alng mnatanda' at'-si Ricardoly ipinagtulakan sa loob ng sasakyan, kasabay ug panagungusap na: -— Suflong na Ricardo, sulong -na at baka. magrising pa ang kanyang f... At aug Autong kinalululanan ni Ricardo'y himakad nainan. Mabili's at matuling bumabagtas sa malalawak -na buki'rin ng lalawigang kaintsikan, ssa gitna ng isang hatinggabing niadilim at m~agiiaw.. -Saaun Po tayo magtutuloy?~-taiiong nog tsuper., -1kaw na aug bahala. Daihin- mo ako kung saan tayo makaliligtas,-anlg naisagot ni IRicardo na hindi na nalalaman ang kanyang sinasalita. Napalingon aug tsuper' sa kanyang isakay at p)inagharian ng pagaalitilangan, dahil sa kasagilitawng Yamn i IRicardo. At ang sasakyan ay nagpatuloy. Saan kaya (Icuadahin ni Ricardo ang kabhabaghabag na walang Malay 6?

Page  63 ; 11 C_ 101_ I.1 MUT-20511-1- , 032 9,RM ANG AUTOMOBIL AY PATULOY. *Nangangatal awg katawan ni Ricardo sa dalawang bagay: Sa ginaw' at'sa takot! Nagiginiaw siya,. pagka't, sino ang. hindi giginawin sa.gayong napakalamig na slnuoy nig amihang sumasalubong Isa kanlag sinasakyan~ At natatakot siya pagka't nang mga sandlin yaon ay natataya 'siya sa isaug malaking kapanagutan sa, Dios at sa tao. -Saan,ko, kaya dddallbin ang liatanig ito?-~ang naitanong sa kanyang. sarili. Gulong gulo nuona ang kaisipan ni Ricaxdio. Aug bata'y hin'di mimk. Ag buong akala niya,'y naun~od na sa lakas ng hangin at namatay, kaya,'t dahandahan niyang sinalat at- kinapa ang tapat ng dibdib. Salaxuat na lamang at huiinga, pal Patuloy aug kanilang. Automobil. Na1af1apit na, sila, sa loob ug hayan. Magbuliat sa malayo, ay nakatanaw giya ng mumunting ilaw, dahil doo 'y naitanong ni Ricardo sa tsuper ang ganito: — Saan p90k tayo naroon ng'ayon'?. —Malapit na p0 tayo sa, Hong-Kong at ang, rna ilaw na yaon ay naghubuhat sa bintana ng matatayogmna talianan,-sagot rig tsuper. Hindi suminaot si Ricardo. Sa dakong malayolayo ng kaunti ay nakatanaw. siya ng isang tila ilug-ilugan.. Nabuliayan siym ng loob pagka't ng

Page  64 64 64 MAarA LUsA naga saudaling yaon ay naisip niyaug ihulog. sa. nasabiug ilug-ilugan, aug daladalang tampipi; datapwa't, magbuha't sao malavo ay natanaw niya sa pamamagitan ng liwanag ng ilaw ng kanilang sasakyam ng isang Guardia na nakatanod at sila'y pinahihinto. Nanginig siya sa takot. Kayat sa laki ng paugamba na sa kanyang kamay matutop ang Tam-~ pipi ug sauggol ay kinipkip ang nasibibmg Tampipi at sadyang tatalon sana maghuhat sa Automobil dratapwa't siyang paghinto ng sasakyan at ang Guardia na nakatanod -sa panulukan ug daan, ay lumapit sa kanila. Napa-Hesusmariosep sa sarili si Ricardo pagka't buong akala niya'y nadakip na ang daladala nlyang kontrabando. Ang sapantaha ni Ricardong dundting na ang kanyang oras, pagka't ang- kamay na m-akapangyarihan ng Katarnugan ay bumagsik sa kanyang halikat, ay biglang napawi nang sila'y pahiutulutan rig tanod na rnakakagpatuloy sa kanilaug lakad. 8aka pa lamang siya nakahinga nang m;aluwag. -Auo aug nangyari at- namatay aug isang ilaw ng ating parol?-tanong "niya sa ts-uper. -Marahil po'y lumuwag aug bombilya, -sagot ng tsuper. -Pinakaba mo aug akiug dibdib. Aug buong akala ko kaya tayo pinatigil ug Guardia ay upang tayo'y dakpin... -Ako man po'y gayon din ang aking sapan taba. j

Page  65 AKDA NI REmIGio MAT. CAs~o '5S At ang sasakyan ay patuloy.., Hindi mnaglipat..salidaHi at nagbruhat sa, malayo ay nakatanaw silA nig isaiig ilaw. -Anong ilaw yaon? -Alin po? — Yaong naminnukod na yaon sa kany-ah pag-iisa. Tinanaw rig tsuper arig itinuro ni iRicardo at pagkatapos ay naagwika ng. ganito: * ~ -Yaon po agilaw sa simborio ng BahayApunan ng mga, Macfres Ca-nosins -Bahaly AmpunanI 8 i Ricardo'y nag-isip ng malalm Nang mnga sandaling yao n ay nagkaroon- siya -ng isang magandang bal~ak uk-ol, sa batang kanyang dala. Muling kinapa ang sanggol na nasa loob n'g tampipi at pagkatapos ay nangiti. -Dh~Ihin mo ako sa Bdhay. Ampunang iyan, nguni 't, huwag mo ankong itigil sa, tapa't rig pintuan kungdi sa may dakong likuran,-nasabi ni Riardo. -opo'. Hindi naglipatl sandali ay nas-a loob na sila ng kabayanan. Ang.Automobil -ay tumigil sa may dakong likuran ng "Biahay Ampunan," gaya, rg tagubilin ni Ricair-do. At siya'y nanaog.,. Tumayo't nagpalingalinga sa kaiiwa't kanan at sin~iyasat kung miayroong tao. Nang rnapatunayan ni~rang sarili

Page  66 66 66 ~MAMIA LtJIEA nila ang kadiliman ~ng gabi at nang mpga andalifng yaon. ay wa~iang nagla lamay -na kaluluwa mali'baii sa, kanilang dalawa, laniang, ay ipinagbi'lin. ni' Ricardo sa. tsuper nct kung- cco't ano mmi ay siya na anug'bahakta.... -Opo, —sagot namnan rig mabait na. tsuper. Ang g'inawa ni' Riceardo, ay buong ingat na binuhat ang Tampiping kinfasi~sidlan ng bata At nagmuling lumakad. Nuo'y kalali~man ng gabi. Ang sindak, ng kanyang kalooban aTy totoong masasal at ang pa1lagay niya'y naghubuhol'ang kanyang paghinga. Ang ta-ngka niya sa kanyangpaglakad, ay iwan ang tampi'pi sa( may tabi ng pintuan ng "Bahay Ampunain," upang. sa kaumagahan ay matagpua-n na lamang nig Part era, nguni't isang butas na kawari' ng -isang bintana. ang kanyang nakita. Kanyang tinignan at kanyang kinapa. Biglang nanariwai sa, kanyang isipari na ang mga "Bahay A~mpunan" ay may mga. nakalaang bitas sa, mga tagiliran na. inihalianda sa pag~tanggap sa mga saniggol na ithiatapon na. kung tawagin-ay TORNO. Nabuhayan siya. ng loob, kaya't nagbaka sakali. Ang Tampiping daladala, ng kahabaghabag na, sanggol na walang malay sa kasasapitan nig kanyang kapalaran, ay buong ingat na ipinasok sa. bVutas at pinihit ang TORNO. Ang bata'y tnalagak sa, lob. -Nadinig niyang kumililing. ang kampanilya at may nag-Ave Maria Purisinza! Sa nmilaking si-ndak at pagaalapaap rig kalooban ay hindi na nakuhang pa-He~sus Marica'y

Page  67 AKJA NI RZ4MI- 0MAT. CASR 67 16,7 -Husep ni Ricairdo at, pa~takbong nagbalik sa nag-:aantay -na sasakyan:at 'walang nasabhi sa tsuper ikungdi'ang:-Sigue. Madali.. Mablkn aosa bahay.. At ang sasakcyaing yaong katulad ng isang salaring -nak-atakas, ay matulin, 00, maui ng nagbalik -sa kanilang pinaginulang kauda.. Inabot nilang nagigising pa si don, Justo pagka't Sila'y "inaantay. Malayo pa si Ricardo'y inisip na niyapng ipagkaila sa matanda ang katotohanan, upang sa ganyan ay mapana~tag ang kanyang -kalooban. Kaya't umisip ng nalakin kasinungalingan. Nagmadaling umakya-t si Ricardo at pagkakita sa matanda, ay ma-rahang winika ang ganito: -Natuipad ko na. po ang inyong. utos don Justo, at sa mga sandaling ito'y malayo na ma.rahil ang inyong apo.. -At bakit? Saan mo dinala?-tanong ng matanda 'nang buong pamnanabik., -Don Justo, laban po sa. aking kalooban, ang Tampipi ay inihuilog ko' sa LAWA NG KAUJLONG. -Ricardo! Ricardo! Ano ang iyong ginawa.? Di'yatalt itinpatpon. mo sa dagat ang~ kahabaghabag kong apo? Dios ko! Patawarin: mo po ako.. -t pagkawika~y n~apayakap kay Ricardo at humag-ulgol -ng iyak na katulad ng isang bata. -Oscar! Oscar! Tignan mo ang naging w~akas ng kapaham.akAng ginawa mo! ---ang muling nasabi naing buong pamamanglaw.

Page  68 68 MARIA LUISA Si flicardoly nakiramay sa kanyang pangin'oon. Ang kapangla'wan ng gabi ay lalong pinapaging mapanglayv' ng mga piping buntong-hininga ng kulang palad, na don Justo Lopez na sa, buong Maynila ay kilala at rnutyangmnutya a4ng kanyang pangalan sa lahat ng Lipunan.... Natakot si Ricardo sa 'k a n y a n g nagawa. Mangyari'y hindi.niya akalaing ang kanyang pagsisinunrgaling ay maghubunga ng gayon. at ang buo, niyang sapantaha ay makasisi'ya sa kalooban ng kanyang matandA~, nguni't siphayo ng palad! Masisira yata ang isip ni don Justo. Si Ricardo'y hindi na naghago -sa, kany~ng nasabi, bagama't muli siyang tinanong ni don Justo kung tunay ngang kanyang itinapon ang kanyang Ano kaya ang magiging wakas. ng -dulang nilikha ni Ricardo Mendez?

Page  69 -I gglim 1 I M M xi. SI ANITA LOPEZ AY WALANG AWAK AT... Kinabukasan. Naging ugali ni 'Anita a,-ng sa tuwing mada-~ ling ara'w, pafgkamulat ng mga mata, ang unang ginagawa ay dumudulog sa higaan ng anak, upang madualutan ng kanyang matamis na. halik, kaya't pagkagising ng umagang yaon, ay madaling hinanap ang kanyang anak at sabik na sabik madampian ng kanyang mga labi. Nang majkitang wala sa karnang hihigan, ay tinaw-ag si Chuchi, ang chinitang nagaalaga at itinajnong kung saan naroon ang kanyang Mutya. -Aywan ko po,,-sagot ni Chuchi sa kanya. -Aywapn mo? Hindi ba't kapiling mo sa pagtulog?-muling tanong..-Opo, nguni't, ang buong akala, ko Po ay, kinuha ninyo sa, akin,, kaya't ako'y hindi naghahanap,-sagot ni Chuchi., -Hindi iha, wala sa akin... Hanapin mo... Hinanap naman ni Chuchi, ng masipag na Chini-ta. Si Anita'y naghanap din. Sa~ pagaakaianig kinuha ng kanyang ama Upang pahigain sa kan-. yang mga bisig, m~g ginawa'y madaling nagtuloy sa silid ng" matanda, nguni't wala roon. Baka

Page  70 70 70 - MARIA LUISA I - -.. -,. - I - - , -."...... I.N naman kinuha ni Ricardo, kaya't. patakhong pumasok sa silid nito, suba'li't, inabot niyang natutulog pa si Ricahlrdo. Sapagka't may malaki siyang pagtitiwala kay Ricardo-ay di -siya'. nag-ai'angalang at kanyang ginising at nagtanong ng ganito: -Ricardo, nawawala ang aking anak, hindi mo ba, kinukuha? Si Ricardo'y hindi nakasagot at pupungaspungas. Sumama' ang loob ni Anita. nang wala'ng na.kapagsabi, kung saan naroroon ang kanyang mutyang anak, kaya't umiyak "nang um~iyak at ang buong akala. niya'y ninakaw ng mga man~gdadamboing na. intsik. Nagtuloy sa kanyang silid at doon nanangis na katakot-takot. Si doni Justo'y. hindi umiimik at palaging nakatanaw sa- malayo,:0 at parang may iniisip. Pagkatapos nilang makapag-agahan, si Ricaa'do't si Anita'y ip inatawag. sa kanyang silid. -Humanda kayo't tayo'y maghabalik na, sa lixdb ng Siudad!-ang m~akapangyarihang sabi. -Kailan po?-tanong ni Ricardo. -Bukas na bukas. -At an~g anak ko, hindi na ha natin hahanapin, Tatay? -Ang anak M'o? Anong.anak ang sinasabi mo? - ang malakas na sagot ng matanda,. -Ama ko! Am'ang giliw! Hindi fa. ninyo nalalama't ako'y isa -nang mna ngayon?

Page  71 9 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 71.................................... -Nahan ang aking bunso? Itinapon ba ninyo? Saan ninyo dinala?.. a...i ~.1 e. ~ * I -Ricardo!... Ricardo!... Nalalaman mo ba kung saan naroroon ang aking anak? -Bakit hindi ka sumagot? Hanapin mo lamarng! Halina, halina't hanapin natin ang aking bunso!-arng samo ni Anita sabay lapit kay Ricardo at binabatak sa dalawang kamay kasabay ng pagtulo ng masasaklap na luha ng puso... Si Chuchi, ay napapa-iyak din. -Anita, tumahan ka! -Tatay ko.-.. -Wala kang anak na dapat hanapin!- ang matatag na sagot ni don Justo. -Wala akong anak? Ano ang inyong sinabi? -Ang narinig mo! -muling sagot ng matanda. -At ang dinala kong siyam nalbuwan sa aking sinapupunan? — Yaoy isang pangarap mo lamang... -Pangasrp? At ang sanggol na naging dahilan ng aking pagkapariwara? Ang dugo ng aking dugo at lapban ng aking mga laman? Diyata'ft isang pangarap lamang ang pinamuhunanan ko ng buhay sa pagluwal sa maliwanag?, *I,i '

Page  72 72 MAPJA'LuiSA Diyata't isang panga-rap lamang? Oh, hindi!t... Hindi, hindi Tatay, namamali ka,.... Kaya't mahiaii? Saan ninyo, dinala?.... Tatay ko,.... Nahan ang aking bunso? Ang iyong apo, aing aliw ng aking buhay at lunas ng lahat kong kahirapan? Saan mo dinala? Ituro mo sa akin.. Ibalik mo sa akin, al-ang-alang kay Ina, oo, alang-alang *kay Inang namamayapa na sa kabilang bWhay... -Anita! Ipinagbabawal kong iyong banggitin sa aking harapan ang pangalang mahalaga, n~g iyong mna. Huwag mong dungisan lang kanyang kalinisan.. -Tatay, patawarin mo, na ako at kung ayaw ka naman ay patayin mo na, ngayon din, yamang wala nahg pag-asa..... -Anita... -ang nasabi ni Ricardo sa gitna ng kanyang pa~ngigipuspos. -Ricardo... Ricardo.. Nahaai ang aking Bulakiak ng puso? Nalalaman mo ha kung saan nakatago? Hanapin mo sana parang habag mo na sa akin... alang-alang kay Sin-ang na iyong Mutya na sa. mga oras na ito'y hindi malayong nagpapatulog ng isang sangg'ol sa. kanyang mga bisig sa tapat ng kanyang dibdib, -apig nakalulunos na pagsusumamo ni Anita. Si don Justo'y nagtindig at malakas na, sinigawan si Anita. Si Anita'y natigilan. Si don' Justo'y nagpa-~ tuloy sa ganitong pangungusap:

Page  73 AICDA NI ]REM1oI0 MAT. CASinO 73 -~-Buha't -ngayon, -ay ipi'naghabawal ko sa iyo -ung pagtatamong sa a'nak mo! Huwag ko nang inaririnig pang mulilna sab'lhi'n mong MAYROO.NG 1(ANG ANAK, nialalaman mo? -Pa~ano Po, Tatay?....-Paano? Si ANITA LOPEZ -ay. walang anak;at Si JTJSTO LOPEZ naman ay walang apo! -Tatay ko! -Sukat na! lIsa ang aking pangungusap., Yari na ang asking pasya!... -Ina n~g Awa! Kahabagan mo, p0 ako! TuluA~ tan mong muli kong 'makita at muli kong mahagkan:ang mga pisngi't mga labi ng aking bunso! - at pagkawi'karyv napaluhod sa harap ng ama at buong Iungkot na "nagwika ng: -Tatay, kumg a y a w mong ipagkaloob ang kaligayahan ng aking 'puso, bigyan mo ako nig kamatayan!... Dahil sa mga huling pangungusap, na yaon ni Anita'y parang may, sumakal kay don. Justo. Pinagmasdan ang kanyang anak na kaawaawa at pagkatapos ay itinindig sa.'pagkaluhod at niyakap, 00, niyakap nang buong higpit at kasabay ng pagtulo ng mga hiha ay niawika ang sumusunod: -Anita! Kulang palad kong anak, -pagtiisa'n MO At paglabanan ang huling dagok na ito rig kapalaran.. Hindi lamang ikaw ang niaghihirap'. Hindi lamang ikaw ang nagdorwamdam ng hapdi sa puso sa gawa rig walang kaluluwang si Osear-; I0

Page  74 74 74 MARIAL!TumA ako, man, oo, aking anak, ako man ay gayon diii. Raya't sumunod ka sana sa utos ng iyong amna.... -Tatay, anong hapdi!, Ay...... Ama kol -Paglabanan mi Anita, - ang marahang nasabi ni 1Ricardor. -.Nguni'tt, arto ang aking gagawin?-. tainong ni Anita. -Ano ang inkrong gagawin? -tanong naman ni don Justo..-Limutin mong nagkaroon ka ng anak at ipagpalagay mong ang lahat ng nangyari sa. iyo'y isang pangarap lamang. Alalahanin mo ang acting karangalan,. gunita-in mong tayo'y 'tatawvanan, hahamakin at ituturing na walang halagang tao.... Hindi n~a kaila sa iyo ang Maynila... -At sa~ka kung hanapin ng bata ang kanyang AMA, ano ang iyong isasagot? Sino ang iyong ituturo? Sino? Sumagot ka? Kahabaghabag ang isang bata na masabinig siya 'y anak sa "pagkakasala", pagka't, may~roon siyang INA, nguni't, wala namang AMANG matiiringan -... Sa havap ng mga pangungusap na yaon ng matanda, si Anita'y nagpikit na. lamang ng mga mata at napakagat-labi. Nasa pag-itan siya ng dalawang suliranin....Kaya't nagunita. niya si Oscar Linarez at Parang nagdaan sa harap ng kanyang pangitain ang larawan ng Sebuanong nag-,tanim ng lagim sa halamanan ng mga Lopez... — At paano a~ng ating gagawin, Tatay?.

Page  75 * ~AxDA NI REmiGmo MmT 'CAsTRo -7Magbabalik -tayco sa Idb ng Siudad at mnuii tayong frrangnuahan sa "Hotel Victoria". IPagkaraa-n ng ilang buwaii, ay babalik tayong muli ~sa Maynila;, pagdairaain ng isang 'sasakyan ng "'ompafila Transatlantica" -sa Hong-Kong upang masa-bing tayo'y. nagmula sa Espania, datapwa't -umalis kang DALAGA, dal-aga, ka ring magbabalik! At n'i 'isang pangungusap ukol sa hata ay ayokong mariri-nig.. Pagkawi-ka ni`1 don, Justo -sa hulmng pasyang yaum, -ay naghari ang Ikatahimikan. S4Anita at sI. Chuchi ay nagtuloy sa kanilang silid -at doon nagspnngs aantala, si don Justo at -si 'Ricardo9, ay' naiwan sa pagpapanayam.

Page  76 XIL, GANTU{G-PALA SA TAPATNKA PAGLrMIlGKOD',lKiiabukasan, ang mga Lopez, ay nagba-lik na. sa Hong-Kong at, nanuluyan sa "Hotel Vict-oria " IDalawang buwan a ng "kaniflang- inilagi roon.. Si Anita'y. lag'ing rnapanglaw at bihi'rang mangiti.. Mahina ring ktunain. Nang miapuna ng matanda ang gayong nangya-yawi sa kanyang anak, ay ip-ina-. syang madali' ang pag-uwi sa sariling 'bayan, kaya't ikalawang araw ay nag-tungo siya sa. tanggapan n~g" "China Navigation Co." at kumuha ng nauukol na pasahe sa aalis na sasakyang Ingles na. "TAMING" na nagyayaot-dito sa Maynila't sa. Hong-Hlong at di nia nagantay ng sasakyang manggagaling -sa ]Europa. TUmuwi si don Justong masay ang kalooban, pagka't muli na namang masisilayan ang mga, baybayin ng sariling bayan, pagkatapos ng kung ilang panahon-g pagkalayo. Pagdating sa Hotel, ay tinawag si Ricardo at ibinalita ang kanilang pag-alis. -Tawagin mo si Anita. at ipahanda ang lahat ng kailangan~,-nasabi pa ng matanda. Luniapit si Ricardo, sa mnay pintuan ng silid ni Anita a.t makailang tinawag ito. Si Anita'y hindi sumasagot. Muli niyang tinawag at tumungtok pa ng sun6dsuno'd, saka. sinabiing:-— Anita, naito na. ang -matanda.. Mag-ayos ka't tayo'y uuwi na.

Page  77 Ai=A Nx REMIGIo MAT. CAfint7 77 AtX ang -tin~atawag' ay hindi 'rin itumutugon. Ang ginawa ni iRicardo'y biglang itinulak ang mga dahon ng pintuan. at ntang mabuksan na ay pumasok siya at si-niyasat ang sanhi ng hindi pagtugn n Anta, iguni't, si Anita'y walasaiid Si Chuchi ay inaboL niyang natutulog. Ang ginawa ni Ricardo'y -nilapitan' at ginising. — Nahan- ang iyong' p4nginoon, Chu~chi? tanong ni RicardoL Awan ko, - aging naisagot ng ciia Si iRicardo'y madaling lumabas at ipinagtapat kay don Justo ang lahat.!-Ano, ang sabi mo? Wala si Anita?. —tanong rig matainda. -OPO, don Justo. -ignan 'mo sa bulwagan ng "Hotel" at baka Sinjinod kaagad ni Ricardo ang utos na yaon, datapwa't, wala rin doon, kaya't ang ginawa niya'y nagtuloy na siya. hanggang sa banyo at baka sakaling naliligoi Doon man ay wala rin. Kinabahan si Ricardo. Kaya';t madaling naghalik sa matanda at sinabing hindi niya natagpuan.. -Hnapin mo sa lahat ng sulok at baka nakikipag-usap lamang sa ilang kasuno natin dito. -in~awako na; po, don Justo at hariggang sa banyo, ay nakarating na po ako. Hindi maaari, pa~gka't, saan si'ya paroroon? Magtanong ka sa lupa, sulong, madali.

Page  78 78 78 - - MRIALUISA At si Ricardo'y Patakbo halos na nanaog at nagtano'ng sa mga -nagbabanta-y roon kung hindi nila. nam-amataan si Bb. Anita L-opez. -Sino pong Anita Lopez? Ang dalaga po bang kasama ninyo? - tanong sa kanya roon. -Oo, ang dal-agang kasama narnin, -sagot ni Ricardo. -Nakita po naming umalis, - anang dalawang napagtanu.ngan. -Nakita ninyong umalis? Anong oras? Saan nagtuloy? May kasama baga? -Marahil po.'y may mga isang oras na. ang nakaraa~n, nguni't, umalis na nag-fia. Hindi ko, po napansin kung saan nagtuloy, -sagot nig isang kausap. Ang mga kaksagutang yaon ay parang bornbang bigIang nagputok sa harapan ni Ricaxrdo, kaya't nagmadaling umakyat at halos ay ilang hakbang. lamang ang ginawa sa hagdanan rig "Hotel" at dumating na humfahangos.sa ha-rap ng matanda. -Baki't? A-no ang nangyari? - tanong ng matanda. -Don Justo, umalis po Si Anita... -timalis, si Anita. Demonyo! Sino, ang may sabi sa iyo? Ang mga Kawani po, sa lupa at nakita raw po, nulang umalis na nag-uisa at mayroon na. ngayong mga isang oras.

Page  79 AKDA NI Rim=GI MAT., CASTRO 7 -At saan daw nagtuloy? tanong ni don Justo. -Hindi po masabi. -Di'os ko! Saan kaya naparoon ang aking anak? -at' pagkasabi'y napaupo na. larnarg.sa kanyang lukiukang ya-ntok na gigiwanggiwang. Si Ricardo naman ay pumasok sa silid ni' Anita at muling nagsiyasat, nguni't, sa ibabaw ng isang "Me~sa de Noche" ay isang sobre ang ka nyang natagpuan na kin-asusulatan sa ibabaw ng ganito: SA AKING AMA Dinampot niya ang nasabing sobre sapagka't nakilala niyang yao'y titik ni Anita. Pagkatapos ay n~agmadaling lumabas, nagtuloy sa kanilanig silid at ipinagkaloob kay don Justo ang kanyang natuklasan. -Saan galing ito? -tanong sa kanya ng matanda. -Sa silid po, ni Anita ay may palagay akong iya'y sulat niya sa -infyo. -Tun-ay nga, pagka't ang titik na ito'y kanya, -sagot ni don Justo't pagkuwa'y binuksan ang sobre at tinunghan ang liham. Ganito ang nilalaman: "TA TA Y KO; - Pagkatu~nghcty mo sa liliam na ito, mrncrchil ay mwalcyo na ako. Huwag mo na akmng pagpaguran~g hanctpir, pagka't dalctwang bagayj ang aking 1patu

Page  80 MARIA LUms tunguhan; 0 makita ko ang aking anak o lamunim ng mga isda sa dagat ang aking katawan. Kayo na laamag ang umuwi, pagka't aanhin ko ang umuwi sa Maynila kung sa Hong-Kong naman nalilibing ang bulaklak ng aking kasaiian? Patawarin mo ako, Tatay. Ang anak mong nagkasala. ANITA. HABOL: Ricardo, ikaw na sana ang bahala sa aking Ama. Aaliwin mo sana siya't alagaan pagka't uiila na siyang lubos. Ako'y hindi na magbabalik. Si Chuchi, ay ibalik na ninyo sa kanyang mga magulang pagka't wala na siyang paglilingkuran... Maraming salamat sa mga kagandahang loob na ipinautang mo sa akin at sa aking Ama. Sariwang alaala kay Sinang. AKO RIN. Pagkabasa ni don Justo sa liham na yaon, ay biglang na.walan ng malay-tao. Kinuha ni Ricardo ang liham at itinago. Pagkatapos, ay iniwang sandali ang matanda at kumuha ng isang basong tubig at ilang tipak na yelo at Fagbabalik ay nilagyan ng yelo ang dibdib at ang ulo ng kulang palad niyang panginoon. Salamat sa ginawang yaon ni Ricardo at pagkalipas ng ilang sandali, ay nagkamalay si don Justo at pagkamulat ng mga mata, ay nawika ang sumusunod na pangungusap na: -Ricardo, nahan ang sawing palad kong

Page  81 AxDA Ni RzmiGio MAT. CAsfto gi anak? Nahan si Anita? Anita~! Anita! Bakit mo ako, iniwan?. 7-Don Justo, uminomi po kayo- ng tubig, at pagkawika'y inilapit sa bibig ng matanda ang baso ng malamig na tubig. U minom' naman si don Justo ng ilang lagok at pagkatapos ay nagpatuloy sa' pagsasalita ng ganito: -— I4kaw na ang bahala- Ricardo Magkaisi ka sana. Magpakatali-no at matuto kang mag-ingat ng ating mga lihim.' At ang pag-uwi nila sa Maynila, ay.hindi na mnuna natuloy. Buhat noon s-i don Justo'y napaglululungkot na. Isang umaga'y umalis si don Justo. Pagkaraan ng may mga dalawang oras ay nagbalik. Pagdating sa kanyang silid, ay tin awag si Ricardo at p'ihagpakitaan ng isang mahalagang Dokumento. -Saan po galing ito? tanong ni Ricardo. -~Iya'y galing sa aking Manananggol. Basahin nlo at nang iyong matatap. Binasa naman ni Ricardo. Ganito ang nilalaman: "Sa pam-amagitan ng Testamentong ito, ay "ipinahahayag ko nang buong laya 'at pagtatapat "inang. wala sino mang nag-udyok sa akin at sa "harap ng aki~ng Manananggol, na, ang mga bahjay "kong paupahan, ang bahay kong tinatahanan s-I "Ermita -at ang mga lupa ko sa Kanlubang at s

Page  82 82 MAMA LvisA "Laguna na. natatamnanai ng tubo at niyog ay "ipinamamana ko. kay RICARDO MENDEZ, sa "kanyang may bahay na si Sinang de la O-ruz at sa "kanyang anak na si Cristino Mendez. Ipinama1"mana, ko rin sa kanya, ang nalalagak kong salapi "sa Banko, Hong-Kong, na umaabot sal. halagangT "Limangdaang libong piso ($500,000.00 Mex). "At saikaling nabubuhay pa ang anak kong si "Anita Lopez at ang -APO kong dapat magkapa"ngalang MARIA LUISA, ay pinamamanahan ko "rin sila nig isang Milyong Piso. Ang halagang "ioy naiwan ko sa Maynila bago kami naparito sa "Hong-Kong at nakatago, sa maliit kong Kahang "Bakal at nakatago sa aking silid. "At sa. katun-ayan ng lahat ng ito, ang Testa"mentong ito, ay -aking nilagdaan ngayon sa Lunsod "ng Hong-Kong, ika 20 nig Disiembre ng taong "19... sa harap ng aking Manananggol. "JUSTO LOPEZ." "Pinatutunayan ko: "WILLIAM FERGUSON,,"Manananggol" "Taglay ang tatak rig aking tanggapan."-Don Justo, - ano, po ang maigaganti ko sa inyo? 4 -Isang bagay lamang Ricardo: ANG PAGTATAGO NG LIHIM NG MGA LOPEZ! -Tutuparin ko po, nguni't kay aga naman ng Testamentong ito, don Justo.

Page  83 A AICDA NI REMIGIO MAT. CAMnO 8 -Hindi JRica~rdo. Ang ibig kong mangyari ngayon, Aiy gumayak ka sa. pag-uwi at- pamahalIaan mo, ang lahat kong ari-arian at kayamanani sa Pilipinas na ipi~namamnana ko, sa iyo. — Uuwi po ako? At kayo? Hindi po ha( kayo maki'kisabay na sa, akin? -Hindi.... -Don Justo! Ssaan kayo, paparoon? Nangiti muna ang matanda ng isang ngiting busog na. busog sa hiwaga at pagkatapoo ay sinabi ang sumusunod: -Ako Ricardo'y hindi na muna magbabalik sa ating tinubuang lupa hanggang sariwa pa, ang sugat ng aking puso. Maglalayag ako sa Daigdig at titignan, ko kung sa pamaimnagitan ng mayayamang likha, ng Kalikasan sa' malalaking Bansa sa Europa ay matutuhan. kong malimutan na ako'y isang Pilipinong itinapon ng kapalaran at isang amang inuusig ng kasawian. -Sasamahan ko kayo. don Justo baka kayo rnapanganyaya... -Huwag na Ricardo't mamaming salamat.' Umuw'i ka na sa ating bayan pagka't doon naman ay inaantay *ka ng isang mapalad na Inang nananabik sa, iyong. pagbabalik... — Don Ju'sto!... -Maging m~abulakiak nawa sa i'yo ang kapa-m laran, - ang huling nasa'bi ng matanda. x x x

Page  84 84 MAA LUISA Ikalawang araw, si Sinang ay nakatanggap ng isang Pahatid Kawad na ganit6 afg ibinabalita: "SINANG: Umalis ako ngayon sa Hong-Kong at sakay ng Bapor "Titan". Darating ako diyan sa Biernes ng umagai. Halik at yakap kay Cristino. RICARDO." Parang naakyat sa langit si Sinang nang matanggap niya ang pahatid na yaon ng kabiyak ng kanyang pusong nalayo nang mahabang panahon. Uuwi na si Ricairdo Mendez, nguni't, saan kaya napatungo si Anita Lopez?... 9Qhe8bl ~t.. I *

Page  85 -, Iu ri Ro jE XIII. MGAGANDANG PANGARAP Biernes ng umaga. Ang sasakyang Ingglks na, "Titan" -ay nasa look naing babasaging alon ng Maynila. At pagkatapos masiyasat ng Doktor'ng SaniP dad, ang sasakyan at ang mga. sak~y, saka pa lamang Pinahintulutang makap'anaog'. Sa mga nagsidating ay kabilang si Ricardo Mendez na galing sa Hong-Kong. -Walang sumalubong sa kanya maliban sa bayaw niyang Andres na kapatid ni Sinang. Ang m agbayaw ay nagkamayan at nagyakap. Tuwang-twa si Ricardo. Si Andres man ay gayon din. — Nahan si Sinang? -tanong ni Ricardo. -Nasa bahay at nagaalaga. kay Cristino. Doon ka na lamang aantayin, - sagot ni Andzres. At at dalaay uvmuwi'ng nakasakay sa isang kalega. Pagdating sa. bahay, ay magayang sinalubong ng kabiyak lig dibdib. Pagkatapos ay niyakap ni Ricardo ang giliw niyang anak,, kinalon-g nang buong tuwa. at pinupog nig h-alik. -p-Kay ganda, pala ng aking anak!. ang, nafm sabing punong-puno ng katuwa~an. At may katuwi'ra'n. Si. Cristino'y inabxot niyang malusog ang katawan at rnabilog na muabilog. I I.1,,,,.. 4 4 9,.

Page  86 86 86 ~MmU~A LUISA — Nakahanda na atng almusal, Ricardo, ang masayang sabi ni Sinang. At silan'g tatlo'y nagsalo sa masarap na almusal na ipinasalubong ni Sinang sa kanyang bago~ngdating.' iaba siking kuniakain, si Ricardo'y nagbalita, ng' sarisaring bagay. -Nahan ang mag-ama? Bakit hindi mo, pa nakasabay sa pag-uwi? - tanong ni Andres. -Ang mag —ama'y nagtuloy sa kanilang paglilibot sa buong Daigdig, - sagot ni Ricardo. -At kailan.- sila maghabalik? - muling tanong ng kanyang bayaw. -Magtatagal marahil- pagka-'t. ang hangad ni don Justo'y tapusin ni Anita' sa Italia ang kanyang pag-aaral,-muling sagot, ni Ricardoi. Sa pagaalaala ni Ricardong si Andires ay magtanong nang magtanong ukol sa mag-ama, ang ginawa'y iniba ang salitaan at kunwa'y nagtanong sa kalagayan ng mnga, niyog sa Pagsanghan, at sa mga tubo, sa Kanflubang. Pagkatapos ng agahang yaon, si Sinang ay inanyayahan ni Ricardo sa silid at doon kinausap nang saridinan. Isa isa niyang isinalaysay ang buong nangyari sa Hong-Kong, sampu ng pagla. lagak na kanyang ginawa sa bata sa isang Torno ng "Bahay Ampunan" at ang mahiwagang pagkawala ni Anita. Naiyak si Sinang. Mangyarily mahal na. mahal sa kanya si Anita, pagka't hindi kakaunting hirap ang kanyang pinuhunan sapul nang maulila kay donia Paula. Ang liham ni Anita

Page  87 AKDA NI REmiGI MAT. CASTRO 8 ay ipinabasa ni Ricatrdo kay Sinang Lalong napa.. iy ak.pagka't nakikita niya ang kalunoslunos na -anyo ni Anita sa kanyang paIglalagalag....-ailan, ang balik ng matanda? - tanong ni' Sinang. Ayan ko, iha, nguni't, ipinagtapat ko sa iyo na hindi malayong naisiraan ng isip dahil sa mga'samia ng loob na natanggap.. Kahabaghabag n- aman si don Justo. Napakabuti pa naman sa atin, kahi't manawari'y iligtas din siya, ni Bathal-a! -Tabagang mabuti Sinang, kung di ba naman, maniniwala ka ba na tayo, na ngayon ang may-ari ng bahat ng kayamanan ng mga Lopez? -Siyanga ba? At bakit? -Tayo, na ngayon ang tagapagmana! -Kysarap na pasabubong ng balitang iyan, Ricardo. -Tunay nga. Basahin mo, ang Testamentong ito,-at pagkawika ay- kinuha ang sobrenig kinapapabooban nig Testamentong ipinagkaloob sa kanya ni don Justo.. Binasa,naman ni Sinang nang buong pananabik. Pagkatapos at dahib sa laki ng lugod na nagumapaw sa puso ay muling binasa, labo na ang bahaging nauukol sit pangaban niya at sa kanyangC anak na si Cristino. Rk~ardo, anong baking bi'yaya ng Maykapal! Talagang napakabuti ni donJutsto! t

Page  88 88 MABiA LUSA -Hindi lamaiig ma'buti, kungdi isang tunay na banal,.-ang sabihin me, Sinang'. aSynga, nguni't, itong isang milyong piscrng sinasabi ritong nakasi'lid sa Kahang Bakal, saan kaya naroroon? -— Ah! Naririyan iyan, Hindi mawawala. -Nguni't, maghuhat -nang umalis kayo'y, wala akong namamasid -na Kahang Bakal sa buong bahay, -nawika ni:SInang. -Wala? H indi maaari, Sinang... -At bakit, hindi ha, nasabi sa iyo kung saang panig ng bahay nakalagay? -Hi'ndi' Sinang pagka't inaakala. kong nakatago lamang sa kanyaiig silid. -— Hanapin na. natin kung gayon... -Hintay ka muna Sinang. Hayaan me munang mal~aalis. si Andress at makatungo sa kanyang destino.. -At bakift? Anong deisdino ang ibig mong sabihin? ~.Nalalaman mo? Si Andres ang siya nating pamari halain sa mga lupain sa. Kanlubang at sa Pagsanghan, at 'ako,naman ang bahala dito sa Maynila. Sang-ayon. ka ha, fiha? Oo, sang-,ayon ako, 'Ricardo. -Ngyonang dapat nating isipin, ay kung ano ang ating gagawin sa hinaharap nating kabu

Page  89 ARDA NI REMIGIO MAT. CASTO _.. c T hayan, pagkat ako na ang siyang mamamahaha-a m'a"ip'inaiah,' sat atiiil& n W&&Xtarda,' N iaman o 'Ang-ibg' koiaane'Rn-ating iWan at'iata nan na lAinafs ssigio hgCigaaak napi p i ng hu nu^ -iPA ang tikol -a -A'ba! At saan tayo'f! ' T- r *i' A ityaeko — sa' '- i sipan ma.h. t sa bapor, tayo ay magpagawa sa Siiggalbng ng:sang ifaliS'.t' mrg/iaig bahay' ";:iababaatby~ sa- mga h: -; _ hiibuf!,:abir-ong-'9kaitaA... Si,..;;....... '.;[: ^.'": '- ~ C' - -f -: a.. —t 4KkUha:y ng.';a, agl&t:tayo gayon,ay mga pangcn 'bh tbilltayog *aing mgan.a' t 'ong AtOomobi at uUiia tayo ng ~ ""i ',, r '> >rr -:",fy "* *k"i' '.... f'~, I "~-,t -'-,' ''"- " ~ ' super pagka't' hndi na.ako ag magpapalagkad.. AntAhay fIfatingg fpaiiy6, irpaialayNi-ko ng Pagkawika ni Ricarwdoy- aagwa.fi Sipnang ait r'a. wi.ka ":? r.-, 'r t;......V;* " * A-Nku -Ricar, 1Rcardb:-tkathtrla'i -sX y.oig' hga ^imnasabi! ~-." Aang -palalagfinm. a4y,ang itW pag i ng:tapaoagn-tg m^act'a: 5.-ang kahabag-nauba a i ^ps Sa1 bgig fiwaiiv mo* sa Ampunan. '. '- ' ', -^;; ' i '.. [,.,,..... -."- - 2.2 Oc~

Page  90 go MA..mA LmSA *-Huwag mo- akong turuan,, Sinang at nafa~laman ko ang aking gagawin. Si don Justo at si Anita'y ipagpatpagawa ko, ng tig-isang larawang' malalaki at yari sa oleo upang mailagay sa pinakamagandang sulok ng bahay, bilang paggalang at paggunita natin sa kanila. -At tayo? Hindi mo ba tayo ipagpapagawa? -ang pabirong sabi ni Sinang. -Aba!... M-aaari ka? Ikaw pa naman na siyang TATAWAGING DORA SJNANG ang hindi ko ipagpapagawa? Sayang naman na ikaw ang magiging AMA DE CASA at mahal nal may-bahay. ng isang DON RICARDO MENDEZ na, nakapagmana ng hindi mabilang na kayamanan! - ang nasabi ni Ricairdo at, sintundan. ng isang malakas na, halakhak. Si Sinang ay natawa rin at nawika, ang: -N~aku naman. si Ricardo... Kahiyahiya... -At bakit ka rnahihiya.? Hindi 'mo, ba nalalaman at ang salapi ang siyang nagbibigay ng titulo sa isang tao? Loka, nga pala. ito... Hindi nakasagot si Sinang. -Si Ricardo'y nagpatuloy ng pagsas'alita: -Nalalaman mo? Paglaki ni Cristino, ay ating papagaaralin upang matuto at di ko gustong maparis sa akin na tumanda, sa, pagka-.kutsero at tisuper lamang. Ngayon, sakaling sumapit, na siya sa kanyang gulang, ang bata naman sa Hong-Kong ay lumallaki rnf, hindi ba? -Oo nga, nguni't, hintay ka. Ano pala ang ipinangalan sa bata?

Page  91 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO -Ayon sa kalooban ng matanda, ang bata ay dapat panganlan ng MARIA LUISA. Napakagandang pangalan, —sagot ni Sinang. -Ang ibig kong mangyari, si Cristino't si Maria Luisa'y... — Ano? Ano ang ibig mong sabihin? -tanong ni Sinang nang buong pananabik. -Ang ibig kong sabihin, kung sumapit na ang mga batang iyan sa kanilang hustong gulang, ay huwag nang.magkaibaiba at ang kayamanan naman ay huwag mahulog sa ibang kamay... -Samakatuwid, ang ibig mo'y maging anak na tunay natin si Maria Luisa sa pamamagitan ni Cristino? — Iyan, iyan ang ibig kong sabihin... -Huwag nating pangunahan ang mga bata, Ricardo... -Huwag? At ang Milyong pisong ipinamamana ni don Justo? Nalalaman mo ba ang kahulugan ng isang Milyong piso? Maghapon mo mang bilangin sa daliri, ay hindi mo matatapos.., Natigilan si Sinang. Ang mga huling pangungusap ni Rioardo'y tumaos sa kanyang dibdib. At doon nagwaakas ang kanilang masarap na usapan. Ang Kahang Bakal na nasasabi sa Teatamento ay kanilang hinanap. nguni't hindi ipinamam'alay kay Andres. Hinalughog nila ang buong bahay, siniyasat nila ang silid ni don Justo, ang kay Anita at ang lahat ng sulok, nguni't, wala rin silang

Page  92 ma~ a. UV_... Iv sa lahat. ng daho, suball t wala at wala rn -. -Saan kayaiasiniksik ng maitafida atg Khang yaon -ang '-ha'Ttt;a i-m'm caio: sa, aanyang sarili. Si Sinang man ay nakapasan6frs dfi^iz g ayo pafit^hg katakbottakot -na shaptng~ nilalaman ng nasabin j"aJ" 'ayk mlakng:pin.aihihinayangan,:iaya't gpatulay.{ pwghanap... -,P.aglkataps: -ng:- ihnl.:-a3da1^a b.ag 1Jawa:umakyateia at -ipimaagp..-i.b gapalahanw Si AndtreSy.tina gicRirdo fiWeg.pasa 4.awigan.,u,.pg. paBgw.:.n.g. mga.panani, d.QD, Si Andres, naan ay: hindi';symway, nguni't, bago umalis ay pinakiuagapq^,g kanyang boyrwy- yna dunmalaw naman.sa K4nlubang upang nmakita niiy ang klagayani g ma 'pananim. Sii - &eiaay -sy aaf hihgh I ^idadalaw doon upang magparaan ng ilang araw nai —p ni-h.ng e..^ *y *. -, r " t\. g '.a ar.Wl ay t:,daFar F - A ig i a'a Twa itaB t buti, ita'rf.ig - us apatuktuigdi.ang Iga.oparaang gagawin -upang hiatSakatuparafi angemga- baltAni. Ricarido-ukoL ra, pagppaaibagong9+uhay;, nguni't,, sa: gtnarng kanitlang mgakasayahan, ey pangalan nil Don Just'at -'mi Anita' ay' laginmg sumasalisi @a rrklangf.-rpa giuusp gaya rin namanrung;gam' iunakaia ni Rir'6 kolu s hinaharah p n;ila a Cristiao at -Maria Lui a. -< r > 1'"i'c " '; '- -a ' t.. - ^.,;-..... IA,,. t -,_,. *.............. -:.., ~ r....~T_,~

Page  93 == I ~s> I. * i -I *s.^ "3 rA r- [...r *,r v '.. r - T i..... '? r,,: t -,,,. ', -. ~ -!^ I $-sr..- r.... -. -: I _w p. ratsag gswa,,sakanilangk paghahanda binb n gdas, saman-.4a,ie ng atgm isipana ay iball, natn 'sa ibayo hg..'a."ga ba dx '', s., ska,, ' I ISud~a M K, a4g l —sa g;n-it ng mga;lihxin ih di gig.wka gps. a ay,.sa.a on-gkig'..; At, pagdng,. ay -magainong ayQ. rig g&nito: Atr t upang ia g 1matuklasan ng., asagtan s ta-,-o v wn iyan,r ay, kdfl4tay9 i n gam p.ngya~, ~ c, *^^f' —..;,-,:-.- tS.Ahitt~', ^y W..atlisvzf:^maita..:isi lid * na nkanila - ttnutuluyan, sa —: '.Hotel- Vietoia". Nata..i'iya}. Tgka't-:maski ang -kanyng. loob, sai4r a pa Wnhg'ugatti ng kaiyang psoskaynWt-iti ya gustoig itagbAlik: Mlaynila at bigiiyanmt mama-;iagi ^sa Hl fg-Kougf y&nahg -doo. nalilibig a g MA b,'y-iig IS&AatEi g Nay, bhangliy.inygng fk: Si Mria.tuia.: Pagis niya s o te;) ay igdifAkt.Idi' 'a- - ha alkads.twalang, binaan. kugg^ti ikauhtin Slab gaat ) Ang.it Xmit sa.- kata-wan. 'Hffi:hiit'p 'iya. ag',g'kamyatng:.mak.kaya'tkung mififa' iila:Iakas 4s-totb s'.htriaigtata.itg kung Viaanig ibabalitanklpuhot nX santggoL- satAahat Xnama&inii fi hpa gt iiugan miyYpawang wala at "wala ag:mga kasigutarg kanyang: natatam,..

Page  94 94 MARIA LUISA Iang araw ding niliklik ni Anita ang mga lansangan ng kaintsikan, wala siyang bahay na tinutuluyan, pagka't kumakain siya sa mga tindahan at nakikitulog na lamang kung saan abuban ng gabi. Datapwa't... Ang kaunting halagang nadala niya'y naubos na. Sapagka't mamamatay siya ng gutom, ang ginawa niya'y nagbalik siya sa "Hotel" at ang tangka ay humingi ng tawad sa pinagtampuhang ama, nguni't, oh, sawing talaga si Anita, pagka't wala na si don Justo at naglayag nang patungong Europa. Wala na rin si Ricardo pagka't nagbalik na sa Maynila. Sa kanilang silid ay ibang tao na ang nanunuluyan. Nuon siya nagsisi Nuon niya nakita ang samang ibinunga ng kanyang pagtakas. Kaya't, nagpalaboy-laboy na lamang siya sa mga lansangan, wala na siyang pag-asa sa buhay at ang katulad niya'y isang yagit na walang makatisod. Alam na natin na totoong iba ang kaugalian sa kaintsikan; wala roon ang nakikilala ritong."hospitalidad" na siyang ikinatatangi nating Pilipino... Sa kanyang paglalakad, ay namamayani sa kanyang katawan ang puyat, ang gutom at ang pagod. Dahil doo'y nanghihina ang kanyang mga tuhod, di na niya nakaya ang kanyang mga hakbang at... nahulog ang knanyang katawan sa isang sulok ng daan. Pinagkaguluhan siya ng mga nagdaraang tao at ang akala'y kung ano ang nangyari sa kanya. Dinaluhan siya ng mga Pulis na tanod at mayamaya ay isang Emergency Wa.gon ang naghatid sa kanya sa isang Pagamutan. Pagdating doo'y sini

Page  95 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 95 yasat siya at nilapatan ng mga unang kagamutan. Nang makamalay-tao si Anita, at nang imulat niya ang kanyang mga mata, ay isang Doktor, isang "Nurse" at dalawang Pulis ang nakita niya sa kanyan piling. Saka pa lamang niya natalos ang kanyang sinapit na kalagayan. Ako'y nagugutom! Ako'y nauuhaw! - ang mga una niyang nasabi. At siya'y dinulutan ng gatas at saka pagkain. Kumain siya at nagpakabusog. Pagkatapos, ay sinimulan ang pagrsisiyasat sa kanya. Ang unang sumurot sa kanyang isipan, ay ang pagkakanlong ng kanyang pagkatao upang maitago ang hiwaga ng kanyang kasaysayan. -Ano iing inyong pangalan? - tanong ng Doktor. -Belen de los Santos po, - ang naisagot niya. -Saan kayo nakatira? -Sa "Hotel Victoria" po, nguni't, nang umalis po ang aking mga panginoon ako'y iniwang mag-isa, sapagka't wala po akong matuluyan dito, ako'y nagpalaboy-laboy, walaftg matulungan, walang makanan at... ~ -Taga saan ka? - tanong sa kanya ng pulis. -Ako po'y taga Maynila, K. P. -Mayroon ka pa bang magulang?,'-Wala na po.... -

Page  96 ab ph-a g ig,f ay i, _ a atf ahli*r- [ngr()wig Ii1-Aps., ~3ap.s Aay~in~1~dok. a.~a~ay ~ ~ay Wagon" at siy~'y in~4i4, II ipi ig- pmia, Th~is. A ~1R1Pp pgYinuno ng mng# tah 6i Anitay mulig k aimn rW tdiinf'7 P~gkaampn. a kny~ <a l ~ff~ ffto -4hayrk4angSiEdnt itah~ nMPakkll roon_ sal Tpaglg Bee e o jZt Ampnin, aga'thiyi nalulubos sag.pukanya..m Angj pa titiwa i ng- ma 1 Man ae. nYi ypintu AmPnasn fiaia -.,r ~ a ~~ai~aaa lagi g mgawn yan. Pagkan n.iakig naiw saiyial~a kam ay xigngaltang Bpaglabenglmga damit Ditouniman. paygkuat hn~l ha inAa~lluoh sgakanyag k~Palooba wqng m lga Piuonga 6 "Baha Anipfunan"a gnawa siyang; kailas isnUg pfngia

Page  97 ' AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO agraciada. Ano pa't kung susukatin ang panahon ng pagka kulong ni Anita sa loob ng "Bahay Ampunan" ay masasabing m'agdadalawang taon na. Si Anita'y nakakasundo ng mga Madre at ng mga batang naroroon. At sapagka't kinakitaan siya ng malabis na paggiliw sa mga bata, kaya't sa tagubilin ng kanilang encargada siya'y inilipat sa silid na kinalal:agyan ng mga batang wala pang sapat na gulang. Nang mga panahong yaon naman, ang batang si Maria Luisa, ay ilang araw na lamang ang kulang upang tuinuntong sa dalawang taon kaya't nakapagsasalita na ng kaunti. Sa mga batang inaampon doon, si Maria Luisa'y hindi na pahuhull sa kagandahan. Magbuhat nang malipat si Anita sa silid na yaon ay napuna niyang si Maria Luisa lamang ang tangi sa lahat ng bata na totoong sagana sa alaga ng mga Madrq, laging malinis, makalawang binibihisan araw araw, busog sa pagkain at may isang sadyang taga-alaga. Si Maria Luisa:'y mukhang maamo at ang mga salitang madalas ibuka sa bibig ay ang MAMA! MAMA! Dahil doo'y parang nagayuma si Anita at ang batang yaon ay napamahal sa kanya. Isang araw, ay narinig niyang urniiyak ang bata. Ang ginawa niya'y kanyang nilapitan upang matalos ang sanhi nguni't, nahabag siya pagka't nakita niyang hinahaplit ng palo ng tagapag-alaga. Inawat hiya at pinagsabihan ang pumapalo. Ang taga-alaga ay nagalit pa sa kanya. Nang makita siya ng bata I3

Page  98 98 MARI LuMSA 4ay lalong umiyak, humabol sa kanya~ at MAMA nang MAMA ang isinisigaw. Si Anita'y hindi nakatiis at biglang inag-aw sa taga-alaga ang bata at madaling diniala sa Pinuno ng mga Canosiana. -Bakit? Ano ang nangya-ri? - tanong sa kan~ya. -Madre, inagaw ko po sa tagapag-alagat pagka't hinahaplit ng palo. Kahabaghabag po na~man... Pagkakita ni Maria Luisa sa Madre ay lalong umiyak at muli na namang sinabi ang: -MAMA! MAMA!.. -Dios mio, ang bata pa niamang iniingatan ng Amnpunan! - nasabi ng Madre. Siyang pagd-ating ng tagapag-alaga at pagka, kita kay Maria Luisang daladala ni Anita ay pilit na kinukuha. Si Maria Luisa'y ayaw sumarna at yuniakap na ng mahigpit kay Anita at lalong umiyak, kasabay ng mga salitang MAMA, MAMA.. -Madre, ako na po ang mag-a~alaga sa batang itof, - wika ni Anita., -Oo, buhat. ngayon ay ikaw na ang bahala sa kanya;. At ikaw naman, - ay sa. labornderia *ngayon... At buhat nloon, si Anita na 'ang tagapag-alaga ng batang si Maria Luisa. At ang bata namang yaon ay napamahal kay Akita at kimabuhusan ng kanyang loob. Patuloy ang panahon sa. kanyang matuling pagaulong.

Page  99 AICDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 1. 99 Malaki na si Maria Luisa, may pag-iisip na at masasahing nagdadalaga, na. Sa kanyang piling.ay si Anita ang kinagisn~an niyang tagapagalaga, kaya't paarang magkapatid ang kanilang pala-gayang dalawa. Sila'y nag-maznahailan. Hindi natatalos ni Anita na ang batang kaiayang kinakandili'y ang bunga, ng 'kanyang kasawlian. At si Maria Luilsa nalvma 'y gayon' din, ang buong akala paiya si Anita'y isang hamak na kaibigan lamang *; a, datapwa't, hindi n~iya nakukuro na ang Anitang iyan, ang Belen de los Sanitos na kasuno niya sa isang tahanan ay ang tunay niyang mna na nabuburol sia Daigdig... Kaya't dahil sa. kanilang pagsusunuran ay kinaiinggitan tutoy sila'ng kapwa nila. Sapagka't ang Bahay Ampunang yaon ay Paaralan na tuloy klaya't sa pagaaral ni Maria Luisay nakatutulong ng mnaJaki sti Anita. Si Maria 'Luisa'y tinu.ruan niyang tumawag ng 'NANAY, sa hal1ip nal MAMA, hanggang sa unti-unting natuto ng wikang Tagalo~g... Isang araw, ay napuna ni Maria Luisa na si Anita'y nalulungkot. Nilapitan siya at tinanong ng ganito: -Belen, bakit ka riahahapis? Si Anita'y hindi sumagot at natulo no lamangr ang luha. Nang makita ni Maria Luisa ang gayon, ay niyakap ang kanyang mahal na kaibigan. at muling tinanong: -Bakit ka lumuluha, Belen? Nagsasawa. ka na ba sa buhay natin dito'? Ibig mo~ ba akong iwan?

Page  100 100 ARIALuiSA 100 — Hindi Ma~ria Luisa, nguni't, hindi mo lam'ang naldama.. -Ano yaon? Bakit di mo ipagtapat? Hlindi ba ako inakatutulong sa iyong mga dalahing iyan? - wika ni Maria Lulsa..A I Maria Lulsa, kung nakikita kita, ay nagugunita ko arfg aking anak... — Ang iyong anak? N'agka anak ka na ba? Hindi ka, na ba dalaga, Belen? -Hindi M~aria Luisa, ako'y isa nang ma 'at isang inang sawing palad... -At bakit? Saan naroroon- ang iyong 'anak? Bakit ka sawing palad? - tanong ni Maria Luisa. — Ang anlak kWY kinain ng laho at s~iyang pinagmulan ng aking k~tsawian. Nalalaman mo? ako'y nagluwal sa nialiwanag ng isang sanggol na babae, nguni't, pagsipot na ~pagsipot, ay hinatulan klaagad na ilayo sa; akin. Aywan ko kuaig saan dinala, kung pinatay o inihu'log sa i'log... Kung hindi nawala ang aking anak, muarahil ay katuladmo rin, bakit mag-anda rin naman at kawangis mo ang tabas ng mukha. -Siy~anga ba Belen? At sino ang kanyang ama? -Huwag mo nang itanong, utang na loob... -— Ganoon, pala, ha? Ako kaya, sino kaya ang sddng mga magulang? — At bakit, hindi mo ba nakikilala ang iyong ama't ia?-tanong ni Anita.

Page  101 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 101 -Aywan ko. Hindi ipinagtatapat sa akin ng Madre. Ang tnasasiabi ko sa iyo, magmula nang ako'y magkaisip, sa dibdib mo lamnang nakatikim ako ng init, sa mga bisig mo lamang nalasahan ko ang tamis ng pagmamahal at sa mga labi mo narinig ko ang mga awit na kung naririnig ko'y nanunuot sa kaibuturan ng aking puso... Kaya't, napamahal sa akin at hindi mo lamang nararalmdamnan, ay ipinagpapalagay kitang higit sa kapatid.. -Gayon din ako sa iyo, Maria Luisa! -Belen, ipagpalagay mong ako ang nawawala mong bunso, ituring mo na akong anak, yamang hindi ko natatalos ang aking pagkatao... -Kung maaari nga lamang Maria Luisa, - sagot ni Anita nang buong paggiliw. -Bakit hindi? Sa ating dalawa'y walang makapaguutos. -Tunay nga, nguni't, tayo'y nasasakupan ng ating mga pinuno. Tangi sa roon, malayo ang agoat natin, Maria Luisa..... -Hindi, Belen. Hindi! Ikaw at ako'y kapwa anak ng Dios! At pagkawika, ang dalawa'y nagkayakap at kapwa dinaluyan sia mga meta ng masasaklap na luha... Sa ganyan, ay lumawig ang mnga araw. Ang mga taon ay katulad ng mga dahong isa isang nalalagas sa tangkay ng panahon.

Page  102 102 MAIUA.LUISA Tutuntong na si Maria Luisa sa kanyang i'ka labing limang taong gulang. Miaru-nong na marunovng nang magsalita ng wikang Tagalog. Dalaga na. Nuo'y lalo siyang maganda at lalo~ng kaakit-akit. Nagibayo naman ang pagmamialial sa kanya ng tinatawag niyang Belen de los Santos. Isang araw, si Maria Luisa'y ipinatawag ng Supefriom. Pinagtapatari siya ng isang bagay na. totoong mahalaga. SI Maria Luisay napamaang. Ayaw pum ayag. Ang malaking pag-ibig at paggiliw sa Bahay Ampunang yaon, palibhasa'y doon namulat ang kanyang mga rnata, at ang pagmamahal niya sa mga Madre, ay siyang pumipigil sa kanya, kaya't napaluha siya at ipinagtapat sa Madre~ng ayaw siyang umialis at huwag.siyang payagang makuha roonm hg ibang tao. -Hindi 'maaari, iha. Sa Kasulatang natanggap namin noong ikaw ay ipagkatiwala rito ay sinasabi na 7xtgtuntong mo sa ika ktbing limang taong gukcng, ay ipagkaloob ka; namin sa iyong inagulang... -At mayroon pa po ba. akong magulang, Madre? -Oo, at ayon sa Kasulatan, ay paririto at ang kukuha sa iyo, ay diii iba't ang iyong ama,. -Madre! Madre! Papayagan~ po ba, ninyo ako? -— Wala tayong magagawa, Maria Luisa. Yaol'y

Page  103 AKDA NI REmiGio MAT. CAsino 103 k-arap'atan ng iyong magulang. Kami'y tagapagalaga lamang sa, mga ulila't sawing palad na, inaam — pon ng Bahay na, ito, -sagot ng Miadro. Biglang napaluhod si Maria Luisa, sa; harap ng Madre at makailang humnalik sa mga, kamay. At ang mga kamay niaran ng banal na, babae 'ay nabasa, sa mga patak ng luha ng kahabaghabag na, ulila... At pagkatapos, ay ipi'nagtapat naman niya kay Belen ang mga, ibinalita, sa, kanya ng Madre. Kapwa sila, nagkaiyakan. e

Page  104 * * *. * xv. PAGKARAAN NG LABING-LIMNGTAON' Maghuhat nang dumating si Ricardong galling sa Hong-Kong, ay labing-limang taon ang nakalipas. Parang kakahapon lamang, nguni't, ang mga araw ay napakatulin sa kanilang paghahalihalili. Ang la-hat ng p-inangar'ap ni Ricardo at ni' Sinang ay pawang natupad. Mayroon na silan'g malaking solar at magandang tahtanan sa Singgalong, dal-awa ang utus~an, sa' bahay, isa -ang kusineiro, daladalawa ang Auto-mobil at may sarili ng tsuper. Maayos na maayos ang tahanan. Sa loob ay nakalagay ang malaking larawan ni don Justo at ni Anita. Sia kabilang dako namna'y -ang larawan nila ni Sina-ng na. kapwa utang sa pinsel ng matalinong pintor na si Fernando Amorsolo. Magaganda ang lampara, at naglnalakihan ang mga, bombilya. Sa harap ng Veranda ay isang malawak na Hardin ang natutunghayan ma napapalamutihan aig sarisaring liulakiak, na inaalagaan ng isang masipag na hardinero. Ang mahabang panahong nakalipas ay nakapagpabago sa kabuhayan ng mga. M~endez. Katunayan ay kabilang na, sila sa malalaking Kapisanan at Lipirnan ng mga tao ng sa'lapi. Si Ricardo ay DON RICARDO na kung tawagin at si Sinamng naman ay DONYAL SINANG na... At ang lahat ay dahil sa kanil-arg katayuan pagka't na'bibilang ma, sila sa hanay ng mayayaman.

Page  105 AKDA, NI REMIGIO MAT. CASTRO',' 5 105 Si' Cristino naman 'ay' binata. na at m'aymroo nang imahigit na labing liniang taong gulang. Nagsimula ng pag-aaral sa' isang Koleh-iong natatayo sa may har'ap ng Simbahan ng Ma-alat. Pagkatapos ay jipin-asok siya ng kanyang ama na interno sa "Atenteo Munlisipal". Sa.' Kolehiong ito natapos niya ang "Bachillerato":' Ang karunung'ang hinahang ad ni 'don Ricardo sa kanyang anak ay ang INHINIERO, pagkalt ayon- sa. kanya'y bihira ang n~gmamalasakit sa ka~rununganig ito. Nang matapo~ ni Cristinc` ang "Bachillerato":ay ginawa na lamang siyang. exte~rno at uimaga,'t hapon -ay inihahatid siya, ng kanilang Automobil. Si Crijstino-'y isang binatangi mabait at. totoong masunurin sa kanyang magulawng, kaya naman mahal na mahal siya, sa kanilla. D~atapwa't may ~a~lapi palihhasa, ay nasusunod ang. lahat ng layaw ng katawan. Dahil diyan kung kaya't si Cristino'y kabilang na sa hukb6.ng mga, kabataang laging nagdudulot sa' Maynila. ng masasayang balita sa daigdig ng Lip'nn.Sa kan-ilang bahay ay madah~s ag kaayahn at pagtitipon. Dahil doo'y a namang naba-bantog ang mga Mendez, laging naba. banggit sa mga tudling ng pahayagan. at laging pinaguukulan ng m'ga papunr at paghanga. Ang pangalang DON RICARDO at DORA SINANG ay pulot-gata na sa hanay ng mga mfayayamung tao.at ang kanilang nakara~an ay itinago na ng labing limang taong lumipas,...~ Isang gabi, at pagkiatapos nilang niakapaghapunan, si do fia, Si-nang ay tinawag ni' Don Ricardo 14.

Page  106 106 MARU LuisA at lihim. na kinaus'ap. Ipi~nagunit-a niya sa kanyang giliw na kasuyo sa buhay, ang itinatadhana ng Testamtento ni don Justo ukol kay. Maria Lui~sa na. noo'y maglalabing limang taon na. -Paano ang ating gagawin? - tanong ni don Ricardo.-Wa'la nang, iba kungdi ang kunin natin ang bata sa Hong-Kong, - sagot ni dofia Sinang. -May katuwiran ka, Sinang, nguni't, paano ang acting gagawin kay Cristino? Hindi malayong maganda si Maria Luisa at kaakitakit; kung hindi niatin' ipagtata*pat sa batang ito, ang katotxohanan ay hindi malayong makagawa ng aliwaswas. -Ikaw ang bahala, Ricardo., Ako,'y sang-ayon sa lahat ng iyong maibgn. -Tawagin mo siya kung gayon. Madaling lumabas si dofia Sinang at tinawag ang anak na nuon ay nagbabasa' ng kanyang mga akiat. Pagdating ni Cristino, ay pinaupo siya ng kanyang ama at niagturing ng: — Cristibno, may isang lihim akong ipagta,tapat sa iyo, iho. -Ano, po yaon, tatay? -A-ko'y aalis at tutungo ako ng Hong-Kong. -At bakit po, tatay? Ano, ang inyong gagawin doon? -Mayroon akong malaking bagay na lulutasjn sa bahay Ampunan ng mga MUadres Can-osiaiwts.

Page  107 AiKDA Ni REmiGio MAT. CASTRO C 107. -At hakit po? Mayroon ~po ba tayong usapin doon? -Hindi, iho. Ang pagp-aroon ko'y upang kunin. na sa. kanila ang aking inilrgtk. -Mayroon kayong i-niiagak? Ano p0 yaom? Jyan ba ang lihim. na ipagtatapat ninyo sa akin? -Go, iho, nguni't, kailangang m~agsikap ka at sundin mo ang lahat nang aking ipa'guutos sa iyo at ipagagawa. -Gpo, tatay. Susundin ko pong lahat,-sa~got ni Cristino.. Pagkatiapos, ay isa isfing isinalaysay ni don Ricardo sa kanyang anak an'g ukol sa naging kabuhayan ni Maria Luisa. Ipinagtapat din naman ng matanda ang naging kapalaran ni don Justo at habang nagsasalita ay tumuttulo ang luha. sa. mga mata. -Nakalulumbay naman pala ang sinapit ng m~ag-ama! - wika ni Cristino. -Kaya anak ko, tayo'y may malaking utang na loob sa kanila. A~ng lah-at nang biyayang nilalasap natin ay sila ang may kaloob, bilang gantingpala. sa. mat~apat kong paglilingkod. -Ganoon, pala.. - muling nas-abi ni Cristino. -Basahin mo ang Testarneytitg ito. upang, 'lalo mong. matatap, -- at ipinagkaloob kay Cristino ang nasabing kasulatan. Kinu'ha naman ni Cristino at binasa.

Page  108 Ics Ltjt.SA -Tatay, napakalaking kayamanan nito! Sayang na sayang. Isang milyong piso!! -Oo nga anak ko, isang milyong piso, - sagot naman i~i don Ricardd. -At paano 'ang ibig ninyong gawin ko, Tatay? -Ang ibig ko'y itag'o mo, ang lihim na, ito. Susundin ko roon si Maria Luisa, nguni't, ibig kong huwag niyang mamialayan ang kanyang tuinay na kabuhayan, hangg-ang hindi- su'ma~sapit ang panahong nararapat. Ayon sa Testamento ay lalabas na kami ng iyong mna ay ka-nyang mga maguilang at sapagka't ikaw ay anak na'min, ay hindi maaaring hindi kayo magpalagayang magkapatid... Iyan ang ibig kong sabihin. -Siyanga iho, - sagot naman n~i dofia Sin-ang. Si Cristino,'y nag-isip sandali, nguni't, pagkaraa 'y niasabi ang: -Tatay, m-aganda kaya si Maria Lui'sa? -Huwitg mo munang itanong kung maganda o hindi. Ang ibig ko'y tugujnin mo, ako sa aking' mga katanung-an, - nasabi ni don Ricardo. -,Sianga naman, iho! Sa huli na iyan, - muuling payo ni dolia Sinang. -Sang-tayon, po, ako, nguni't, ano kaya, ang ayos? Maganda kaya? - muling naitanong ni Cristino. -Hindi malayo, iho, pagka't -ang k,4nyang ina"'y sadyang maganda. Makikita mo rin pagdating dito...

Page  109 AKDA NI REMIGIO MA-T. CASTRO10 109 -Bakit hindi -pa ninyo ipagtapat, kaagad na kami'y hindi ma~gkapatid? sabi ng bi-nata. — Huwage muna iho, -huwag nating, bigain, ang bili ko sa iyo, ay "magp'aka isip ka, gamitin mo aung: iyonlf talino at ang paniahon ang b~ahala"... -nasabi ni don Ricardo. -Tyan din ang ibig kong sabihin~. -sagot naman ni do-fia Sinang. Hindi nakasagot'si Cristin'o. Para sa kanya, ang mga tagubilin ng kan-yang ama, ay mga pa'nguw -ngusap na dapat. sa-gutih ng dahandahan, kaya't nangiti na lam~ang at sumaya ang nmkha. Nang mapuna. ni Donia Sim'ang na, biglang- sumigla. ang katawan ni Cristino ay nagsalita ng ganito:.-At si.Maria Luisa 'y iyong igagaidang at ituturing mong parang tunay na kapatid, nalalaman mo? -— Ako ang bahala, Nanay.Nalalaman ko ang -aking. gagawin.. -Aba, pilyo! At ano ang iyong gagawin?tanong nii dofiia Sinang. — Wala po'Nanay. Susundin~ ko ang inyong utos.... -Kung gayo'y magpatuloy ka; na sa pagaaral, -ani don Ricardo'. At* si Cristinoly masayang nagbalik sa kanya~ng pinanggalingaii, -samantala ang mga 'ipinagtapat ng- kanyang mgA magulang ay,' namAhay sa. kanyang gtmifta.

Page  110 I.10 I JO MARIA LumS iBuhat. noon, ay inihanda na nila ang lahat ng kailangan ni Don Ricardo sa paglaiayag. At pagkaraan ng isang Ling'go, ay isang "President" ang naghatid kay Doti Ricardo sa Hon~g-Ko~ng. Pagdating niya roon, ay nagtuloy kaagad sa balmy Ampunan ng' mga Can~osiana. Naghigay siya, ng pamimitagan at saka ipinakiusap sa portera, na ibig niyang(, makipagkita sa, pinunong Madre. Di naman nagluwat at dumating. Magalang na bum-ati si Don Ricardo at pagkatapos ay nagpakilala at ipinagtapat niya ang kanyang mahalagang layon sa pagparoon doon, na, diii iba't ang pagkaon niya kay Maria Luisa. Siya'y pi'naupo. at sila'y nag-usap.,Siniyasat siyang maigi ng Superioma. Gum~awa ng tmaraming pagtatanong sa kanya sa hangad na, mapatunayan kung siya na nga ang Ricardo Mendez na nasasaad &a Kalatas na natakpuan sa bigkis ng bata. Si don Ricardo'y sumagot at ipinagtapat na siya nga ang'ama, ng sanggol, nguni't, ang Superiora~y di lubos na naniniwala, kaya't itinanong sa kanya kung sino ang kanyang asawa, kung ano ang pangalan at kung saa~n sila nakatira sa Maynila.. Ang lahat ng mga, katanungang yaon,4 ay isa isang tinugon ni don Ricardo ng buong liwanag upang maalis ang pagaalinlangan ng kanyang kausap.. -tu~pang maniwala kayo Madre na ako na nga ang ama ng ba-tang inilagak ko, dito sa inyo,

Page  111 AKDA XI REMIGIO MAT. CASTRO l II t. ay kunin niniyo ang Salin ng Kala-tas na nasa, inyo at inyong basahin, -wika ni' don Ricardo. -At bakit niny'o na'lalamnang mayroon ka'm'ing salin ng Kalatas? -Sapagka't ako po ang nagtali sa, bigkis nig bata, kItsam'a ng dalawang sobrz- na -ang isa'y kina~ papalooban ng Kalatas at ng aming larawan at ang isa. naman ay doon n-akasilid ang halagang dalawangpu at limang libong pisong.m-ex na, ta-ganas na papel na, iginanting-pala nam'in sa Ampunang itO.. Napatingin ang Madre kay do~n Ricardo. Itfo nam n, ay nagpatufloy sa pananalita: -.Sa loob po ng Talrnpiping yantok na, kinalalagyan ng ba-ta, ay inilagay ko rin an~g Kah itang Make na sa. ibabaw ay nakasulat ng tinta ang ipangangalan sa -bata na diii iba't ang MARIA LUISA. Naito po' ang isang Sipi ng Kalatas na, naiwan sa. akin at ang isang salin ng aking larawan ng panahong ya-on na kuha rito sa, Hiong-Kong. Kinuha ng Superiara at pinagmasdan, nguni't, muling nagtanong ng ganito: -Anong oras ninyo inilagay sa TORNO ang Tampipi? -Hlating gabi pong kalaliman, Madre... At matapos masagot ni Ricardo ang huling katanungang yaon, ay. nagtindig ang SupEfriora at kinuha, sa tataguian ang mga Kasulatang nauu'kel kay Maria Luisa, at pinagparis sa ipinagkaloob sa

Page  112 112 _MARIA LuIS kany'a ng kanyang panauhin. Nakita niyan~g iis-ang kamay ang sumulat. Pagkatapos ay binuksan ang sobreng kinlapapalooban ng larawan ni don Ricardo at matagal na pilnagmasdan. 'Pinagmasdan ding maluat si doin Ricardo at. tinitignan kung ang kanyang kausap ay siya ngang nala'larwan' doon. Ilang'sandali pa ring naiwan sa pag-iisip ang M~adre. Sa'gayo'y dinukot ni don Ricardo ang kanyang Ka-lupi at kinuha sa -lob ang kanyang Sedukt Personal at ipinakita sa Madre, kasabay ng mga salitang: ~N~aiyan, pa po ang isang katunayan. Kinuha, ng Madre at binasa. -Ginoong Mendez, nasisiyahan na, po, ako.. -Maramni pong salamat, - sagot ni. don Ricardo. At pagkat-apos pa ng ilang salitaan, si Maria Luisa'y ipinatawag ng Superiora. Pagdating sa kanilang harap, ay sinabi ng Madre ang ganito: -Don Rica rdo, na-ito Po ang inyong anak! Maria Luisa, sila ang iyong ama, - ang baling sa agraciadxt. Si Maria Luisa'y hi'ndi' nak-aimik, napatingin 'kay don Ricardo at parang inag-aalanganin. Si don Ricardo naman ay na~patindig at pagkakita, kay Maria Luisa'y. iniabot aug dalawang kamay kasabay ng wikang:

Page  113 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO I'3 I 13 -Anak ko! Halika sa aking mga bisig.... -Tatay! Tatay ko!......-ang nawika ng dalaga sabay lapit kay don Ricardo. At ang dalawang mag-amang noon lamang nagkita, ay parang nasinagan ng liwayway ng isang magandang umaga. -Maria Luisa, naparito ang iyong ama, pagka't dumating na ang araw na tatakda sa kasulatan ng iyong pagkatao. Kaya't humanda ka at kayo'y uuwi na sa Pilipinas... -Madre! Madre! -ang malungkot na sabi ni Maria Luisa. -Dinaramdam ko, iha, nguni't, katungkulan namin ang ipagkaloob ka sa iyong magulang. -Ayaw ka bang suamaa sa akin, iha?tanong ni don Ricardo. -Hindi naman, Tatay, nguni't... Ang Ampunang ito'y hindi ko malilimot... At pagkaraan ng ilang sandali, si don Ricardo'y nagpaalam na sa Madre at sinabing bukas ng hapon ang kanilang alis patungong Maynila. Pagkaalis ng matanda, si Maria Luisa'y pinapaghanda: na ng pinuno ng Ampunan. Ang ating dalaga naman ay nagpaalam na sa kanyang mga kasama. sa bahay na yaon ng pagkakawanggawa. Ang ilan ay nalulungkot. At kabilang sa mga nalulungkot na iyan ay si Belen de los Santos. Sa kanilang pag-uusap ay namnagitan ang di kakaunting patak ng luha... Nguni't, si Maria 15

Page  114 114 MARIA L UISA Luisa'y nangak~ng hindi siya kalilimutan at kung sakaling pagdating niya sa Maynila, ay makita naiyang may pagkaka;taon siyang magagawa, si Belen ay kanyang kukunin at ipagsasama sa. kan~ilang tahan~an. Nagpasalamat naman si Belen, nguni't, nasabi ang ganito: -Huwag mo na akong pagsayangan ng panahon, Maria Luisa, pa-gka't kahiyahiya sa iyong mga magulang, subali't, ang pakiusap ko lamangsa. iyo sakaling dumating ang sandali ng iyong pag-fisan~g dibdib, a~y magunita mo rin sana, kami rito. -Umasa ka Belen, nguni't, ang ukol sa pagiisang dibdib ay malayo sa a-kin. -Huwag mong sabihin iYan', Maria Lui-sa. Ang lahat ng tao'y diyan patutungo palibhasa'y diyan galing ang ating mga, magulang... Dahil sa huling katugunang yaon ni Beilen, si Maria Luisa'y nangiti at di man kinukusa'y nakurot ang kanya~ng ka-ibigan. At ang ikalawang araw ay suvnapit. Pagka-tapos ng isang magdamag na hindi tulto ikina~tulog *ng dalawa dahil sa mlalungkot na pagpap~aala~manan. Si don Ric'ardo Mendkz ay nasa tanggapa'n na ng9 Ampunlan at inaantay na lamang ang paglabas ni Maria Luisa. Mayamaya'y lumahas na ang ating dalaga, at kaalakbay ng miga Madre ng Ampunan. Malulungkot na pagpapaaiam ang nas-aksihan ng kiapong yaon. Bago umalis -ang mlag-ama, ang Superiora'y lumapit kay Maria Ludsa at ang kahi

Page  115 AKDA NI REmmiGI MAT. CASTRO 1I5 tang Make, ay iniabot sa ka~nya kasabay ng mga salitangc sumusunod: -Ingatan mo Maria Luisa ang Kahitan'g iyan, pagka't nasa, sla loob niya-n ang ulat na nagpapakilala kung sino ka at ang buong talaan ng iyong pagiging tao. Magka-isip ka sana, iha at nawa'y maging paala~ala para sa iyo ang hinah-arap mong kabuhayan.... -Salamat po., M~adre, - sagot ng dal1ag'a. -Don Ricardo, alaga-an sana ninyong maigj ang bata, kattifad ng pag-aailagang g-inawa namin sa kanya sba Ampunang ito..-0-po, Madre at maaasahan ninyo,, - sagot ni don Ricardo. At pagkatapos ng ilan pang salitaan, lang mag-almna.'y umalis na at buhat noon ay naiwan na ni M-aria Luisa ang Bahay na yaon na. nag-ampon sa kanya at nagmulat ng kanyang mgai mata sa kabanalan. Ang mag-ama'y namili muna ng ilang b~~gay na kailangan nila. sa: paglalayag. Si Maria Luisa na toitoong sabik na slabik sa kalayaan ay tuwang tuw~a nuon. Sa kanilang paglalakad, ay nagitla si don Ricardo kay Maria Luisa, p'agka.'t ng kausapin niya ng kastila, ay sinagot siya sa wikan'g Tagalog. -Bakit ka4 marunong ng wikang Tagalog? Sino ang nagtuiro sa'iy6"? -Ang tagapiag-alaga, ko Tatay na nagnga

Page  116 116 Luas.-% I -I ngalang Belen de los. Santos, - sagot ni Maria Luisa... At dahil doo'y dinala siya ng kanyang ama sa mga tindahan at siya'y ipin~amili ng mga damit na kailangan. Pagkatapos, saka pa lamiang sila nagtuloy sa sasakyan na maghahatid sa( kanila sa Maynil-a... At di naglipat sandali, ang "Empress of Russia" ay dahanidahang lumayo upang magsimula sa, kanyang pagbagtas sa malawak na karagatan. Malayoiayo na ang sasakyan ay ~inakatanaw pa rin si.Maria Luisa sa kanilanig pinanggalingan palibhasa'y hindi kakaunting panahon ang kanyang iplinaimuhay sa bayang yaon ng kaintsikan. Kinabu~kasan, habang nilalaro ng malalaking alon, ang "Daigdig na Lumulutang", si Maria Luisa'y kinausap ni don: Ricardo at pinagtapatan ng maraming bagay na mahalaga. Isinalaysay sa kanya ang kanilang kalaga-yan sa Maynila, nguni't, ang lahat ng bagay na. hindi dapat matalos, ay hindi niya ipinagtapat. -Sinabi sa kanyang sa Maynila'y inaantay siya ng isang Inang n'auuhaw. sa kanyang halik at yakap at ng isang kapatid fia iiananabik sa kanyang pagdating. -Ano ang pangalan ng aking Ina., Tatay? -Siya'y nagngangalang Celerina, nguni't. kung tawagin namin ay Sinang lamang. -At ang aking kapatid? -Ang kapatid mo'y nagngangalan namang Cristino at nag-aaral sa. "Ateneo".

Page  117 AKDA N[ REmmiGio MAT. CAsTRoKI7 -Cristino! Kay kandang pangalan ng kapatid ko.... Tuwang-tuwa si' Maria Luisa. Ang mga ibinulita ng kanyang ama ay nagbukas sa kanyang isipan ng isang bagong, palagay sa buhay na ma0; 0 0 0 laon na niyang ipinagtatamong.

Page  118 - XVL. ANITA? NAKU! AMONG TAMIS NA I ANGALAN. Araw ng Sabado ng umaga. Ang "Emnpre~s of Russia"' ay na-sa dagat, na. ng M-aynila. Sa labas pa lamang ng babasagang-zalon, ay sinalubong na siya ng Lanchang kilnalulu~lan~an ng Doktor ng Sanidad. Inupahan namnan ni Cristino ang Icincha.Carmen ng "Companfifa Maritima" -at sum~alubong sa, mga bagong-da'ting. Kaya't pagkatapos ng kauga~liang pagsisiyasat ng, D~ktor sa mga sakay at sa. sasakyan, ang Lancha, ni Grfistino ay lumapit sa. "Empress" at siya'y ma-daling uma~kyat. Hinanap kapagkaraka ang kanyang atma't si Maria Luisa at pagkakita, dahil sa. malaking galak ay niyakap ang kanyang ama at hinagkan. -Maria, Luisa, a~ng nasabi ng matanda. Nait~o ang iyong kapatid na si Cristino, -sabay turo sa binatai. -Giliw na, kapatid! -~ ang sabi ng dala~ga:. Napamaang si Cristino, pagka't, ang "Giliw no, Kapatid" na namutawi sa, mga labi) ng dalaga'y sa Wikang Tagalog binigkas. Kaya't wa,lang nas-abi kunigdi agng isal-itang mnagi-liw na:, -Maria Luisa! - sabay yakap at halik. Niyakap din siya. ng da~laga at tuwang tuwa sa, kanyang kapatid. Pagkatapos ay nasabi sa kanyang ama, ang sumusunod:

Page  119 MARIA Luisx 1 -Tatay, sino ang m, a t a n d a sa amin ni Cristiino? -Kung sino ang maitaas sea inyo, ay siyang nakatatand4, - ang may halong birong ~agot ni don Ricardol. At a'ng dalawa'y nagsukatan ng taas. Pagka-. tapos ay masalyang nawika, ng dalaga, ang: ~-Tatay, si Cristino, ang mAtanda, kung gayon, pagka't mataas siya sa akin ng apa~t na dali... sabay tawa ng malakas. -Talagang auko ang panganay mong kapatid! -ang masaya, ring wika ni Cristino, nguni't, saan ka, nag-aral nig wikang iyan?- tanong sa, dalaga. -Sa Tatay mo itanong, - iaing may halong ngiti ni Maria Luisa. Si don Ricardo'~y natawa na lamang. Sainantala, ang ma~aking sasakyang tinatawag na, "Palasyo ng mga, Karagatan" ay daha-ndahang pumapasok sa; babasagang-alon. Magbuhat sa. kubyerta, ay ipinagmharnarangya, ni Cris-tino kay Maria Luisa ang niagagandang tanawin sa, pasigan ng Maynila, ang magagarang ahunan, ang bagong Luneta na, kung tanawin sa mmalayo'y tila nal1llatagan rig makapal na kumot na. kulay lungtian at ang malaking "Manila Hotel". Itinuro din niya, ang kapitapitagang Bantayog ni Dr. Jose Rizal, ang "Luneta Hotel" at ang mga, kalansay rig hu-. ling Karnabal. Isa, isa niyang ipinaliwanag, sam-an. I

Page  120 . 120 120 MAIULUISA tala, si Maria ILt-isa'y tuwang-tuwa naman at walang maal-ama~ng sulingan ng paaiingin. -Kay ganda, pala, ng Maynilat. - ang nasabi.' -At ang Maynilang iylan, ay lalong gumagainda, kung dumarating ang mga pamauhing katulad mo,- sa-got ni Cristino. Hindi' naintindihan ni Maria, Luisa, ang ibig sabihin ni Cristino, kaya't hindi siya, piman~sin at ang kagandahan ng "Pier 7"1 ay siyang nakatawagr sa kanyang paningin. Nang dumaong na sa, nasabing "Pier" ang kanilang sasakyan, si Maria Tiutisa'y pigil-pigil ni Cristino sa, bisig sa, pagpanaog hanggang sa kinahihintuari ng Autong' naghihintay sa kanila. -Atin ba, ang sasakyang ito? - tanong ni Maria Luisa -nan~g tumatakbo na ang Automobil. -Oo at bago uxmalis iang Tatay na patungong Hong-Kong ay binili ang sasakyang ito upang magamit mo sa iyong pagdating.. -Siyanga, ha, Tatay? -Oo iha. -— Tatay, natatakot ako sa, Automobil! Hindi kaya tayo mapaharmiak? — Hindi iha. Sa. ibang araw ay magpa-pasyal ica~yo ni, Cristino at siya, ang magpapalakad. Si Cristinno'y sanay na sanay na.... -Siyanga, ha, Cristino? - tanong ng dalaga.

Page  121 AKDA NI REmiGio MAT. CAsTRo 2 12 1 -Talaga! Anim na. buwan akong nag-aral sa pagpapailak-ad. Biruin mo yata. ang matututuhan ng isang tao sa loob ng anim na. buwa~n? Tuwangtuwa ang ating dalaga hanggang sa pagdating sa kajailang tahanan. Sa hagdasnan pa lakmang ay sinalubong na sila ni donia Sinang -at amg dalawang utusang sina 'Gavino at Tentay. -Maria Luisa, naito ang iyong ina.,-ang magiliw na nawika ni don Ricardo, kasabay ng pagpapakilalal kay donia Sinang. -Naxiay! Nanay ko! Kay tagal kitang pinaIngarap. Kay laong panahong n~auhaw ako sia iyong kagandahan, sa. iyong pagmamahal at sa init ng iyong dibdib, - nawika ni Maria Luisa, sabay yakap at halik kay dofia. Sinang habang niyayapos ang bagoing dating na di nakat-atalos ng tunay niyarig kalagayain. At silang lahat lay na'gtuloy sa- itaas. -Ito ba ang ating bahay', Tatay? -Go iha, ito ang ating tahanan. Ang dalawang iylan ay ating utusan, - at pagkasabi'y itinu~ro, sina Tent-ay at Gavino. na mio'y titingintingin sa bagong dating. -Gavino, Tentay, parini kayo at ipinakikilala ko sa. inya ang la-ing anak na si Maria Luisang sinundo kol sa Hong-Kong, -,at pagkawika, ang dalawang utusan ay kapwa, ngumiti at nagyuko ng ulo sa bcago nilang panginoon. -Nagagandalan si Tentay. 'Si Gavino'y gayon din. At si Ma'riia

Page  122 MARI Lums 122 Luisa'y isinama, ng kainyang miga mlagulang at kapatid sa bulwggan ng. tahanan at parang ipinagmarnarangya, ang mga palamuti, ang mga kasangkapan at mgl,% ilaw~ng naggagandahan. Si Maria Luisa'y lilingalinga, palibhasa'y n-ahirati ang mga mata sa loob ng isang Ampunan va~ ang mga pala-. muti'y pawang larawan ng mga Banal, kaya't ng mg~a sandaling ya~on, naiigaya ang kanyang kalooban at nalilito ang kanyang mga mata, siubali't, nang matrapat siya sa harap ng malaking larawan ni Anita, ay naptaninto -at napako ang kanyang paningin. Para, siyang na-~batohalani! Ang larawang yaon na aniaki'y namamanglaw kung kanyang tinititigarn ay parang nakikilala niya, nguni't, hindi niya magunita kung saan, niya nakita. Kuniaba ang kanyang dibdib!! si don Ricardo't si donia Sinang ay nagka-tinginan. Si Maria Luisa'y napaliiigon sa kanila at hindi nakatils kaya't nakapagtanmmg ng ganito:.-Tatay, sino gng maya ng larawang ito? Hinidi na-kasalgot si don Ricardo. Si Maria Luisa'y lumapit sa larawan lat pintagmnasdan. WaLang wala sa loob ni, Maria Luisa na. ang kanyang pagtatancsng kung sino aing may-ari ng malaking larawan ni Anita, ay makabagabag sa kalooban ni Don Ricardo at ni DOfi Sinang. Katunayan ay inanyayahan na siyang magtuloy' sa nakahandang silid para sa kanya, nguni't, si Maria Luisaly tumanggi at muling nagtanong ng: -— Tatay, kahgino nga, bang larawan ito?

Page  123 AKDA NI REmiGio MAT. CAsTRo 2 123,.-Aiin, iha? Ang larawang iyan? Aba!.. iyan. ay sa iy'ong kapatid na matanda.. -Siyanga ba Tatay?.. Naku! At kay ganda pala ng aking kapatid. — Oo nga Maria Luisa., maganda ring katulad MO, -~sag'ot narnan ni Cristino. -Tatay, sino ang mia~anda, sa, kanila ni Cristino? Na-iip munang sancll an ada at saka.. -Nalalaman mo iha{? -ang simula, - siya ang paiiganay, si Cristino ang sumupiod at saka ikaw ang pangatlo... -Naku!... tatlo Pala kaming magkakapatid. Nahan' siya Tatay? Ibig kong makita. Ibig kong mayakap at ibig kong mahagkan ang maga~nda at kaibig-ibig kong kapatid... At sa harap ng Mga ka~tanungamg yaon, ang lahat ay hindi nakaimik at, na-gsipagtung6' na lamang ng ulo. Parang 'taimtimn nal nanan-alangiai. Sa ha-rap ng gayong kalungkot na anyo, si Maria Luisa'y parang sinak-sa sa dibdib, kaya't muling nagtanong ng ganito: -Tat~ay... Natnay... Ano ang nangyari? Bakit kayo nangailulungkot? May lihim kayang~ natatago sa katauhan ng aming kapati'd na matanda? -Mairia buisa! Maria Luisia! Utang na bob, an aiiipna akiat, ay huwag mo nang -,S

Page  124 124 MAm LuisA bukasan, pagkalt....-an aaang nawika ni' Don Ricar'do. -Bakit pa ninyo ako kin~uha sa Hong-Kong kung may mga lihim Pala ritong hindi ko dapat matalos? -nasabi ni Maria Luisa. — Nalalaman mo anak ko? -sa-got ni IYon Ricardo, -ang kapatid mong iya'n, ay malaon ~nang nanmamayapa at kaya ganoon:ang aming kalungkutan ay sapagka't, masakit isia aming loob,, tulad mo rin. -Marki Maidre Santisima! Sumapayapa nawa ang banal na kaluluwa, ng aking kapatid - aing nasabi. ni Maria. Luisa sabay luhod sa harap ng larawang yalon.. -Magtindig ka anak ko, - nawika -ni Donfia Sinang sabay yakap sa. anak at itinindig. -Matagal na ba slyang naanatay, Nanay? -Maglaiabing limang taon na, iha... -Maglalabing limang taon na? Samakatwid ay kasisilang pa~ lamang:ako? -Qo anak ko, kasing gulang mo sa panahon, sagot naman ni Don Ricardo. -Ano ang kanyang pangalamn, Tatay. -Anita. -Anita? Naku! Anong tamis na pangaIan.. Nalalaman ninyo? -ang patuloy, - a~ng larawaing iyan ay kamukharig-kamukha ng nagalaga sa akin sa Bah-ay Ampunan at kung hindi

Page  125 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO I2's lamang n(amatay na ang kapatid kcng iyan, ay masasabi kong iyan ay kanyang larawan. Ang nag-alagang yaon sa akin ay pinaigkakautangan ko ng aking buhay, pagka't itinuring akong parang tunay na kapatid. Siya! man naman pagka't may katandaa!n sa akin ay ipinagpalagay kong ma-gu lang, kaya't-ng makita ko ang larawang ito, siya'y aking nagunita. Aywan ko ba kung ano aing nangyari sa akin... -Ano ang pangalan ng kaibigan mong yaon? tanong ni Cristino. -BHeen de los Santos, - sagot naman ni Maria Luisa. -Kay ganda ng -pangalan, - ani Doina Sinang naman. -Nguniht, hindi siya gaganda sa pangalan ng aking kapatid na si Anita. Tatay, buhat bukas~ ang larawang iyan ay aalagaan ko at araw araw ay aalayan ko ng mga sariwang bulaklak. May halamanan ba tayo rito, Tatay? -Halamanan? M:ayroon, iha. Hayun at tanawin mo, - sabay turo sa mala:wak na halamanang nasa tapat ng bintana ng bahay. Tinanaw naman- ni Maria, Luisa. -Halina sa Veranda at tunghan mo ang ating loobang mahhlaman at saganla sa nagbabanguhang bulaklak,, — nawika ni Cristino nang buong saya. Susunod na sana si Maria Luisa, subali't, sa kabilang panig at sa tapat ng kuwadro ni Anita

Page  126 126 6MAKA LMSA ay mamataara ng dalaga ang malaking kuwadro ng larawan ni Don Justo. Natigilan din siya at ang damdaming tumu.bo sa kanyang puso nang matapat siya sa larawan ni Ahita ay siya ring naramdaman niya. At dahil doo'y natigilam din ang ating dalaga. Muling nagkatinginan ang mag-asawa. Si Don RicaTdo'y napakagat-labi. Si Maria Luisa'y nagtanong ng ganito: -At ito naman Tatay, kanginong larawan ito? Iyan iha, ay larawan ng aking ama na halos ay anagkasunod silang namatay ng iyong kapatid na si Anita,- malungkot na naitugon ni Don Ricardo. -Samakaktwid, ay may labing limang taon na ring namamatay? -Oo, anak ko, labing limang taon n'a, katimbang ng labing limang himutok ng mga ulila sa tahanang ita,- tugon ni Don Ricardo. -Ano ang pangalan ng nuno ko? -Justo Lopez. -Kay gaganda ng mga pangalan. Anita ang aking kapatid at Justo ang aking Nuno. Tatay, bago ako rmatulog ay pag-uukulan ko sila- ng tigisang dalangin sa Maykapal....-nasabi ng dalaga. Pagkatapos, ang bagong dating ay isinama na nila sa silid na inilaan sa kanya. Pagdating doon,si Don Ricardo'y nagsalita ng ganito: -Ito ang iyong tutulugan, iha. Ang mga apa

Page  127 AICDA NI REmiGio MAT. CAsTao K2 rador na iyan, ang katre, ang mga salatmi~n at angr l'ahat ng nariri-to -ay palra sa iyo, pagka't nasa HongKong kapa iha, ay ipinahanda na ng iyong ina. -Si*yanga ba,, Nanay? -Oo iha,-sagot nama-n ni Dofia Sinang.' -Nakul, kay sarap magmahal ng aking mna!at pagkawika'y gala1k na galak na humarap sa pintuang may salamnin ng kanyang aparador at ang puso'y nalulunod halos sa malaking tuwa. Ang k-an-. yang kapatid at a-ng kanyang mga magulang ay nangatutuwa rnf.I -Maria Luisa,-ang sabi ni' Don Ricardo,ang maglilingkod sa iyo sa silid na ito ay si Ten-tay. -Opo, ---sagot naman ng utusan. -Kung gayo,y ikaw na ang bahala sa iyong panginoon. Maria Luisa, maiiwan ka na naanin upang makapagbihis namaun ng damit na. pangbahay. Tentay, diyan ka sa panginoon mo, —~anang matanda. At an~g bawa't iisa'y nagtuloy sa kanikanilang silid upang magsipag-ayos.. 'n /

Page  128 ~~~~~.. 4.... >x1x44 -* XVII NGUNI'T, TAYO'Y MAGKAPATID, GRITINO!I Ang mga, Linggo at mga lbuwan ay matuling rnagdaraan. Si Maria Luisa'y lugod na lugod sa. kanyaiig bagong kabuhayan. Tuwing Linggo ng ~madaling araw, si Maria Luisa'y nagsisimb~a at ang laging kasamai'y si Cristinoa. Sa mga. pagipap.asyal ay gayon din at sa. tuwing hapong may tugtugan sa Luneta., ang runabout nilang sinasakyan ay kabilang sa, hanay ng mga Automobil na, nagpapaligidligid sat Bagong Luneta. Pagikatapos ay nagtutuloy silla sa DEWEY BOULEVARD hanggang Aa mataong baybayin ng Pasay. Kung minsan ang ginawa ni Cris~ tinlo', si Maria Luisa'y inililibot niya sa, niga. pook na kin-atatayu~an. ng magagandang Gusali at sa may maiinam na tanawin. Kung minsan naman ay sa. mga, bagong tayong Simbahan, pagka't nalalaman niyang yaon a-ng hilig xii Maria Luisa at sa kabanalang yaon namulat ang kanyang mga mata... Sa kanilang mga, pagipapasyal na iyan, si Cristino'y madala's magp~arinig kay Maria Luisa ng mga pangrungusap na may kahulugan. Untiunti niyang bin-uluks-an. kay Maria Luisa ang pintua~n ng Daigdig na. pinasghaharian, ng Di 'ms-Kupido, pagka't sa buong kaltotohanan, magbuhat ng dumatng si Maria Luisa, ay nabihag na ang kanyang puso, danga't hindi ninya. maipagtapat na, si'la'y hindi tunay na magkapatid, pagka't yaon. ang kabilinbili

Page  129 AKDA NI REmiGio MIAT. CAsTRo 2 O 129 nan sa kanya ng kanrn giliw na lamaatp wa't, hindi na siya makatiis, at ang &urndaming nakukuyom sa kanyang dibdib ay ibig nang sumambula't.... Kaya't inuntinuti niya, dinahandahan at sinisimulan sa, kunwa'y pagbibiro... Lumipas ang mga taon. Ang dalawang larawang nakatawag sa: kaloo-,ban ni Maria Luisa ay nilalagyan niya ng mga sariwang bulakiak araw a-raw, inaalagaan at mina-f Mahal na totoo. Isang araw, ay tinawag ni Maria Lliisa si Tentay at silang dalawa ay umupong magkapiling sa harap ng larawan ni Anita ~at mataman nil-ang pinagmamasdan. Ang- larawan ni Anita ay kung biaki't mahal' na mahal kay Maria Luisa kaya,'t ikinalulugod niyang matitigan ang ma'amo at nakahahalinang anyo'. -Kamukh~ang kamukha ninyo Sefhorikat ang inyong kapatid na namatay,-.nasabi ni Tentay. -Siyenga ha, Tentay? -Gpo Seilorita. Tunghan, ninyo sa salamin kung ako'y nagbubulaan.... -Nakilala mo ha angiaking ka-patid, Tentay? -Hindi po Sen'orita,-ang miarahang sagol. Ayn -sa tatay ko, sli Anita raw -ay mabait, masunurin, magalang sa maguiang at katulad ko rin 4aw na may takoit sa Dios.....At ang Nuno ko, hindi mo rin ha nakilala? -Hindi rin po Seflorita17

Page  130 130 MARIA LulSA 130 -Sayang, di sana'y nabalit-aan mo ako ng ka — nil'ang katangian.... Ayon sa Tatay kot, ang kapatid ko raw na lyan ay, maru~nong tumugtog ng piano at mainam aawit, pagrka't mataimis daw ang tinig at nakahihiling pakinggan.... — Tunay Maria Luisa, sadyang si Anita, ayon sa Taitay, ay isarig Guronrg matatawag sa pag-awit at sa pagtugtog ng piano, --- —~ang masayaiig sagot ni Cristino, sabay lapit sa magkapiling na magparngino~on. Nagulat si Maria Luisa sa biglang pagsipot na yaon nli Cristino. Si Tentay ay dahandahang lumayo at nagtungo, sai kanyang mga. gawain sa silid ng kanyang panginoon. — Ginulat mo ako Cristino! Kumaba tuloy ang aking dibdib. -'Siyang-al ha? Kung gayon ay pagpaparinggan~ kita. ng isa sa kanyang mga tugtugin. ItoY isang Melodia na ayon sa Namay ay siya raw favorikt ni Anita. Ibig mo bang pakinggan? -Qo, tugtugin mo,-sagot ng dalaga. At pagkawika'y nagtindig si Cristino, kinuha ang libreto at buong giliw na tinugtog ang inalungko~tna Melodia na ayon kay Don Ricardo at kay Doflu Sinang kung tinutugtog daw yata, ni Anita yaon, ay nakiikta nilang naluluha at kung minsan dahil sw laki ng damdamninr ay hindi na naipagpatuloy ang pagtugtog... At ang mga bali-tang y~wni ng.

Page  131 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO '31 ma-g-asawa, ay may katotohanan, pagka't samantalang tinutugtog ni Ciristino ang nasabing Me,1dkc,, si'.' Maria Luis-ay paranig mahahapo, para'ng' naWwAw~I-an ng loob at sa laki ng ~pagd-aramndam, ay naluha at napa. buntong hininga ng malalim. — Sukat nia Cristino, sukat na at nararamdaman kong nangangapos- ang aking hininga, —4ang malungkot na nasabi ng dalaga. Huminto naman si Oristino sa. pagtugtog. Nagtindig si Mairia Luisa at lumiapit sa kuadrong kinalalagyan ng larawan. ni Anita'. Pinahiran ng kanyang panyo ang salaminm sa may tapat ng mukha hinagk~an nang hinagkan at pagkatapos- ay dahandahang n'apaluhod, pinagduop ang dalawang pallad sa tap-at ng dibdib at ha~bang tumatagastas ang luha, ay dinadasal ang sumusunod: -Anita! Anitang giliw Bakit mo pa pinahintulutang makita ko ang iyong larawaii kung hindi rin lamang kita makikilala7.. Bathala, ampunin mo p0 sa iyong piling ang kaluluwa ng banal kong kapatid'... -Maria Luisa! Maria Luisa! Sukat na angpagdadalamhati! Idalangin natin ang namatay at MAHALIN ANG NABUBUHAY!...-ang magili'w na n~asabi nii Cristino sabay lapit kay Maria Luisa.-Tunay nga Cristino, datapwa't, kung minsan, AY MAKALILII3ONG' MASARAP MAHALIN ANG ISANG NAMATAY PAGKA'T HINDI MAKAPAGDUDULOT NG KAHIHIYAN, KAY SA ISANG NABUBUHAY, KUNG ANG NAI3UBU

Page  132 1 32 MAMA L UISA HAY NA IYAN AY MAKARURUNGIS LAMANG NG KARANGALAN...-ang malumanay na tugon ng dalaga na punong puno ng kahulugan. -Hindi ko masakyan ang ibig mong sabihin, Maria, Luisa, ---sagot ni Cristino,.' -Pag-aralan mo, Cristino. -Datapwa't najpaka labo,.... -Sadyang ganyan ang buhay ng tao: MALA130 SA NALALABUAN, lalo pa't kung inaa~li ng "tukso," AT MALINAW SA NALILIWANAGAN, -tugon ni Maria Luisa sabay tindig -at nagtuloy sa kanyang silid. -Mari~a Luisa! Maria Luisa!..-ang sunod sunod -na tawag ni Cristino. Nguni't, 'si Maria Luisa'y nagkulo~ng sa kanyang silid, kaya't si Cristino'y naiwan sa pagkakaupo. Ang nangyari palang yaon. ay.nasaksihan ni Dofia Sinang, pagka't m-aghuhat -ng unang sandali ng pag-uusap ng dalawa, silang mag-asawa'y nasca likod na ng kortina. 'at matamang nanunubok sa gagawin ng kanilaxig anak. Ang mga pagsubok na yaon ay hindi -lamiang nuon. nila ginagawa, kundi magbuhat pa ng mga unang araw at sa tuwing pinagyayaman ni Maria Luisa ang larawan ni Anita at ni Don Justo ay lagi 'namang sinusundan ni Cristino at 'inaalayan ng mnga pangungusa-p na di naiibigan ng dalaga. Ang ginawa ni Don Ricardo, ay tina-wag si Cirstino at kunwa'y kin~agagali — tan at sinabi sa kanya ang:

Page  133 AKDA NI RMm=I MAT. CAs!Ino J133 -Ano ang ginagawa mo? Hindi ba't ipinaghi.lin sa, iyo ng inamo na. si Maria Luisa'y iyon'rg igagalang at ituturing mong parang tu-nay na kapatid? — Tatay! Tatayl Hindi na, ako ma~katiis, si Maria Luisa'y aking ini-ibig!. — Cristino! Igalang mo ang iyong-mga maguIang,-sabi ni Don Rioardo. -Nanay, hakit di mo ipagtapat kay Maria Luisa ang katotohanian?-nawika mi Cristin& ng buong pagdaraindam. Si Don Ricardo'y umalls at iniwan sillang magmna. Si Donia Sinang naman ay napayapos sa, kanyang anak at napailing na lamang ng makailan kasabay ng nmga, salitang: -Cristino, huwag ka sanang m-agmadali... Hluwag kang magpauna, sa, tadliana. Huminaho~n ka at darating din ang i'yong kapalara'a..: -Nanay! Nanay ko! Hindi na, ako makapagpigi-l-sagot ni Cristino sabay ya~kap sa kanyang mahal na~ ma. *x x ~x Isang hapon, pagkatapos iig kaugaliang pamimitas ng inga bulakiak sa kaniiaxng halamanan, ang dalawa,, si Cristino at si Maria Luisa'y nagparaan ng kapaguran at mahinahong nag-upuan sa isa sa, mga bankong nasa loob ng Hairdin. Si Maria Luisa'y hinandugan ni Cristino ng isang bulak

Page  134 134 MRALUISA lak na Alejandria, na -bago pa lamang narnumuka-dkad saka sinundan ng mga salitang: — Maria Luisa, tignan tmo ang bulakiak na iyan. Gariyan ang iYong katulad! Buko katng bulaklak na sa Haw'din ng Kapalaran ay nagiisang traganda at mabango, tikom pa ang kanyang mga talulot at kinasas-abikang danmpian ng halik ng a-raw at ng patak ng harrok. -Ikaw Cristino'y kung ano, ang mga sinasabi mo. Hindi ka ba nahihiya niyan sa iyong sarili? -Maria Luisia6 hindi ako ang may sala.... -.Tumahan ka, Cristino, Matakot ka sa Dios. Hindi mo ba natatalos na tayo'y magkapatid? Isusumbo~ng kita sa. Tatay....Makikita. mo, makikita. mno... -Hindi mo lamnang nalalaieman Maria. Lu'isa,nasabi' ni Cristino — Husto ka na. Daig mo pa' ang ullol na tao. Dapat mong pagsisihan ang mga pagkakamali mong nagagawa sa. akin. -Ang mga taong nagkakamaii dalhil sa pagibig, ay hindi piniarurusahan ng Dio's kurig di ng mga tao lamang....&.-Nguni't, tayo'y magkapatid, Cristino.... Iis~a ang ating mga magulang.... -Tunay nga. Maria Luisa, subali't...

Page  135 AKDA NI RMm=I MAT. CASTRo 3 '-Husto ka na Oristino. Upang malimutan mo ang mga kaululang iyan, -ay pakinggan mo ang awit na tinuimx sa akin ni Belen sa "Bahay Ampunan"'. -Ikaw ang b~hala, sigiue, pakikingg'an ko. At si Maria Luisa'y umawit ng isang m-alung-' kot na kundiman na ang inga titik ay gaya ng: Ako'y isang sawi Tuka4 ng halamangySa linang ni luxaly Nabiulhi't swmiktng; Salat sal ligtxya't Sa aliw ng buhay, Busog sa pighatit' Madlan~g kalumbayan!l.. Anak ng taclhawc Ang tawag sa akin, Mutyjang pina~gpxaa Sa halik ng lharrgin; Sul yap ko'y ligayja Ngi~ti ko'y 7xtggiliw, Lumbay koy ligalig Ng pu90't panimdimL.. Napabhinto si Maria Luisial, pagka't si Cristino'y parang nagwawalang bahala sa kanyang pag-~,awit at ang iginiit ay a~ng mga hinain ngkanyang puso Si Maria Luisa'y namuhi -at nasabi kay Cristino ang 'sumusunod: — Hoy Cristino, nakasusuya ka nw,,,,,

Page  136 136 13R~IA LvtiSA — At bakit? —tainong ng binata. -At bakit? Ano ang palagay mo sa akin? walang isip? -Hindi nIaman Maria Luisa. Nasasarapan laniang ako sa napakainanr na Kundimang iyong inawit,-at pagkasabi'y lumingon ang ating binata at tumanaw sa malayo. Pagkatapos ay nagpatuloy sa pagsasalita ng ganito: -. —N~alaman mo? kahapo'y galing ako sa isa rating kamak-anak sa Pako at ipinagtapat sa akin na tayo raw pala ay hindi magkapatid... — Hindi ka na ba napagod sa mga kaululang iyan? Isusumbong kita sa Nanay.... Makikita mo. — Hindi kaululan ito Maria Luisa. Marahil ay katotoshanan. Kaya't.... -.Ah!... hindi m.aaari iyan. Lansi mo lamang sa akin ang balitang iyan.... — Maniwala, ka, Maria Luisa. Ayon sa kanya, ay iba raw ang iyong ama at iba naman ang aking ina. -Hindi m~aari! Iya'y kathakatha. mo, lamang.... Kasinungalingan oo, kasinungalingang malaki,-.-at pagkawika'y umanyong titindig at ibig umalis, nguni't, pinigi-ian siya ni. CrIstino sa. dalawang bisig at saka hinagkan ng hinagkan... -Dios ko! Dios ko! Ay, Dios ko!..... -ang nawika ni Maria Luuisa, sabay pag'pupumiglas sa pag

Page  137 AxDA NI RUmiGIo MAT. CAsinO - 3 137 - kakapigil sa kanya ni Cristino. Ayaw naman siyang bitawan at ibig pa sana siyang hagkan, nguni't, magbuhat sa Veranda ng kanilang tahanan, ay narinig nila ang maliakas na hiyaw ni Don Ricardo. Nabiti~wang bigla nii Cristino, si Maria Luisa at ang buong akala. niya ay nakita, sila ng kanyanag ama at siya ay si-nigawan, nguni't, ang tinawag pala ng matanda ay sina Gavino act Tentay naw rg mga sandaling yaon ay wala rin sa tahanan. Si Maria Luisa'y patakbong u muwi at pa~gdating sa harapnrg am-a ay lalong nanangis at isinumbong ang kapaslangang ginawa sa kanya. ni Cristino. Nagalit si Don Ricardo at nuon di'y tinawag atng lapaistangang anak. Aalis sana si Cristino at sadyang magtatago, subali't nanaog ang kanyang ama at doon siya kinausap upang huwag marinig ni Maria Luisa. — Anuak ko, bakit ka gum-awa ng ganyan? -Tatay....Ako, po'y... -Hindi" ba't pinagpaunah-aa na kita? Hindi ba't kasangayon mo, kaami ng iyong Mo. sa mga hangarin mo kay Maria Luisu — Opo, Tatay. -Gayon pala, bakit ka gu aw ngesoandaldo? Ibig mo bang putuin, ko ang.....l -T~atay, Tat~y, patawad....,.-Nasabi nj4Cris.. tino sabay yaa aknang Ama. Si Donia Sinang ay nagalit din at ipinakita kay Maria Luisang siya'y ipinagnmalnaasakit.

Page  138 138 MARu LmsA -Nanay, —.ang nasabi ng dalaga. Ibig ko nang, magbalik sa Hong-Kong. Sabihin mo kay Tatay na isaruli na niya_ ako sa Bahay Ampunan! M-amamatay ako rito! Bakit kaya ako ginanoon ni Cristinor? Ay Nanay, Nanay ko....-.Huminahon ka, Maria Luisa. Patawarin mo na siya at hindi na uuli marahil. Hiayun at kinagagalitan ng iyong Ama. Haya~an mo't palalayasin ko at kung hindi aalis ay ipagtatabuyan ko sa. bahay na ito.... -Huwag Na~nay, huwag naman at kahabaghabag naman si Cristino. -Bakiit h~uwagr? Dapat ka bang m~ahabag sa m~ga. taong katuliad niyan? Hindi maaari, palalayasin ko at pa'lalayasin ko,-at pagkawika'y tumindig at umianyong aalis, hinabol siya, ni Maria Luisa't magiliw na sinabi ang: -Nanay, kahabagan mo ma. si Cristino! Ako na ang aalis dito. Ibalik ni ninyo ako sa Ampunan sa piling ng tagapagalaga kong si Belen, de los San.tos.,S~i Dofi"a Sinang ay hindi -tumugon at pagkataPos na pagpayuhan si Maria Luisa-V a~ linmabas ng silid at hinanap si Don Rieardo pagka.'t nasindak siya sa- mga hiding pangungusap na yaon ng kanilang Anak-anakan. Ano kaya. ang magiging wakas ng dalang iyan ng pagibig? -I

Page  139 .iLv -ANG "BODAS DE PLATA Nang gabing yaonsi Maria Luisa'y hndi nagliapunan, bagamal't gayon na, laag n pagaanyaya ng kanyang mga, magulang. Agginuawa. ay nagkulong sa, kanyang silid at ang taxigka'y maagang mamnahinga upang madaflng malimutaln ang sama ug loob na idinuot nai Cristino, nguni't hindi rin siya, makatulo~g. Dabil d~oon, samantalang lumalalim ang gabi, ang ating binibini ay naglalamay namang katulad ng "Sultana ng mga, Biturn" na, ragsasabog sa, lupa -ng ku~lay pilak niyang liwanag. Aug ginawa, sa, kanya, ii Cristino, ay nag-iwan sa, kaiiyang isipan ng sari-Isaring shr~ na, nuon pa, lamang nadlan~a ng ka~nyang puso.. Ang init ng halik nm lubliang marlin na kanyang tinangga~p, a~y naramdaman niyang tila apoy na nanuot sa kanyang laan. *v -Ganoon pala. ang halik ng isang lalake!.... ang malungkot na nasabi. At pagkatapos ay nmaxaiwa sa kanyang gunkta ang mga pangaral at tagubifin ng kanyang Su-, periora, na kanya -raw lalayuan ang mgalaake at liuwag pasasaling, pagka't ang babap. raw na MiAPlaw ng isang lalaki, ay nahawasan ang ningning ng kakmriha-n at kumuk-upas, ang karangalan. Labo siyang nalungkot. Hbili mawala, sa, kanyang isipan na, siya'y NAIIAGIKAN NA NG ISANG LA

Page  140 MAIA LuTLA sA LAKE....... Dahil doo'y napaupo si Maria Luisa sa kanyang cama. Sarisaring guniguni ang bumabaka sa kanyang gunita! -Bakit kaya ako hinamak ni Cristino TXunay nga kaya ang naibalita niya sa akin na KAMI AY HINDI MAGKAPATIDI Hindi kaya dahil doon kaya ako ginahasa? Oh! Iathala, bigyan mo po ako ng ilaw at lakas ng loo16!... —ang nasabi at pagkawika'y napasandig sa kanyang hihigan at parang rixnuhang sangguni kung ano ang kanyang gagawin. Isang mahabang kuwintas ng pagsasakit ang kanyang tinawid. Si Maria Lusa'y nakaramdam ng pagkapata ng katawan at dahil doo'y nahiga na. Maghahating-gabi na. Mayamaya at sa gitna ng katahimikan si Maria Luisa, na nuoy nag-aagaw tulog na ay pinukaw ng taginting ng isang guitarra. Itinaas niya ang kanyang ulo at parang nakikiramdam. Pagkatapoas ay dahandahan siyang nagbangon at rumupo sa tabi ng durungawan. Pinakikinggan niya kung saan nanggagaling. Nang mapatunayang nasa tapat ng kanyang silid, ay dinungaw niya upang mapagsino ang pangahas na yaon, nguni't, nagulat siya ng kanyang makitang ang nakatayo sa may tapat ng kanyang tinutiulgan at tumugtog ng isang paacalle, ay walang iba:kungdi si Cristino. r Si Maria Luisay hindi nakalibo at sa Sarili'y naitanong ang: Ano kaya ang gagawin ng ulol na ito?

Page  141 AKDA NI REmiGio MAT. CASTRO ~ 4 Aug niaghaharanang bumabagabag 'sa kanyang kata~hmikan, ay umalwit, ng isang matamis Zia Kundimang ga~ya, ng siimusunod: Buksan aug bintana, At ako'y dungawin, Pakiuggan mo lamang Awit ng panimidini; Nangangarap ka, man Sa pagkaka-himbing OCumisi-ng ka, sana Maria Luisang giliw'... Katulad ko'y isang Lunday na. ulia., Sa gitna ng dagat Ng dalita't dpusa; Liwanag ng araw Ang tanging ligaya *At halik ng buwan. Aug siyang pag-asa, Sa bagting ng aking Kudyapi-ng nanuyo, PakInggang sandal' Awit ulyaring puso; Mag~bangon ka giliw Dunlungaw ka bunso, At ako'y tubu'sin Sa pagka-siphayo!I.... Pagkdtapo~s ng Kurudimang yaon, ang puso ni Maria Luisa'y k-urnti nang mialunod sa, ligaya.

Page  142 142 142 MAIU LmusA. M_._ang~arinug hindi gay~on, sa, aug mga, daing n-i CristinO'y tuarmaos sat kanyang puso bagama't nakapagparagdag sa, tinataglay niyang damdamin. -A-no kaya aug akiug gagawin'-tanong sa. sarili. Mayamaya,'y untiunting isinungaw ang mnaputi niyan~g mukha sa siwang ng bin-tana, nguni't, na-papa-urong-sulxng siya, nagaalanganin, nguni't, ng ma~kita siya ni Cristino, siya'y napahiya, kaya't sa halip na, kausapin aug binata, ang nagawa, ay napa~gwikaan ng lahat ng masasakit na salita, bagama't ang lahat na yao'y nalalaban sa. kanyang kalooban. -Maria Lui'sa! Maria Luisa!- aug tanging naisagot ni Cristino. At si Matxia Luisa'y hindi na naghago sa kanyang nagawa, kaya't aug -nasabi'y. *-Hoy Cris-anto, mahiya ka sa mga, inaasal mong iyan... -Maria Luisa, isandali lamang!...-muling nasa~bi ug binata. -Ah, hiudi maaari! Rung ayaw kang matulog ay magpatulog ka! —at pagka wika'y biglang ipininid ang mga dahon. ug bintan~a. Si Gristino'y hindi nakaimik itin'ungo na lamang aug ulo at dahaudahang lumay'o sa tapat ng silid ng dalaga, at dala apng kanyang guitarra na katulad din niyang sawing palad...'

Page  143 AK~DA NI REM`I'aGI MIAT CASTRO '4 143 Ang mga nangy2"rig yao-n kay Cristi-no a-t kayMaria 'Luisa, ay nasa~sihan pala' -ii Don, Ricardo at ni Donfia Sinang, jpagka't silang, mag-asawa'y nagising din ng mga sandaling umnaawit ang kanilang anak kaya't ang lahat. ng gin-awa ni Maria Lui'sa ay kanilang natanaw. Dahil'doo'y nahaibag naman yata si Dofia Sinang sa kanya~ng binata kaya't nasabi kay Don Ricardo ang: Ricardo! Tignan mro lamang ang mga nangyayaring iyan. -Hindi ka ba nahahabag za ating anak? Bakit hindi pa natiai waikasan ang bagay na Rito? Bakit hindi mo pa ipagtapat kay Maria Luisa ang tunay niyang kasaysayan? Si Don Ricardo'y umiling-iling na lamang at walang nasabi kungdi ',amg sumusun-od: -O-o Sinang, may katuwiran ka... Tila nga dapat 'na nating wakasun ang drulang ito!-at pag-. kawika ay inakb',Iyan ang kabi'yak ng kanyang puso halnggang sa silid na pahingahan. Nagdaan ang mga panahon. Si Maria Luisa'y tumuntong na sa ika, 18 ta-' ong gulang., Lalong gumainda!. Lalong kabaliwbaliw! Si Don Ricardo at Donia Sinang naman ay sumapit sa, maluwaihating ika 25 taong pag-iisang dibdib. Dahil doon, sa kanilang tahanan ay isang di pangkaraniwang kapistahan ang idaraos. Ang kanilang BODAS DE PLATA ay ipinagbunyi at

Page  144 144 MARIA LOISA ang tahanan nila sa Singalong ay napatulad sa Daigdig ng ligaya at aliw... Ang mga Mendez ay nag-anyaya ng mga pili at tanging kaibigang kadaupang palad, kaya't ang kasayahang yaon ay para pang kakilala. lamang, datapuwa't, sagana naman sal lahat ng bagay na sukat asahan sa mga piging ng mga "tao ng salapi". Masaya, masayangmasaya sila. Sat bulwagan ng tahanan, ay namam.ayani ang mga paapg malilikot ng mga panauhin sa saliw ng tugtugin ng orkesta. Sa Veranda naman ay ang madalas na pagpipingkian ng mga baso ng madamig na serbesa at ng mga paningin, samantalang sa komedor ay nakahanda ang masaganang hapunan. Ang sayawa'y naigiinapoy, kabilang sa umiikit ay sina Cristino't Maria Luisa. Si Don Ricarcardo'y mamatamata at natutuwa. Sa kanyang pagkakat.ayo, ay madalas sumagi sa- kanyang isip ang gagawing paraan kung papano ipagtatapat kay Maria Luisa ang kanyang tunay na kalagayan. Magbuhat sa pintuan ay natanaw niyapng dumarating ang isa niyang matalik na kaibigang nagngangalang Carlos Buendia. Sapagka't malaon din namang panahong hindi niya nakikita ang nasabing kaibigan ay dalidali niyang sinalubong at masayang nawika ang: -Aba! Carlois, maligayaxg oras ang iyong pagdating... -Ako ma'y gayon din ang hangad ko sa iyo. Binabati kita dahil sa iyong "Bodas de Plata".

Page  145 AICA NI REmimI MAT. CAsTpo '45 Nasaan ang "Sefiora"? Nakita me, kahit hindi mo na ako nagugunita -ay nariito din ako at nakikii'sa sa iyong kasayahan,-nasabi- ng bagong- dating Bakit mo nalarnan ang -pagdiriwa~g na ito, Caries? -Nabasa ko, sa Taliba, kaya't... ~-Salamat Carlos. Si' Sina4ng ay nasa, labas at nag-aayos tmarahil-nawika ni Don Rica~rdo. -Ricardo, ipinaikidlaia~ ko sa iyo ang anak ng isang Doctor na, kaibigan ko. Siya'y isinama ko rilte upang makibati sa inye. -Lingkod po ninyo: Delfin Limarez! ---arnang ipinakil-ala.,.-Gayon din namaru, Ri~cardo Mendez PO' ang aking pangalan. -Ricardo, ang kasama ko'y isang na~mamatay -sa sayaowan. Mayroon, ba tayong maisasayaw diya~n?-masayang nawika ni Carlos Buendia sa kaibigan. -. —Bakit wala-? Mayroon! HalIina kayo't tayo'y maghanap. Siyang pagdating ni Maria,% Luisa,-. ani Don Ricardo, -.-pinakikilalaj, ko so. iy i G. Linarez Pagutusan po ninyo:. DELJPIN IJNARE~Z! -Gayon di'n Po naman: MARIA, LUISA MENDEZ! '9

Page  146 146 ~46 MAmA LUISA -Ibig daw magsayaw sa iye,-milli ini Don Ricardo. Nakipagkarnay kay Maria Luisa ang bm'nata., tuloy sabi ang: — Hindi po, ako karunungang magsayaw, — magalang na, sagot ng dalaga.. — Ako man po,-sagat naman ng binatang Linarez. -Magsayalw ka na Maria Luisa,-ani Don Ricardo.. At ang dalawa'y napagitna, sa buiwagan. Si Carlos Buendia ay naiwan sa pakikipagusap samantalang si Don Ricalrdo'y sa pagharap sa ilang panauhin. Paghint~o ng orkesta, si Linarez ay pumalakpak. Sinundan naman ng Ilahat. At'ang orkesta'y muling tumugtog. Sila naman ni Maria Luisa'y mull ring nagsayaw. Nang umiikit na, sila ang binata'y nagsabi ng ganito. -Maria' Luisa, napakagaan ninyong mag-Hindi po naman, —sagot ng dalaga. — Ang gabing- ito'y itinuturing kong ma~palad na gabi para smaskin..... — At bakit po? — Mangyari'y naisayaw ko ang aking magi-,. ging guro sa pagrasayaw. Kaya't i'big kong huwag

Page  147 AfrA NIREMGIMA.AiOj4 n-al satnang matapos ang- kasayahan sa gabing, ito, upakng huwag akong malayo.sa inyong malas...-r —Natku naman! '~Sia1g katotohanw-n, M ~ia Luisa, pagka't kayo'y is~ng. Paralumang kapangapanigarap. -Aba! kung uno asno ang iyn mMi Ang rnabuti'y ihinto na" ninyo ako G.Lina-rez. -Nagagalit ba kay-o sa, akinY-tanong ng binatai. Hindi -po, bkt ako magagalit? gn' loig- kong magpahinlga';nariag kaunti. -Kayo ang- bahala, da-tapuwa't ipinakildus~ap ko a nyo nasapa.gugtog na mui ay sa akinlsana ninyo ipa~kaloob ang karapatan sa unang sayaw. Maaari po ba? Si Maria Luisa'y hincli tumugon. Tumigil sila sa. pagsasayaw at sialay umuipo. Hindi natataos ni Mariaw Luisa na sila pala, ng kanyang ka~pareha ay minamanmanan ni (Jristino, sinusundan-,sundan at pi-nakikim-atyagan ang, kanilan'g salitaan. Nang una pa, lamang pakikipagsayaw.ni- Delfin Linarez kay Maria Luisa, si Cristino'y kinutuban na, daihil sa mga kilos na, kapunapuna, ng binata, kayakt hindi na sila, pinabayaan sa- kanilang mga pag-ikiV. Dahil sa laki ng kaba, ng dibdib ay naghanap si'y-a ng paraang makausap niya, si. Mariai Luisa, nguni't hindi na, pinabayaan' ng "kan'ilang pana-uhin". Untiunti na-ng namumuhi si Cristino, nguni't ng miakita

Page  148 148 WAM Lm,.-3A niyang tumigil sa, pagsasayaw ay natuwa, ng bahagya kaya'lt naginadaling hnunapit at nakiusap kay M-cria9 Lui'sa ng isang sayaw, nguni't ng ttimlugt-og an rkesta, si Linarez ay madalnlua pit at ipinagunita ang kanyang "papngako". Hindi nakatanggi si Maria Luisa., -Sa, isang sa~aw na Cristino-ang nawika at pagkata~pos ay niakipagsayaw na, kay Lhiatrez. Pinagpantingan si Cristino at pinagalaban.ng loob, subali't hindi nagpahalata. Ang ginawa'y nagisip. Masakit na masakit sa, kanyang kalooban~ ang pagkabigong nangyari sa kanya, kaya,'t upang. makapaghiganti, ay naisipang patayin ang ilaw upang magkagulo na, at sa. ganyan ay m adaling matapo8 ang pagsasayaw ng dalawa; stubali't ang masamang tangkang yaon ng ating binatia ay hindi naisa.gawa, pagka't nakita, siya ng kanyang ama, at'siya'y tinawag. Sapagka't nababadha sa. kanyang pagm'uniukha ang kanyang sama ng loob, inakbayan siya. ng matanda. at itinanong ang sanhi. -.-Mangyari Tatay- ay hiniy a. ako ng binatang yam!-sabay turo sa kasayaw ni Maria Luisa. -Sinong binata?-t-anong ni Don Ricardo. ~-Yaon, pong pumapagod na, yaon kay Maria Luisa.... -Bakit? Ano ang ginawa isa iyo? -Iniagawan po ako ng pagsasayaw kay Maria Luisat.

Page  149 AIWA -NI RESMIGIO MAT. CASTRO '49 -_0 I.. Hindi baki.1 yaon, ihD. Hindi ka shfiasadya. iarah'il. Huwag mong dibdibit, pagka't ang kasayaw na yaon ay ako ang siyang nagpakila, la kay Maria Luisa. Yaoiidaw ay ana-k ng isang DAk. tor. Matu'to ka sanang mami'tagan sat mga panauhin, Kailangan kang magparaya.. MMTu',naiy nga; po Tatay, -nguni't masama, ang kutob ng loob ko. Huwag kang mag —ala-ala at ako ang bahala. -Tatay.... —n'awika ni Cristino ng' buong pagdaramdam... -Gunitamn mong tayo ang maybahay, Criistino, -sagot ng ama. Ang ating binata~y hindi na tumugon -at ang ginaw-a'y nagbalik sa pinagsasayawan at inabatang makatapos ang dalawa sa. pagsasayaw. Paghinto ng orkesta, si Mlari'a Luisa'y iniuipo na. ni Delfin Linarez. Si Cristino'y lumapit at muling humingi ng sayaw kay Maria Luisa. Pagtugtog na muli, silang daliawa'y nasa gi-tna' na n~g salon at nagsasa-,yaw. Si Cristino ay nagsalita. -agay na bagay sa iyo axng kapareha, mo, Mari-a Luisa. Binabati kita! Bakit ka nagsalita ng ganyan? V.Wala.... — ng naging kasayaw kong yaon ay hindi ko nakikilala at ang Tatay' lama'ng ang naglapit sa akin....0

Page  150 150 In'T.-Kaya naman wala akoing sinasabiifig, anO m~an, na~liban sa batiin ka, larnang. 'Natunugan ni Maria Luisang' nagdara'rndani,,si Cristino, pagka't napuna niya sa himig- tag mga pang'ungusap; kaya't nasabi a~ng ganito: -Ikaw Cristino'y hindi ka na yata titino. Panay na ka"ululan na lamang ang lamanngyg ulo. Jyan ha ang pasalubong mo sa "Bodas- de" Plata" ng ating mga magulang? — Huwag ka nang magalit pagka't ngayon mo na lamang ako makikita sa bahaty na ito... -At bakit na naman? Ano na namon ang pumasok sa ulo mo? Jupo mot na nga ak-o! -Go, iupo na. kita, upang magsawa ka4 ng magsaw~a sa kasasayaw sa. bago mong kakilala... -Kung ano anong kaulula-n ang mga piniagsasabi ng taong ito.' Makikitta mo't isusumbong~ na naman. kita. sa Nan-ay ma-maya. -Ikaw ang bahala Maria Luisa, nguni't, asahan mong nko'y maglalaho na sa tahanang ito. -At bakit ka aalis? S~aan ka paparoon?.-tanong ng dalaga. -Hahaiiapin ko sa. ilang 'tahanan ang kaligayahang ipin'agkakait sa akin dito. Maglalagalag ako sa ibang lupain 'at hindi mo na ako inakikita kailan pa man. --

Page  151 , AKDA NI REMIGIO MXT. CASTRO.I 5!1 '-Huwag kang umalis...I'susumbong.'kita... Si Cristino'y hindi na tumnugon at hindi pa hu-mihInto ang orkesta'y iniupo na, -Si Maria, Luisa't iniwan pagkata-pos. Nagtin'digr si Delfin at ang dalaga'y pinakiusa'pang rnagsayaw, hguni't ito'y tumnanggi at nagdahi'lang mmay gagawin sa, labas... -Sasamiahian ko kayo, Maria Luisa,-ani iDelfin. -Huwag na, po't ma-raining salamat,7-sagot imama-n ng. dalagalt pagkawika~'y -nogtukay sa, labas at hinanap ang kanya~ng mna. Si Don~a Sinang naman ay abalahng-abala sa pagharap sa mga nass sa. labas. Nilapitan si1ya ni Maria Luisa. at lihim siyang ina-qny~ayahan sa silfld-. At pagdating doon ay ipinagtpat ias ayn mna ang mg~a sinabi' sa kanytal ni Cristino na. diii iba't aang tangkang pagalis. Nanginig si Don'ia Sinang sa bakkot, kaya't noon din ay hin-anap si Don Ricardo at ipinagtap'at ang ibinalita, sa. kanya ni Maria tulsa. Hindi kumibo, si Don Ric'airdo, at,ang ginawa'y hinanap si Cr'istino, at sina'bing ibig miyang makausap pagkatajpo ng mga, kasayahan.Nuo'y malapit nang' sumapit ang ika 12 ng gabi, Pagkaraan ng ilan pang tugtuging malalambing, ang masiglang sayawang yaon. ay du-mating din sa kanayng waikaw hanggang sa tugtugin, ng orkesta ang, Tahcanan, matamis na cthanwn.... na si..

Page  152 152 152 MARIA LDMsA siyang naging babala; ng paghi'hiwalay ng mga panauh-in, Nang sarili na - ng mga Mendez ang kanilang tahanan, Si Maria Luisa'y nagtuliy na sag kanyang silid., Si Cristino namal'y gayon din, samant-alang si" Don Rioa*ro&' si Donia Sinang ay naiwa'n pa. sa Veranda at nag-uusap. Si Dofia Sinang ang unandg nagsalita ng ganito: I-Ricardo, liwanagin mo, na ang suiliranin. rni Maria Luisa, pagka't lumulubha., 00 lumulubha... -Paano ang aking gagawin?.- tanoing ng matanda. -Ang ~pasya ko ay ipagtapat ma natin kay Maiia Luisa. at sa ganyan ay makdamaan na niyangsiya'y hindi natin tunay na anak at si Cristino na-. man ay hindi niya kapatid. Kung dahil' sa kanya'y mawawa-lan nam-an tayo ng tanak, mabuti pa'y magsam~a. na kami' ug aking anak na lumayo rito...ang malungkot na nasabi. Hin'di nakai mik si Don Ricardo. Tila may katuwiran si Donfia Sinang. Tangi sa mga paliwanag ng kanyang kabiyak ng dibdib -ay nagunita. niya ang Testamengto ni Don Justo. Doon ay pinagkakalodbaii si Anita at si Mairia Luisa ng isang milyong piso. Natatakot siyang mapa; sa. ibang kamay ang napakalaking hallagang iyo'n... Ang kutob ng loob ni Cristi-no sa mga ikiniflos ng binatacng' inakilala niya kay Maria Luisa ay nanariwa sa kanyang ala'ala. Siya ma'y. kinabahan din! Natatakot siyang

Page  153 ARDA NI RPIMIGIO MAT. CASTmo'5 153 m~hlumaling si Maria Luisa sa nasabing binata, bakit at magaaidang lalake pa "naman. Kaya't nagtindIig sa. pagkakaupo at 'naglakad-lakad sa Veranda. Siyang pagdating ni Gavino at pahangos xia. sinabi ang sunmsuflod -Doni"a Sinang, Don Rioardo, rnadali po kayo't ang Seni-orlt ko, ay kapapanaog pa. larnang sa, kabiLa-ng hagdanian at urnal'is na dala-dala ang Maleft de Virtje..... ~-4Ricardo!l Tig-nan mo. lama~nk ang nangyari! 'Umalis na, si Cristino!-,ang nasabi ni Doiiia Sinang kalsabay ng pan-angis.. Nana~og si Do~n Ricardo -at miadaling sinundan amng tum-akas nal anak. Saan kaya patutungo si Clistino? Matuntun kaya ni Don Ricardo -ang kanyang xnga bakas?

Page  154 XIX. PAGKAH[AWI NG TABING Pagpatmog ni Don Ricardo sa hagdamtn ng kanilang bahay,, ay mada-ling nagtuloy sa pintuang nahaharap sa daan at ang tangka'y sundan si Cristino sakaling hindi niya abutan doon, datapuwa' t, sa kabutihang palad, ang kanyang anak ay nakita niyang kalalabas pa lamang sa pintuan at nagniamadaling tumatakas. -Cribstino, Cris'tino,-ang sunud-sunod na sigaw ng matanda. Si' Cristino'y hindi sumagot, nguni't naiwan sat pagkakatayo, pagka't ang tinig ng kany-ang ama'y katulad ng isang makapangyarihang'bibig na pumigil sa kanyang paglakad. Nilapitan siya ni Don Ricardo at tinanong iig ganito: -Saan ka; paparoon, iho? -Tatay! Tatay ko!-ang tranging naisagot. -Nauulol ka~ba? Saan ka' paparoon? Lokong bat-a ito... -Ay, Tatay... -H~alina, halina sa. bahay (at doon tayo magAt si Cristino, mabuting ankpalib-hasa', sa harap ng kanyang iginagalang na miagulang ay hindi nakatutol at sumunod ng buong puso. Inak

Page  155 AEDA NI RF~iaio MAT. CAMTo bayan si~ya ng kanyang ama ait isinatmna sa, itaas ng. bahay. P-agkakita ni' Doiia Smnang ea minamahl n~a bunso, ay niyakap kagrkaat umiiyak hzlos na winika ang: ~-Anak ko! Anak ko! Saan ka tutungo? Diyayata't Riwan mo kaini na~ng wa1lang paialam? —a~t pagkawika, ay inagaw ang dalawarg maleta de v-iaje at itinago -sa kabilang silid. Si Doni Ricardo'y nagsalita ng sumusunod:.-Ano ang nangyari sa iyo? Bakit ka aalis? Hindi ba't sinabi ko sa, iyong pagkatapos ng kasayahan ay rniaguusap tayo? — Ganoon pala'y bakit ka umalis?.-Tatay, patawa~rin mo Po ako sa, nagawang ka-biglaanam.... Hindi nu, ako makabata at sapagka't hindi ko gustong makagawa ng aliwaswas at sa takot k-ong kayo'y mabigyan ng same ng loob, ka — yat minarapat kong sarilinin, na lamang ang la-& ha'le -Pero, saan ka, paparoocn?.~...q* be ~ **v koubob. to* O' -Baki-t di ka, sumagot? Wal-a na bang babae sa Mayni~la, malibanr kay Maria Luisa!.-Ano ang masasabi sa iyo ng mga tao? -Wala Tatay, ang masuasai nfla na ako'y tuo nay na alagad ng Pagibig.

Page  156 j56 XIARu LmSA.-Hindi! nalalaman mo ang wiwikain sa iyo ng mga tao? Na ikaw ay isanig binatang masahol pa sa -isda at hindi marunong gumalang sa kasuno sa balhay at kaming mga, magulan~g mo ay imga mangmang pagka't hindi marunon~g magturo sa anak. -Tatay, ang lahat ng iya'y kurokuro mo laInang, pagka't kayo rin an'g may sabi na si Maria.Luisa't -ako.'y hindi magkapatid... -Tuinay nga,-sagot ni Don Rica'rdo. -Dahil diyan ay may karapatan ako sa, pangingibig kay Maria Luisa, Tatay, kahabagan mo na ako. Hawiin mo, na, ang kurtina, at ilantad mo ang katotohanan. Minamahal ko si Maria Luisa! En-. ibig ko siya! At dahul nga sa pagibig na. iyan na ayaw ninyong bigyan ng pagkakataon, ako'y magpapakasakit, ako'y aalis at mangingibang bayanLi, upang doon tapusin ang lahat kong pagtitiis, yainang ditoy namamatay ang aking pag-asa, samantala, ay nararagdagan ng mga hadlang, ang mga, balakid... -'-At ano, ang ibig mong sabihin?-tanong ng kanyang ama. -Tatay, ang pagsipot, ni Delfin Linarez, ay isang dagik ng knaayan, sa. Aking mga pangarap ukol kay Maria Luisa. Para, kong nakikita, na, si Maria Luisa'y....Kaya't upang ako'y huwag makahadlang ay aiko, ang aalis... Ako ang lalayo -alangal-ang sa, ikatatahimik ni Maria Lulisa -at ikapapa

Page  157 1* AXRDA NI REmIGIQ MAT. CASTRO ' 57 natag ng ating tahanan....Pahintulutan mo na sa~na ako Tatay... Hindi naka-sagot si Don Ricardo. Ang mga huling pangungusap na, yaon ni Cristino'y naka-bakla sa kanyang loob. May ka~tuwira~n ang kanyan'g anak. Ang pagsipot ni Delfin 4ay m~aaaring makasira sa, kanyang malaong pangarap na malagonim ang lahat ng kayaman ni Don. Justo upang maah.gaan at maipaghanda naman, ng isaxig magandang kinabukasan ang kainyang mga anak....nagunita niya ang -ang mga tagubilin ng ma-tanda, ukol sa — pamanang isang milyomg piso kay Maria Luisa at kay Anita. Siyang pagpasok ni Dofia, Sinang at sinabi sa kanya na si M~aria Luisa'y nananangis at riakikiu~sap na siya'y ibalik na sa Bahay Ampunan sa. Hong-Kong. -Ta~tay, narinig na ha ninyo ang sabi ng Nanay?-ang biglang nawikca ni Cristino. -Siyanga. naman Ricardo. Ang pagpaabaya mno'y siyang pagmnumulan ng kapahamakan,-.sagot naman ni Donia Sinang. Si Cristino'y nahahaling sa malaking pagibig, si Maria Luisa namae'y di nasisiyahan sa kanyang pamarnalagi s~a atmn pagka't i'puiagpapaagay niyang lubhang mnapanganib sa, gawa ng inaasal ni Cristino,... Ano ngayonl ang dapat nating gawin? Bakit hindi mo pa ipagtapat sa kanya ang katotohanan gayong may labing walong taong gulan~g na, naman siya? Sino, ang mananagot sakaling si Ma-ria Luisa'y maka-isip rnagtaman? At kung, uminom ng lason'?

Page  158 158 5MA LUISA — Talaga bang ibig na ibig mong maging kaisang palad si Maria Luisa?-tanong kay Cristino. -Tatay, magkukulang ang lahat ng pangungusap sa Daigdig upang ipagtapat sa inyo ang katatohanan....... -At ikaw naman Sinang, ano iyong niloloob? -Ako? Ako'y sang-ayon, Rieardo...... -Kung gayo'y tawagin mo si Maria Luisa,anang matanda. Tinawag naman si Maria Luisa. At pagdating sa kanilang hairpan ay pinaupo ni Don Ricardo. -Ipinatatawag nga ba ninyo ako Tatay? -Oo, iha. Umupo ka't may mahalagang bagay akong ipagtatapat sa iyo..... Si Maria Luisa'y kinabahan. Sa kanyang mga inabutan ay parang nababasa niya sa mga mukha na may mahalagang lihim na nilulutas, kaya't ang ginawa'y umupo sa piling ng kanyang ina. -Iha, si Cristino'y aming kin~agalitan dahil sa inasal sa iyo. Ang naging hatol namin ay palaya. sin siya sa tahanang ito upang huwag makasira sa iyong karangalan. Ano ang iyong nililoob? Si Maria Luisa'y hindi nakasagot, pagka't ang katotohanan, si Cirstino'y mahal na mahal sa kanya at kung di nga lamang namamagitan ang kanilang pagkakapatid ay.... hindi na sana ipagdadalang hi

Page  159 AKDA NI REmIGIO MAT. CASTRO'5 #59 rap ni Cristino ang mga dalahin ng kanyang' puso. Kaya.'t ang mga ipinagtapat ni Don Ricardo'y di niya minag-aling ngruni't, hindi naman siya n-akasagot. -Sumagot ka, pagka't pasya, mo la-mang ang aming inaantay ni Sinan'g. -Patawarin mo na, siya, Ta~ta~j.... 'Hindi na marahil siya uuli... -Nguni't. ipinagtapat sa amin na ibNibig ka~ raw.n....... — Siya man po Tatay ay iniibig ko rin,-sagot naman ni Maria Luisa -Datapuwa't, ang pagibig mong iyan ay pagibig kapatid marahil, hindi ba? -Ang pag-ibig sa iyo ni' Gristino ay isang pag-ibig na nagmnumula sa, 1aibuturan ng kanyang puso na ang magiginvg wakas ay ang inyong pa~g. iisang dibdib sa harap ng ckimbana.'.. -Tatay, nasisira na, po, ha ang kanyang isip -nawi'ka ni Maria Luisa sabay tindig.-~ —Nalilimnutan na po ba niyang kami'y naghuhat sa sinapupunan ng aming mna? Tatay, Naaiay, ibalik na ninyo ako sa Hong-Kong bago akomnapahamak.....-ang patulby ng dalaga, ng buong lumbay. -Ricardo, --- nasabi" ni Donia Sinang. -Tatay, mahabag ka, na kay M~aria Luisa. FiUwag mo nal siyang pasakitan,-wika naaman ni Cristino

Page  160 i6oMAALuA -Maria Lui'sa, ipinagtatapat ko sa iyo nang buong puso na ikaw cay hisndi namin anctk....~ -Tatay! Ano 9ng inyong sinabi? Na ako'y hindi ninyo anak? -Siyang katotohanan, Maria -Luisa... -Ama, ko! Amang giliw, huwag ninyo akong itatuwa..... Ikinahihiya Ra ha ninyo ako? Nasusuya na ha kayo sa akin? Ayaw na ba. kayo kay Ma-~ ia, Luisa? Bakit kayo. nagsabi ng ganyan? T atay! Nainay! Ay... —at pagkawika' y nawalan ug m~alay tao at ang katawan ay na-hulog sa kandungan ni Doiia Sinang. Si C ristino ay madailing kuimuha, ng eter at buong ingat na ipinaamoy kay Maria Luisa. Si Tentay nainan ay nagpasok ng isang basong tubig na malamig. Ma-' karaan ang ilang saglit, si Maria Luisa'y pinag~ba-' likan ng malay-taio at ng imulast aug kanyang mga mataf, -ay nasabi ang sumusunod: -Nanay, huwag ninyo akong iwan..... '-Hindi, anak ko, naririto ka- sa. aking kandungan,-'sagot nam-an ni Dolia Sinang. -Maria Luisa!-ang nasabi ni Cristino. Ang dalaga'y hin'di sumagot at ang ginawa,'y kinausap ang kanyang ama at nagsabi ng: -— Tatay, baki't kayo nagturing iug ganyan? tunay bang ako'y hindi. ninyo anak? Hindi kaya isang lalang lamang aang bagay na iYa'n, upang malipagwag-i ni Cristino ang kany-ang mga hangarin sa akin?

Page  161 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO -4Hindi Maria, Luisa. Siyang kabotohanan, ~ —sagot iig matanda..-Kung gayon at kung tunay na ako'y hindi niny~o anak ay sino ku-ng gayon ang aking ama't mna? Ako baga'y anak na walang magulang?-.-ang nakahahambal na taghoy ng dalaga.. Nag-tindig Si Dofl Ricardo at nagwika ng ga-nito: -.Yamang cum-ating na: ang oras at ang panahong nararapat, ngayo'y nauuk-ol sa akin ang pagpapaliwanag, kaya't halina sa buiwagan at doon. k-o isasalaysay sa ifiyo ang lihim ng mga lihim na malaon nang nakukuyom sa a'kirng dibdi'b. Halin-a roon at doon ko, sisimulan ang aking ibudbulay, pagka't na. noroon ang mga saksing makap'agpatunay sa kaliw)anagan. sa kabanatang natitikiop ng iyong kabuhayan... At silang lahat ay nagsili-pat sa, nasabing bulb wagan at doo'y nagharapharap sa paligid ng isang9 mesa redonda. Noo'y mag-iikadalawa na ng madaling taraw. Dahil. sa kahalagahan ng suliraning kanilang pag-uusa~pan, ang mgra oras na nagmamadali'y Ihindi nila naalumana at ang puyat at kapaguran ay hindi nila. inaalintana. Si Don IRicardo',y nagparingas- muna ng isang sigarilyong yari sa bantog na Pagawaan ng,- "La Pureza" ni' G. Emilio Gonzalez La 0 at pagkatapos ay nagsimula sa pagsasalaysay. -Nalalalaman mo Maria Luisa? Inuulit kong ipagtapat. sa iyo na IKAW AY HINDI NAMIN 2 1

Page  162 j62 MARiA LmsA ANAK NA TUNAY at si Cristino naman ay HINDI MO KAPATID.... INagkalingunan si Oristino, at Maria Luisa Sa. pagtaitama ng ilaw ng kanilang mga mata ay parang nasabi ni Maria, Luisa ang: ~-Ganoon Pala, ha? At si Cristino naman ay parang sumagot. ng: — Nakita mo na? Di hindi ako, "sinungaling".1...41 At si Don Ricardo ay nagpatuloy sa kanyang pagbubukas sa mga dahon ng naritiklop na akiat ng buhay ng maganda nilang anak-anakang si Maria Luisa. Jpinagtapat niyang isa isa ang buong kasaysayan ng mga Lopez, magbiihat ng una~ng,,, araw na' magsimula siya sa paglilingkocl bilang isang kutsero ni Don Justo Lopez a~t hanggang sa kalunos lunos na sandaling iw'an niya ang HongKong- upang umuwi na. sa Maynila. Jpinagtapat niya ang lumang tahanan ng matandang Lopez sa Ermita na ngayo,'y iniingatang katulad ng isang mahalagang Hiyas... Malungkot na sandali ang sumaksi sa pagsas~alaysay ni Don Ricardo. Lutmuluha naman si Maria Luisang nakikinig sa ulat ng kanyang- buhay... -At ang larawang iyan, ay siyang larawan ng iyong inang si Anita Lopez at itong isa'y ang sa iyong Nunong Si Don Justo Lopez. -DiYata't i-to ang lairawan ng aking mna? Iflindi ba't ang sabi ninyo sa akin ay si Anita'y asking kapatid na, matanda?-at pagkasabi'y napa

Page  163 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 163 tindig si Maria: Luisa at patakbong lumapit sa malaking larawan ni Anita, kasaba'y ng mga pangungusap na kasunod: -Ina! Aking Ina!..... Bagama't ngayon lamang kita nakilala, datapwa't, malaon na kitang minamahal. Tanggapin mo ang mataos na halik ng kulang palad mong anak na hindi man nagkaroon ng lugod na ikaw ay nakilala sa buhay na ito!-.at pagkasabi'y hinagkan ng hinagkan kasabay ng pagtulo ng mga luha. —Kay ganda ng aking ina!muling nasabi. Mukhang Birhen, mukhang tagalangit! Kaya palai napamahal sa akin ang kanyang larawan magbuhat ing ako'y dumating. Linapintan ni Donia Sinang si Maria -Luisa at inakbay sa: kanyang luklukan kasabay ng mga pangungusap: -Parine ka ineng, dito ka sa aking pilinp Si Don Ricardo naman ay nagpatuloy sa pagsisiwalat ng lalong maningning na tala ng kabuhayan ni Anita. Sinabi niyang si Anita ng kanyang kapanahonan ay may taguring "Mutya ng Lipunan", palibhasa'y maganda, bangong sibol at may panghalina. Laging naaanyayahan sa mga Lipunan at doo'y pina-awit siya at pinatutugtog ng piano... -Naku, popular din pala ang aking In.a!nawika ni Maria Luisa. -Talaga! Katulad mo, rin ngayong nililigiran ng mga "kakilala" at "'taga-hanga"!-saga: naman ni Cristino.

Page  164 i64 164 '- MAmI LU.sA -At bakit mo nalamnan?-t-anong nii Maria Luisa kAsabay ng lihim nia ngiti'. -Abai; nuong nasai Hong-Kong ka pa'y naiba[ita na. sa. akin ng Tatay-sagot naman ni Cristinong namumungay ang mga mata.Sumaya ang mukha, ni Doiia Sinang. Si Don Ricardo'y gayon din. ~.Nasaan naman ang Kasulatang sinasabi ninyo na magpapakilala kung sino ako. -Nasa! akin ang isang "salin", datapuwa't -nagugunita, mo ha na, nuong tayo'y aalis na sa Ba.. %~y Ampunan, at may isang kahitang majie nI liabot sa iyo ang Superiora, kasabay ng pagsasalita nai "ingatan mo raw pagka't, ang nasa loo1, -ay inga, ulat ng iyong buhay"? Nag-isip munang sandali si Maria Luisa, saka pagkatapos ay tumugon ng: -Opo, mayroon ngang iniabot sa alkin.... -Kunin mo iha at nasa loob ng Kahitang yaon- ang Kalatas na itinatanong mo sia akin. Nagmadaling pumasok si Maria Luisa sa kan.yfang silid at maligsing kinuha sa kanyang tataguaxi ang nasabing Kahi-ta.. Pagkatapos, ay ipinag.kaloob sa kanyang ama. Nang una, ay hinahanap nii Maria Luisa ang Susi at ang buong akala ay kanyang naiwala, ftguni't hindi nila nalalaman na ang paghuibukas niyaon ay,;a pamamagitan, lamang ng combinasion at hindi na sal pamamagitant pa ng suni. At sapagka't walang nakatatalos ng

Page  165 AKDA NI REM1GIO MAT. CASnhO 5 165 U1ihim ng paghubukas ng Kalhitang yaon, kiingd~i Si Don Ricardo lamang at,si Don Justo, kaya't masasabing hindi nagalaw ang mga: natatago sa loob ~at kahit napa. sa kmay ng ilang tao rig mahaba~ng panahon ay hindi napangahasang buksan. Jinisi'p munang sandali ni Don Ricardo ang lihim ng pagbubukas at pagkatapos, ay kanyang binuksan. Sabik na sabik ang mga kaharap ng matalos ang natat~ago. sa nasabing Kahita, labo na si Maria Luisa, pagka't nalalaman, niyang napapaloob doon ang lihim ng kanyang pagkatao.. Nabuksan namang madali ng matan'da., ang una. nlyang kinuha, ya ang malaking, sobre n~a: kinapapalooban ng Kalatas na sulat ni Don Justo sa, Hong-Kong na nata-. tabos na natin ang nilalirnan pagka't itinali nila saL bigkis ng bata. -Kunin mo na Tatay ang iba pang laman ng Kahita,-piasabi ni Maria Luisa rig buong pananabik. Hintay muna i'ha, i'sa isahin natin at ating antayin ang pagdating ng kanyang panahon,.-wika ni Don Ricardo -at pagkatapos ay binasa, ng buong hinahon ang nasabing Kalatas. -Nak~apaninindig ng balahibo, —nasabi ng dal-aga. Nahan naman Tatay ang nasabing larawan rig aking ina, rig aking Nuno at ang finyong larawan? -.Naito iha.,-sabay' kuha sa looh ng Kahita rig sobreng kinapapalodban ng mga. larawan. Ang nasabing mga larawan ay nagpalipathpat sa, iba,'t, ibang kamay. Pinaghahagkang maigi, ni Maria

Page  166 i66 M".u Luis.-i i66 MAPJA LusA Luisa ang larawan. ni Anita, pagkatapos- ay dinala satapat ng dibdib at napabuntong hininga., -Saan kaya n~aparoon ang'aking ina? At ang aking Nuno?-tanong ng dalaga. -Aywan ko Malria Luisa., ang Dios lamang ang makatatalos, nguni't ang Nuno mo'y naglili-, waliw na kasalukuyan sa Paris at ayon sa. huling Iihan sa a-kin ay hindi uuwi dito hanggang hindi nababahaw ang sugat ng kanyang puso, sagot ni Don Ricardo. -KayT lungkot pa~la ng aming kabuhayang mag-aanak,-ang nasabi ng dalaga. ~-Sadyang malungkot Maria Luisa, subali't sa. likod ng dilim ay may liwen-ag namang kasunod, -biglang naisagot ni Cristino. Si Maria Luisa'y napatingin kay Criistino't parang napahiya. Si Cristino natman ay lumaupit kay Maria Luisa at umiupo sa kanyang piling at nawika. ang: -Nagunit-a mo ba ngayon ang nasabi ko sa iyfi nuong hapon sa Halamanan na. ang wika mo'y ISANG LALANG LAMANG UPANG IKAW AY MAPASANGAYON KO SA AKING KAULULAN? -Hindi ko akalain, Cristino,-tanging naisagot ni Maria Luisa. -At ngayon, yamang natatalos mo na ang mga. tala ng iyong buhay at na~ikilala mo nang kami'y di mo tumay na magulang, ay malaya ka nang makapag-pasya ng iyong niloloob. Ang bahay

Page  167 AKDA NI REmIGIO MAT. CASTRO~6 i67 na ito'y ipinagawa ko. sa salapi ng iyong Nunoo. Ipinagkakalo-ob namin. sa iyo, gaya rnf nama~n ng matandarig bahay sa Eirmita., yamng ito at yaon ay pag-aari ng nmga Mendez. Kaming mag-ajan~ak, ay m~aghabalik naanan sa datihan naming pugad, sa. entresuelo ng bahay' sa Ermita na siyang simlla~ngan ni Cristino at kami'y iyong mapaguutusan, yamang kami'y datihang taga~paglingkod ng iyong Nuno at iyong Jna,-ang marahang nasabi ni Don Ricardo. -Tatay, Nanay, iyon ay hindi maa~ari at bagama't nakilala ko na ang tunay kong mga magulang datapuwa.'t, Tatay ko rin kayo at Nainay ko rin kayo at susundin alt igagalang na parang tunay na mag ulang. Ayaw n-a ba. ninyo akong ituring na anak? -Bakit hindi?-ang panabay halos ni Don Ricardo at ni Dofia Sinang. -At ano ang balita ninyo, saa~king ama?muling tanong ng dalaga. Hanggaing sa, mga araw na ito ana~k ay wala akong balita, pagka't gaya ng nasabi ko nai sa. iYo ay nawala, ring parang hula at wadang naiwan sa aking gtrnita kungdi ang kapaham-akang nai'duloit sa iyong mna at ang pangalan niya OSCAR LINAREZ.... -Oscar' Linarez?-tanong ni Maria, LuisaTatay, ano ang pangalan ng binatang ipinakilala riinyo sa akin kagabi?-mnuling tanong. -Ang binaitang ipinakilala, ko sa iyo'y nangangalang Delfin Linarez.

Page  168 j68 W6 AIA LUSA Ang apelyido'y kahawig ng sa aking ama. Hindi kaya, kamaganak —na'itaniong ng dalaga. -Siyanga pala....Datapuwa't hindi naman maralhil, p~agka't marami diyang nagkaka-hawig ng pangala't apelyi-do, nguni't hindi mag kaano ano, -sagot ni R~icardo. -Maria Luisa,-ang nasabi ni Cristirio,-s umapit fla ang ating pagbabagong-buay! -Cristino, ngayon lamang naialis ang tinik ng malaon nang nakaba~on sa, aking pulso! -.. — Ngayong nahawi na ang, ulap at magliwanag na ang papawirin, tinatanggap mo, na ba, Maria Luisa, ang mga daing ng aking pusong lumuluhog? -— CriStino, ang di masabi ng mga labi'y basa-. hin mo sa asking mga, mata... Nuon rpa, lmang sumungaw -sa, mgat, labi ng dalawang matanda, ang masasayang ngiti. — Tatay, Nanay, ipakasal na ninyo kami ni Maria Luisa,-nawika. ni Cristinio. -— Wala sa amin ang kasagutan, Cristino, Itanong mo kay Maria, Luisa,-sagot ni Don Ricardo -Maria Lui'sa, ano ang iYong niloloob? tanong ng binatai. Si Maria Luisa, naman ay hindi na. tumugon pagka't hinihilam ng kahihiyan qng mga mata da,tapuwa',t, sa, kanyang mga labi' ay may mga, ngiting kinababasahan ng isang libong 00 -..... —Kung gayo'y sa lalong ma daling panahon, -biglang nasabi ni' Don Ricardo. -Ako'y sang-ayon sa lahat, nguni't, -ang tangi

Page  169 AKDA NI R~mwiGo MAT. CASTRO 6 i 69 kong maipakikiusap, ay ang pag-iisang dibdib nila'y huwag mahuli sa drngal at kasiyahan ng idinaos kagabi, alang —alang sa ating "Bodas' de Plata". Ang ibig ko, yamang may talaan tayo, ng mga, panauhing dumalo, kagabi, s'iLang lahat ay anyayahan din, upang maipa liwanag -ang mga hiwaga, ukolI sa pagkatao, ni Maria Luisa at ni Cristino..-nasabi ni Donia Sinar4g., -Ah, hindi lamang ganoon. Mahigit -pa sa, roon ang ningning at kasayahan. Bukas na bukas ay padadaihan ko ng isang Pahatid Kawad si Don Justo, at ibabalita, ko, ang pagiisatng dibdib na, gagawin,-ani Don Ricardo. -Jyan ang magaling da-tapuwa't Ihuwag mo namang biglain. Ibalita mo, munang naritrito, na si Maria. Luisa, at saka,.... -Ako, ang bahala, Sinang. iluwag mo, na, akong turuali. Nialalamnan ko, ang aking gagawin. -Tatay.,-nawika, ni'Maria LujIsa pagkatapos ng huling pangungusap ni Don Ricardo,-yamang papasok na rin lamang ako sa pagbabagong buhay, ay ibig ko, sana na, sa araw ng pagilsang dibdib nammn ni Cristino, sa mga, panauhin, ay makabilang si Belen ang mah'al kong kaibigang naga1laga sa akin sa Ampunan, pagka't yaon ang pakiusap niya sa akin bago ako umalis do-on. Pinaiirugan ba, nihlyo ako., Tatay? -Bakit hindi? Ako,'y sarig-ayon, ---sagot ni Don Ricardo. -Ako man,-ani Donia Sinang. 2 2

Page  170 .. 1 170M[ISRL4 LUOIPSA -Lalo na ako upaing magantihan naman natin ang.'nga kagandahang loob na ipinamalas na iyo sa Hwog-Rong,-"aIng nasayang sagott ni Cristino. — Nguni't `pahintulutan kaya ng Supewiorct?tanong ni Don Ricardo. -Pahiiintulutan' po, pagka't siya man ay inaanipun diing katulad ko~ at; katulad. ng iba roon, -sagot ni Maria'Luisa. -Kung gayon, bukas na bukas ay magpapadaIa, ako ng is'ang sulat sa Pinuno ng Ampunan at lalakipan ko -ng isang Giro Tetegrafioo upang mnay roon siyang magug&1 sa pagparito. Ikaw naman Maria, LIuisa ay sumulat din sa kanya at ibalilta mo aa=g iy'ong pagiisang dibdib at tuloy anyayahan mo at sabihing.inihingi ko na siya ng pahintulot sa Mader. Ibalita mo rin ang: araw: ng inyong katal. At pagkatapos 'ng. ilang, pangsalitaan,- ang mga naglalakmay na yaon ay -naghiwahiwalay na at masasayang nagsipagtuloy sa kanikanilang. silid. /tj sow ~"

Page  171 __ ___. - MW6 AcAkAhr I &-. ANG, DI XILATAXQ P-ARAHIN... Pagkatapo's: na malagot ang kuwintas ug 'MgP alinlarigari at ng mnapa~wi na, ang masinsing ulap na nagpa-dilim sa panuginorin ng kabuhayanniii Maria Luisa, rigayon, ang katulad niya' ay is ang. luragang mlasayang-masaya., na, binabati ng isang bukang~li waywvay na buso~g na, busog sa pag-a)sa... Ang ng~a araw, ay sunodsunod na, lumipas. Nuo 'y Linggo, ng madaling araw. Ang pag-iisang dibdib ug dalawaing mapapalad, ~,ay idinaraos na. sa. harap ng Dambana, ng Nuestra' *Sefioi'a de Guia na. ng mga, sanddling yaon ay naga'gayakan at naiilawan. Anig Templo ug Ermita ng umagang yaon ay kinahalataian ng di karaniwang kaisayahahi, katu~nayan, ang pag..liisang dibdib nina. Cristino -at Maria- Luisa, ay m asasabing,'isa na. sa mg a pang~unahi-ng nailaos, sa na-sabing Simbahan. Ang mga a'bay na dalaga fli -Maria' -Luisa ay m'a gaganda -at ang mga. bina~ta, namln-g kahanay ni Cri-stino ay miabibikas. Marami 'din ang mga sm - maksing panau'hin. Pagkatapos ng mga'Serernoflias, ang mga hagong ka-salI ay pinaulanaw -ng mga, sariwang bulak-, lak hanggang sa may pintuan, ng Simbahian. Aug d~alawa ay sunihkay sa kanilang Berlinang nagagaya~k:an. I sang mahaban~g hanay ng n~ga, sasakyan an g kafiflalig' kas~unod na -kinahilulanan, ng.mga

Page  172 1 72 172 ARIALUW abay at mga panauhin. Silang lahat ay na~gsipagtuloy.sa kanilang tahlanan sa Singgalonag. iDoon flaman ang orkesta ay nagpaparinig na ng kanyang mga tugtugin at pagdating ng mga bagong kasal ay i'n Marcha Triunfal"' ang ibinati, bilan'g paggalang sa pagpas-ok nila, sa, bagong kabuhayan. Lsang masaganang aln~usal ang pinagsalusaluhafi ng lahat sa ilalim ng pangungulo ni don. Ricardo at nii dofia, Sfinang. Ang tahanan aig mga Mendez ay isa na sa mga. nalmumukod sa Singgalong. Pagsungaw mo ng pintuan!Sa tabing daan, ay isang maluwang na halamanang sagana s~a mga, sariwang bulakiak ang siyang. bumabati sa iyo. Sa gitna ng halam~a~nang ito, ay nakatayo ang inagandang Fuente de Aguas na yari sa sementong marmolizado. Sa paligid ng nasabing " IPadaluYari ng Tu~big"I na iyan, anim na, Bangkong de semento at marmolizado rin. ang nakalagay upang magarnit, sa, mga rsandali ng pagpapalamig ng mga Mendez at ng. kanilang mga, panauhin. A'no pa't ang "Padaluyang- Tubig" at ang mga Bangko ay isang magasdang kombinasion ng arte na naging hiyas sa nasabing Halainanan. At hindi pa iya~n ang lalong nakalu1lagod. Magbuhat sa, pintuan ng halainanapi, ay isang magarang balantog na, niyari sa kawayan na ginagapangan ng mabulakiak na, "Ca dena, de Amor"I ang wari'ly naghahatid sa, mga, panauhin hanggatng sa, may paanan ng hagdanan. Ang hagdanang ito naman na, nasasan~dig sa Veranda fig talaianan, ay naakaaakit mal asin, ilangyari'y niYari sa semento at ang pang-ibabaw na siyang pinaka

Page  173 AKDA NM REMIGIO MAT. CASTRO'7 173 Mukha ay yaong ti-natawag na Baldosas de -Imitacion de,Granito na ang kulay ay Pula at puti, kaya 't nabagay sa. kulay ng mga bulaklak ng "Cadena de Amor"... Si don. Ricardo 'y sadyang pihikang mag-bahay, -nawika ng isang panauhn At may katwiran aug nasabing panauhin, pag.. ka 't tangi sa mga palamuti sa Halamanan at sa hagdanan, ang pinaka-~sahig.ng Veranda ay mga Baldosang aug-mga huilakiak ay iba't iba aug kulay at ang nakababakod sa nasabing Veranda ay mga Balaustreng Marmolizado Ain. Dahil sa mga, katangiang iyan ay isang kaharap sa pagtit ipon ang nakapagsabi ug ganito: -Ang bahay, ua ito ay matatawag na "Palasiong Asul " sa Timrog ng Maynila..-A~t karap-)tdapat sa Unang Ganting-Pala!sagot naman ug i-sa. Ilan sa mga panauhin ay nagsipanaog at naglibang-libang sa magandang Halainanan ug mga Mendez. At doo'y lalo silang nisiyahan pagka't aug halimuyak ng inga, bulakiak nia nakikisaliw sa simoy ng hangin ay kanilang nasasangliap. Aug ilan. ay nagoupuan sa mga bangko at aug djan naman ay iu mapit sa "Fuente de Aguas". Sa pagtunghay nila sa nasabing "Padaluyan ng Tubig" ay najpuna nila aug ganitong nmga titik: Ag, Padahiyan ng 'Tubig na ito, ang inga Bangko, gaya rin naman ng mga Baldosa sa hagdanan at sa Veranda, ay pawang yari sa Pagawaan nina Giflocng C. Tuason at mga Anak.

Page  174 174 - MAMIA LSA -Aha!-ang nawika ng isa,-ang b'aong akala ko'y galing sa Amerika ang lahat ng iyan,-ang dugtong pa. -Ako- man. Samakatwid, ang itdustriang Pilipino ay hindi na pahuhuji sa.mga dayuhan. Iyan ang magaling, 'upang mabawasan ang salaping lumalabas sa ating Kapuluan,-ang buong tap,ang na nasabi ng isang nalugod sa kanyang nabasa. Samantala, ang orkesta'y patuloy sa kanyang pagtugtog.' Ang nmga panauhin naman, dating at dating. Si don Ricardo at si dofia Sinang, gaya tin naman nina Cristino at Maria Luisa, ay walang tigil sa pagsalubong sa mga kaibigan at sa pagtanggap sa mga dunlarating na "Handog" a t"Ala-ala". Ang dalawang silid-ng bahay ay namumuno na halos tangi *pa ang nasa labas. Gayon na lamang ang saya. Sa Veranda, ang "tunggaan" ay walang humpay, sa bulwagan ay nagiinapoy ang "sayawan" at sa comedor ay ang pagaayos. Samantalang ganyan, ang ginawa ni Maria Luisa ay tinawag si Cristino at silang dalawa ang nangaisiwa sa pamum!umod sa mga dalaga at sa mga binata at sa lahat halos ng mga panauhin ng mga kendy at ng masasarap, na Chocolate na pawanglikha ng bantog na Pagawaang Malabon Sugar Company na pinamamahalaan ni na Smith, Bell & Co. Ltd., -Napaka-masarap na matami's ito, Maria Luisa,-anang mga nakatikim ng Chocalate at mga Candy. -Ah, talagang ang lahat ng mga matamis na

Page  175 A~c)A NI REMIGIO MAT. CASTRO17 yari sa Malabon Sugar Company, ay sadyang masasarap, mh-alinamnam at waktng i~aipipintas, pag ka 't, mnalnis ang -paggawa at isiai~usunod. sa niga tuntunin- ng Sanita~cion. Kaya flaman ang kanyang ta'tak ay Sefiorit~a, na, ang ibig sabihin ay maganlda, mahinhin at masarap...-ang may halong tawa ni don Palo' Carrieon,' isa sa niga panauhin at kaibigan nag nig'a Mendez.-At -hindi kahiyahiyang ihandog sa araw ng aiuing pag-iisang- dibdib ni -Cristino, ---ang pangiting nas'abi ni' Maria- Luisa. Nuo 'y ikasiYam nang iWahigit ng umaga. Masaya ang:panahon. at ang ilangit ay maaliwalas. Sa tapat ng tahanang yaon, ay isang Paupa-hang calesa a~ng huaninto at isang babae ang magbuhat' sa naturang slasakyan ay tatanawtanaw at paagnaga angnin. — Pare, —an magalang na nawika sa isang nagdaraan,-maaari po- bang mrakapagtanon~g sa -Op~o, —sagot ng lalake. -Diyan' o hba ang bahay ng ikinasal?-muling tanong ng ba'bae. -~Hindi ko Po n~alaman,-.at pagkawika 'y madalig nagtoys kanan p'aglakad. -Sino po'ba ang inyong hinahanap?-tanong ng kuts'ero6 ng kale-sang kanyang sinasakya~n. -An'g i ahaapk poly" si -Maria iluisa, na. sa araw naa ito ay makikipag-isang dibdib sa isang n'agngangialang Cris'tin','-sa~go't ng babaeng sakay.

Page  176 176 MARI A LMxA I -boy, kaibigan,-4 ---anlang kutsero sa isang tsuper ng autong nakahinto'sa tapat ng bahay na may, kasalan. -Anro -ang gusto mo?-ang mabalasik na, taLong -ng Maginoong -Tsuper. -Diyan ba ang bahay ng ikinasall-ang magalang na' sagot ng abang kiitsero. -Oo dito nga! Bakit moiiaann1 n ang gusto m~o?-muling tanong ng Befior Tsuper. -Wala po. IIbig po lamang namin irnaalamaii. iluwag po kayong magagalit. Marami pong sailawv mat,-ang buong galang na naisagot iig babaeng sakay ng kalesa. Sa harap ng ka-sag-utanrg yaon, ang Tsuper ay riapahiya yata dlaini sa kagaspangan ng kanyang mga pangungusap, kaya 't ang ginawa 'y humilig sa kanyang kinauupan' at ipiniikit ang mga mata't -umanvong nagtulugtulugan. At ang babae ay nanaog na daladala alig balu tan ng kanyazng mga damit at pagkatapos. mak-apagbayad sa kutsero ay napahinto at matagal na nagisipisip, samantalang minamalas. ang kahara~p miyang taharian. Isang pangakat ng mga mnahaharot na Ipanauhin ang dumating at dahil sa pagmamadali sapag~ka 't ang tugrtugin ng orkesta 'y nakahahialhia, ang nasabing babae 'ay nasagi tuloy kaya't ang halutang dakladalla, ay nahulog sa-lupa at kumalat ang mga damit. -Na~ku naman!-ang tanging nawika ng babae.

Page  177 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO I77 -Abal Sino ang may utos sa iyong humalang ka sa dinadanan ng tao?-sagot ng isang binatilyong kabilang sa mga nagsisihabol sa mga dalaga, kasabay ng pag-ingos at pag-irap. -Hangga ngayon kaya'y hinahaol pa ako ng kasawiang palad2 —nasab3i sa sarili samantalang' pinup.ulot na isa-isa ang mga damit niyang nagkalat sa lupa.i Natanaw pala ni Tentay ang nangyari sa ba bae, kaya't sa malaking habag ay madaling naaiaog at tumulong sa pagliligpit. -Salamat ineng... *Naku! kahiyahiya pa sa iyo,-anang babae. -Wala pong no0 man aling kuwan. Bakit po hindi kayo magtuloy? Sino po ang inyong hinahanap?-tanong ni Tentay. -Diyan ba nakatira si Maria Luisa —tanong ng babae. -Opo. MAayroon po ba kayong kailangan sa kanila? Sila po'y aking panginoon at ikinasal kanginang umaga. Ibig po ba ninyong makausap? Halina kayo't tayo'y umakyat.... -Huwag na ineng at alangan ang ayos ko sa nmga panauhin. Utang na loob, ay ibalita mo lamang na ako'y naririto na. -Ano po ang kanilang pangalan?-tanong ni Tentay. — Sabihin mong ako ang kanyang kaibigan sa Hong-Kong: Si Belen de los Santos.., 23

Page  178 178 178 MARIA LuzSA -,!.... Kayo po ba6? Ngayon din po... at pagkawika'y madaling umakyat. Di naglipat sandali at si Tentay ay nagbalik, kasama na si Maria Lutisa at si Cris~tino. Pagkaki*ta ni Maria Lusa kay Beilen na nakatayo sa may paa ng hagdanan, ay napalundag halos at sa malaking galak ng pu-so, ay niyakap ng mahigpit at hinagkan. -Kahapon ka pa nam inaantay. Bakit ngayomn ka lamang?-tanong ni Maria Lui-~a. -Mangyari'y i~abalam ang aming sasakyan,sagot ni Belen. -cristino, ipinaikiflala ko sa iyo si Belen, siyaI ang sinulatan ng Tatay sa Hong-Kong. Nagpakilala naman si Cri'stino at nakipagkamay. -Halina sa itaas, Belen,-ang anyaya ni Maria Dufisa. -Huwag- na at kahiyahiya ang aking ayos. Dito na, lamang ako, sagot ni Belen. -Aba! Hindi maaari. Ipakikilala kita sa mga ma~gulang ko,-ani Maria Luisa. -Siyanga, naman.. Hindi maaaering in-aiwan kayo dito,-ang pangalawa ni Cristino. At ang mga, pagtanggi iii Belen ay n~awalan ng kabuluhan, pagka 't pinagulkungan siyang isamnia ng mga, bagong kasal hanggang sa itaas. Ang gi~nawa, n~aman ni Tentay ay inagaw ang balutan ng mga daiinb it at dinala sa silid ng kanyang panginoon.

Page  179 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 17.9 Nagsasayawang katakotakot aug mga, panauhin, kavya't-u hindi napantsin, ang, pagclating ng hindi kilalang panauhin. Nang nas'a itaas na ng bahay si Belen, ay lilingalinga at parang na ba'bagbihan. Thiupo siya ni Maria Luisa. Si Cristino 'y nag asikaso sa mga dumalrating na panfauhin at si Maria Lui-sa 'y nakipaguisap sa ilang "n-aghanidog sa kanya ng maligayang bati". Sa pagka~k~upo ni Belen ay rnagtitiiidig sana pagka't ikinahihiya niya aug kanayang ayos na lubhang 4alangang ipiling'sa mga panauhin, uguni 't, sa isang gulok ng tahanan, ay na-,suilyapan niya ang larawang malaki ni Don. Justo. Para siyan~g sinaksak sa. dibdib. Nang ipihit niya ang kanyang mukha ay ang larawan naman ni Anita ang kanyang nakita., Napakagat-labi siya. Mang~yari'y larawan din niya ang kanyang nakita, pa-gka't gaya ng. pagkaalam na. natin, ang Beleng ito ay SIYA RING ANITA LOPEZ na, nang ampunin ngr rng madres Canosians sa. Hong-Kong ay nagkanlong sa kanyang paxigalang Belen de lo S'antos. N-agbuhol halos. aug kanyang hininga. Inisip niya aug kahulugan ng lahat ng yaon. Sinapantaha niva na dahul sa pagkakcagulo ng kanilaiig kab-ulhayan sa Ermita, ang kai~ilang m-ga kasangkapau aynap-alipat sa. ibalt ibang kamay. Hindi siya,) kurnibo at binuo niYa sa kanyang sarili na- ang lahat ng yaon ay lihim na itanong kay Mlaria Lui's"A pagkatapos ng mga kaguluhan sa bahay. Nang' malapit sa kanya si Maria Luisa ay kanyang tinawa-g at marahA'ng sinabing siya'y do~on na sa labas upang makatulong sa mga, gawain.

Page  180 180 i~ MAELM LISA -Aba,! Iziidi uiaaari. 1-alina, sa, a~iuhg silld at u~agbihils ka. Bibigyari kita ng dam'it, - sag-ot ni Maria Luisa. Si Belen ay hindi na Atumanggi pagka 't sadyang hangad na, nga, niyang manahi-mik,t malayo sa, mata ng karamihan, sa. tasko na, magkaroon doon rng mga, datihang kaibigan na, mnaka-kilala sa, kanya, nguni 't, ing nasa, lob na sila, ay pumasok si Don Ricardo. Masayang tinawag -ni Maria I-juisa aug kanyang ama, kasabay ng wikang: -Ta tay, Tatay, naaito na iSi Belen, ang kaibigan ko.~ig galing sa Hong-Kong. Ipinakikilala ko sa, myo...I Nang iaakita ni Don Ricard o anig bago ililang panauhi-n, ay napahinto at na~pamaang na, walang nawika, kungdi ang i-sang DIYOS KO! DI1YOS KG!!! at biglang nawalan ng malay-tao. Nagkagulo, silanLg dalawa. Augf nahlandulsa -v ay inihiga nila, sa, katre. -Huwag kang maing-ay ilha. Isara mo acng pintuan at may ipagtatapat ako sa iyo, - ang, marahang sabi ni Don Ricardo kay Mar-ia, Luisa. At pagkatapos ay madaling bimaba~s upang kumuha ng isang basong tubig. Nang pabalik na siya, sa, isilid, ay hasalubong niya, si Delfin Linarez at hinahanap ang mga bagong kalsal upang batiin. Sapagka'It nagunita niyatag ang ama rig binatang yao-n ay isa, raw doktor, ay ipinakiusap niyang tawagin lamang madali, pagka't si Maria Luisa'y inabot ng pagkahilo. Si Lin~arez naman ay hindi na, nagpa

Page  181 AKDA Ni REmiGIo MAT. CASTRO -raan rig sandali', nanaog na madali at sumnakay sa kanyang' Alutomobil at "halos ay ni'lipad ang kanilang tahanan. Si Don Ricardo nainan ay walang imik na, pumasok sa silid. Pagdating doon ay ti-. nanong siya nii Maria Luisa, rg ganito: -Tatay, ano ang nangyari kay Belen. Bakit siya hinurnatay Ing kayo'y makita? Ano ang i'pagtatapat ninyo sa, akin?.. -Huwag kang maingay, iha. Ang babaeng Iyan ay... -at ang sasabihin ni don Ricardo 'y hindi -na, naipagpatuloy, pagka't,, biglang nag —atubili, kaya 't natigilan, at umanyong lalabas rig silid, nguni't, nilapitan siya. ni Maria Luisa. at mnuilirg tinanong, niluhqga~n, sinamuan at nuluhiuran, ang mahabagin niyang ama....I Si don Ricardo narrian ay napatingin kay Maria Luisa at sa babaeng imtwalan rig di.a....

Page  182 7 0.** I"xx. MAKABAYAN DIN SI DON RICARDO! -Huwag kang maingay iha,-Ang ulit ni don iRicardo, pagkaraan ng i~ang sandali. Aug babaeng iyan na ayon, sa iyo'y nangangalang Belen ay siyo mong TUNAY NA INA. SJYA ANG ANITA, ANG ANAK NI DON JUTSTO LOPEZ NA TYONG NUNO..,.. -Ano aug finyong sinabi, Tatay? Siya aug aking mna? Diyatal6 Bathala!...-at pa~gkawika ay nilapitan, ang kanyang ina. sa pagkakahiga at hinagkan ng hinagkan at sa. kanyang mga labi ay nagkaka-agaw aug ngiti ng tuwa at aug ugiti nig dalah-iati... Sivang pagpasok ni Cristino at uig makita ang ayos na yaon ay buong pa'gOtatakang- iiakapa~gta2long ug gaflito: ~-Ta~tay, ano ang nangyayari dito? -Huwag kang maingay Cristino. Dumating din aflg biyaya n- k Dios!... -anang matarida. -Cristino, halika 't damayau natin aug aking ina,-wika, ni Maria Luis~a. -Ano6? Ano ang sinabi mo?-buoug pagtatakang ilaitanong ni Cristino. -Cristino, si. Belen pala ay siya ring Anita Lopez na aking inang sawing palad. Natuwa si' Cristino. Noon pa lamang niya

Page  183 AKDA NI REmiGI MAT. CASTRO18 % j83 nahulo ang wika ng kanyang amang DUMATING DIN ANG BIYAYA NG DIGS! Kaya't lumapit sa kanyang giliw at hurnalik sa kamay ng kanyang biyenan. Siyang pagdating ni Delfin at kasama ang k~anyang amang Manggagamot. Nagtfuloy kaagad ang dalawa sa saiic upang tignaan ang maysakit, datap-wa't nang makita ng DGKTGR at si DON IRICARDO ay kapwa natigilan. -OSCAR!-nawiika n~ matancla. -IRICARDO! Divata 't ikaw?-sagot unaman ng ama ni Delfin. -Go ako nga at ang babaeng walah~g malaytao, ay diii iba't si ANITA LOPEZ, angr sawing palad... -ang madalang na naisagot ng matanda. -Si Anita? Ano ang sinabi 1110?-tanong ni Oscar. -Ang iyong narmig... -aug malaniig na sagot ni Don Ricardo. -AnitaJ! Anita!-sunod isunod na n1awika ni Dr. Oscar Linairez sabay lap-it sa nakahiga. at nilapatan kapagkaraka ng gamot upang iwvgbalik ang isip. Idinilat ni Anita ang kanyang mga mata. -Anita... -ang marahang wika -iii Dr. Linarez. — Hesus! Ano aug aking nakita?-,nai'tanong ni Anita at piuagmasdan ang mga niakapaligidI sa kanya. -Patawarin mo. ako, Anita!,-nmuling nasabi' ug Doktor.

Page  184 184 LmsA -Oscar! Ay... Oscar 1-tanging naisagot ni Anita. -Maria Luisa, ang IDoktor na itoy 8'yi Oscar'Lih narez, na siya mong tunay na ama... -wika iii Don. Ricrado. -Tatay! Tatay ko!-ani Maria Luisa. -Anita, naito ang iyong anak na hinahanajp mo tia akin sa Hong-Kong,-ang bailing naman kay 'Anita kasa-bay ng pagtuturo kay Maria Luisa. -Salamnat sa IDios! Halina. sa dking mga bisig gil iw kong anakl1-ang nasabi ni Anita. Mga patak ng luha ang -sturnaksi sa gayong mataniis na pagkikita ng inga itinago. ng hiwaga. Nang makilala ni Maria Luisa- ang kanyang tunay na. ama ay dagling nilapitan, lumuhod -sa harap at kinuha. ang dalawarig kamay at hinagkan ng blu~ong pag-irog.. Si Cristino 'y lumuhod din at naghigay galanag sa am-a ng kanyang mutya. -.Oscar,- -ang sabi ni Don Ricardo,-ang na-~ ging kabiyak ng iyong anal- na si Maria Luisa'y ang aking anak na si Cristino... -Anonag la-king kapalaran! Tumindig kaYo mga anak ko at magpasalanmt tayo kay IRicardo,wika ni Oscar sabay hawak sa dalawang nakaluhod. sa kanyang harap.. -Hindi Oscar, hinidi sa akin. Kay Bathala tayo pasalamat pagka't niloob Niya ang pagkakafiaong ito para sa atimv) lahat,-sagot -naman ni Don Rieardo..

Page  185 AKDA NI REmIio MAT. CAsTRo -Maria Iiuisa, tayo p~tal'y magapatid,- wika ni Delfin. -Hindi ko akalaiu,-mlasayang sagot ni Maria Luisa. -Laking pagkakataon Delfin. Lsang yakap-... -na~sabi naman ni.tCristino ng- buong galak. -Oo, aking bayaw, isang -yakap,-sagot ni DeJfin. At sila'y iaagyakap. -Naha-n si Don Justo? —tanong nii Oscar kay Don Ricardo. -Ang matancla ay naghihiwaliw sa ]Eiiropa. PiP nladalhan ko n.a ng isang Pa~hatid, at ibinalita. ko ang pa~g-iisang dibdib ng kanyang apo, ngutmi't, ngayofl dahil sa malaking biyayang ito ng kapalaran, ay mull, kong babalitaan at sasabihin kong magbalik na, siya pagka't NARITO NA ANG KAGAMUTANG MAKALULUNAS SA SIJGATAN NIYANG PUSO!sagot nii Don Ricardo. -lyan aug magaling!!!-ang buong pagk.akaisa ng lahat. Siyang pagpasok ni Dofia Sinang at hinahaliap arug mga, ikinasal pagka't kailaxigan sa, labas dahil may durnating na namuang "paquete" na galing sa isangr kaibigan, nguini't, ng makita ng "Doiia" ang miga. nagfkakatipon, ay napama~ang. -Sinang!-ang nasabi -ii Oscar. -Aba, Oscar! bakit kg naririto'?...-na-sabi' ni Dofia. Sinang. — Mangyarily nariri'to, na Ynf si Anita,-ang may halong ugiting ila~isagot. 2.4

Page  186 i86 i86 ARIALEJSA ~-Sinaig!I Aking Sinang!-ang buong lugod naa nawika ni Anita. -Anita! Akala ko'y hindi n1a tayo inagkiki — ta'!-rasabi ng matanda at dahil sa katuwaan ay gumiti ang laha sa niga mata. -Nanay, siya ang ibinalita' ko sa inyong kaibigan I~o sa ilong —Ko-ng. Kaya pala mahal na nmahal sa akin, ay gsya pala ang tunay kong mgularig,nawika ni Maria Ltiisa. — "Ang sabihin mo'y ang lakas at kapangyarihan ng dugo ang siyang humahalina sa inyo kapwa,mnagiliw na sagot ni Don Ricardo. -Ang sabihin mo, ang iDios ay, talagang marUnoing sa lahat!-wika naman ni Dofia Sinang. -1ya-n ang totoo!!!-sagutan ng lahat. -Nanay ko, ngayong napawi na ang lahat ng ulap na nagpa dilimn sa ating kasaysayan, ngayong inihatud ka ng magandang kapalaran sa aming piling, sa. araw na itong lalong dakila para sa atin, ang ibig ko sana 'y daihin kita 5,a labas, sa b-uiwagang pinagsasayawan upang ipakilala kita sa l-ahat iig panauhin at sa ganya'y Waong namamanatag ang aking kalooban,-ang mungkahi ni Maria Luisa. -M~agaling ang iyong naissip Maria Luisa. Kinakatigan ko, Nanay sumarna ka na sa amin,-sagot naman ni Cristino. -Huwag na miga anak ko. IEf~awag ninyonga gambalain ang kanilang kasayahan. Hayaan ilinyong manatili sa madla na ako 'y wala na sa Daig

Page  187 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO i87 dig na ito, upang ang aking pangalan at pagkatao, ay manatili sa katahimikan, sa' piling lamang ninyo na limot ng madla....-sagot ni Anita. -Anita, utang na loob ay magbago ka sana ng palagay. Kung namatay ka man sa Lipunan ng mga nakaraang panahong ay sa gawa lamang ng hindi pagkakaunawalan, datap.wa't, ngayon, ngayong magbalik ang liwanag, ngayo'y muli kang mabubuhay at ang puri mong biniro ng palad, ay muling magniningning na kasama ng datihang kagandahan at ng kanyang kalinisan, - ani Oscar. -Oscar, maraming salamat!... Ang lahat ay dahil sfa ating mga anak, - wika ni Anita. -Oo nga at ang lahat ay dahil sa ating mga anak, kaya't ang mungkahi ni Maria Luisa'y uabos kung sinasang-ayunan pagka't napapanahon. - At saka, ako'y naninindigan sa lahat ng inyong sinapit, pagka't, asawa kita sa harap ng Dios at sa harap ng tao, - muling sabi ni Oscar. -Siyanga naman!!! - ang panabay ni Don Ricardo at Dofia Sinang. At si Anita'y hindi na nakatanggi, pagka't ang lahat ng nasa silid ay nagkaiisa sa palagay na si Anita't si Oscar ay dapat nang ipakilala sa pagkakataong yaon at sa ganyan ay lalong naliliwanagan ang kalagayan nina Cristino't Maria Iuisa. Kaya't, si Anita'y dalidaling binihisan ni Maria Luisa. Ipinasuot sa kanya ang lalong magarang damit, sinuklayan siya nang maayos at pinullbs;mng maigi. At pagkatapos, si Anitang datihang

Page  188 .' co too MAmA Lum i88 MAftIA LUISA mag~anda ay muli na namaaig guinanda ng maayos a~ mabibihian. Nagbalik ang larawan ng nakaraan. Wagliwanag ang kulimlimn na mukha, nagninguing aug ilaw nig mga mata at namulakiak sa mga labi aug natuyonag ngiti ng kasiyahang-loob. -Anita, parang hindi ka nagbago! - nawika rid Oscar. -Kay ganda rig aking mna! - nawika nama'n, iii Maria Luisa. At sa harap nig mga pa~puring yaoni, si Anita 'v hindi nakaimik at nangiti na lamanag. Sa ganyan, siya'y inilaba~st rg kanyang inga anak at dinala sa gitna ng salon. Nagsunura~n ilaman sina Delfin, Dofia Sinang at Don Ricardo. *iPagdating sa labas, sti Don Ricardo 'y puna-giftna at masayang nagwika ng ganito: "'Mga Irog na Panaquhli:"Niloob rig Diyos na sa pagr-iisang dibdib ni "Cristino at ni Maria, LuIsa, ay ibalik sa amin ang "naglahong pag-asa! Ipahintulot ninyong ipaki"lI-ala ko sa rinyo Si Dr. Oscar Linarez at si Anita "'Lopez na siyailg tunay na ama at mna ni MaL ria "Luisa... Nagpalakpakan ang karamiihan, nguni't, a ng ilan, ay nagkatinginan at anaki'y na~gtatanuingan ng ganito: '-Aba!... Anong kabalbalan aug mga pinag~&~abi -ni Don Ricardo? Hinidi ba't siYa ang A-ma uit Maria Lusa? Nguni't, si' Don Ricardo'y nagpatuloy sa pag

Page  189 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 8 sasalita pagkata'pos ipakilala ang mga tunay na. mag~uang ni Maria Luisa. Gumamit siya ng mga talinhaga at ng inga rnalalalim na salita na hindi ikinahalata ng miga Tiakikinig ang tuflay na pinangyarihan ng kabuhay-an ng niga Lopez. -Pinilit inyang sa kanyang pagtatalunipati ay mapalitaw na sila ni Dofia Sinang ay tWgapag-alaga lamang nai Maria Luisa'aamantalang ang watandang Lopez ay gumagawa ng paglilibot s~a Iluong daigdig. Sinabi niyarig si Anita 'y kagagaling sa Hong-Kong pagkatapos makapagaral sa isang tanyag na Kolehio upang rnasaksihaii ang pakikipag-lsang dibdib kay Cristino ng karnyang abnak na si Maria Luisa. Isa~ng maugong na palakpakan ang iginanti ng lahat sa noga pagsasalitang yaon ni Don Ricard-o. Pagkatapos, ay isal't isang kumamay sa niga ipinakilala, kasabay ng matatamis na, bati. Ang b4alutang ibi-nalita, ni doila Sinang na dumating kanginang nalsa silid silang lahat ay iniabot ng i'sang utusan kay Don iRicardo. -K.angbio galing ito?-tanong ug matanda. Ang utusan ay bidi na, stunagot at isang tarheta na lam~ang ang iniabot na, ganito ang sinasabi: Munting alaaia sa mga bagong-kasal at sa mga panaubin. Emilio Gonzalez Lia 0. -Agaling kay Sr. La 0. Ano kaya aug nualaiaan? - at pagkawika'y binuk-san aug nasabing balutan. Yaon pala, ay may dalawang balot at pagkaalis ng una ay nabasa aug kanito: MARIA ILUISA.

Page  190 110 MAUALISA -Aba!-ang nasabi ni Maria Luisa, - pa-' ngalan ko pa aug nakalagay,- ang patuloy. Kaya't ang kanyang ginawa dahil sa inalaking pananabik: ay siya na aug nagbukas at siniyasat'ang nilalaman, ngirni't siya'y. nagitla pagka't ang nasa loob ay mga kahita, ng sigarily'ong naakasilid sa inailijit na kaha, at sa pamkakha ng hawa 't isa ay nakasulat ang pangalang Maria Luisa. Nangr makita ini Maria Luisa auag niga nasa-4 bing sigarilyo, ay natuwa, ng ganoon na larnlang at siva ia, tuloy aug nagclulot sa niga panauhing kaharap, kasabay ng niga pangumgusap nia,, -,Tikmnan nhiyo aug Sigarilyong iyan, masiar~ap at mjalinaxmmlan, kasing tamnis ng aking paigalan.. Ang niga "invi'tado".ay nagrpalakpakan tuloy, pagka 't, xiaging makata pa si Maria Luisa ng mga saildaling yaon.. iyn I-Ang akala ko'y sa ]Intsik ang sigariyn iyan, - n-awika ng isaug may hawak na kalietilya. -S'a Iu'sik-? Hindi kaibigan! Iyan ay sa Pilipi-no at aug taba-kong ginagamit diyan ay galing sa -Pilipinas. Tikrnan uiniyo at ang u-sok ay inab~ango at aug lasa ay totoong masarap, - tugoln nii Don Ricardo at pagkawi'ka ay kuLMUha ng isang ba-lutan at s'iya namian ang, nanimgay s,,a mnga nasa Veraiida ng bahay. Saniantala, aung sayawani ay patuloy sj4 kanyang k.,asiglahan.

Page  191 AKDA Ni REmiGio MAT. CASTRO '9' Sa labas ay isang masaganang salosalo ang pinaghaharapan ng~ mga pana~uhinTuwang tuwa aug lahat. Auig brimdis ay Siunodt-sunod. Ang tunggaan ng serbesa, ang pingkian rig mga kopiL-ta rig W-'hisk4,y at an gq "M-ath ay" ay hindi magkamayaw hal-os. At sino ang hhidi matutuwa gayong sagana sai lahat rig kailangan a~ng handaang yaong? Rang sunod-,sunod na ahiinan ang riagawa, ngirni't sa lahat ng salo~salo, ang huling ahinan aug siyang magulo, -aug siyang rnaingay at siyang magaslaw. Mangy' ri'y natipon ang niagkakaibigat-I,&c nmagkakapaiagi.,yang-loobSi Don iRicardo ang- si-ya-n-g naugungulo sa hapag at siyang pasimuno sa -;,ayahari, niguni 't, makaraan.,ang may kulangkulang~ na isang oras, aug salo-,salong yaori na masasabing pangbihira, ay isang panauhin na kaib1.L",C.1;on Ricasdo aug nakapagsabi rng ganito: -REoy Ricaruo, napakabuting ma-gluto nig iyong kusinero... -Bakit? - tanong ng matanida. -Mangyarily riap~a naming n1apaka-sarap nig mga, luto, -- ang patuloy ng panauhin. -Aba, hi-ndi ninyo nalalaman ang lihiim.. -sagot ni Don Ricardo. -At anong lihilri yaon? May lihim pa pala, ha? - tanungan itig jPma dahil sa liuling nasabi ng may-bahay. I -Sapagka It ang mga lutong inihain sa, inyo, ay nagda~an sa Pugo, Ylayon, na, binili ko kina, Ginoong C. Tuason at mga Artk. Naakit akong

Page  192 I92 192 M~ARIBUIS bumili ng isang "pugon Mayon" laging nababasa ko sa. mga Paliayagan, ang mga, balita, na) di uinano'y kawiliwili, pagka't, malinis anag paginluto, walang usok n4 nakasasakit ng mg~a miata. at na1kapagbibigay sarap pa, sa mga duam na, iniluluto, 'gaya ng inyong natikman. Hindi ha, totool' -tanong ni don iRic~ardo- s~a kanila. -Siyanga naman...-salgutan ng mga kaharap. -Hindi lamana2g iyan ang nakaiahi~a, sa akin utpang burnii iig isang "Pug-on Mayon" k'ungdi ang hangad ko na, miatuhingan ang lahat ng uring m~ay tatak. ng mga kababayan natfin. Isaug karangalan ng Pilipinas na masabling kinilala ng "Comisionado de Pditentels de los Estados -Unido~s" ang pagkalikha ng "Pugon Mayon" nina, Gg. C. Tuason at mga Anak at ang Tatak na iyan ay natatala, sa, "Buro de Comercio e Industria" ng ating Pamahalaan. Jyan ang aking "regalo" sa mga bagong kasal upang kanilang ~magamit -an masayang pailiwanag ni don Ricardo. -Ang balita ko'y siyang nagtamio ng, Unang (lanting-Pala. sa, Karnabal ng 1929 at pinagkalooban ng Medalyang Ginto, - anang isang nakasalo.I -Tunay at ang balita, mong iyan a~y pinatiutuna-yan ng mga Diploma na, kanilang nakamitL Sa panahong ito nag pakikibaka ng ating Lahi, sa pakikipagkallakalan, ang lahat ng bagay na likha ng ating mga, Kalahi ay isang punmglo, na, panglaaii sa lahat -ng pagkakataon! - ang buong lakas ina. -nasabi ni Don Ricardo.

Page  193 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO.9. 1493 -Mabuhay si Don Ricardo! - anang kalahatan. — Mabuhay ang mga bagong kwala..,sabihin ninyo, -anang matancla. Nguni't, pagkaraan ng may tatlong oras na parnamayani ng kaligayahan, ang mga panauhin ay nagsimula nang maghiwahiwalay hauggang sa... mga m~ay ani na lamang ng tahanahn ang mangaiwan... Nang gabi ring yaon, si Don Ricardo'y sumulat ng ilang kataga upang i~padala kay Don Justo. Ganito cng, niflalaman ng kanyang liham: Dom Justo Lopez. Hotel Imperial, Paris. Don Justo Lopez. Pagkatan~ggap ninyo ng lihanm na ito'y magbalik na kayong maali sa Pilipinas, pagka't "magaling na ang Sugat ng inyong Puso"!I Ngayoui ko lamang ipinagtatapat sa inyo na Si 1Maria Luisaly hindi ko inihulog sa Lawa 'ng Kaulong, kungdi inilagak ko sa isang "Bahay Ampunan" sa Hong-Kong. At kagabi, ang inyong Apo ay nakipagisag dibdib sa anak namaing Si Cristino. Ba araw ng pag-iisang dibdib ay dumating si Anita! Kaya't madali kayo Don Justo at sa unang sasakyang patungo rito'y 'suinakay na kayo. Sasahlfbungifl ko kayo sa Pantalanl. Lingkod ninyo. RICAR25

Page  194 XXII. - l MfA AI:^O W.1 NG KAi'AUHAK... Pagkaraal ng mahigit na isiang buvwall Ane' matandang naglagalag. na si Don Justo Lop'z aj nasa sa:ili na niy/a'? b'.yan. Pngdatin; na pa-,l;tting ng lanyang sasakyan ay uma(honl kaag' ti. Walang suinalubonz s;.t anya:nli-ail kay Den Ricardo lamlanrg at mtdaling i-i' -viid sa kanilang talhanan sa,ingg;long 'Malap' nang hln:., alg araw ng d.ntatim1 ang sasakyang nagi-ali i sa kanya sa PUl]pi a.s, dahil doo y nakaratino.- yang ang Maynil) av untiunli nang humahanda sa pamamahinga p::<k-atapos ng isalog mnaghapong magulo at maaiin:a'rgas... Tuwaagttwa ang dalawang dumathij 'a bahay. Doo'v sin?.lubong siya kaagad ng -kayang giliw na anak kasabay ng wikang: -Tatay! Tatay ko! Akala ko'y hindcli na tayo magkikita... - Anitang giliw... - nasabi.ni Don Justo sabay yakap sa kina-sasabikang anak, samantala, sa m(ta mata'y tumatagastas ang mga patak ng Iuha. -Tatay! Tatay namin!!! - ang panabay halos ng mga anak at apo. -Tatay, patawarin ninyo ako... - nasabi ni Oscar sal ay luhod sa harap ng matanda. Pimn rmasdan siya ni Don Justo at parang

Page  195 AKDA NI RE~miGio MAT. CASTRO r195 I cawai iig loob sa. isasagot, ngnitsiIiad' mad~alin-g nagsalita ng ganito: -Doan J usto, hindi po ba ninyo nakikilala ivyan kung sinoV -Oo, iiakikilala ko -siya, ang taong nagwaldas ng aking kap-urihan 'at nagwasak ng aking tahana~u... - marahang naisaigot ng matancla at 1j)a~gka,,.abi 'y nagtungo na lamang ng ulo. -Tunay nga Don Justo, nguni't, siya rnf lvaaiiag iiagbarigon sa gitna ng luliia at pagtitiis at ngayo 'y- nagbaiik na ang kaligayahall ng mga Lopez! - sagot na muli ni Don Ricardo. -. aia,~patawarin mo na kami! - sabay na na-wika nina Oscar at Anita. - Ak7r'd alnal ui i 'usto! - wika namati ni Dofia Slinang. -Napatingin -,si Don Justo sa; nagsalita at wa-tlang;( nasa-bi kungcli ang: -.Sinang! Sinang! Gasino na ako upa-ng hindi ntrkapagpatawad? -Tatay, Tatay namin! - nasabin aa halos ug buong galak. —.MAga ainak ko! Halina kayo sa aking mga~ bisi~g... - at pagkawika'y niyakap nrg buong higp~it sina Oscar at Anita. -Don JuiQto, nakikilala ha ninyo kung sino ito?-nawika ni Don Ricardo kasabay ng pagtutUfl) kay Maria Luisa -na noo ly nakatayo at nagmnaiasidCl sa matanda.

Page  196 x96 196 MARITALUS -At sino ba sila? - tanong ng matandang bagong dating. -ilindi ba. ninyo namrnnukhaan? Iya 'y s i Maria tulsa, - muling nas-abi ni D~on Ricardo. -Si Maria Luitsa? Amg. aking apo6? Diyata't i.a.?... M-latria Luisa, Maria Luisa, halika sa, aking dibdib... Ang lahat ay dahil sa iyo!malungkot na nasabi ng matanda. -Numo, Nuno, ko! -tanging nawika ni Marica Ik-Lisa sabay lapit at yumaka~, naman. ~-Don Justo, hindi ba iyan ang "bulaklak ng katsawian ng mga Lopez"? - tanong ni Sinang. -Go nga Sinang, ang "bulakiak ng arning Kas~wian". -Don Justo, ipinakikilala ko sa inyo ang axming anak na si Cristino na siyang naging kabiyak ng dibdib ni Maria Luis~a.-a-ni Don Ricardo sabay~turo sa. kanyang anak. -Cristino! Halika anak sa, akl-ing dibdib,anang matancla at niyakap, ang kanyang apo. -Bueno. Husto na, ang laliat ng iyan at pasa,larnat tayo sa Dios dahil sa muling pagkikitakita. Hfavaani nating makapagpahinga ang ma-tancla pag — ka't pagod na pagod $a paglalayag-ang rnasay~ang nasabi ni Don Ricavrdo. -Ilindi Ricardo, hindi. Ang lahat nge aking kapaguran ay pawang napawi ngayon, -stigot ni Don Justo. At ang laat ay nagsipagtuloy sa ita~as.

Page  197 AKDA NI Rpm=GI MAT. CAsTRo i67 Jpi~nagparangalan ni Don Ricardo sa.mata-nda aing magara niyang tahanan at irtihandog ng buong paminiit-agan. Pagkatapos ay naisalosalo, si'la bilang pasalubong at pasasalarnat sa pagkikitakita ng mga pinaglayo, ng uflos ng palad. Lubos na ikinatuwa ni Don Justo ang katalinuha'ng iIpinakita ni Don Ricardo isa pangangalaga s-a kanyang iniwang kayamanan. Dahil do-o'y kanyang- pinasalamatan. Sa pagsasalita ng matanda ay ipinakilala niya kina. Oscar, Anita, Cristino at Maria Luisa ang malaking utang na loob na dapat pagbayaran s-a magasawang Ricardo at Sinang, pagka't kung hindi sa kataliniiiiang ginamit, disi'y hindi na nila, inabot pa ang gayong mapalad na pagkikita, nguni't, napuna ni Don Justo na si Don IRicardo 'y wala. sad harapang yaon, kaya't nagtanong ng gani'to: — Nahan si Ricardo? L-umabas si Don iRicarcdo at nagsalita ng ganito: -Nai'rito po ako'Don Justo 'at kinuha ko lamang ang inyong Testamento na niahigit na 18 taong i-nigat-ingatan ko, katlu~ad ug pagiingat sa arning sariing buhay... — Ang Testamento? At buhay pa ba? -Opo Don 'Justo. Sa~pagka't naririto na kayo sa awa ng Diyos, ay ibinabalik ko p0 sa inyo ug buong puso, yamang ang kay'amanang nasasaysay diyan ay inyo,-at pagkawika'y ipinagkaloob sa. inatandang Lopez. Inabot -naman ni' Don Justo at pinaginasdanu. Bago bintiksaln ang kalatas na yaon,

Page  198 io8 MARIA LumA t ay inilagay mnma ang salamin niyang may arong ginto at saka binasa. Pagkatapos ay nangiti at nagwika ng gaLito: — Hindi Ricardo, hindi maaari! Ang nasulat ay nasulat na't hindi na ma'babago! Ikaw ang mayari ng lahat kong kayamanan at dahil diya'y iyo agig lahalit ng iyal. Ngunmi't, ang Kahang BaQal na. nialiit na kinatataguian ng Isang Milyong piso, nakuha mo na ba? — Hfindi pa poa iDon Justo, Iagka't hindi namnin matagpuan!-anig p)aniaba.y ng magasawa. -Kung gayoi-, pa-katapos ng salosalong ito'y p)agsadyaij natin -ain;o aking tahanan sa Ermita at ako ang hahanap, - sagot naman ng matanda. Siyang pagdating ni Delfin at nagbigay ng maga.ndang gabi sa lahat. N apatgingin si Dor J-'usto sa bago.ng dating. Sa ganyan ay nagtindig si Oscar al naogwika ng ganito: -Tatay, nug biluat-al-ng iyan ay aking, Jkc. — Siyanga ba? Ikaw p)ala'y may anaT nang )inata! H-in(li Iko akalrin!!!-ani Don Just-Iho, lumapit ka kay Don Justo, - vbi ni Oscar. At si Delfin nhaman ay iiumapit at.imalik i} i kaniray. Ang matandang Lopez ay natuwa at (lahil dloo'y pinagkaloo)an siya ng isang luklukan. u:a Lanyang piling. -Ang Nanay mo iho? - ta:long ng matanda. — Malaon na ponog ananmamayapa! - sagot ng. binal a.

Page  199 AKDA Ni REMIGIO MAT. CASTrRO 199 -Oscar, balit,~~ ~am 'I0naman ako ng- iyong kinasapitan. Kailangan fl almn.. -Nalalaman p0 ninyo Tataly,-ahg simula fli Oscar,-ako po 'y umiuwi sa Sebu'. Doo 'y ipinagpatuloy ko ang aking pag-~aaxal. Salaniat namnan at sa tulong ng pagtLitiyaga, ay nakatapo-3 ako hanggang sa wnakapa-gsulit dito sa Mayn ila-. N an g ako 'y may hawak u.uig ~at ibayan sa pagka-Maunggagamot, ay nags.;:Jla ai:o sa Ermita, s'a dating tahanuan ninyo at auJg tanigka ko 'y hunbiigi ug tawad sa aking nigh- gi-nawa at ihandog- namaln kay Anita ang aking Titulo at kan-ii'y lumagay sca katahimikan, nguii'{, w.:JIa na kayo, ang tahana'y nakapinid at uli'lang li,.)os. Nalungko!-t ako... Kaya 't ang ginaw8c 1 o 'y umuwi ak;'o sa Sebu at doon nagsimula nc- twuncgagamot. Doon ko nakilala ang ina ng ba niyana hanggang isa kamni'y papagisahin ng kapo, 1 sa harap ng dambana, nguni't, sa kasama.r rdad, ay maagang inagaw sa akin ng kamatav.. -Kahabagha',)zug naman, ani Don Justo. -Tunay nga. Don Jtusto, nguni't, ang rnas-a7 -sabi ko, KUNG SAAN SIYA NAUSIMULA AY DOON SILA MAGWAVWAAKAS4 - masayang nasabi ni Don Ricardo. -Siy~nga IRioardo, may katwiran ka! -sagot ni Oscar sabay ting'~:t Anita. Si Anita naman, ay hindi sumagot ' parang nagdadalang krmhihiyan sa kanyang aw. Pagkaraan ng L' pang salitaan at balibali

Page  200 200 ~MARI LmIsA 200 taan, ay dudulog na sana at nxagsasalosalo sa nakahandang hapiman, nguni't, Slyang p~agpasok ng isa, nilang utusa~n at isang liham ang iniabot kay dona Justo. KiuhA-'ni don Justo at binasa.. Nangiti ang matanda at kinaahalataan sia mukha ng kaligat. yahan ng paso. -Bakit po Don Justo? Ano po ang sinasabi ng liharn.? - tanong ni don Ricardo. -Itong si Don Gonzalo ay hindi pa ako nalilimot,#r*at pagk-awika ay ibinigay ka-y Don Ricardo ang nasabing liham. Binasa, naman nito. Ganito ang nilalaman: "Don Justo Lopez. "Singgalong, Maynila. "'Maihal na Kaibigan:-Nabalitaan konag ka"yo'y dumnating. Hindi uinyo maisinsukat ang aking "katuwaan dahil sa isa pang Haligi ng Sariling "Kalakal ang rnotiing nap-a-ragdag sa.aming hanay "na diii iba 't kayo. At bilang katunayan ng aking "lugod ay nmarapatin ninyong tanggapin ang aking pasalubong" "Binabati ko rin kayo dahlj sa pagfisang dib"dib ng mga bata. "Dating kaibigan. "GONZALO PUYAT." Ilindi pa, halos natatapos bafIIs~allin ni Do" Ricardo ang liham, na iyan, ay iniaakyat na, sa,kanilang tahanaai ang mga. "'pasalubong" ni Don Gonzalo nia diii iba 't "isang a parador na may salamin, isang huwegong 'silyeria -na pawang yari

Page  201 ARDA Ni Rzmicao MIAT. CAsTRo 201 sa narra na totoong kaakitakit ang pagkakayari at isanig Ca~ma," kaya't sa, laki ng kagalakan sa, bahay ayr nas-abi ni Maria Luisa kaey Cristino ang s~iunusunod: -Hoy Cristino, tignan mo aug "pasalub-ong ng inga Puyat sa, Lolo, napakagagand~a! -Talagang aug Kaibigan kong Gonzalo Puyat aya hindi na pahuhuli sa, ib,aw p-agka't sadyang " bula Yang gago ",-sagot ni Don Justo nang marinig ang inga pangungusap ng, kanyang apong' Si Mari'a Luisa. Ang masas'abi ko isa, inyo, - ang patuloy rig matanda, - ang mga muebles na yari si PagaWAan rig muag-aniang Puiyat, ay may m~ataas na, luri at sadyang parigbihira. Katunayan, hindi lamang sa buiong Kapulua4 lumalaganap kungdi sa maging sa Europa at sa Amerika, aug mga, gawa nina Puya~t a~ynabibile, at laging hinahanap sa mga: tindahan doon, - at pagkawika'y nagtindig at 'tinignan aug, "pa-salubong sa, kanya" ng ka-nyang Kaibigan. -lyan din Po aug i'big kong sabihin D. Justo, aug sarlng ''dutif! ang sariling ifrdustriaM! -aug, sunodsunod nia;-nasabi ni Don Ricardo. -Ah, biudi mo nalalama-n Ricardo, arig Europa. at aug Amerikh ay nakamasid ngayon aug mata, sa. atin dahil sa ating mga~ kalakal. Kaya't isa, pa-ng ikinat~utuwa ko sa, pagbabalik kong ito upang lalo nating mapalaba% ang ating tubo at aug ating mga flyo2 Kiing ipahihinftulot ng atingkyaircro ay magtatayo tayo ng sariling "CTentral" at patn* ua1Inou ka-libkib, yamang mayroon tayong sapat -26

Page  202 202 MAJRA LUmSA 202 la A LUIS na maaani sa ating mga lupain. Ano ang palagay mo? -Tama po, don JIusto! Tama po! - masayang sagot ni Ricardo. -Bukas na bukas ay dadalawin ko si Don Gonzalo, upang mapasalamatan ko siya sa napakahalagang "pasalubong" na ito sa akin. Dadalawin ko rin si Do:n Toribio Teodoro, ang makisig na kababayan nating tinatawag sa Amerika at Europang "Hari ng Tsinelas". -Bakit po? -Nagkita po ba kayo sa Europa? -tanong ni Cristiho. -Oo iho. Sa iunang araw ng kanyang pagdating sa Londres ay hinandugan ko isiya ng isang Salosalo. Ilang araw ko Ang nakasama ang mayari ng "ANG TIBAY" sa Eurpa. Doon pa ay ipinagtapat na niya sa akin ang kalagaya:t iig kalakal dito sa Pilipinas, kaya't, ang paglalayag niyang yaon ay may dalawang kahulugan: Pagliliwaliw at pangangalakal. Ayon sa kanya ay magtatayo siya ng isang Pagawaan ng mga Sapatos. Natupad kaya ang kanyang pangarap na yaon? -Opo don Justo. Ang Pagawaan po ay nasa daang Ylaya, Tundo, na siyang pangulong-tanggapan at ang tindahan ay nasa daang Gandara, na ang pamagat ay "ATTIN", — sagot ni don Ricardo. -"Attin"?., Ano ang ibig sabihin at dalawa ang titik na "t"? -Ayon po sa naipagtapat sa akin ni don Toribio, ang salitang "ATTIN" ang kahulugan daw

Page  203 AKDA N1 REMIG1O MAT. CASTRO20 203 PG ay ganito:- A " Aug Tibay"1, TT " Toribio Teodoro" at ang IN ay " "."ANG TIBAY" Po ay ipatatala ni G. Teodoro, sa Pamnahalaan, kaya't, mayvroong "Ine". -Magaling Ricarcdo, magaling ang isipan ng taong iy~an. Isa rin iyan. tsa nga haligi ng ating Sarifing Kalakal. Buikas ay dalawin ko rin siya, -wika ng matanda. -~ —Sasama, ako, don Justo, anii don'Ricardo. -Aba, siempre kasama, kita. sa lahat ng aking lakad, - niasayang sagot ni don Justo. At- pagkat'apos ay ipinagpatuloy aug nabalam na paghahapuman. Nang gabi ring yaon, aug miga Lopez at miga IA.,endez ay inihatid ng dalawng sasakyan sa kanilang tahanan sa Ermnita. Aug bahay naman nila roon ay hindi nlababago, pagka't may ig'a katiwalang himlagay si Don Ricardo -na siyang nag-aalaga. sa, inga. h~arnian at tumatao sa bahay. Tuwangtbawa si' Don justo ng muli niyang masilayan. ang dating pugad ng kanyang mga kabataana. Sapagkal't ang layon ang kanilang pagdalaw roo-n ay vpang hanapin ang nialit na Kabang Ba~kal na natatago, ay si Anita aug unang nagwika At nagta4-anong sa kany-alg a-ma ng ganito.: -Tatay, saan 'nakatago aug ipinamamafla mo sa amin ni Maria Lwisaq-Nasa, lob ng aking silid,7 iha. Halina ka'yo't ating hanapin. Ituturo ko $,a inyo aug kina

Page  204 o04 MARIA LUISA lalagyan,-sagot ni Don Justo. At silang lahat ay nagunahan sa paghanap. Siniyasat nila ang silid ni Don Justo at isa't isa'y ibig masabing siya ang mapalad, nguni't, ang maliit na Kahitang Bakal ay hindi nila matakpuan. — Saan mo itinago, Lolo?-tanong ni Maria Luisa ng buong lugod. Si Don Julsto'y hindi sumagot, nguni't tinawag si Ricardo at nagwika ng ganito: — Ricardo, itulak mo ang dalawang tablang iyan ng kisame at pagkatapos ay kapain mo sa dakong kanan ang maliit na Kahang Bakal. Naririyan ang ating kailangan. Ang utos na yaon ng matanda ay sinunod ni Don l'icardo at ang ginawa ay tatlong silya ang pinagpatong-patong at maingat na umakyat. Nang nakatayo na siya, ay dahandahang itinulak ang dalawang tablang nakatakip sa butas ng kisame at ng maalis na ay maingat na kinapkap sa dakong kanan ang kanilang hinahanap. At ang Kahanig Bakal ay kanyang nasalat. -Mabuhay! —ang nasabi ni Don Ricardo. -Anoe Naririyan ba.-tanong ni Don Justo. -Opo, narito't aking hawak ngayon,-sagot ni Don Ricardo. At ang maliit na Kahang Bakal ay iniabot ni Don Ricardo sa matanda. Maingat namang binuksan ni Don Justo. -Hesus I-ang panabay halos ng lahat. Mang

Page  205 AKDA NI RNMIGIO MWAT. CASTRO25 205 yari' namrulagat arig kanilang mga, mata, ng makita. nilanug ang nilaltaman ay taganas na Papel de Banco mg "Banco Espafiol Pilipino". -Anita! Maria Luisa! Hayan ang inyong kayaman.a. -nasabi ni Don- Jlia$to. -Tatay, kayo na ang bahalang -mag-ingat ng ka, yamanang iyan,-wika ni Anifta. 1 -Sianga naman Lolo... Para sa, akin ay sukat lia ang pagmamahal ni Cristino pagka't ang laman ng kanyang puso, ay isang milyong pagmamahal at is~ang milyang pagi"big sa kanyang Maria Luisa! Iidi bagiliwI -Maria Luisa ng buhayl-nasabi naman, ni Cristino ng buong tamis. -4-Ilindi maaari! Bawa't isa- s'a inyo ay dapat i-nagkairoon ng kanilianiyang kal~hthayan. -At kayo Don Justo6? Palano ang in-yong kabuhaya-n?-tanong ni Don Ricardo. -Ako? ' Huwag ninyo, akong alalahanin, ako ang bahala. sa, katawaia ko 6? Ang anak ni Oscar na, si Delfin, sapagka't binata, ay siyo ko namang aarugain. Ipadadala, ko sa, -Eu-.ropa, upang doon niya, tap~Isin ang kanyang Carrera, pagka't anong malay natin, baka bukas-makalaw'aly muaging Kinatawan o kaya'y Senador ang batang Linarezi -Salamnat Po Don Justo....-mnagalang na nawika ni Delfin. -At ngayon, ang nalalabi sa ati'y ang pamamahinm~'a- -—,, —ang maltanda.

Page  206 :zo-6 706 MARIA L. wmA -Magpa~pasyal muna kami, Tatay!-wika mi Anita. -Kami mi-an po, Lolo!-sagot naman ni Maria -Kayo aug bahala-. Mabuti uagang magpasyal iriana kcayo bago, nja'~ulog upang Sinnagap ug hangring- ualamiig at sa ganyan ay makatulog kayong nihmbing..io at imaiinmtan a~ng~mga "Sugat ng puso". MN~ai-wan nia kami rito ni Delfin at ihahanda ko aug kanya-n g kcaiS~ipaii sa haharapin niyang paglalakbay. -At kami, Don Justo?-tanong ni Don Ricardo. -Kayo n1i Sinang ay umuwi~i na sa Siriggalong at matulog na upang magising ng niaaga. At pagkat~a~)os ng huling salitaiig yaon ni Don. justo, a-ynagkalnika-;iyixmg na ng Jakad. Si Oscar at si Anita ay sumnakcay sa k'-anilang Berlina At nagtuloy sa Liuneta, sina Cris,,,tino namial at Maria Luisa aVi sa kanilang runabout at nagpasyal sa masasayang pook, sainantalang ang dalawang matanda, ay umu-, wi na sa Sinoggalong na taglay sa, kalooban aug kasi.yahang loob dabil sa bDiyaya ng kapalarang ipinagkaloob sa mga biniro ng Tadhana. Nang napag-iisa na si Don Justo at si Delfin, si Doan Juosto 'y duinungaw sa bintana at pagkatapos 1)agmiasdal a~ng niagandang niyang Halamanan, sa langit at nagwika. ng ganito: -Oh! Tadbaiiai, anong talino miong mag-akay sa Katauhan... Nagpapasialainat ako sa iyo, pagka't, aug mga kaiyamana~ng mahigit sa ginto at ma

Page  207 ARDA, NI REmiGIo MAT. CAsTR 20 207 higit sa pilak ay ibinalik mo sa akin, bago m~awalan ng ilaw ang. aking mga mata. At diyan, diyan natapos aug Dula rig Buhay, nguni't, ilan kayang Don Justo aug nabubluhay' pa na, may matali-nong kaisipan, mnay malaking puso at malumanay sa p'agpapasya rig lahat rig bagay? At ilan naman kayang Don Ricardo, ang sa mga, panahong ito ng kumikin~alng na, ginto na nakapaghabago sa katklatubong ugali ang ating makikita? Mayroon pa kaya silang kahambing? Naririto pa kaya ang kanilang mga anino? Sa mga, taong may paghihinahon. at malumanay sa kanilang mga pasya at haikbagin ay buhay pa ang m~ga Don J usto at aug mga Don Ricardlo nainan ay nabubuhay pa rnf, nguni't, doon lamang Isa mga, taong may mga, karangalan at may pagibig $a lahat ng tiring may tatak ng Sariling Lahi at Saxiling Ba~.. WAKAS Pebrero ng 1930.

Page  208 MOA NILALAMAN I. Pugad ng Pag-ibig! II. Isa Pang Kaluluwa. III. May Hinala si Sinang. IV. Ang Unang Pata'k ng Lason! V. Ipinagtapit ni Anita. VI. Nangagsipaglaho sa Maynila. VII. Sa Maynila'y Puso; sa Hongkong ay Diwa! VIIIL Si Ricardo'y nawahin n' Loob. IX. Ang- Huling Pasya ng Matandang Lopez. X, Ang Automobil Ay patuloy. XI. Si Anita Lopez ay walang andk at... XII. Ganting-Pala sa Tapat na Pagliingkod. XIII, Magagandang Pan-arap. X-%I Belen de los Santos. XV. Pagkaraan ng labing-liming ta6on. XVI. Anita? Naki-d! Anong tamis na Pang-alan. XVII. N-uni't tayo'y magkapatfd, Cristino. XVIII, Ang "Bodas de Plata"., XIX. Pagkahawi n- Tahing, XX.. Ang di Kilalang Panauhin. XXI. Makabayan din si Don Ricardd! XXII. Mga Anino ng Kataahan.

Page  [unnumbered] ANG "FAVORITO" NG MAYINILA..,n:::,..... tY~.'* 1.. - - 4 —; I Mlakatang Jose (Coraon do.JesLs 5 "Hari ng Balagtasan"... I...9 ML.Idmmlfim-bAW~F~~ 1Ai7al %L~);?fit~ (ft).

Page  [unnumbered] (MIGA KAWAL NG INANG WIKA) REMIGIO MAT. CASTRO k r-k,4 Sa palcakaibiqan: mnagiliow Sa, papkamanunulat; mnaflitiq. Tualan komg mull itoncr mag-anda mong Maria Luisa? r~ung ang iyong kasaysayan ay tula, na, at poema, anhin ko pa aug tulain, ay talagding may tula, na?,.. Aug autor ang ibig kong ilarawang boong kaya, di ko luigr augr bulakiak, nasa'y kahoy na nfamun~a.. Si Remaiglo, ang kuentista niyang "ITla~w at Panitik', ay ang t tong laging handa, sa pagsulat at pagibig... ilindi siya napapagal, hindi siya nan~an~awit, habang la-long nagtatag~il, gumaganda iyangy tinig, habang Waong surmusulat, umiinam bawa't titikc... Angr "aguila" 1kung munti pa, ay malambot iyang pakpdiI nauni't kap;Ig matanda, na, ay handa. na, sa, paglipid... Aug kahoy man kung mulawen at mura pa,, waldng tat'ig, kung taga na, sa, panah6n, ay makunat at matigds, hialigi. nR ating wvikang pinagyamalt binalangkas... Sa panulat ni M1-at. Castro' di kokonti. ang gumalaIw, kapisanan, m~a pangkat, m~a tao at palihan-.. Sla kaniya, nagingc utang ang pagbuk-a np liwvaywdy, na maramingr manggagawang nan~abulid sa, kadimkIn, aj-t nasund~in aug, Iiwanag sa, kaniyang kaisipzin... Sa aht ('D( i~a pini m* ia a Sa htwng inapkIk maIipatatagpo, sat kilusan na panigbayan, sa dambanang ltatayo, si Mat. Castro'y siyang ehe, siyang ugit at talaro, -a lahat nang pagl~alamay, iamaydn D~lh'tdg ay siya, ang- lagi't laging Tagapasya, Puino, Guro. Dumaraa'n aug panah6ng -si Castro ay nagiisd,.sa '1ayuning tinutung-o, n~uni't lipdls diii nR sigld... Ni hindi, mo makikitang nakikintal aug pan~arnbd, ni hindi mo mapapansing malamig aug, kaluluwa,, it6'y hindi isang tao, it6'y ap6y ng inakina.

Page  [unnumbered] VIGAu K A WAL N Gf IKNANG WIKA (31aya. nya-y6rn na, ang kanyang- m~a hardin ay mabuliat, ih-ung Wbig no'y bun~-a; bun~a, kung bulakiak ay bulaklak... Na sa kanya, augy tiv~nga- n& maramning dukhang, an-Ak, A ktnva, aug tugaling haging da-may, laging buk'i dibdib rniyaly is~inc "mesa" na kinakarian ing lahAt... Sa rnarami't sun6dsun6d, na pa-nalo at tagumpay, angr tula kcoy gawin ninyonig bandila ng pagmamah~1. Si MN'at. Castro ay patuloy sa paghawi sa kadimldn, bulksan ninyo't paraanin, ipagobunyi't palakpakdin, Ilir kawal n5, atingy Wilkang ang panulat ay Liwayway.v. ilwagvc ninyong ipalagdiy rta siva ay pinupuri pagrka't siya ay kcasaina, kcaibfigan, tan~i, kasi... Ang kasarna kcungr kririm-iul ak6 ang magpap-ahuli, n'hini't kapig isangr tunay Tia apostol at bayarni'y angj tUlj k~Oly gawin ninyong iszing inmno na pagkasi... TulW!v kay6 sa pagsutn6d sa lStaht nR kanyang diwa. tuldy kay6 sa pagrtunghYlay sa prosistang mainunula, tul6y kcayd sa pagpuri sa nobelang piriagpala., tul6y kay6 kabataan nang sa karnya ay paghan~a, dahi, niya. ang w atawat n~ sariling Bayalt WVika. 'JOSE COiRIZONT DE [ESU,, ~ Pasulat-An nR TALIBA. Pebrero 15, n)1 19130

Page  [unnumbered] II I I Bulakia ng Bay n!!so Iy.aIn 'ang pamagat ng maganda at bagong Dobela, na malapit nlang iluwal,, sa, matiiwan-ag! Bunsong ami'k ng inayamang panulatu nir nobelistanDg si FA U8STO J. GALA.1)UR A.,N Huwag kayVOng jnagpabaya.,... Alinsunod sa sahi ay ito i1a aD-g-huling akda ng kumnatha (lahil sa nalalapi't niyang ba-gong tungkulinM, an..,g panggagarnot... G-ayaru rin g iba iniyang- a~kda ang nobelang."Bulakhak n& Bayan" avinahn~ mnagtatagumnpay. Dahtit so, kagan. -InI M, ro'belang ito ay hiuwaig na di kay6 mnagoa~ao,1a ngayon pa upang hindi mnau Kasalukuyang nililimbag it6' sa Limbagan -.iii P. S~ayo Balo ni Soriano. —225 Bosari~o,,]3-, 'fllu~dok.. Maynila. Tel. 4-85-48. I A W.-NOWN"

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] UNIVERSITY OF MICHIGAN 3 9015 05183 6883

Page  [unnumbered] MM