Ang tang̃ing sanglã : kasaysayang Tagalog
Lázaro, Juan Rivera.

Page  [unnumbered] GRAD PL 6058. 9.L35 T47 1914 BUHRil i

Page  [unnumbered] i I AN

Page  [unnumbered] 4- A tCu

Page  [unnumbered] I

Page  1 :t- ' j.<^',,,C' ^^ a '.',-0; ' y::'>''.; -." -;'- c^, j.^:.^,''+ /"y "' '.'/ ' * "'l ',l: 0, M ' M *T P:f;*:'U I; ',' D\ i..,?. 14,1, *?- ^*.,'^ - '" ' u,- G, - *" l - *. f *:s J ' * '. *.;::<t.., ^. 14.'.,'. ' * *- - l tyd.,,.,' L i a^.*'*'** 5.^ *,,,; *9 ',:, * -*' ^ -.,:.:*: i,,,..' ' ivS- ','-* '; /1 ' ' * ' -. " ', ' * * *-'^ '' ' *. < <^. -.*y ' ' ^ "<* 'e- '' ' '". *,*'** ' *',, * i '.,, *'' "i *. ",,,^ ^ ^ ^,,,,? -,: ',,, r -^ 1, *. *,;; ^ '* f', * 'f ';< 6ir - t'>E-^ SthG UHi -. - - ' i!trt^**:*,~ * *:t~i-t-b i* '-;.' * CZ'1 i, <^,t ':",,,e -'i; e 4 >, ^_,',,.''.,1;' *' * ' ''L 't l.-r:^ lif:^^^^^ *,, ^ f^ ^"' ^^-^tj:otwwa '****~~ -. v 1. -;1. ^ a? ^ ",'.-';:'*'*.''; *: ~?l' *".' 1 "-:';* * ~.'t, ~~ **' '. * ~;, ' - ';. i':",~ *j';?' f~~~ ~~~~~1',Z 4-" ~r i, x..4A~ 4". ~ J ~Q A fft~~ i " gr~~~~r~ ~ t_; -d.~~~~L FAA owl'i i~.,,, O~at ~i~ , 'i; -Cc~i I, 1.~ 1 'I'':)" P,'1 " ii:" B i..,: 14:rl d te.~ ~i: ~r " ~j', 9 i"l.~ '" ~ ~:L:.~ ~ ~'s 1:;;"~j .~ i$.r,cd'f d,g jE. c:.r p /V`" it ' i ^'t D te;":^t&' XL i? lf` i rir. i " '' ~:'X"~:r: 2. "-Z ", " '' ' d"":'1 i. u~, ~' ~ii eV. * h ^ i4W/ r; C t j _ v^ /te^.~~ ~; * ** *f." "'1'.;!?''.,''- i. r ^i~ 'i~~k l.' ^8^^ 7~~

Page  2 10 Ari~ng tunay ng, kumatha', paguusigi ang sino mang mnagpalimbag na wal siyang kapahintulutan..

Page  3 IG TIHGIHG SNHGLf KASAYSAYANG TAGALOG KATHA NI DR. JUAN RIVERA LAZARO Tagapamahala ng pahayagang "Ang Democracia", kasapi sa "Samahan nj Mananagalog" at "Aklatang Bayan." UNANO PAQKAPALIMBAQ 1jn, i: kiki~C- \ 1I, A:: MAYNILA, 1914 I 2:X _L I -*'* 1 1

Page  4 wsdaed " X r A; twi na!._ina I?I' *"f 11 t

Page  5 Llkh& nj pagkakatafn. Katahimikang ganaip ang pinakapalamuti np; katalagahain. Ang mga sariwang puso at walang malay sa mga lihimi ng gabi'y mahinusay na, sapupo ni Morfeo, ang mga looy ng katawan ay. nangaghiihikaip, kung minsa'y napamumugaran n, tnga, lamo'k ang kanilaing bibfig at kung min'san ay nagiging palatandaan ng mga dalagang sila'y mahihimbing upang pagtakasan ang kanihaing malayang 'pagm-amahal. - May mga pusong walang bagabag, patuloy sa, pagpapalaka's, nakikibagay sa likais Ing panaho'n, subali't may inga kaluiwa namanog naglalamay, nag-a'antay ng mga sandali, ng pagkakataong pagdudulot ng kapalaran. Panatag 'ang lahait, tangi si Lauro, isaing binatang sumaisakay, na sa katamtamang gulang, na palaging akhit aug nagiging Iibangan, aug balisa ng mga, sandaling iyo'n, nagpupuy~it, waring kinakata's niya' ang katamisan ng binabasa, nguni kung pagbabatayan ang anyong manakanakang itinitikiop at nagdidilidili'y mahihinagap na may malalim na suliraning hinuhulo, may damdaming ikinikita ng lunas. Bagaman hindi pa nakikilala ang makiparnuhay sa larangan ng pag-ibig at hindi pa. nararanas~an aug mga hiwagang ibinubunga, niya', ay nagsisimula, na sa, pusong tahimik ang pagk~abalija,s ang pagkaligalhg, ang pagpapabaya sa dati niyaing tungku1,',. -Kay hirap ngang paglabanan ang naililikhia n aki Nasisisi ang kanyaing paglalakad, at kung hindi, sana!, siyaing damdamin, tiwasay na, kasalamuha ang nmga akhait Lauh., dudulot ng sarisaring karunungan, na bukas m-akalawa.,' nabangan.

Page  6 Kung sa bagay ay tapo's na siya sa pag- aaral, wala nor sukat aalalahaning makapipinsala sa rnatinik na landa's ng7 katalinuhan, subali't ang pagkahiiig na makatukla's ng lalo pang makapagpapahasa sa kanyding isipan ang mnasasansala, ang mapipigil sa bagong damdamin. Si Lauro'y nagkakasya sa panonood sa i~ ciea0gao it~oaug nagigiug pangparaang oras sakaling hindi dalawin ng anto, at kung nakapanonood mhan nu) m~a palabas na, uauukol sa pag iia ydi nakapupukaw ni nakatatawag sa kany~u alaala, palibhasa'y walang kinahuhumalingan kundi pagbabasaing inaakala niagmakapaghahatid sa adhikang kapalaran. Nguni, buhat nq sandaling abutin ug~ malas ang himalaug kagandahan ng isaing binibini, riiyaing nmpa kabaro nii Evang' gumugulo ng pag-iisip ng mga lalake, ay nagbago na ang lahait, nalimnutan ang mahahialagaing tungkulin, dinayo. ng tuks6't saan man dako'y waring nakikinikinitai niya' aug pagdudulot kay Adan ng mabiyayang manzanas. Hindi ng~a napigilan, aug matdi niya'y hindi na napahiwalay sa kariktaug namnalas, lalo na ng magkasagupa ang kapwa nila' paningin ay waring iyon na angy kaiwaihatiang hindi pa, nakikilal-a sa balat ng lupa. iWalang may kasalanan kungdi aug -kanya'ng panonood sa dulaan! 1t' aug tanging mabibigyang sisi, sapagka't hindi niya aabutin ang mabalisa, kundi napaladpalarang makaitanaw n~ hiimnala, ng makatutugon sa adhika ng puso. Hiffidi mo nga naman mnatutulusan aug kalooban ng tao!' Si Laurong ikinakait aug titig sa m~a babac, si Laurong sukat na ang pakikipagkilala sa rnqa (lalaga, Si Laurong masasabi nating dapat na magparc, ang Dgay6'y Walang maalamang gawin, gulung-guIo6 alng pag-iisip at kinasasabikaing makita, makausap 6 rnak~apiling aug pumukaw na larawan sa kanyai. MagbasJI mnay ano pa, malimnit na hindi nauunawa, sapagka't naglalagakaig na aug kauyang diwa, naroon sa, malayo, sa po'kna kinalalagya'n ng alagaid ng kagandahan. Hindi mapalagay, matay na isiping humanap ng paraan ay hindi mangyari, ang dalagaug napupusuan ay hindi naman nakikilala. iKay hirap nga riaman un; ganito'ng kalagayan! ~Paanong maikikita. un lunas ang karamdaman kung hindi nakikilala?',*. g laoug nakapaghihinagpis ay bqkai hindi na. muling marn da-i. Hindi rin naman niya' nalalamnan kuuu saan naninirahain. ~ii6 art'g laoug ipiuag-aalapaap at nakapagpapapuyat sa kanya twi na!

Page  7 -7 -i0h, ng pagkakatao'n! Sa loob ng isaing kisap, matai'y nangulimlim ang liwanag ng araw, nawala na ang kanyang kinawili. hang titigan. Sabik man siyang nnagpasasa at magp~akabuso'g sa pagmamasi'd ay wala na, natapos na ang palaba's at nagsilabasan ang mgra nagsisipanood. Ibig niyang sundan, habulin, pangahasaing kausapin; datapwa nawawalain ng Jaka's, dchig ang ipinako sa pagkakatayo't namnamahay sa sarili angy pangamba' at pag-aalaalang mawikaan siyai ng makasusugat sa sariling dangaiI. Nanatili sa pagayong anyo, ang pagasang matalos man lamang ang finifiraba~in, ay finamon ng pangingimi at kahihiyan. Ng rnapalayo na't hindi mabanaag kah i't anino, ay saka pa lamang nakakilos at nakapagsalita: -~Kailan ko pa kaya mnuling makikita? Napapan~si~n siya ng ilain, nakaitanaw ay wala namang nakikita, kaya ang mga nakahahalata'y nagsasapantaha na ng kung ano anong likas ngr mga dilang makasalanan. - ~Ano6 ka?-ang biglang sambit ng isaing kaibigan at tinaf il. sa balikat-mapag-iisa' ka rito, ~ano6 ba ang iyong iniisip, at sino ang tinatanaiw? -Ikaw palai Prisco, ginulat mo ak6'. -Ma ngyari'y para kang estatuang marmol. Ipagtapat nio np~a sa akin, ~ano6 ba ang nangyayari sa iy6'? -Hw'ag ng salangin ang sugat ng puso at labo pang ipaghihirap. -iAba' si Lauro! Kung magagarnot ko'y di lalong rnagabing. Alam mo na naman ang aking pagdamay sa rnga kaibigan. Nagualinlangan pa si Lauro, ibig niyaing magutap~it ay napapahiya namdan. -Hwag ka ng magkaila-anang Prisco-nababaman ko na kung sino ang iyo'ng pinagkakaganianan. A kala mo ba'y hindi ko nahahalata, kcangina pa, ikaiw ang pinagmamasdain ko. -~Sino? Hulaan mo.-ang magibas na pananabita ng may damdani. -Alamn ko na, hindi na kailanaang sabihin pa. -Ipahiwafig mno lamang. -Si... Hindi itinulo'y ni Prisco at siniu'subukan ang kanyaing k~aibigan..-Hala na, itub6y rno-ang pilit ni Lauro. -ynay isaing dabagang mahiusay ang katawiin, katanmtaman ang taas, ang kulay ay nakikziagaw sa puti at kayumnangi, ma bagkit titingin, magandaing tatawa, bilugain ang mukha, may kauWnting kuta ng kuto sa ubo. -lya'n na nga, nahulaan rno lPrisco-ang samb6t ni Lauro -~nakikilala mno ba?

Page  8 -4ugnakikilala ko? lBuhat sa ulo hangang talampakan..-;Tunay? -Maniwala, ka. -~ioiyon? -iEhern! Tila iba ng tugtugin it6'-ang biro ni Prisco. -~Sino nga ba iy6n? ~An(' ang pangalan?-ngusisa nig binatang hindi maipalagay. -Nakita mno na, sa taya ko'y magaigarnot kita sa iyo'ng karamdaman. -Tila nga, ikaiw ang inaiasahan ko'ng makadtutulong. -Kung gayo'n ay si Hipo'crates na ako' 6 si Galeno, na mabuting magpagaling sa sakit na, amoritis. Napangiti si Lauro, sapagka't dinadaang lahait sa biro, ng kanyaing k aibigan. -~Sino lamnang iyo'n?-ang pagsusumakit ni Lauro. -Isaing kasamahain ko sa lahait ng patunguhan. -Masamna na iyain. -Hwag kang maghinala, siyai'y para kong kapati'd. -Eh, ~sino nga? -Si Elang. -Elang palai ang paktyaw, ~ano' ang kanyang tunay na pangalan? -Ang tunay na pangalan ay Manuela at nakikilala siya., sa palayaw na Elang. -Salamat Prisco, may araw ding makababayad ak6' sa, iy6. _-Ab~i ~wala ka narnaing utang ay bakit magbabayad? -Sakdl mo na malalamnan. Kiniituba'n si Prisco't sinaisapantaliang kakailanganin siya' upang rnaging tuki'y ng Colganteng tatawirain ng rnga natatakot malu - log sa ilog ng kasawkin.i Napansin niyai, na kapag ang tao'y mapag-usisa ay may kailangan. -Magkita lamnang tayo bukas-ang wika. -Sa anomnang oras. Nagkahiwala'y ang dalawai, paghihiwali a' ikinagagakkn Prisco, yamnang may panibago na namnaim siyaing padrino. Kay Lauro'y pagkabalisa ang naghaliari, hindi matutuhan kung sa gabing iyo'n ay maiisip ang mabuting paraan.' Wala, ng iba' kundi si Pri-sco ang magbubuka's ng pintuan ng pagkikilala. Sa gabi ngang siyai'y nakikipaglamay ay pindxpukaw twi na sa rnahinahong pagbabasa' nq aiaala. -i~Hang! iElang! Ikaiw ang gumnambala sa tiwasa4 nA kalooban, ik'aw ang, nagdulot np ganito'ng dam-damin. Makatulog main ay walangy gumnigising kundi ang pangalang Ellang.

Page  9 Si Elang. ~Sino si Elang? Rung tatanungin ang mgr bihasang panulat at pababayaang rnalayang ilara~wan ang kanyang kalagayan, kaipala'y malhahagilap na ang tanaing didsa ng kagandahan ng unang panaho'n, maihahalintulad at maipagpapalalo pa marahil kila Venus, Calipso, Diana at ibdi pa. 'Si Elang ay hindi maituturing na nakikipagtamasa sa kali-' gayahian ng mga Ipusong dalaga, hindi maibibilang sa mgra kawal ngy kasariwaang gulang, hindi. mailhahanay sa mga makikinis ang noong hlindi nakaaalamn nq lakad ng panahion, hindi rnaisasaklaiw sa rnca babaing hindi nakatatalos ng pag-ibig, kung paano ang pag-ibig at kung ano naman ang madaya sa pag-ibig. Siya nga'y nakakilala na ng mga palayaw, nakatanaw ng rnga bahag-haring sa isaing gawi'y nagdudulot ng ulang-uluha at sa kabila nama'y sinag-katwaan. Bagaman nalagasan ng mga talulot ang bulakiak na inaalagaan ay di. naging kasiraan, mga pusong uhaiw sa kagandahian at sabik sa matata'mis na palayaw ang naghahayin ng rnga kayang naghlihintay ng ganting, pasasalamat..Hindi kumukupas ang sariling ipinagkcatiwala ng7 katalagahan, tunay nga ang mga pahiwatig ni Prisco kay Laurong mahusay ang katawan, katamntamnan ang taas, kulay na naki'kiagaw sa kayumangi at puti, nialagkit titfingin, nagfkakapuyo ang pisnging waring isaing 0 ang nailalarawan sa bawa't panig, anopa't kung pagpipisanin ang' sa` dalawang pisngi ay nagigirrg 00 tuloy na siyaing kinasasabikang mamulas ng mga alipin ni Kupido sa labi ng kanikaing mgra linalangit. Hindi larnang ito6, marami pang kakulangain, na kung iisaisahing ilarawan ang kanyang kalagayan, kaipala'y sukat na ang mabasa ay pilit na iibig ang mararamdaming puso kahi't hindi nakikita. Si Elang na sumasakaiy na sa gulang na malaya, iyaing gulang na itinakda ng bat'is na hindi makapangyayari ang magulang, iyadng gulang na makapananarili na sa. balang ibigin, ay tanda pa ng katotohanang si Elang ay na sa kapanahunang tbnatawag na bulakladk rn# kabata'an. I

Page  10 -10 -Hindi pinapansin na mataimctim na nananalangin sa kanyang larawan ang lalaing ng katampalasanang dinanas, sukat ng maturingang tinutugon ng palayaw ang pagmamahaM, ay para na. ring napapasok sa maramot na kaharian ng langit. Bihira nga aug nagiging banal, kaya manakanakang nabubukSain ang pintuan, at si San Pedro nat-na'y naiinip na tuloy sa pagbabantay at nakakatul6g pa marahil kung minsan. At lalo ng ruaramot sa mga pilipino aug kaharian ni Bathala, sapagka't sa calendario' ay wala ka man mnabasang santong tagalog. Ang karapiwan ay mg~a pare' at mga alagaid ng, samahain nug pananampalataya ang siyang napagdudulutan ng bubay na. walang katap~usain. iMapapalad nga. namain aug mga nagtatamo6 ng kaharian ng langit! It Mapayapang sumasapiling ng magulang si Elang, lumipas na sa alaala ang mga nakaraang nagpaluha sa kanya ng katakottakot, at kung may nalalabi mang gunita'y galit, poot, tangkang paghihigantif, sapagka't hindi niyai akalaing palitan ng paglifilo ang matatamis na pangako. Madalais na sisihin sa pagkasawi ang isaing kamag-anak, ang hindi nalalayo sa kanilangi uring nararapat sanang mag-ingrat at magtangol, ay hindi pa~la at siyai na, ang una-unang magbubuli'd sabalo'n ug kaaa-ka.~ nag nasasapit ug mga napatitangay sa hikayat! Rung minsan ay magkatotoo ang hinala ng ib.Ang: ang ana'k na babae ay puhunan, sapagka't marami nga namain sa i-nga kamag-anak at magulang ang nagdudulot sa puri. g anaik, ipinag bibili na halos, mapuno lamang npg salapi ang kanilang kabain. iKatampalasanang gawa! Ang, tao'y may kani-kanyaing isipan, diwva, puso, kalooban, kaya hindi mapakikialaman ninoman at atas ng katwir aug h~wag sansalain 6 pigilin ng magulang, ang iniibig no- an~ik. Malaya ang, tao, at sa kanyang kalayaan, ay makapipili ug. iuaakalang makatitimnbang sa sariling pamuniuhay. Kailan ma't -ang pag-ibig ay di nakatagpo no, kapwa pag-ibig, asalian at may mqa, kasawiang ibiunburiga. Nangyayaring malimit na, ang anaik ay napipilitang um-ibig sa sulso'l ng mnagulang, bagay na mauunawang hindi lika's ang ganito'ng damdamin, pagdatinfg ng~ araw ay nabubuhay augI sariwa niyaing loob at hinahanap aug makatutugo'n ug kanyang-, adhika, anopa't ang kinahihinatnang madalas ay magikorona nokahihiyan aug asawang nagsikap sa paminiilit. Kung may kinikilalang amai 6 inai angr alin mang linikha,

Page  11 I ti I- 11 - P aug puso sa, pag-ibig ay walang dapat na kilalaning m~igulangr.;Maidudulot kaya ug magulang ang nakangiting pag-asa? Hindi, at sa hindi pangyayaring ito6, ay kailangang pabayaang managumpay ang kalooban ng umiibig. 4 Ganit6' nga ang nangyari kay Elang, angr puso niyaing walang malay sa pag-ibig at sukat na sa pagmamahail-ina' ang bi-.nagabag ng kamdiy na lihim ng isaing kam aganak, 'ng isaing ale, ng isaing saki'm sa nakasisilaw na salapi. Hindi na nilingong purl ang ipagzbibili, kahihiyan ang pi~nupuhunan at pagkahapay np; karangalan ang kinakalakal. Pagsisihan man ni Elang ang nangyari, ay wala up; kasarsapitan, natititik np; letrang-ginto sa aklait ut mnpa kasawian ang kapalaraug naigurnon sa. pusahl up; kahihiyan. np; mapangahas na karnaganak. 1Oh, np; magkatiwala! Hindi uiya' akalaing daihin siya' sa kasamaan np; inaariug para ding rnagulang. Pikit-mataing nanalig na siyai ay tuturuan' np; makagaigaling, nguni, hindi pakai at siya' pang nagiug ta-gapag-akay sa land'is np; kapahamakain". Si Elang, tagki'y up; kanyang mahinang puso ay napalamuyot,, hindi na nalirip kung an6' aug ~,asapitin sa haharapin. Napalungi npga, at sa pagkapaupganyaya ay gayo'u na lamang ang luhang ibinuhos. Bagamain pinagsawaan np; panaho'n ay di kunmukupas aug kanyang kagandahan, ang sinoman ay walang tuturol na si Elang ay alipin np; kasawkin. Hindi pa natatagakaing inagaw up; walang awang Parca aug palayaw np; amai, siya' ay naulila. at nalubo's aug kanyang pagdaralita: naulila. sa nagpasasa sa kanyang puri ay naulila pa sa mapag.,-arugang amai. Mula noo'y nag-ibai na aug kalagayan nikaiug nakaririwasa, untif-unting nakikituloy aug anino up; kahirapan, hangaing sa kasalukuyan ay nakikibaka sa pamumnuhay. iKay hirap, figa namain up; mawalain up; bisig na nagdudulot up; kanikaing kaginhawahan! ~Ano6 ang kasasapitan un; mpga babaeng naiwau? Hindi makapaghanap bul-ay at sukat up; atupagin aug rpga gawaing bahay., May ugali dito sa atin, iyang ugaling kailangan np; pawiin sa hina'har~ a' panaho'n up; kabihiasnain at pagsulong, na nagsasapantaha un; kung ano 'ano kapag pinuipaghahandip, aug babae ug maipangtatawid buhay. 1to~y mga lumnang tugtugin up; hangai ungayo-y di pa nalilimutan up; marami.

Page  12 -~12 Si Elang ay palagi sa bahay, siya'ng kumakalinga sa kanyang mnga kapatid sakaling na sa pamilihan ang ind', siyadng naglulutq, siyaing nag-aayos ng laha't, pananami't, kasangkapan at ibai pa. Nakawiwiling pagmascdin kung hindi nagpapabaya ang mga babae sa mpa gaiiwaing bahay at ng dakong una'y ikinaigagahaik na ng rnga magulang at nagkakasya sa ganito'ng kasipagan ng aixk hagh analilimutan na tul'.y an a paaral na siy'in kaaanihan ngr sarisaring katwaan. Malimit pumintig sa diwa ni Elang ang kalagayan ng mga kapati'd na malihiit na walang sukat tumningin, siya' ang um-aaio kung nag-iiyakan ng humahai~p ng palayaw ng magulang. Hindi pa ito6 ang ipinagdurugo ng puso ng dalaga, kundi ang mga sasapitinr bukas mnakalawa, na baka maipatulad sa kanyang kapalaran ay kahabag habaig, anopa't siya na lamang ang tangring makapagbabantaiy at makapagiinpat 'sa mga walang malay na kapatid. Naipapatulo ang luha kung maigunita ang sasapit, minsang tumawag sa, kalooban ang bulong bulungan, minsang itintitungo' ang ulo ka pag may nagpapako sa kanya' ng paningifn at asay), kinikilala na siyai ay si Elang na napaglaruan ng, unang dakco, at minsang sarilinin ang fmisa tudlang lumalagos sa puso ng mga matatabil. Hindi namain kailang nmadaling ikalat ang kasalanan, ilihim ma'y nahahayag ka pag ang panali6'y dumairating na. Si Manuela, na nakikilala sa matamis na, taguring Elang, iyang palayaw na saan man ay sagisagisag, siya'ng malalambing na tawag ng kanyang mga kakilala at siya' ring magiliw na pamagait ng nagsukab, ay nagdudulot pa rin ng sakiap sa kanydi kung pusong binata na ang bunmibigkais. lbig ia. niyang maparam sa kalooban ng madla ang palayaw na Elang, nais na palitain ng Lela, Elay, Nena at ibai pang angkap sa panpalang Manuela, ng huwag na laging sumasagi ~sa alaala ang niga mapapanglaw niyang nagdaan. Pakapilitin man niyai'y hindi mangyari, palasak na sa madla ang tawag na Elang, at hung sa pook niya nauungkat ang ganitOng pangalan ay ituturo kaagad. kung sino ang dalagang it6nig ngay,6'y siyaing pinapangyarap ni Lauro. Hindi-m-iminsang naisunmpa. ni Elang.ang mga lalake at m-iakaikain din namaing sisihin aig kamaganak na, na-gsulsol at iag-_ patibong sa kanyang kalinisan. Naisumpa noa, sapagka't ang naglilloy hindli kusang inibig, at nahimok lainang ng hindi niya mahiyang kadugo, oguni kapag niakatagpo ng kai sang tibo'k ng puso'y asahan at si Elang ay matultutong umibig, niya'ng pag-ibig na -di pa naipamam'alas kangino man.

Page  13 - 13 - Naninirahau si Elang sa,poo'k ng kapawiran, poo'k ng vmga inahihirap na palaging nauumang- sa dalawanDg Salot: apoy at tubig. Talagang liindi natitiwasay ang mga mahihirap: ka pag nag tag-araw ay apoy ang pinanganganiban, at ka 'pag nag-tagulain ay ang hangin nama~in. Si Elang ay tahimik, at kung nilanta mar; arg kanyang kapanahunan ay maranmi ang nagsisipaghangaid ng makinis niyang kamaiy, datapwa ang kapalarang naghihintaiy sa kanyai'y wala sa iiga makikisig na sumasai-ba'. Nguni, ang kamaganak na di hutnihiwalay sa kanya, iyang nan~gangalakal ng kanyang ganda, ang nagtatayo na naman ng kapangyanyayaan, ninanais niyang ma. pa sa kamay ng may salaping makapagbibigaiy ng pakinabang. Ang kainaganak na ito'ng tinatawag na Nora Bebay ang hindi naglilikat ng, panunulsol, ang hindi naghuhumpay ng panghihikayat na ibigin si Felix, palibhasa'y siya'ng kinakikitaan ng mabuting kalooban. Si Elang ay hindi na patatangaiy sa tiwaling hangaid, nangyari na ang unang ipinahiamak siya' ay di na mauulit pa. Aywan k-ung bakit pinahihintulutan n~g mnang inakapangyari si Rora Bebay kay Elang. Ngayo'y nakikiaagaw na namdn sa takot at pagmamatigas ng dalaga. Si Felix ay patuloy iig panunuyo at si Kiora Bebay aug madalais na kausap. Panibagong pait ang lalagukin. niya, alimura at pananakit ka pag sinalangsang aug adhika ng makapangyarihang kamaganak. iKay hirap ng lagaiy ni Elang!

Page  14 Mapalad na sandal?. Ang pagkakataon nga nama'y daig ang nag~tipain. Kung. pagkakataon' ang nagdulot kay Lauro ng kabagabagah, pagkakata6n din ang nag-alo'k ng kaligayahan. Bagamnan umasa siyadng hindi na makikita ang larawan ni U'ang ay sukat na sa pahiwatig ni Prisco ang bumubuhay sa kanyding may araw ding ipagtatagumpaiy. Ayon sa salitaan nilaiy nagkausap' ang dalawai't habang naglalakad ay nasalusalubong ang talagaing ibig na rnakita. -Ayun silai-ang nguso agad. ni Prisco sa kasamna. Waring ibig na umurong ni Lauro, sinapu'po agaid ng takot at kahihiyain. Ganito'ng talaga' ang utiriibig: kinasasabikang makita ka pag wala, nguni kung mapahardip namai'y kahihiyain ang pumipigil. -~Ano' ka?-ang pukaw sa natitigagal ni Prisco, -Sa ibai ng araw. -Ipakikilala kitai. Nagalanganin si Lauro, hindi niya matutuhan' kung paano ang gagawin. 1 Napalapit sa kanila' si Elanig, kas'ama ang kapatid na bagong tumnutuntong sa katamntamang gulang sa ikadudulog ng mnga binata, ang mna at saka si Felix. Burnati si Prisco't ipinakilala nito6 si Lauro. Napahinto ang paglakad at kumamay ang ipinakilala. iGaano ang katwaang- dinanas ni Lauro nc- iniapadaop ang kanyang palad sa pinapangarap na Elang! Noo'y isadng wikang: "May bago kaydng lingkod, Lauro Mapagbata" aug nanriuas sa labi ug binatang tinugo'n natnan tig dalaga ug~: "Gayo'n din pa namadn, Manuela Tahimik'. Kapw,,a paningin ang nag-usap, napipi na ang rnIga dilang inakapaguulat nq darndarnin, datapwa rnga tfinig na bihirang- ma1kita, at kung may mnga nianghuhula sa kilos ug pani ng in, kai. pala'y rmasasabing iisai ang ikinikisadp ng dalawaug, bagong nagkakilala. Si Felix, na nakaramdadm ugr kabulugan ng gayong pagpa

Page  15 - 15 -- pakila'la'y nagsimp~in ng Iihim na paghihinala ng mahiwatigang may magiging kaagaiw siyai sa kagandahan ni Elang. Nagwalang kibo't nagkasyang dapat na pagibayuhin ang s'igla upang huwag sapitin ang malaking pagkabigyo. Itinulo'y na ang paglakad, sila Elang ay paowi na pala at nakatap-os na sila' sa tungkuling sanhi ng ikinapanaog ng bahay'. -Magpakatibay ka.-ang bul.6tg ng IPrisco kay Lauro-tila ang kasama'y isai sa mga nagnanasa ng kamday ni D.a Leonor. -Tulungan mo ak6-ang bahagya ug naisago't ni Laurong hindi inihihiwala'y ang paningrin kay Elang. -A6ang bahala, ka pag lurnakad aug correo ay magkakatalastasan agaid. -Salamat kaibigan. Sumnapit silai ug tahanan at stli)y inanyayahang magtulo'y. Pinagbigyadn at doo'y walang nangyari. Si Felix at si Lau'ro'y kapwa lamang nakarnasid kay Elang, kapwa naghihintady na hagrisan ug gint6ng granadang mahalagi ni Flocerfida. ~Sino kaya,aug magrigfing mapalad na Don Juan Tefioso?' Bagaarnn hindi naipamnamalay ni Lauro aug kanyanIg damdamin at ng gabi lamaug iy6n niaipakilala, ay nahahalata na kaipala ni Elang sa pakikikamnay na may layoii aug gay6ng pagpapakilala. Kung sa pakiramdaman din lamang ay wala ng mau.uua at mananalo sa mnga babae. Si Elang ay nabalisa't'hindi mangyaring mapabayaadn si Lauro. Hindi maipahayag ang kanyang pag.kakagayo'n ng rnga sandalfug' iyoln. Kakatwa aug nangyayari, hindi matulusan aug kanyang- pagkabalisa, nariyau ang maglaba's masok sa silid na ina'ala'ga'an ang kanyang miukha ng mabango'ng pulvbs.' Ugali na n'g m~ga'ba-baeng' takpain ang talagaing kulay ng magdarayang pulvo's, aywyan- kung nagpa' aputi6 ibig masabiug silk maa. ay 'nbang', kahi't nia likha ng mnga kasangkapang giuadgamnit. Kung sa mnga babae'y rnagkdkaisya' sa pagtingin 'ay -rnalapit lapit. na madaya sa talagadng katawadu, narivan a'ng mgra 'btnging mha'y po~8tizo~ng nigipin), 'nariyan ang punMOIputi 'sa ka'papa'hid ng albaiya-lde, nariyan' anug' lumdlagd aug kilay-sa tap'on'g sinunog., -bat riy an 'aug lumnil-aki -aug katawii'n:'sa- sus6 -' sus-o'g, iagwas' at Ni~ pa, bagay na sa mga pusoug nadkukuha sa bihis 'ay unagpip-aka'lulong na agaid ng walang paniniyasat. -Si a-ut'y >nkpk a uupan, sikat na- sa puk6lgtig aug nagpapahiwatig ng kany'aug' pag ibig - Arig Aa-b~in ao'y' madalf ng malialata: -maging ~a- ftalake

Page  16 - 16 _ at maging sa babac ay nag-iiba' ng~ kilos. Ang-c babac kapaig naiabbt ng hiya'y madakais ayusin ang manguas ng kaniling baro. Ang lalake namnay naglalalago'k ng laway at madala's magpahid ng pawis sa mukha kahi't hindi pinaipawisan. Kung may kukuha ng larawan kay Lauro at kay Elan g ay mnapapansing dinaidalaw kapwa ng hiya. Si Felix ay sanay na at datihan doon, ngruni di pa nakahahalatang pagkayamnot ang naidudulot twi nia sa pusong dalaga. Nakaraa'n ang gabing iyo'ng nana-ig ng panaba4 ang dalawa'. Si Felix ay balisa sa kaaga'w, si Lauro'y hindi mapalaga'y sa nakilala. Si Elang namain ay hindi makatulog, waring pint'pukaw siya' ng bagong kaki~lala ka pag naiidlip. Si Priscong walang inaatupag kunidi ang pagbibiro ay hindi nakikialamn sa pulutong at siya' ang Inagiging tagalibaing sa rnga nagbabantaiy na matanda.. Si Paula, iya'n ang kapatid nii Elang na pinanganganibang mapanganyaya'y hindi nakikiharaip: una~y sa taglaiy na ugaling batang nawiwili pa sa pakikipaglaro sa, mgra kapati'd na maliliit at ang ik alawai'y nahihiwatigan nfZ hindi siy' ang nasang aa pulong ng dalawdi. Kung minsan ay siyang nakakaharap nii Prisco't animo'y it6' naman ang gumigiri kay Paula. Hindi naglipat lingo', ang correo niga nama'y lumakad, hindi nagkabula ang pangako ni Prisco. Siyai ang isa-isadng nagsisiwalat kay Elang ng nialaking pag-ibig ni Lauro, siyzi ang naghaihatid ng mga danmdaming kumikita ngr lunas at siya naman ang nagb~ibalik kay Lauro ng lah~it ngr pananalita ni Elang at ang mga kilos na nahahalata. Maliwanag na si Prisco'y" lagari, payao't ditong tagahati'd ig. balita. -Hindi tayo malulugi-ang wikang masaya' ni Prisco ising araw-ipagpatuloy ang pangaifigalakal at walang salang makikinabang. -.-Ano' ang sabi mo?-aing may igriting masayaing usisa n.0 binata ng siya'y pahiwatigan. -Hindi tayo makakazlabawa. -~Ba kit mo nahulaan? -Sir Lauro pala, maniwala ka sa akin. Ako'y experto na sa lakaring it6., Kapag aking sinabi'y itaga mo sa. bato't mangy-ayari. TKung maVy paarala'n sa %hanap-buhay nia iyant, kaipala'y ako ay baohiler tia. -— An6 ang'. nabalata mo ~a kanya'? — ~Daig mo pa naman ang nareng mapag..usisa Ile kasalanan. Sinabi ko sa iy6ng itul6y anig bisiees., -_Eh, an' nriga Walang k4alinawan Wang iy&n~ sirsasabi.

Page  17 — ~ l? — 17 -Ang tao nga palang it6. Baga man bata ako ay maramri ng nalalaman sa bagay na iyan. Sa kilos, sa pananalita, sa kurap ng mata, sa pagppapawis n6 nguso, sa pagngiti at iba pa, asahan mo at natatarok ko na ang kaniling kalooban, kaya nahuhilaan ko na agad kung magbibitbit ng tnga palay6k ng kalabasa 6 hinci. — An6ng kilos ang iyong napapansin sa kanya? -Kilos mabining malikot, kuncg mabanggit ko ang iy6ng parnialan ay palihirn na napapangiting tumaitalikod tuloy ng hwag mralalata, anopa't lalo ko namang inuulit ang pangalang Lauro, ay bagkus naman siyaing parang kinikiliti. At ang isai pa'y nagtatan6ng kung sino ka. Tandaan mo Lauro, na ka pag ang babae'y nagsisiyasat ay iba na ang kahulugin. Katulad din naman ng namimili sa tiyangge, na kagpgap)ihit-pihit at ayaw hiwalayan ang isdang hinawakan, asala't ibigv na makuhall -\MIabuti ang iyton isirpn Prisco. -Talaging sa katllnglkulang ito'y xala ng nutltna sa.llin, Sa sarili'y giniagalak na si La.uro, tila ang tllgl Iasii;tiltldilg ito'y lalong makapagpapabalisa sa Ikanya. -Paano ang aking gagaiil?- alug tarnollg n,.i2ittal. -Kausapin at iy6on ipahlayag ang (ldadahlin. -Hindi mangyayari, si Felix ay naklasasagabail. — vMIay iba narmliln paraan. Si)v;i ay sulatan, al<; arng ba hanlang nlagbibigay. -— lIvin ng.a ang niabuti. I1 ang lkanila;ii pi naglkayartian, at n1 g-abi ding i yon ay,itlna1iit ni auro ang kanyang katali1 lhan, kinatris ang pag-iisip iuplang mailarawang mialiatanag aung malinis niyiang pl-ib)ig Isaing plapCl nia kulay rosas, papel tia sa kaliitan ay niasa sabing sinadya nga sa pagpapadalahan. 'inagingatang mil alabis tla suliagwa ang mrna panruilgullsap, kaya ang pagtataaprit ang sinalnladta ng upang )agtapatan. Ililndi na nagpaligoy-li<goy ano- kany1ang mithi'y ipinakilala. Hindi siyvi kaugali nfr maralmi nta klun g sine sinong mga kagai dalan ang pinaglutularan, lindi siyia kaayon niyang sa sulat ay umuulan n, jAY!, ina waring (.;ii^ alt \\aring laInbing, anopai't nagkakasya siyi sa pagsasabi n1g nasa sai kalooban. Ito namina ang talagling dapat na pairalin at pagkalratltihain lng toga dalaga at binata, huwag n, rmnagpasikut-sikot yaang iyon din lainang ang patutunguhan. Ang binata'y tahasang makapag.;sasa!ita n? Iniib;ig io Aay6 -it ang dalaga ay makasasagot ndamnn ng Ayoko po o ibih ko po, alinsunod sa itinftibdk ng kanyang puso.

Page  18 Bagaman ang pinagbabatayan ng maramily iyo'ng kawikaang1 sa higlarng kita'y biglang wala, ay maaiari na ring pabayaan at ang pagtatapatan na ang dapat na ugaliin. Ang tanning katwiran sa pagpapatagai1 ay ang paniniyasat na baka sakali nga tanaming isaing tao lamnang na pagay6n ang mapagkakatiwalaan ng mahalagaing 00. IDito'y may. asal na nakamiumuhi ang maraming binata, nang~angalandakan na agaid kapag nakatanaiw ng pag~asa, ipamnarnaralirig novia na niyai kahit hindi pa nasasaguta-h; at kung makapanghiraim nfg panyo 6' makakuha kaya sa pamamagitan nq lalaing 6 sa ruasamang paradin ngr anomaing kasangkapan ng babae ay ipananabing iyo'n ang sangla ng kanildng pag.iibigan. Mlahihirang mo nga ang hindi nagkakaganit6'. Sa mga binata, dapat alanin, ng ti~a dalaga, na huwa'ig miagkakaloob ng anomajng pag-aari, sapagka't si yang pagmiumnuln rig pagtnamatabil at pagunamayabaing sa kapwa. Sakaling kilala na ang nang~ingibig, ang dalaga'y hwag sanang magpapaku~ntil-butil, kung ibig ay ibig, at kung ayaw ay ayawv, upang maunawa na kaagad ang kahahangganani ng kapalaran. Marami sa mga babac ang helehele ba'go quiere, kahit napupusuan na'y pinahbhirapan pa. Parang katwvaan na niki' ang magaksaya' ng panaho'n at tila kaila pa sa kanikai na "ang panaho'n ay ginto'Y. Tignan ang mn-a nangyayari sa niga (lalagang mag-aasawa din lamang ay, nagp~pag~ayo't ganit6 pa. Sa halimubawang itinakda ng Maykapal na aug itat~agailrng buhiay ninornan sa kanila') dalawangpung taon 6' mahilgit pa, kulung -sa panah6ng ito~y maialis ang dalaxwa'. tatl6 6 apat pa sa panglifigaw, ~hindi ba kaaksayahaD din it6 na sa lugail na pakikiinanabanigan Ing mga araw na iy6n ay walang k-asasapitan? Kailaliangic dilidili hin ng hxvag manmalagi aug mga babac sa pagpapak ulii ar! ng nagtatapon ng araw. Ang madala's na ikinakatwiran nq miga dalaga'y panunubok dawv ang gayong kagagawan.t at ng mataro'k nilang mabuti ang, kalooban kung may pagbabata' 6' wala. Karamihan nga sa mga babae'y ibig nia. ay ayaw pa. Ang ugali nating it6'y pasalin-salin na't siyang nagpapakilala up,( kahiiu. binan un, mpga filipina. Si Lauroug pumipiili up, maiinarn na pananalita ay makailang mapahinto twviug maisusulat aug pangalang Elang. Nagm-runi-mnuni, na. baka pagdating i araw, angr pangalang itong pinagtitipunan ng boo niyang pag-asa ay magdulot upmg dalamhating LUta'S up, buhay'

Page  19 IUnang nakapag-aatubil ay aug ibinulong sa kanyang Felix na di umano'y siyang matiyagang nanUnuyo upaug tamubin ang kamaiy ng kagandahan, at aug ikalawa'y siyang napipita ni Nora Bebay na talagang sanay na sa gawau~g magparaan sa di naman niy~i anaLk Rung liripin ni Lauro aug kahi gpitan ng kaniyang papasukan ay napapatigil, daligan at aug pahiwatig ni Prisco ang nagpapatibay at nagpapapanalig ua siya'y papalarin. Tunay na si Lauro'y hibaing kay Elaug, at magmula ng abuting malas ay alam na natin aug ka nyang dinaramdam, hanggaug napapabayaan aug kanyang dlatiug gawain. Natapos din niya aug liham, nilagdaan ng kanyaug pangalang Lauro larnang, isinakamay ni Prisco at it6 naman aug naghatid kay Elaug. Napataka' aug dalaga, tinut6p aug dibdib n~ iabot na sa kanya aug nagbubukas ng damn sa pagpipintuhuan. -~Kangino it6?-ang tanong. -Kanya. Itinikom kapwa aug mea labi yamaug namnagitan sa kaunia aug tin lug mak~abuluhan ng na' ni H'ang. Hiudi tiuugou aug fliham, kundi ug sutidan na Lili, SacloL alhnlangan, waring may aas alaii at waring wala naman. Minagaliug ni Lauroigr hxvag u~sagptin, (laauin ua sa nanalita, yamaugf may tunitnn na sa patutlnguLI, Uan. Naghihintay ub p)agkakataon upaug nmaliwanag na mnaisiwvalat aug kanyang damdamin. Talagaug mahirap ua mapatug6n ug 00 aug niga babac kapagj sa sulatan din, nagkakapit bayawak sila, at anoman aug gagawin ay hindi makabitiw, nguni kapag bibig aug pinaiiral, marami aug napipilitan at sa kahiuaan ug kanilaug kalooban ay sinusupil kaagad ng nmagigiliw ua bigkas. Siya ug~aug binabalak ni Lauro, nagkaroon namnan ugoy sanw (laling iuaautabayauaug hiudi nalaunan..-Aliug Elang-aug nmapitagang bukas ug, salitaau ug isang araw na mapagT-isa na sila-m-atuturiugang kapangahassan ua ako'y Lrnungkat ug suiiiiranfin, mawiwikang pagkukulang na dahiriin augpasyang idinulot sa akin, 'subali't pikit-nmata ko ug babatahin aug balang iukol, sanhi sa di mnapigilaug atas ugt adhikaug- matalastas auc, aking, kasasapitan. H wag namarti ipaghinalang nagtutumulin sa parglakad at hwag sapautahaiug uagtatatagf no, lihiml' na hargad sakaling piliting itadhiana aug palad, datapvwa ang sarili nabaaia mamar.ntunb*an sa pag-aalapaap haba.ng walang kaliwanagaug namamnalas,

Page  20 - 20 - Si Elang ay hindi makaimik, sinasagilaan na ng habag sa mapagkumbabang pangunenusap at sa kanyavng pagkatigagal ay nagpatuloy si Lauro: -Hwag dalawin nawa ng pavnamanglaw at hwag silayan na sinag ng poot kung tahasan kong isinasakapangyarihan ninyo ang pagtatapat, pagka't matay kong sarilinin at ipagpaibang araw upang nmasiyasat at matarok ang kadalisayan ng aking pag-ibig; neuni, hindi patigilin, ayaw man lamang patahimikin at sa twitwi na'y isang larawan ang nagugunita, larawang magdudulot ng kaligayahan, at ang larawang it6'y ang iny6 na nga aling IElang. Sa pagsisiwalat na iyo'y walang maitug6n ang dalaga, nagaalinlangan niyang lawitan kaagad ng awang makapagpapatiwasay. Tunay nga't nakakattug6n na ng kanyang puso, ang tanging putiil)igil sa pagtatapat niya, ay ang panunubok kung makatataual at mnakapagbabata sa kanilang karalitaan. -Alingo lilang, 'diyata't nakapagpaparamdam sa inyo ang aking si nabi? -l-indi po-ang bahagya nli naitlugon ng dalaga. - -Kung tayahin, waring naluli ngk6t kayo. -Ugali ko na po ang nliganhatahimik at palaging magmalumbt:ay. Malimit mnaaalala anoll akiing pagkaulila, nasisinag pa ang phlayva\ nI tnal p-agarugang amna. -Ang pag-ibig at pag-aalala sa Iagulang- ay hindi dapat!inmutin ng sinollang anak, datapwa kung itatabi sandali muna at isasallagap ang aking ipinlahaayag, di kaya maging kapinsalaan aling Ilang sa iyong mapanglaw: na pagdidilidili" -Hwag kay6ng nlag-alaala mang l.auro. -Salaniat aling Elang. Kungl iuulat an'- nIla sinasapi.t ma'lnila ng sandaling sutnapuso ang iny6ng kagandahan, kaipala'y mtapaglbibi lntallang nag)ppakasagwa, subali't narito ang katotohanang isinlasalpaanan niinyo tlpalngt pag)pasyalhan kunig inaaring nlakapagiilingkuran. -Kararahan mlang Lauro-anag agaw i\\' lang-lindi an'g isangll gaya ninyo ang makapaglilingkuran sa akin. -,Sa ano pong dahil? niMay natanaw na kabulaanan sa aking pananalita? -Ango isang maralita ay nakallihiyang paglingkuran ng isang m1ay kaya. Tiwnali na anig i)pnalion mnang Lauro klung niagkakagani to. -Namanmali kayo,:diyata't ipinal;lnaay ninyo ak:o sa hanay n^; trnwa nakaririva-a Anlin' Elan i, hindi '!agfka't maralita'y dlapat u.g abahin, hindi pagka't mahirap ay mapagmamataasan na, hindi pag —a't dukha aS hindi makakaisa n tnga mav salapi; iyan ay t:~~ Zl~ I I

Page  21 21 - hildwa, napakasanmang pairalin ng tao sa kanyang kapwa, akalain na ung may dangial ancg mga may pilak, ang mahirap ay may puri at dangal din. -Mabuti kung ang inyong kalooban ay ganyan, hindi nagnamalu-ll)it sa kawal-kahirapan, nguni... Napahiinto, hindi nakuhang tapusin atig ibig sabihin. Naikubli an mnulklla at tila natpakabigat ang bibigkasin. -Aling Illang, ipatuloy ang salaysay, akalaing lason man ag inlyolnlo idulot ay lalanlgapiln kong ralwag sa kalooban. — iilndi ninyo maralil mababata at siya pang pagbubuhatan ng kapintasan sa akin. —.Sa inyo? VWalang pitagang bibig ang pumintas sa inyong kaogandahan. -lyan ay masasabi at hindi pa nauunawa, datapwa kapag natatap ay mawiwika ninyong ako'y isang babaeng hamak lamang. -Aling Elang,;kayo'y ipalagay na harnak? Ikapit na alg lalong mabibigat na bintang, ibagsak ang marurungis na pula, iukol ang mga mahahalay na pintas; alaming sa pusong umniibig ay di makaaano't bagkus pa ngang makapagpapalala sa alab ng aking pagsinta. Walang kailangang maturingang alipin ng inyong dilag, sapagka't kayo lamang ang tanging makatitilnin sa abang kalagayan. -— Baka nabubulagan kayo mang Lauro? Magnilay nilay miuna, baka kung naroroon na ay pagsisisihan ng' pagsisising alipin. -'Anlg ako'y manisi? Kung maihaharap lamang ang puso, disi'y ginawa ko na, ng mapatotohanan anug aking pag-ibig. -Makakatimbang kaya ng inyong uri 6 maaatim ng kalooban ang isang gaya kong pinagsawaan ng panahon? Ako na ang unang nagpapahayag ng savwi kong buhay, upang bukas makalawa'y hwag makasugat sa inyo kung maalamianl na ang l lang na itong pinagkakagugulan ninyo ng buhay ay... mang Lauro, ma-gisip-isip. Napabuntong hininga ang dalaga, ang bahaw na niyang sjIgat ay nanariwa sa haralpang i-yon. Nahiliya kay I.auro, datapwa q hwal g rnaklasansalaa s;a kanyang walang sagabal na lakad ay di naibig hinltairag,a iba mang.alirg ang ikamamanglaw ng sinomnan. -IIwag kayolng pakll:iulong-ani IElang-gunitaing kay hapding pakisamalian ang iga niakarsanas na nang hirap. Nairiyan at makapipili kay6 ng mga mahigit sa akin, nakalantad ang noo, malilinis na gaya ng rosal, hindi maipahululi kangino man at makakatimbang ng uring taglay,:ano ang masasapit sa akin

Page  22 'Hindi kaya ikabababa ninyo kung ang isang maralita at pinagdayaan ay kandilihin nrg paglingap mahal na tao? Mang ILauro, hangang maaga'y linawin ang pag-iisip, tantuing. "ang alin mang ga\wain ay rmakapito muna iisipin" upang hwag bumalong, ng luha ang matang iyarng kaipala'y hindi pa nakatatalastas ng kung an6 ano ang dalamhati. Si Elang na pinagpupumlilitang tangkilikin, ang Elang na ito, kung liripin ay hindi makapagpapaginhawa sa inyo, kundi.... -Aling Elanri,-ang putol ng binata-lwag ungkatin ang Inga bagay na di man sumiasagi sa alaala, alarnin na kung isisng Lauro anig ngayon ay iaghahayin ng pag-ibig, ang Lauro cing it6 ang siyang magtatanggol at magbabangon ng inilagpak na puri ng nagwalang awa. -Iyain ay maipangangako hangang di nararanasan ang kabigatan ng makisama sa isang inamis, sa isang dukha na'y inapi pa. Ngay6ng wala pang nagpapamukha ng kasawiang tinuitungo niny6, ay inaari ngang kaligayahan ang tunguhin ng naaayon sa inyong' damdamin, subali't kapag du magsa na ang paguyam, upasaia, paglait, pagpintas na pawang balaraw na tumatarak sa akin at sa inyo man.... walang salang mangungulimlim ang dating liwanag ng paglingap at malapit lapit pang pabayaan tul6y at dulutan ng pagtatamp6 ang kalong ng katahimikang kalagayan. Sa mga pahiwatig na ito ni Elang ay kinahahalataan na ni Lauro ng kanyang pagwawagi, at disin magkakagay6ng pinagpa. paunahan na siyi kung walang mangyayari. Nagugunitang may katwiran si Priscong hindi malulugi sa panugangalakal. -Aling Elang-ang marahang saad ni Laurong may kahalong buntong hininga-hwag larang iyan ang ituring, kahi't rna ipataw nila ang mapait na paratang ay naahaanda akong Imagbata, yamang ang pusong ito ay wala ng kakikitaan ng ginhawa kundi. sa inyo lamang. — Sa akin? Intlulit kong kNwag nmagpakatulin, hindi lamang t1; ang araw na niakapananagot sa aking buhay. Malasin mang LaJuro, ' anu6 ang maildudulot kong kaginhawalan sa paris ninyong uIl;lliliga sa hanig ng layaw, gayo)ng ako'y nakikibaka sa karalitlanl? An6r aug nmahihita sa isang abang kinflpasan ng kanyang kasari waan? — Tan-tuing hindi kaya't mahirap ay wala ng maidudulot na ligaya, ang tanging lwalhating inaasahan kong na sa sa inyo, ay ang mabuting paglingap at ang pakikiramiay sa akin iabang nablbu hay. Si Elang ay natigilan, matay niyang iliblib at idako sa pa

Page  23 _.- 23 - - nig ug kayarig diffaanan. ay alab namang nakapagpapatibay sa kanya at nakapa gpapanaligs aug mga pananalita ni Lauro. Nataro'k niva' aug kalinisan ng paggiliw, nahalatang si Lauro ay makatutulong at mnakapaghilicgta's sa kanyang kabuhayang pinai~alarnlutihan ng sarisaring pasaring gawa ng muga matatabil. N'oo'y7 kamuntik. ng malaglag aug iniingatang halaman ng katwaan tni Lauro, dauia't katutubo na niT rga babae aug magpaulit nult habang nanghuhuli ng mrfa katotohanang ikapaniniwala. Nakatitig si Lauro, si Elang ang pinagmamasdain at- ng hindi mnakatagaii aug dalaga sa. maamong tingin ng binata ay' dinugtuug0an nia niya ng: -;Diyata aling Elang ua ipagkakait aug kahatulang makabuhuhay 6 makamamata'y sa akin? Naipatingin aug dalaga, kamuntik na niyang mapaguuawa aug kahatuki'n, kundi napag-itanan ug anyaya ug inang sili ay magpasidiI. Napasintabi aug dalaga upang magbihis, Kapiusalaan ugaug malakif kay Lauro, sa kanyang pangungurn. pis'Il ay hindi pa. naigagawad ang penitencia. Lalong nagibayo ang kagandahan ni Manuela, naaangkap aug bihis sa kauya at tila Mater Dolorosa kung dina'dalaw ng lurnbaiy. Si Lauro ay nakamuasid na animo'y nakakita siya ug bihi bihirang ganda', Nagsipanaog na kasama. siya. Pumu'pukaw sa. kalooban aug maa s andaling sila' ay magkakasama rin. Nagsipasok sa cincmato'grafo at nakapanood siki' nq maiinam na pelicula.c Ngr magsiowi'y gayo~n na larnang aug galaik, nguni hindli nag. papabaya si Laurong, mawalin ng pasya aug kanyang mga idinadaing. -Aling Elang-ang marahang wika-~Ilindi pa kaya urialifitis auig sumasakama'y ninyong aking damdamin? Ninanasa kong bago magpaluingalay, ay rnaipabaon nawa aug inyong kasagutan. -Sa ibai na pong araw-ang tug-On ug dalaga. -jF~indi po ba mangyaring maipdigpangayo'n na aug ipinaii. bang araw? Malasin aug pagtitiis, tignan kung sa pagkabalisa ay kunig ano6 aug naikakapalit, alamin aling Elaug ua habang nabibitin auig inyong hatol ay Waong nagdurusa.!H~indi na kaya rnaipagdamot sa nmga sandalincg ito6? TLutUgon sania, da'tapwa hindi naituloy, sapagka't aug ma y tila nakikirarnda'm. flang hakbang na laniang at bahay na nila Elarig, Si, Lauro'y hiudi imipalagay, aug layong magkamit ng twa' 6 lumuba'y aug nagpapabalisa,

Page  24 -Aling E.lalng-ang bulong —matitifs ba ninyong kasarinahin sa paglakad ang kahirapan?;H[indi na kaya niabagbag ang pusong lumulungoy-lungov akong makita? kHindi na kaya nakahahabag kung sa pagdaing ay mapaowi sa walang tuos na kalagayan. l.Kay' na ang lumlagaiy sa akin, kay6 ang makaaabot ng aking;jlgdurusa habang ang paglingap ay ayaw ipakilala. Matagail nang pi asusubukan ang pagtitiyaga, pinakiramdamain ang bawa't kilos, diyata't nrgay6ting napapanah6n ay ikukubli pa ang araw ng ligaya? I)umating na sil ng bahay, nagsiakyat at ang nagpaliuli an si Manuela. -Magtuloy kayo-ang anyaya. -Hwag na po, gabi ng totoo. -Magtuloy nga naman kayo-ang pilit ng nanga sa itaas. -Bukas na po. Si Elang at si Lauro ay kapwa natigilan, ang binata rin ag siyang pumukaw: -4 Kukulanging palad kaya sa sandaling ito? — Bukas na igagawad sa inyo ang kasagutan. -Aling Elang, jdiyata't sa boong magdamag ay palalayagin sa dagat ng pag-iisip? Maanong hwag ng patagalin ang parusa. -Mang Lauro... Nahabag ang dalagang napansin naman ng kausap. -Hiwag pag-alinlanganang tugunin, tatanggapin ang kapaitan at katamisan kailan ma't sa inyo manggagaling. -Mag-isip-isip muna. -Makailang naisanguni na sa sarili'y walang naisasagot kundi: si Elang ang makapagpapatiwasay lainang. — Lumakad na kayo, baka may mawika sa atin ang nanay. -Ipagdamot ang kasagutan muna, upang sa pagowi'y taglay an' inyong kahatulan. Hindi kaagad maipapulas ang sasabihin ni Elang at siya ay tal:yat ng iniaab6t ang kainaiy, tanda ng pamamaalam. -Isandali p.a —ang sansala ni Lauro ---hindi na kaya niapapairugan ang pagsamor -'Alng alin po?-ang pagmamangainangahan ng dalaga uli. -Si alilg Elang namnan.... Siva ng pagtawag ng ina, anopa't ang tinig na iyon ay pinakapatalinm na lalag6t sa kanilang pag-uusap. — Kay samna kong palad-amg nawika. -Hindli mang Lauro-ang sag6t ni Elang ng marinig ang sinabi at iay buntong hininga pa. -'Taliga nga pong sawi, miminsan pang lumuhog ay ganit6 na ang sinapit.

Page  25 na-Mang Lauro, hindi marunong humabaig sa kapw-a ang Elang -,Tunay po? -Maniwala lzav6., --— Siruaisangayurlan aug akin- i nihahaylin? -Si Elang ang nagsasabi. Parang naibuksain ang parai.so kay L~auro, Ti~uni isandali la mang at nagtuloy na si i1\'1anucla. Karnady na lainang anug naigawad at it.( aug napupog ni Lauro nie halik na pinaikatanda nry kanilhing pamniamrahay sa bagong kabulhaail. Noo'y kapwa siki nagagalak: si Lauro at si H~ang ay nagkayari na.

Page  26 IV jPus6 ring umiblg! M~alaki nga. naman np; agwat un; mayamana at mahirap. At sa pagkakalayo'ng ito"y pati np; paninpgii up; kapwNa'y nagiibai rin. Kilala na uatin ang kalagayau ni Elang, bahagya nq; m-akatawid sa di mapiglatg kapalaran ng buhay, subali't sa kabila up; ganito'ng mga karalitaan ay maligaya si Laurcatua, na naki-kilala sa. tawag nia Lifing. Hindi dampa- aug kanyang bahay, biudi tiapagagalaw up; haug-in, hindi napapanganib sa gawa up; panalbon at walang awang apoy; kundi matitibay na bato at nabibilang diyau sa mga tina. tawvag na bahay-mayaman. Malaki np~a aug bahay ni Laureana, ang mupa kasangka pang pinakapalat-uti'y pinakamayaman na up;' mpria mahlirap, sagana sa mp1g)a luldukang gawa sa Europa, sa magkabikabilanig 'panig ay pawang salamin at mpga kuadrong mahaihalaga, isaing mesang marmol aug11 nasa sa gitna up; salas na kinailalagyan np; isding macetas na natatamnnan un; rosa virq n.Sa dako rou yisrn ianog naoigying aliwan ni Liliug k-apag nadadalaw np; lungkot at kuuig mniusa y nagigriug sinfonia un; kauyaug pag-ibig aug mpqa tugtuait Tipinaririnig kapag nadadalaw ua siya up; napUPUSuian. Bukod dito'y may mp-a larawang tig-isauig metro aug taas up; kanw yangu mpa magulang at aug sa kanyai namaing uapapag-itanau n1 dalawaug- salami n ay sukat up; makabighani kangino man kung nmamasdauig nakangiting wari nagsasabi up;: halina. lisa ipga aug pitiactitipandin up; kaniyang puso, iisaiiug tila nagpapakalayolayo na np~ay()n [1sa kauiya. H-wag up; iulat aug mpga tabiuig, auig mpga nagbitiug-~ piia, kahiya's up; balmy; kungdi sukat up; sabihinig isaing mcsaug ni~ahiii ua tin-ataxvag ua mesa de novios aug siyang humahadlang sa dalawatug uaguusap, datapwa ito'y pakitang tao lamang, sapagka't kapag nagkakaibigau na'y nagiging sang~kalan auig Muesanig ito sa pagkakasala't siya pang nakatatakip sa mnadidilat at mratatalas na mata up; nagsisipagbautay na magfulang. Si Liling, sanhli sa kanyaug kaladgayang nakatutupad sa lahait ui nasaly mag~Aang bumihis, halos araw araw ay nag-iiba' up;

Page  27 - 27 danlit, kava ang, naibabavadl sa isaino bwan sa lavandeta ay mnalaki ng sahod ng isang man gagaS\waig nakikibaka sa pagod at gutolr. Kung iisa-isahin ang mlga naiguguool Iii Liliing ay gavo6 na lamaing, sa pulv6s, sa pabanlg6, sahtnga peinteta at aguhillang isinasangkap sa ulo'y katakot takot ng salapi ang nauubos. Ang hiyiis na giingamit ay pawatngl, aaayos sa moda, hikaw na de parisien, gota de leche, viuda alegre at Minda a na ay kabiyak na bwan sa lo6b na panay na brillante, singsing na lanzadera, galang na napapalawitain ng sarisarin-g lugis, panusok na hugis painaypay na puno ng brillante at ang collar na nagkakasaglit saglit ang diamante at brillante, ay siyang rmga kasangkapang isinusuot kapag siya ay nagpapasial. Sa biglang tingin, lalo na kung gabi, asa mo'y batbat ng inga bitwin ang kanyang katawain. It6 ang katotohanan ng pagkakaiba ng dukha't may salapi sa paggagayakan. Nguni, may mahirap namang kahi't na mawalin ng lamain ang bituka ay natitiis, makita lamang siyiang makisig. Maganda nga si Liling, sukat na sa wikang maganda'y makikilala na natin siya. Sa ugali'y mabuti, tanging ang nakapagdudulot ng galit sa kapwa'y ang paninibugho. Siya nga'y mapanibughuin, ayaw niyang makukulangan kahi't isang araw ang pagdalaw ng liyag, anopa't wala siyang tanging kabuhayan kundi ang magkita twi na ng pinaghabilinan ng kanyang pangako. Isang gabing namamanglaw, gabing naghihintay sa idarating ng liyag ay naisipang paluhain ang kanyang piano, tumugt6g ng isang napakalumbay na romanza, upang Iiwag mainip. Mapamayamaya at nangangalahati pa lamaang ang kanyang tugtugin ay may kama.y na tumakip sa matang sanhi ng ikinagulat at ikinaiputol ng pagtugtog. -4Sino ka? —ang tano6g. — Ako-ang pag-iiba nIg tinig. -Sinong ikaw? -Kilalanin mo —na ipillilit 1g nagbiro ang ulo ii I.iling. -Ikaiw pali Lauro,;saan ka ba napapadako? — Si Liling natnain, Eako ba'y napapalayo sa iyo? -— Bakit di ka naparitong may mga ilang araw na? -Maranmi lamtang giawain. -Baka kung an6 ng gawain iyan? -Naghinala ka Ina naman, ikulang ka pa bang tiwala kay Lauro? -Hindi. *

Page  28 28 - -Hindi pala, 'an6 ang pinagsasabif mo: -Baka sakali lamang. -Liling.... Hlinawakan ni Lauro ang papel na tinutugtog at nagturing: -Ipatuloy mo, naabala pa kitai. -1-Ilindi ko na tutugttugin. -,Bakit? — Hindi na ak6 nalulumbay. -, Namamanglaw ka ba kancgina? -Mangyari pa, hindi kita namamasdan. -Kay buti mong magmahal. Iniwan nila ang piano, naparoon sa may durung<awan- kinalalagyan ng mesa de novios. HIindi masasabing taksil si Lauro, sapagka't bagamain siy'y kasuyuan ni Liling ay hindi it6 ang nakakatug6n ng darndamin ng puso't pagbibigaiy lamang sa kanyang magulang. Ang magulang nra nr binata ang pataiy kay Laureana, datapwa't kay Lauro'y wala na sa kanyang lwalhati kundi si Elang. Naisumpa ng anomang mangyari ay hindi pababayaan at kahi't na ikagalit ng kanyang magulang ay di siya rnasasansala sa adhika ng puso. Ang pinanununtunan ni Lauro'y,an6 ang kabuluhan ng salapi kundi maidudulot ang kaginhawahan ng buhay?,Aanhin ang kasariwaan kung magbubulid sa kapahamakiln? Sa harap ng mga sandaling iyo'y nagugunita si Elang, na kaipala'y namamanglaw na naman. -iNalulungkot ka yata!-ang pansin ni Laureana- Cibig mo bang rnaaliw? Tutugtugin ko ang kinawiwilihan Imong vals ng "La Viuda Alegre" Naparoon sa piano si Lililng at pinasimulll n na. Napatindig si Lauro at napalapit sa tumutugtog. Hindi mapakali ang binata, 'waring hinaihalina siya' ng tugtuging iyon, at alam na ni JLaureanang kapag si Lauro'y nalulumbiy ay walang pang.aliw kundi ang vals. Daig pa nga ang naigayuma ng tugtuging iyon ng "La Viuda Alegre", lalo na iyong bahagi ng Lindas Flores...,. Qe Mui1jeres! at Ninfa Divitna. -Kay ainam mong tlumugtog, malinis-ani Lauro ng matapos, na hinagod pang pinakapapuri ang hinubog kandilang daliri ni Liling. -Bumubuti lamang iyan kapag ipinatutungkol ko sa iyoang tug6n ni Laureanang tinititigan pa siya ng mapungay. Si Lauro'y napipi, nakaramdam siya ng kakatwa sa na

Page  29 - 29 - panghalinang titig na idinulot at tila iyon na ang tinatawag na titig maklalululha. Ng makaisandali'y lumapit ang binata, hinawakan sa bisig at inilagay ang karauy sa dibdib niya. — Nataraamdamran mo ba ang tibok?-ang tanong. -Oo. — nAn6 ang akala mo? — Ma!akas ang pagtahip ng dibdib. -- Nalalaman mo ba ang kahulugcihn? -Hindi. -lyan ang katotohanan ng aking pag-ibig, iyan ang nagpapahayag na ikiar ang aking..... Naputol kaagaid, sapagka't ng sasabihin na ang pagpapatibay sa kanyang pag-ibig ay naalaala si Elang, ang pinaglalaanan ng kanyang buhay. Nabitiwan ang kamay ni,iling at napalayo. -:Napaano ka?-ang usisa ng dalaga. Hindi nakahflmna at nap)atung6 ang ulong sinapupo ng kamav. -r And ang nangyari sa iy?- ang mapilit na tanong ni Laureana. — W\-ala —ang mnarahang sag6t-sumakit ang aking ngipin. Naniwala si Laureana at hindi na kumibo. Muling pinasitnulan ang vals. -- Hindi ba nmabuting gamt ang tugtuging it6?-na lining6n si Laurong ngumingiti. Napatindig si Lauro at napalapit kay Liling. -Oo ngh-at pagkwa'y nahagkan sa batok. -Pillo....-ang tulak sa binata-nagsasakit-sak itan ka pala lan aang. Napatapon nug malayo at hindi nakakilos. Kunwa'y nagtanipo anlg binatang umnupo. 'Tahimik kapwa. Nag.kakalatilkisan. Si Laureana, sa kahlliiiyang siya pa ang lumapit sa giliw at si ILauro'y sa pagtatampo. iKay gan(la nilang pagmasdan! Bagamai n nasa sa pusod ng ligaya si Iauro, ang kanyang Elang ay hindi mawaglit. iKasalanan kayi kay EIlang ang ginawa' Hindi, sapagkdi't si Liling ang tanging pangparaang oras at si Elang ang isinumpang pakikisamahan. Pagka nagkakahigpitan na lg pagtitikician ay nalulupig ang bbaae. Ng patuloy sa pagkaupo ang bjiata, si Liling na ang lumapit. — Tila nagsentinziento de azucar ka?-ang wikang tinapik pakaydali mo palang magdamda!m Nasabi ko lamang pillo'y pinaghinawnpuhan na. *

Page  30 -30 - -Mangyari'y itinulak mio ako. Samakatw4d ay las~on na ako sa iy6, kapag gay6n ang ginawa. -Paano'y naguilat ako, ~kung hindi binigla'y glagayonin kita.? -,Paano ang ibig mno? -..Ipabiwatig muna. -Ibig mo pa palang iparis sa palaba'is-dIilaan, mnay preludio mnuna. -Jyan nga ang nasa sa katwiran, mahirap na ang umawikaan kitaing.... -A Magnanakaw. -Go. Angf magdampi ng-! labi sa kangino man n,~ walang kapahintulutan ay katulaci din ng salaping walang malay aug may ari.!Di ba pagnanakaw it6?' -Siya, may katwiran ka Da. Sumilay aug1 g-alak kay Liling ng talunin niya sa pangantatwiran si Lauro. Dalaw~ng bagay ang,2 nagtatalo sa binata: ang sa kaharap at ang kay Elaug. Madaki~s sanguniin ang sarili'y walaug naitutugon kundi: Elaug, Elang, at Elang. Tata~nggihain aug kasariwaan at gauda upang kalingain ang kahirapan at kaapih~n. Hindi pilak ang hanap, kundi pagmamahail; hindi yaman ang nagpapalwalhati sa tao, kundi aug tapait at malinis na pag-ibig n~ 'katipain. ~si Lilingi bay) hindi nagrmarnahzil? 4Paihuhuli pa kaya ktay Eking? Ili1ndi uga, daitapwa sa ikinikilos Di Laurcana'y nahahialata ng- binatang hindi makapaghtitis ug kabirapan. Augy kanyang hiriahan~ap ay iyong makapaigpapas~in ug cru nor lcarailita-an, iyong niak~itutulong sa. mga pananalait, iyong hindi imagpapabaya sa gaiwaing lbahay, iyonc., hindi magpuputong ng coronang tin i/ sa ulo ng~ asawa at ng 'hindi mnaging Ecece Homo na ip-atatanaiw sa miadian(, tUitawanan at uuyamniu, iyong makap~agtitiYagTang lusubin ang kaaway na kapaharmakainu ug lahi, iyoncy magtatapait haugang sa libingyan, sapagka't hangang guniaigalaw ang tao'y' hindi tahasaug tuasasabing Iiiudi maghihirap; aug lahait ub~ ito'y na kay Manuela, kaya npia si E lang ang naipangako't naitanlini sa pus ong bindi Illimnutn 1-aildn ian, Si Tiling ay hindi namian masasabing taksil sa pag-ibig, daltapwa, ang kanyang) pagkamahilig sa kalkig-,,7an, aug kanyang pagkak~ilos reyna na hindi nasasayaran ug~ dumni ni mapuno ng ul1ing, a ng dulo nu dalliri, iyan aug kinaltatakutan uiyang sapitin ma baka s~akfing abutin nog kasawviana ay hindi makatagdl sa dagok ng hirap, at *ang isa pa'y hiudi tunay niyang iniibig.

Page  31 31 Sa kanyang pagdidilidili'y piniukaw ni.iting n~: -Wala, ka na bang hinanakit, Ian6'? -Go-ang malumba'y na, sago't. Buhat nonyhindi namawgan kanyang alaala kay Liling. Kung ng unang dako'y siiasabik siya sa kakinisan ng kaharaip, ngayo'n ay hindi na at si Elang ang larnain ng pag-iisip. Umupo -sa tabi si Laurcana, datapwa't hindi pa, natatagalain, ay siyang pagsulpdt ng alilang hanr,6s na hanpo's na, nakapag,pagulat sa, kaniai. ~-Ang tatay, ang tatay, n~rito' na, urnayos kayo'ng 'mabuti. Si. Laureana'y pum-akabila, sa mesa denvosa akahar4p na sika. Napaglakuaing buo ang ama'. Dinatna'n diyang mahinusay ang dalawa. Si Lauro'y bumati, sa bagong dating at pag,,katapos ay nanag-uli -:a datinog kinaflalagy'an. -~An.6 ka ba?:;Nagaantok na?,-ang pukaw ni Liling ng mama. dan anlg anyo ni Lauro. -Oo ---ang siyon ng hwag maha~lata. Si Lauro'y hindi nagttituka, kundi naf'Nugunita si Manuela. -Tutugtog ako uli ng hwag kang niag-antok-anang dalagra. -H-wag na, aaliis na, ak6'. Sinabayin np, tindig at mamarnaalam na. Kahi't mabigait sa, kalooban ni Liling ang magkahiwala~y sikaIng maaga'y pinabavaan na at ng makatulog na mabuti. Ngr nananaog, na Si Lauro'y tinutugtugan ni Lilng ug vals n gI La Viuda, Alegrc. Aug,, naging- saksi ug- paalamang iyodn ay mnga titig~in lamang. Ng muapasa lansan-a'y nasalubong si Prisco. -— Lauo-angbati ng~ correo. -Prisco, ~saan ka galing?1 -Sa kanihi. -~Kangiino', -Ki~ld Elang. -~Ano' ang balita? -Mabuti, pinakokonmusta ka niya'. -Ohu.. -M~aniwala ka. =;Sino ang, naroro6n-Si Felix. -Ang,- kaurali ni toa1N by -Go nga. -,An6" ha angy pakirarudam mo? iBakd ai Elan6 ay nb kayat n6 ontnan yn.

Page  32 - 32 - -Aywan ko, nguni hindi naman magpapakasira si Elang sa kainying pangko. -Mabuti, Prisco. L imakad na sila't walang napaguusapan kundi ang mtga nauukol kay Elang. Nagsisikip ang dibdib ni Lauro, hindi matanto kung bakit gayon na ang panghihikayat ni Nora Bebay. Salapi ang kailangan ng matandang ito, salapi at salapi. iKay samang pinagkaugalian! Hindi na nahiyang puhunanin ang anak ng may anak. Si tandang Tasia na ina ni Manuela ay siyang bubuntuhan r, pula, sapagka't pinababayaan niya ang anak sa kapangyarihan nq mapagkainulong, si Nora Beb-y. Aywan kung bakit walang bat'is na makapagparusa sa ganit6ng kagagawan. Si hora Bebay aug I-udas ngang babacng nasilaw sa tatlong pung salapi, sapagka't iaingo dalagang kadugo niya ang ipintanganayaa. At nlay6'y tatanghod tanghdd na namaing may paklanang lihili. Nakatatawai nga ang nangyayari. Kaya pala si Nora Bebay ay gay6n na an:g panunulsol na lmrutin si Lauro at si Felix ang ibigin ay may binabalak na mabuti: salapi at pag-ibig sa iba. Si Nora Btbay ay may asawa, walang l!ibo, pinararaan ang laha:it at nagnganoalang Nor Bartolo. NTg dumalaw si Lauro isang gabi, si Nora Bcbay arg humarap at nagcucuento na ng katakot takot. Ang naging dulo ng salitaan ay ibai na ang llugi:. -1auro,;si Elang ba'y iniibig mo?-ang tanong lii fiura Bebivy. -— (:)po, hangang may hiningai. --- 'aano ako? -,Blakit po?-ang patakla ng binata. -iMauulila sa iyo! -'Sa an6 pong dahil? -Iniibig kitai. -iSusmariosep!-na napatindig tul6y ang binata. Si Nora Bcbay pala'y umiibig din ng lihini kay Lauro. -— Tinatangihan mo ba ang aking paglingap) -Santa Clara sa Ubando, patawarin mo po ak —ang sunlaloob ng binata. - Hindi ka na sumag6t? -Jpagpataw ad nora Bebay, ang puso 1:o'y na kay Elang na. -Magbbaayad ka-ang banta at pangan-gait ng matandang lumayo na.

Page  33 33 Hindi akalain ni Lauro na mapusuan siya ni flora Bebay, gayong katanda na at may kasiraan ang paningin. Naibalita kay Prisco aug nangyari't ang nawika nito6; -Lauro, ang urnibig sa matandaTng jyon, ay unabuti pa aug magtalo'n sa tuliy na. m~alaki. ique nmwjere8! Matanda na at miay asawa'y ibig pang mang-ulol. Hindi sa pagpinta's ko, makalilibo na ako'ng bitayin, hwaig lanmang ipakaszI sa mra rnatatanda.;Ano' ang mahihita sa kanila'? Ang mna kulub6t nrT rukha ay pamamahayan pa ng alikab6k na may microbio. Samak-atwid ay ibig macachiripa ni Nora Bebay ng isaing chichirico. iNaku! Hindi ka. nga namain dapat magkatiwala sa matatanda. Siyai pang madaki's magkasala sa asawa. Mag-ingat ka Lauro, sa pangyayaring iyan ay miapanganib aug lagaiy mno kay Elang. Maniwala ka, kaikain ma't sa isaing baliay ay dalawaing pag-ibigg ang manirahan. at sa isai laniang iniuukol, ay daig ang tinatawag na guerra patani. Mangyari'y hindi papayag ang niatandang mapa sa bata ka't hindi na kaila sa iyo ang panunulso'l upang si Felix aug ibigin. -Ikaw na yata Prisco ang mabuthig lumnigaw kay INora IBcbay ng miatahimik' na laniano. -Patawarin ak6' ng Dios, -diyata't sisirain ang akiug pagkabagong tao sa isaing matanda? Mamnatay na ak6' sa pagkabinata. Makita ko latnang ang pagmi-umukha ng inatandang iyon ay para. na ako'Dg nakakita ug demon'io sa infierno. Sakai ituturo pa ng ligawan ko? Abutin. pa ak6 ng garrote ni Nor Bartolo. May-9 diligencia na siya ng ibaing batang bata, huxwaig lamiang tayo. iKay samang mnatanda! Bakit siya nagkakagay'n? Ilfindi ba siy'a nanghihinayang sa santto matrirnonic niya. kay Nor~ Bartolo? O~h, ng pag ibig! Ngayo'ng tumnanda'y saka' pa magkakasala. -;Ano'ng malay mno kung noong bata siya~y naglalaro na ng apo'y? -M~aaari ug~a. -Si Prisco' y nagtatawdino mabuti, sapagka't nagu gunita aug ibinabalita ng kaibigang napupusuan pala' ni Nora Bebaiy. Ang nangyayari'y dalawa ang um~iibig kay Lauro: si Elan~g at si fior'a Btbay,

Page  34 V Kanlkanya na. Knug misllan ang kabaitan ay ginaganti ng kasanaan,. May moga babaeng kahi't na palayawan at pagpakitaan ng mabuting kalooban, kapag nakaisip na maglaro ng ap6y ay walang salang gagawa. /Sino ang makahuhulang si Nora Bebay ay makaibig kay ILauro? Mabuti na lamang at it6'y man6k na tumanggi sa ipalay, at kung hlindi'y walang salang may corona at cetro si Nor Bartolo. Ang lalaking it6'y walang kibo, pasukan at labasain man yata ngO langaw sa ilong ay di natitigatig, nakamata lamang sa asawang sumusupil sa kanya't nagdudulot pa ng kahiliyan..Nagiging anyong cordero pala ang mtga lalaking nataltakot sa babae. Daig nga ang kaawaawa at nakakatulad ng pareng nagssersenon ng siete palabra. Maamo nga ang walang kibong matanda, sa kanya'y walang anomang pinararaan ang lah;it at lindi nakikialo sa mnga salitaan, pati sa mga sulsulan at hikayatin. Si tlang ang binabakayan ni Nora Bebay at ng ini, sili ang malliliksing gyuardia civil, na tumatanod sa pinangangambahang makakawaila. Nakapagtataka nga ang nangyayari, si Elang na kung baga sa pingan ay may lamat na ang inaalagaang mabuti, samantalang si Paularg kapatid na katulad ng isiang bagong narnumulkang bulaklak ay siyang pinababayaan at hindi iniingatan. Si Prisco naman ay nananaantala. siya ang ayaw magparaan ng pagkakataon. Kung si I,auro ay may Eiang, siya'y dapat namang magkaroor,.rg PIaula. -;ilindi mo ba ako pakikitaan nug kahit bahagyang pag-asa? -ang wxika ni Prisco ng isang gabing madilirn inabangan niyang s-IInlatintahan ng itnsik si Paula. -Nait6-na iniab6t ang panyo. Nagtrtily nan 3i Paula, natira sa pagkakata)o si Priscong nat'\-a sa panyo at hinakan-hagkanl na. M.lay' kanikany' a nla nga, an inagasala' nag-tigisa sa magkapat id. Si Felix ax kata6n namaing naroroon din at nam;aiatav sa paninibghllo, sapagka't si Elang ay hindi nagpapabaya kay Lauro

Page  35 _- 3.) - Ganit6ing talagai ang ugali ng mrga babae, walang inaalagaan kundi ang kanyang minaimahail at ang hindi ay pinalmumuti ang mata. t-indi rin naman nawawakin ng kausap ang binatang Felix. ang dating Rora Bebay na kanyang sangkalan ang siyang napagdadagisunan ng kanyang nmga kakambal na panunu)yo. Kung sa biglang malas ay hihinagaping si Felix ang kakalailantarn ni Nora Bebay, sapagka't hindi namtian sila nagkakahulihan sa gulang subali't hindi ganit6't ang mga lihim na ating alam na'y siyang nakatago na ayaw ipamalay sa dalawa: kay Prisco at kay Lauro. Nahabibighaning pakinggan ang salitaan ni Lauro at ni Elang, anaki'y pul6t sa tamis na nakapagpapatigok ng laway sa bala na. iOh! Kung mapapakinggan nga ang pag.uulayaw ng nmagc singgiliw ay wala ng mapipiling matatamis na pananalita, gava ng kanilaing ibinibigkis. Sa ngiti ay titig, sa pagmamahil ay lambing, sa pakitanl loob ay paghihinampong walang katulad ang naisusukli nila. Manakanakang naisusulyap ni Felix ang matai sa nag.uusap, siva'y kiinukutubang palagi tuwing kikilos. Ang taong naninibugho'y napakamaramdamin, akala'y nagkakasala na sa harap ng madla. Bihira nga naman sa mga lalake ang lindi magmamlalikot ng kamay sa ginigiliw, kaya sa isang naglhihinala'y kung ano ano na ang nanasok sa isip. Nagngingitngit sa sarili, ibig na hadlangan ang pagpapanayam ni Iauro at Elang. -Lauro-ang turing ng dalaga —baka kaya magpabaya ka na kung makakita ng higit sa akin? -Lauro-ang patuloy-ako'y kalong ng pagaalinlangan hiabang naguguniguning ako'y isang maralita at ikaw ay isanlg na. laririwasa. Baganman nakikitaan ka ng walang maliw na pagma mahal, aywan kung bakit ganito na ang pagkabalisa. Halos turnutugtog sa gunita ang aking sasapitin. Hindi sa pinagsisisiihan ang pangako, hindi sa ibig kong bawiin ang mahalagang sagot sa iyo; kundi ang tanging pagaalapaap ay baka lamang gagayunin mo ako. Nariyan at nagkalat ang tnga magaganda at mararangal na kasing uri mo at kaipala'y makakatugon ng dandamin ng iyong magulang. at ng una pa'y naipahiwatig ang ang kalagayang sawing makapagdudulot ng hasaklapan sa buhay; nguni't sa pagpupumilit mong isapaanan ko ang pag.ibig na iyan ay hindi nakatagal ang puso't naigawad ang kaginhawahan mong inaantabayanan. Ayaw patahimikin, twing magpapahinga'y iumu

Page  36 LiUrt atig anmno no, kapalhamakari at ikapagiging (.alhil ng iylong, ipamananlaglaw. Tunay at iniibig kita, pag-ibig na hindi ko pa nakik11lak-ilala, pag-ibig na taos sa kaibuturan no- puso, datapwa't kUno maalaala aug pagkapanganyaN a iOh, Lauro! -Siyangstunia~as.larag hiindi nababagay ako sa iyo, hindi niga, sapagka't ario aug wiwikain sa. iyo ng inga kaginoohan kung makaisang palad na aug isang gaya kong yagit lainang?' 'Anong pintas ang rni -)a ikakapit ng mra makasalanang dila sa lyong, kadakilaan? LaUro, ito ang hindi ikapanatag, 'talastas mo ng hindi nalilihim Yaug kasawian ko.. Napatulo aug luha ni Elang~ at napaturngong sapupo nq kal umbayan. -1-luwag magkaganyan Elang, babatahin angI lahat yamnang naipangakong mangyari na aug mangyayari'y ikaw ang paglilingkUrarn habangy nabubuhay. Itakwil ang paghahakang kita'y malilinmutan at u1rpin kung' ibig ang m~a kasing uri, kaipala'y hindi tia kita babagabagin. -1 lindi nga.nguni... paglataruan mo lamang marahil. -~Kulang tiwala ka pa sa akin? -Hindi maiaalis Lauro. ~Sino ang makahuhula ng iyong ka. looban? ~Anong malay ko kung maraming ginagalaan ang iyong kalooban? Maawa ka, ako'y talastas 'monig ulila at sawi na...Hindi kaya mahialabag sa akin kung iyong aapihin pa? Nananalig sa iyo, at kung hindi, sana'y hindi pikit matang ipinagkatiwala ang kabuhayan. Muling napatulo aug luha't nasabayan namran ng pahid ni La uro. Namataan pala ito Hi Felix at napatayong katulad ng nacorientel. kaya naino' tuloy ni fiora Bebay. -~Ano augr nangyavari sa iyol-ang tanoung. Sa pagnaniasang mailihim ay pinanahilanian, datapwa't waring nilalamnuray aug larnan rig kanyang puso't nasasabing: -Wxialaug uiaugyayari na sa akin, si Elang ay na kay L~iuro na. ~Ano ang kahulugan ng pahid ng luhang iyon? ~Mak~apai ugaui-ah- as h a kunug nanigliligaw lamang? Si Priscong ruabuting hurnalata sa tao, ng makita ang kilos Ili Felix ay nawika sa sarili: — W.ala k~a na, uaupuan na ang iyoug tanyguero. Magkapittuko ka ma'v ke/al'asa laniaug aug dadalhin. Kung kayo -pa ni 1t01a Bebay, ay~ inabuti ng parefra. Napaupo ~Si Felix at patuloy naman ang paguusap ng dalawa. -Sukatin giliw ko-ani Elang-kung ano aug halaga ng luhlang)( iyan: kung sa katutubo kong pag-ibig 6 sa pagaalaala

Page  37 : 3 7 - sa nmga sasapitin, kung tayo sana'y niagrkapantay ay hindi pa gasinoong makapagpapasindak. Matay kong kuruin, -pahihi ntulu tan ka ba rig iyong magulang na, ako ang makaisang pala~l? Marahil, mabalitaan lamnang aug kabuhayan ko'v karifirnariman ng katulad ne i~sangr may masamang sakit na nakahahawa. iGanyang talaga ang palagay nig mayayaman sa mahirap! — Liripirn Elang, iang puso ko ba'y puso rin nig aking magu lang? -Hiudi Dga, niguni't sa paano t paano rna'y ruakabuluhan ang kapangyarihan nila.I -Ibahin mo si Lauro, kapag aking inibig ay walang mnakahahadlang na sinomnaln. -Iya'y masasabi rno hangang hindi napagpapasasaan aug iydug liyag, datlapwa ka pag aug panaho'y nagbago na ng lakad, ano aug mangyaya~ri sa akin? Hindi panay na tag-araw, may rnga p~anahon ding tinatawag na tag-ulan. -Pumanatag ka, makikilala mo rin aug iyong pinagkatiwa. laaug Lauro. Sila ng*a'y napatiwasay, walang nakaririugig kundi ang niga aliigsga rg tatlong pulutong. Matangi si tandang Tasia ang walang kalipon, kundi ang kanyang mga anak ua malillit. Sumapit ang oras rigpaghihiwa. layau, si Felix aug unang nanaog upang hwag ng' mamalas aug mga magigiliw na paalaman. Inihatid ni Elang si Lauro hangang sa hagdanau at dito~y iginawad rig dalaga aug dati niyang. pabaon. iKay Lauroly isa pang tanda rig pagtatapat twiug iaabot sa kanya aug makinis na kamay rig irog! Aug hagdanang iyoug saksi sa pagpapaalaman ay nagiging saksi ring pipi sa pagiibiganig dalisay ng dalawa. Kung makapaugungusap lamaug ang mra baytang, marahil ay mahahalata aug mga pagsusumpaang sukat n0g maiaawit rig mga manunu~a Nakapagpapaalala tuloy sa mnga sandaling lyon aug mga tipanan ti Julieta at Romeo, ni Diego de Marcilla at IsabdJ de Segura, ni Abelardo at Eloisa, ni Leon at Rosa at iba pa. iKay palad rig mga labing nagdodoop at pinamulasan rig mi-ga wikang: "'Paa lamizna gi/izv ko", "PahTulgzau ka iii Ba/Ihala", "Ifangang bukas', "liwag kang makalilimot' at mga libo libo pang mga paalamarig nakapagpapaligaya sa aalis at maiiwan. Hiudi naglipat liuggo at ang panahong uagbabala rig kakutihan ang siyarig nag udyok sa rnagkapatid na Paula at Fiang sa pagpapasyal.

Page  38 At sapagka't may mga hatipan na sila'y hinidi mapaotatak. hangy si Prisko't Lauro'y siyang magkakasatna. Sila, nga'y nagtig-isa, at anaki'y nmagasawa na sa pag-lalakaran. Malalayo anug agwat, nflufli si Elang augy tila rmailap na, siyang ikinapuna ni Lauro. -J-kinahi hiya mo ba ako? -1-findi. - Hindi pala, 11ano't ganyan na aug iyong pagtatago? -IkawN rin. aug inaalala, ho, na, baka may makakitay) inaibalita ha sa inyo. -~ Ipi nalalagay rno banig mray, pinanaancarubahan ako?' -Wala. -EHangr, hindi ho makuro ang ganyang h-ac,,igawan, 1sakaiiug ipinagmnamahahiya'y bakit hindi ipagtapat? _-Baligtad augy iyongs sinasabi, 4gasino akong ipagrnamakahiya kita? Ako pa uga, aug clapat. magysalita sa jyo't infilag kono rnawikaan ka up, iyong mpa kahilala. — Elang! iNakilala ho na augs iyong ruga pagnmarahial! Samahatwid ay di pa. rin napapawi aug iyong pagaalapaap. Hindi makuliang makasagot ng dalaga, sapagka't siyang paglagpah nig ulang nmalahas, kaya nagtakbuhan na silang humanap un, masisilungan. -aSnoag aak-alang uulan gayou kabuti up, paiahlow? - Lauro, gunitain a ng pagbagsak un, ulang iyan. Mabuti at walang bahid mang luluha aug langit,;ano't biglang nawala aug kaliwanagan at aug napalit ay aug hadifimian? — Ipinatutunghol mo sa, akin aug pangyayaring ito, na aug ibig sabihi'y baka aug akingy pagmanmahal. ngavo)y biglang magbago. -Siya nga. -H-angang saau Eating aug pagaalapaap mo.;Ano bang hatotohanan pa augy iyong ibig? lpahayag at ilhaharap ho sa iyo npgayou din. -liwag mo larnang akoug k-alilimutan. ~Talagang di hita malilimot. i Si Priscong, palabiro'y nananamantala naman kay Paula at aug pi nagkatapusang salitaan nila'y gaoi~t o: -Sabay na kayoncg umialis ug ate mo1-aug biro ni Prisco. -iAba! ~Saan hami paroroon?" -Saan pa, huudi ihaw sa akin at aug ate mo ay haxv Lauro. -Nahihilo ha yata. -;Hindi mo ba. aho infibigf? -Injihig npga.

Page  39 — Bakit tulmatanggi k-a? -Mvasama ang iyong gagawvin, Naowi na larnang sa tawanan, sapagka't narinig ni Lauro ang salitaan nila. Magiisang oras ng naghihintay ay di man lam'an nghihi1aw ang ulan, kaya napilitang kurnuha n& sasakyang kalululanan rq-$ ap at. Samnasaina sila, datapwa't inabot ng masamang kapalaran, sapagka't hindi pa nakararating ng tahanan ay nagkaroon na ng sakuna. Natuluyang ma~gpalit, na siyang naghatid sa kanila.

Page  40 VI Lihim na paghihiganti. Mapalad si Lauro, at sa kapalaran niya'y mapananaghilian ng kapwa binata. Mangyari'y dalawa ang kinawiwilihan: si Liling at si Elang. Datapwa, 'sino si Lauro? Anak ng isa sa mga litaw na ginoo, sumasakay sa katam. tamuang gulang, laging masaya at kung minsa'y laging mapagpa tawa kung nakakahalubilo ng mga kadalagahan. Matahimik ang binata, hindi nakikialam sa mga suliraning hindi makapagdidilat ng mata, aklat ang nagiging libangan at talastas na ang kanyang hilig ng unang dakong hindi pa nililigalig lng kagandahan ni Elang. Natapos na ang matinik na landas ng pagaaral, nasalunga sa pamamagitan nig pagbabata at katiyagaan ang karunungan ni Galeno, anopa't isa na siya riyan sa mga nagbibigay lunas sa tmga may karamndamtan at nakikipag-agaw buhay. Siya'y nakapagyayao't dito sa dalawang bahay, datapwa sa dampa ni Elang naglulumagi't iyon ang kanyang pinapangapangarap. Ang niga katwaang namalas ng mga gabing nakaraan ay nawala't hinalinhan ng.kapanglawang hindi niya matalastas ang kahulugan. Si Elang na dati'y nakangiti't inaantabayanan ang kanyang pagdating ang siyang nagtatago, nagtulog-tulugan sa silid at ayaw pakiharapan ang kanyang giliw. Napapaiyaak tna mnag. isat nlaguguniguni a,)g panibagoni pagAng ganitong hiwaga'y nakapagpapabalisa kay Lauro, hindi matatap kung ano ang sanhi ng pagtatago ni Elang. Si nora Bebay ang unang nagpahiwatig na may karamdaman, ayaw tigilan ng suka at nahihilo. Palibhasa'y hindi mapaglalakuan ang pinagsabihan, ang pananahilang iyon ay laloilg ipinaghilinanakit, nagkunwari namnan si Laurong naniiwala at humatol ng hielo ang dapat na isabibig t\vi twir na upang maparam ang sinamasama ng sikmura. Hlindi gihatnit ang pinag aralan, ikinubli sumandali ang lunas, \yauang mnlgiging malaking sagutin kuno aRng dinu\al idinu\al ina

Page  41 -40 4 1 Wf tanda ng isang mahi'wagang pangyayari' sa kalagayan nii Elang, ay kanyang agpangan nq gamot na hindi nga makapagpapaga. ling, kundi makapagpapasama pa sa katawang hindi naman may sakit. Noo'y walang tina~naw na ligaya, namalagi ng pakikipanayamn kay Paula. Ito'y siyang nautusan ng binata, pinasaglit sa silid na kinaroroonan ni Elang at ipinahatid aug kanyang pamamaalam. Pagbalik ni Paula'y walang naisukli sa giliw na nagpapaalam, -kundi: -Mabuti nga, baka pa mapinsala ako rito ng kanyang asawa. Nanggilalas si, Lauro, panibagong palabas ang ipinamalas at nahulaan na tuloy ang ipinagkagayon ni Manuela. Napaudlo't, nabitiwan uli aug sambalilong hawak at kinuro ang kahalagahan ug paratang na idinulot sa kanya. Tinikis ni Elang na sukatin ug likod ang banig banggang sa uinalis ang binata. Hindi mapalagay, daig ang balaraw na itinarak sa dibdib sa pananalitang iyon. Habang lumalakad ay naibubulong: -~May asawa ako? iKay pait na lagukin ng sapantahang ito! ~Ako'y may asawa? 10h! 4Sinong tampalasan ang nagbalita kay Elang? Hindi mangyayaring iyo'y likhain ng kanyang sarili, walang, salang inga pusong rnainggitin na ibig maghapay ng aming pagiibigan. Nagngingitugit, napapadagok sa dibdib at humiihingal na animo'y hinahapo ng karamdaman. Hinanap si Prisco'y hindi natagpuan, anopa't ug mapawi ng kaunti ang pagkalumbay ay tinungo aug bahay ni Liling. Dito siya magpaparaan ng oras na di ikinatupad kay Elang. Datapwa, sa pagaky at pa lamnang niya'y anyong malungkot din. 'Aug pianoug nakabukas kung gabi't siyang nagiging liba. ngan ni Laureana'y nababalutang mabuti, tanda ng ayaw ipagdamot ang mga tugtugin. Si Laureana'y nakapangalumbaba sa mesang marmol, tinifignan tinguan aug mga bulakiak ng rosa virgen. Natanaw ni Lauro at sa kanyang anyo'y nahalata din na kaloug ng pagdadalamhati. Napauntol, liindi natuloy aug pagpasok, nagmasid siyang matagal sa kalagayan ni Liling. Aug gabing iyon ay mahiwaga sa kanya, panabay na nagkasuliranin aug dalawang iniibig. Nangangambang magpatuloy: nanirahan siya sa pakikiramdam.

Page  42 -~ 42 -IHinahagkan hagkan ni Liling ang mga bulakiak, halik na may kahulugan at pagkatapos ay mapapatungo'ng nagiisip) n~ maalM. Sinamantala ni Lauro lang pagdidilidiling iyon, lumapit na hindi napamnalay. -jKay ganda ng mga bulakiak! iWalang malay sa lakad ng panahon!-ang nasasabi ni Laureatia-datapwa, kayo aug makasasaksi sa aking pagluha, kayo aug paglalagakan ng pighating buhat sa isang mnagdaraya. Si Lauro'y kinilabutan sa pananalitang iyon at sa kanyang pagkagitla'y napatisod tuloy. Napalingon si Liling at nakita aug binata. -INarito ka pala! -Kanqina pa. -Wala akong malay. -Kinawiwiliban kitang pagmasdan. -jAko? -Sino pa. -Lauro, magtahan ka't nakikilala na kita. -~Bakit ganyan ang iyong paugungusap? -Sapagka't magdaraya ka. -~Sinusugatan mio aug pusong nagmamah al? -Kung xvalang katotohana'y hindi ako magkakaganito. -Liling —at akmang hahawakan ang kamay. -Lumayo ka-na umnurong ng maitulak aug binata. Napalayo, pagkalayong nakapagpako sa kinalalagyan. Matay na pagnmasdan aug giliw ay sumasalaot nu( dalamlbati, at diwa'y pinapagtiyap ng gabing iyon ang paghihinampo ng mga nililiyag. Parusa na kay Elangy in ikinikitaug lunas kay Liling, ay hindi pala kaaliwan at isa pa ring parusa augr ig-agawad. Naragdagan angy kanyang hirap, daig aug, ua pa sa 6duo n~ sibat, inaging kay Ellang at m-agiugr kay Liling ay miangan~ailangan ng panunniyong- talagang mialimit 1-akapagpahupa no galit fl6 mga babac. Aug hinamnpong dalaga'y napakadaliug lunasan, kung rninsa'y sahimsa pagluihog- at kung miinsa'y sa pagydadaop z7'n dalax 'n"dibib mg lnasn tinutugon noy kanilang likas ua pagkatial aiibinuiu Kung nmananangNan sa luha nug babaecy marami aug mapapangatiyaya, aug Miluha-luhia nila'y' niig tanda pa kung, minsan na inililihim nai kasalan-in. Si Laurong napatwgil ay wivlang naisagot sa tulak na panalubono- kundi:

Page  43 - 43 -~-.Ano't ganyan na ang pagkapoot sa akin? ~Magdaraya ako? ~Nakilanlan na ba Liling ng paglililo't naibigkas ang lasong pananalita sa akin? -Tanungin ang sarili-ang matigas na sagot ng dalaga-ang kalooban mo'y masasanguni, yamang siyang nakakaalam. ng lahat. -Liling, kung ang sarili ang tatanungin, ay walang maipakikilala, kundi pawang.. -iPagtataksi1!-ang sabad ng~ Liling. -Hindi, hwag rnagsapantaha ng ikapagdurusa, wala ngang maipakikilala kundi pawang pagmamahal. -Kaipala nq-a, nguni't hindi sa akin. -At, ~kangino pa? -Hwag ka ng magmangamnangahan, maanong ipagtapat na sa akin, hindi naman kita babagabagin. -~Diyata't paniwala ka na sa iyong hinala? -Lauro, sa ating pagiibiga'y hindi mo kinakitaan ako ng pagdaramrdam, na gaya n,6 pinapasan ngayon, dito'y sukat ng maunawang kung walang katotohanang pinanghahawakan ay di ko parurusahan ang, kalagayan mong inaari ding akin, ~at hindi ba ang sugat na puso mo'y ipagdurugo din ng akin? ~Makababata' ba akong pahirapa'n ka? Datapwa, sinubukang isalunga sa bundok ng pagtitiis, yamang sumilang na ang kaliwanagan ng iyong paglililo. -Diwa'y hindi ka na nalilihis sa binabagtas na bulaos, munimunihin Liling, ~ano ang ginawa mo sa akin upang gantihan kita ng makamamnatay sa iyo? Hindi ba't twing tatawag sa iyo'y inaampon mo, twing luluha'y iyong kinakalong, twing magkakaramdam ay iyong hinihimas himas at txving malulumbay ay natutugtugan ng vals na kinawiwilihan, ~ang mga palayaw kayang ito'y madudulutan ko ng kapaitpaitan? Hindi nga Liling, Iiindi; ikaw ay aking inibig gaya np; pag-ibig ng laliat sa liwanag ng araxv. -Jyan pa nora Lauro ang naisusukli mo sa aking pagmamahal. Hindi ko akalain na ang malinis nating pagsusuyuan ay pawalan mong kabuluhan. Lauro, Lauro... Nananigis na, pagtangis na nasabayan ni Lauro ng sapupo ng palad ang ulong itutungo na larnang, anopa't ang luhang papatak sana sa alfombray napatipon sa kanyang kamay. Nakaramdam ang binata ng kainitan ng paninibugho, nahahalatang ang gayong hinanakit ay may katotohahang pinagbabatayan. Nahabag, nakilala ang taos na pag-ibig sa kanya, datapwa kung ang larawan ni Elang ang puniapagitna -sa kanila'y

Page  44 44 -nalilimutan ni Lauro ang habag, ang tungkuling aliwin at sy ma'y napapaluha rnf. Lingapin si Liling ay kamnatayan niya, sapagka't ang Elang na pinaglalaanan ng buhay ay mananangis; kung si Elang naman ang lingapin, ay isang Liling ang hindi kahahabagan ng kamnatayan. -Liling-ang wikang mabanayad ng binata't dahan dahang iniangat ang ulo —huwag rnagdalamnhati, naririto ako sa. iyong piling, nahahandang gawaran ng parusa sakaling nagkasala at mababata ko habang nabubuhay; subali't ang makitang lumuha ka ay hindi ko matitiis Liling. Pawiin n'a ang kalumbayan, hayo na't ipadingig sa akin ang tugtugin mong El beso de un Angel. -Huwag na Lauro, ang daliri kong palaging namamaibabaw sa mga tilas ng piano at lumilikha ng masasayang tugtugin, wala na't ngayo'y nanigangatal, hindi rnakabubuo, sapagka't susugat sa akin at makapagpaparamdarn pa sa iyo. liuwag na Lauro, hayo na't baka ka hinihintay ng bago mong Musa'y pagbinanaktan ka pa. - Si Liling naman, diyata't lubos ang pananalig? -Lauro,;paghihinalaan ka ha ng walang katotohanan? -Kaipala'y balita. mo larnang tinanggap na likha ng mga mainggitin. -Kung sa balita'y hincli ako naniniwala. -~Ano ang sanhi ng iyong kalumbayan? -Ikaw Lauro, ikaw. -jAko? -Anong pagkakasala sa ating pagiibigan? -Ang pagliluhian mo. -Liling. -Lauro, kung hindi ko pa nakita'y Ilab kang magkakaila maraIlll. -~Iyong nakita? -Oo0. -4Kailan? -Kagaabi. -Sa pagpapasial ninyong dalawa. Sinagilahan ang binata at natutumbok na si Elang. -Huwag nof ipaglihim Lauro, ang pagkakataon ay siyang nag-ulat sa akin ng iyong pagfkakasala. iKay ganda, pala ninyo kung magkaagapay!l Wala kang malay na namnasdan ko kayo. Kami'y na sa sasakyan ng tatay, sukatin mo na lamang

Page  45 kung ano ang nangyari sa akin ng miga sandaling iyon. iLauro! Hindi akalaing pagtataksilan mo ang~~ mahinusay nating p'agmamah alan. Hindi nakahuma ang binata, natutop pala siya ng walang kamnalay malay. -At luksa pa-ang dugtong-waring may nababakas pang mga kadalambatian, 6,bakit di ka magluksa naman? Si Lauro'y nakamnaang at parang natalian ang dila. iTalagang kapag nahuhuli na ang kasalanan, ay madalas makapagpasira ng kalooban! — Lakad na-ang pagaaboy-oras ng dapat mong iparoon. -Huwag ipagtulakan Liling, siya'y isa ko lamang kakilala. -4Kakilala? ~May kakilala bang rnagkaagapay kayo at namataan ko ang pag-aabutan ninyo ng panyo? -Hindi mo dapat ipaghinanakit iyon Liling, sapagka't may lamnang mane at itlog. -iSinungaling! 6,Ikaw ang inabutan niya'y paanong magkakagayon? Nagbago ang kulay ng, binat a, sapagka't hindi makapamulangos sa pangangatwiran. -Lauro, kungy ako'y pagialaruan mo lamnang ay huwag ka ng magpatuloy. Masaklap man ang ating paghihiwalay ay mapagtatamanan, makita ka lamang malwalhati sa sinapupunan ng luksa mong nilalangit. Hindi kailangang lumnuha ako, hwag lamnang niasansala sa iyong.lakarin, hayo na't alalahanin mno ma't hindi si Liling ay iibigin ka rin. Daig ang nauupos na kandila ng binata, humahalaw siya ng mga pangangatwirang m-akapagpapahupa sa paninibugho ni Laureana. -~Liling, walang katunayan ang ibinibintang sa akin, kung ako'y may ibang napupusuan, sana'y nahalataan mo na ako ng panglalamnig. -Hindi nga, inguni ano ang kahulugan ng panyo niyang kinuha mo? -Wala. -Tanda iyon ng inyong walang katapusang pagiibigan. -Namamali ka Liling, naririto ang panyo, kilalanin mo. Dinukot ni Lauro ang panyo at iniladlad. Isang L at isang M ang nakalagay. -Nakita mo na-ang sumibat ng dalaga-marahil ay M ang simula. ng pangalan ng luksang iyon at ang L ay nagkakahulugan naman ng Lauro, samakatwid ang ibig sabihin ay magkaisa ang inyong mga pangalan. -Pinakahulugan mo na agad, iyan ay isang panyong pina

Page  46 letrahan ko upang ibigay sa iyo. Isang L at isang M nga ring nakatitik, sapagka't aug pangalan mo'y Laureana Mirafl'or. -iBulaan! Kung para sa akin, bakit gating sa kakilala mo? -Sapagka't siya ang nagletra. -.Totoo? -Nariyan si Bathata. Saka pa lamang naiwagan si Liling, hinawakan ang panyo at pinagmasdang maigi. -Mabango pa, tita amoy na niya ito. -Si Liling naman, kUngY ano ano ang pinagsasabi, kilalanin ang arnoy niyan, kundi ang dating' nasasagap mo sa, akin. At kumuha pa ng isang panyolitong pinakasuri ang arnoy. Nakilala nga ni Liling na iisa aug pabangong ginagamit sa rnga panyo, kaya nasyahan na. -~Ano ba aug pabango mo? -V11ivitz. -iKay sarap! ~Baka narnan rnagkaisa kayo ng ginagamit? -Jyan na narnan aug inungkat, rmaanong limutin mo na ang sapantahiang iyan-na nahaplos ang mukha ni Liling n a siyang pinakapactmamnakaamo ni Lauro. iKay dating magamot ng pagtatampo ng babac! Sa hirnas ay nakukulha, kaya ng mabiro ni Laurong haptusin aug mukha'y napatawa na. -Eto ang panyo-ang, pagaabot ng dalaga. -Iya'y para sa iyo. -Satamnat Lauro. Nagbago aug kilos ug lahat, si Lauro at si Laureana'y su-. madating kalagayan. Lalo pang turnatamis ang pagiibigan ka Pag nagkcatampuhian at magkasundo uli. Nagising augy natutulog na piano at napakiuggan ang rnasayang vats. Nakntawid na si Lauro sa isang kahirapan, miahinusay na nagkapaalainan. Aug kanyang kinakailangang, inaayos ay aug kay Elang, ito ang kaibicgat bigatan, sapagkapt nasira na aug lahat ay huwag lamang aug pagiibigau nilang wala ng katapusan. Nakaraan na kay Lifing ay pinagaatubil pa ng kay Elang. Hindi makuro aug pinagbuhatan ng pananalitang nakapagparamndam. Kinabukasan ay nagsadya sa bahay ni Elang upang maliwanagan aug lah at. Waring nangingiming buksan aug salitaau kaagad ng mapa

Page  47 ,-4 7 har~ap na sa iniirog na katitigliaw sa karamdaman. Nakaupong uisip isip at malarnlam na, mukha ang ipinasalubong. Nahalata niyang nababakasan ng dalambhati at liindi man pinansin. ang kanyang pagdating. Patuloy sa pagdidilidili, kaya si Paula muna ang nakausap, Ng makalipas ang ilang s.,aglit, tumnindig si Elang at kunwa'y pa sa sa labas. Sinalubong ni Lauro ng bating: -~Kumnusta ka? -Hincli gaya mong na sa kasayahan. -jIkaw ba'y nalulungkot? -Mangyari pa. -~Ano ang sanhi? -Sa aking pagkakulang palad. -4Kulang palad ka't bakit? -Dahilan sa iyo. -~Sa akin? — Hwag ng ipagkaila. iWala kang awa! Natapos na- ang aking pagkapariwara'y panibago na namnaug kapanganyayaan. Lauro...-na napaupo na ang dalaga sa. tabi ug binata-kung lirpin ko aug kasasapitan ay kapalhamakan din. Iniibig kita, at iuiibig mo rin namnan ako, ~nguni paano aug gagawin mo sa ikaw pala'y hindi malaya? -Hindi ako malaya? Diyata't may sumasagabal sa aking layon? -Hindi ka namamnali. Ito ang ipinagaalala, na baka bukas makalawa'y piusalain ako rito ng iyong asawa. Huwag alal~ahaning natatap ko man ang ganit6'y lilimutin na kita Lauro, hindi, talagang hindi; sapagka't may ugali akong isapuso aug iniibig hangang nabubuhay. Nguni't &paanong magkakaisang palad tayo? -Jalis sa hiagap aug mga balitang iyan, alamning walang pipinsala sa iyong katahimikcan. -Samakatwid ay walang katotohanan aug balitang tinangap ko. -Oo Elang, ang maniwala sa sabi ay walang bait na sarili, iyan aug isa sa, nga salawikain natin. -Dapat mong matalastas Lauro na isa sa mga nagmnamalasakit sa akin aug naghatid ngy balitang iyan. Kaipala'y natanto na ang pagkasawi'y injilas ua muling mapalublob sa lusak ng kahihiyan. Lauro, &paano ang ating pag-iibigan? ~Saan mo kaya ilulukiok ang ating pagmamahalan? Matay kong isipin ay di magaganap ang tadhana ng kapalaran, una'y maralita akco at ang ikalawa'y may kalaguyo ka na. pala gabi at araw. -Elang, liwag magkasala, sa katotohianan naipahayag ko na

Page  48 48 sa iyozig ikaw lamang ang tanning isasadambana ng panagimpan kong: "1ako'y iyo at ikaw ay akin". Tutugon sana si Elang, datapwa ang mata ni flora Bebay ay nakapako pala sa kanila. Ang matang iyon kung nangdidilat ay nakatatakot, lalo na kung pinapupungay ay nagaanyong alagad ni Satanas. Sa mukhang mukha lamang ay sukat Dg masindak, anopa't kUng may mga pipinta ng kapangitan ay makukunang hwaran na ang matandang iyon. Nagpakaayos ang dalawa at naganyong parang walang nababago. Si flora Bebay ay naiingit, siya'y nahihibang sa mga kaba. taan, sapagka't nakatutwa nga naman ang kanilang pag-iibigan. Ang pag-ibig matanda'y wala n6 kasaysayan, iba ang kilos hindi gaya ng mnga na sa kapanahuna'y sarisaring palayaw ang mama malas. Twing marnataan ito ng matanda ay nagugunita ang panahong lumipas at kaliit na niya liilingin kay flor Bartolo ang dating kasiglahan ay wala na at ninakaw ng' nagtutumuling panahon. Ito ang sanhi ng ipinagkakasala ni fl-ora Bebay na ikapapalungi ng puni ng walang malay na asawa. Nang magsawa siya sa pagmamasid. sa dalawang magkaumpok ay nahiga at natubog na. Ipinagpatuloy ang salitaan nq nagkakah inamnpuhan. Si Lauro tfin ang unang nagsalita. -Elangy! ~kailan pa paniniwalaan ang mga pangungusap? -Kung ako'y walang paniniwala sa iyo, ~ipagkakaloob ba ang tunay na pag-ibig? -Gayon pala'y ~ano't naghihinala ka? -Hindi mo maiaalis sa akin, sapagka't kung totoo'y ~sino pa ang magbabangon sa aking pagkarapa? 1kaw ang tangring inaasahan, ikaw ang inaakalang makagagamnot sa sugat ng puso, ~saka ikaw pa ang mawawala? t-Lauro, ano ang kahihinatnan kung ikaw ay magsawa in sa akin? -Isinusumpang- hindi kita pababayaan. -~Paano ang iyong asawa? -Asawa na naman, Ai ba pinatunayan kong wala akong asawa? 4Ibig mo nq katibayan? Hindi nakakibo si Elang, napahawvak kay Lauro at naikatang ang ulo sa balikat. -iNaku! Mga walang pitagan-ang sigaw na napabangon si flora Bebay, na kahit pala nakalliga'y nakatingin din sa dalawa at nagtut ulog-tulugan lamang. Sinalo namnan ng, dalawang palad ng binata angy ulo ni Elang

Page  49 - 49 - at pagkwa'y nagawaran pa ng katotolianan ng kanyang pagmamahal.; -ISu~smariosep!-ani flora Bebay, sabay tindig at labas. Nagulat ang dalawa, sapagka't sa susulpot ang kanilang pin an gingri~agan. Malaki ang pagkaingit ni flora Bebay at sa,mga sandaling iyon ay ibig na niyang makahalili ni Elang. Napakasarnang matanda. ni flora Bebay. Pati ng paguulayaw ng, dalawa'y nap~apakialaman. Agliarn sa mga larnyusan at napapangagat tuloy na parang iniwawalat aug dibdib. iKay samang managliili ng mga mata tanda! 4

Page  50 VII Patay sa pag-libg. Si Felix na nagliihintay ng pagflingap ni Elang ay walang niaalamnang gawin. Buihat u1g gabirig matatap aug kalagayan ng dalawa, aug tuluan ng lulha at aug pagpapahiran ay tumnutupok sa kanyang puso't lumnilikha ng mga katiwaliarig gawa. Malaki ang galit kay fLauro, halos ipinapalo ang katawau, sapa~gka't napatungan pa ang kanyang 1ato ng? kamakailan lamang nakilala. Hindi mapaugigilalasangy makaisip man ng? masama siya, sapagka't isinusumpaug si Elang aug tangi lamnang pagdudulutan no, pagmamahal. Si Felix ay may kinakasamang nagng~ang~alang Taircila, datapwa hiudi ito aug nakatUtUgon ng kanyang puso, sapagka't ugaling lalaki, niapagylasiug,, mapagtung~ayaw, madaldal at napaka~tapang ug? babacug ito. Si eclix na mapagbata sana, ay unti Unting nayayamot sa kagagawan ng- babac niya, halos ibig siyang supilin at tuparin ang balang ibig-in. Pati sa paglakad at sa paglilibang ay pinagbabawalan si Felix, at k-1ung ayaw pasansala ito'y paguukulan na ng katakot takot na paglait. Tungo6 nanian ang ulo n1j Felix at pinababayaang maig~axvtw u bibig. Si Taircila, na mnatanda kay Felix (cdito'y mauunawa kung bakit makaanibghui ugbabacug ito) ay kUlaug kulang na limiang pung taon, marami na an", lapv na ngpn a-uuaagrata at nagaamnoy c//wongr nakasasakit Por ulo sa kalition- ng alak, napapalatrnutihian na aug buhok ngy nmaraminig puti at humpak aug mba pisngi sa kahihitit ug tabako. M\atagal ug kinakasam-ra nil Felix, u1guni't hindi nagykakaanak, at sa pangyayariug ito'y mnarami ang narananagran sa sapautahang: '4kapag matanda aug iuahin ay hindi na mauigingitlog". Tila ugra, sapagka't. aug laake at babaecy lampas na sa gulang na kasariwaan. Nguni, ng muakilala ni Felix si INanuela, ay nakaramdam siya ng~ kakaiba sa kabuhayan, waring aug pintuan ng kaligayaha'n na laging nakapinid ay nabuksan na at inaakalang natagpuan din ang hinallanap ua magpapaginhawa sai kanya.

Page  51 -- 51 - Sinuring mabuti ang ugali ni Elang at nakilala naman niya ang kabaitan at kahinhinan. Mula noo'y walang dinadasal dasal kundi ang. pangalan ni Elang. Hininagap na hindi gaya ito ni Tarcilang nakakatulad ng isang babacung walang kahi 1liyan, twi na'y inilalagay siya sa mga kagipitan na, kung minsa'y napapang~aralan tuloy ng- mga kaibigan ng: ~bakit hindi hiwalayan? Aug ugali ni Felix ay iba, hindi niya nais na pabayaan aug mga pinakikinabangan. Kung sa bagay ay walang napapala kay Tarcila, isang babaing naguulat ng kalihiman ka pag ang alak ay siyang nagpapalabo na ng isip. Malimit makipagbasagulo, salat-nat na lamang at naaawat ng mga kapit bahay. Mlltamlay si Felix, hindi mawaglit aug namasdan, waring saan man pumardon ay sumnusurot sa paninf~in an~~ pagkakasundo Di 'Lauro at ni Manuela. Naglalakbay aug gunita sa kalawakan, dumudulang sa ilog ng kasamnaan ng sarisaring bagay na rnakapagpapasugpo sa pagiibigan ng dalawa, sapagka't k-amatayan na niya kapag ang pinag. lalaanan nor buhay ay ma pa sa karnay ng iba. iKay lakas na makahibang ng pag ibig! Aug kanyang pagbabagong kalagayan ay nahahalata ni Tarcila, ito ang pu/is ua umuusisa DnZ lahat. Napapanahilanan, n~uni twingy masisisilayan ang pagiibang mnukha ay nakapagpapahinala. tuloy sa babaeug manglalasing. Kung rnapagiisa si Felix ay salita. ng, salita, kukumpas kumnpas at kakaway kaway na tila. may tinatawag. Mis-tulang sira ang isip kung marnamasdan. iKay Elang nagbuhat! Hindi mapaglabanan aug paninibugho, nanunuot sa pangdinig ang malalambing na pananalita at nakikinikinita ang niga palayawan ng dalawa. Mapamnaya maya'y ragbihis at nagtangkang umnaliSo: -~Saan ka paparoon?-aug ino ni Tarcila. -Dito larnang. -Huwag kang makaalis. Nalalarnan ko kung saan ka paparoon ngayon at marahil may tipanan -kayo. -~Sino aug makakatipan. ko Tarcila? Ito ba namnang gulang ko'y paghilhinalaan mo, pa. -iNaku! ~Sa akala mo ba'y walang iibig sa iyo? -Mangyari pa, matanda na ako. -Jyan nga, matanda, ka na'y bakit namomostura pa at palaging nakaablerta ka?

Page  52 -52 -Napaudlot si Felix at di nakatugon. -Ano-ang dugtong-;hindi ba totoo? -— Pati ba naman ikaw ay nakaaalam pa tig panhiibugho. Alamin mong wala ng postura ang mnga matatanda. -~Ano ang kabulugan niyang pagbibihis mno at naglalagay, pa Dg bulakiak sa solapa? -Ugali ko na pinagkamnilasnan pagkabata na. -iSus! Ugali 1mo pala. -1Baka sa panahong i-to larnang ka naglalagay? Parating pid n-riahusay ang- buhok at catgadlo de cosme/lico. Malalamnan mo ka pag natutop kita. Makikilala mo rin ang iyong kabisa. Kinakabahan si Felix, tila masan-ia ang kahihinatnan kung maturol ni Tarcila ang kanyang pinaroroonan. -Ako'y mnagpapasial pasial lainang-ang sagot. -Sasamia ako. Upang hwagf rahalata'y isinama na nii Felix. Nasok sila sa cinemnatog~rafo at pagkatapos ay umnowi. -~Baka may 'sasabihin ka ~pa?-angy tanlong -sa asaxva. -Wala na. -~Maghihinala ka pa ba? -Kung- ikaw ay aalis. 1-Ifindi na. Natwa si. Tarcila, at binaltak na ang k-anyang lalake npniapahinga at hwag manaog ng bahay. Pinaraan ni Felix ang, gabing iyon at pinagbigryan a~ng k-an1yang babaeng matanda ng matahaimik. IDaig ang inaalin.~anp-anan fli Felix, ana gain ivn tumna lima sa p~agbabawal ng~ kanyang matanda'y katimbang' n6" walanokatapusangr kahirapan. 7 iPaano'y rnahuhuli siya sa panahion Iatradag'ssig ng, kaagaw!maaags sig Pilitin imag umialis ay di1 mangyari at ikahlahalata n'q niahigpit na puli's, kaya nakaraan sa kanva ang rnagdarnag n1 hindi man larnang napipikit ang mata. Noon nakatukias ng m-iinararaipat na paghihliganti, paraang ina;akalang makasasalabit sa mnapayapang pag-iibigan. IDanoa't may rnapagparusang hujkUman, sana'y nagawa na niya ang higanting paghiwalay. Kinabukasa'y iba na ang ayos ni Tarcila, bindi nakasamnba kay Bako, kaya pangiti pang pinahintulutan siyang makaalis. Hindi na nga amoy c/i io. Nakarating ng bahay ni Elang. 'Walang dinatnani, kundi si flora Bebay, ang mna at si Paula.

Page  53 - a53 - Natailawan ni Elang ang isa sa mnga nagpupumilit sa kanya, ang ipinagduduruhan ni. fiora Bebay, kaya dalidaling tinungo ang sil~id at doo'y nagayos na. Hindi pagaayos upang makiharap' kundi pagtatago. Ganitong tahrga ang rnga babae, ka pagk hindi nila napupusuan ay nagkukubli, dlatapw'a ka pag niov10 na ang dumiarating ay nagtutumulin ng~ paglabas. i~ba na, nga narnan ang tinitignan sa pinipisanan! Kung may katutubong pakiramdam-l si Felix, sukat na angmg~a pahiwatig na iyon, upang utnurong at mag-iba na ng lakad. Kay flora Bebay' na naman. siya napatungo at nakapulong n( mahabang oras. Bagaman inaabot ng ~yamot na miakipanayarn ang hindi si-. nasadya, ay tinitimpi at hindi ipinamamialay, umaasang walang, m~abuti ng katulong kundi ang ki natatakutan. Ay'aw man siyang pakihiarapan n~~ iniibig ay inaakalang mahigit pa, sapagka't twi na'y pinanmamagitanan ni fl-ora Bebay'. -Hwag kang mawawalan np pa-asa-anang nmatandang babae-kung nag~kakaibigan man sila ni Lauro, ako ang bahalang g.urnawAa ng paraan. Hindi titigilan hangang hindi ikaw ang m-apan~sawani lang. Siya'y akingy paniangkin at kung- sa hikayatan ay wala ng uuna sa akin. -~Tila po nagkakahusay na, sila?; -XWalang kailang-an, darating ang!L araw na miakikilala nmo rill ang aking kapangyarihan. -Maano na n~a po. Nora Bebay, kaipala'y hindi na kailangangy iulat pa ang aking pagtitiis, talastasing sa oras mang) ito'y mawika ni Elang na 'kamin'y pakasal, nahahandla ako't tutuparin ang b ala niyang maibigan. -Sa unti-unti natin daanin, ang-_ isang nanghuhuliy dapat na rnagpakaingat, sapagka't kapag inilap mno'y labo tayong m-ahihirapan. Kundi gragam it ng katusuha'y walang niangyayari sa atin. Pinakikiramdaman ko, sila' t nahalata ho nq-ang nagkakayari na, datapwa ako'y, hindi naman. nagtLutUlOgC tulugan upang hadlangan. ang kanilang lakarin. -Maawa nga kayo sa akin-angf may pabuntong hininga pang salita ni Felix at may kahalong pagmanmaka~amo-kung si Wlang ay mapa pa. kay Lauro, ay hindi ko na makikita ang liwvanag na araw. -Ako, man-na napabigla si fiora lBebay, mabuti na lamanog at hindi napansin ng kausap. Dalawang tnagkaharap na kapwva larawan ng katandaan aug sivang may pinagkakamatayan: si Felix kay Manuela at si, flora Bebay kay Lauro. I I

Page  54 - 54 - -Ako'y nagtataka-ang dugtong-kung bakit'napupusuan si Lauro, gayong hindi nakikilala kung sino. Kung aking waril'y napakahigpit ang pag-ibig. ni Elang. Ang sandaling malingid sa mata niya si Lauro'y nagkakasa'kit, bumibigat ang katawan at hindi bumabangon. Ayaw pang kumnain kahi't ano. - Kung hindi ko sinisigasigan ngayon ang paguudyok, sapagka't pinangangamnbahan ang kanyang buhay, ay iba na ang nangyari, nguni ipinanganpako ko sa iyo Felix, at 'alang alang sa mga uban ko, na hindli siya magiging kay' Lauro. Ako, ako ang hahadlang anomnang kasapitan. Aywan kung bakit nagkagayon si Elang, daig pa ang nag-ayul/ma. Napangiti si Felix, natanaxv ang kanyang, ngipingy post izo sa lpaIan1afita ni fiora Bebay. — lyan nrya rn po ang ipinagtataka ko, kung bakit si Elang ay unmibig kay Lauro, gayong may asawa-anang Felix. -~Ano6 ang sabi mo?-ang- may papitlig na bigk'is ngT matanda. -May asawa si Lauro. -jTunay Felix? -Maniwala kaNv0. -A!Ibig palai niyang mangulol lamnang, labo ng hindi ko mapapayagan na, siya ay magtagumipay. An-aki'y pinagalaw nc~ isang-;;a/kina si flora Bcbay, turnin. d(bi at tinawagan si ELlang. L-umabas ito at ip~inaliiwatig aug bagong katatangap na babita. Isang tunod ang pumako sa puso ng dalaga't kanmuntik na niyang ikabwal sa pagkata yo. Nahilo, kaya nagbalik uli sa sibid. Ito ang naging sanhi ng pagtatanipo niya kay LaUro. Napaiyak np; katakot takot, ang bagyong balita'y kamnatayan sa kanya. -~May asawa si Lauro?-ang naitanongsa saribi-i0h! Magdaraya. H-indi niangyayaring ako'y isadlak niya sa kahihiyan. Nahialata ng naghibhiganti ang bisa ng kanyang kagagawvan at lihirn na nagagalak. -Saniakatwid-ani Bt bay-ay ibig niyang makasungkit larnang ng;anstlvaas?. Hindi ko iparnanalay ang aking binabalak. -Kayo na lamnang ang tang) kong inaasahan. Naimaalamn si Felix ng gabing iyong nagagabak, data~pwa ng dumating ng bahay ay nausisa nil Tarcila. -;Ano at gabi ka na? -Nawibi laniang ako sa. panonood ng.

Page  55 - 5-5 - -Mga pelikula. -fPelikula? Baka larawan lamang ng mga dalaga. -Hindi. Ito namang si Tarcila, ~ako ba'y marunong pang manligaw? -Tayo ngang matatanda ang 'masisidhi pa kay sa mga bata. -Hwag ganyan ang ipalagay mo sa akin, si Felix ay talastas mong hindi nabubuhay kundi kay Taircila lamang. -Ganvan,-ganyan ang ibig ko-at hinubaran na ng re rikana ang lalakel. Nagkausap muna silang mabinusay, nguni sa pagkamnaulsisa ni'arcila'y naitanong kuifig ano ang nakitang palabas. Nagulumnihanan si Felix,, hindi nakasagot a~ad at mahuhuli yata ang pagsisinungaling. -Sabihin mo, ~ano anong pelikula. ang iyong napanood?na liinawakan sa bisig si Felix. -lyon bang sa maqgnov/o. -~Ano ang pangalan? Jisip-isip ang lalaki at di,. makatugon agad. -~Ano? -Nalimutan ko. -Ngayon mo lamang nakita ay nalimutan tna. -iAlh! Aug Los (iouspirad"orcs pala. -~Bakit hindi mo masabi agad? -Ma ngyari'y wala akong progra lia. Saka pa lamang naniwala, si Tarcila ug mnasabi aug lahat. Iba na aug gabing iyon kay Felix, nakatulog siyang mahusay sa pag asang magkakabisa aug kanyang lihim na paghihiganti. Walang inaasbaran aug mga binata. kuugdi ang, pagkalingat n6m a mnagulang upang lumaya ang pagpap)anayam nf~ magkasintahan. Talagang malaki- ang ipinagiiba ng pagpupulong ng wala aug magulaug at nor nakakaharap nIaruan. Si taudang Tasia'y malaki. aug pagkaliilig sa paglalaro, waring nagiging dasalan na niya ang niga oros, kopas, espada at bastos. Salaug malingid sa rnata angr apat na, kaharian ay' di-. nadayo na antok at inip, kaya pagkapananghali'y nababalisa na kapag wala pang kalaban. Tunay nga at nakalilibang sa kanya, datapwa walang malay namang pinaglilibangan ang kanyang mnga piuababayaau. H-indi napapakialarnan aug mnahahalagang tungkulin, ar'g inaatupag ay ang mnakahawak tuq baialia, na siyang sirnula't daan ng kapahamakan.

Page  56 - 56 - Sa sugal ay marami ang namumulubi, marami ang sumasama at marami ang natututo ng kagagawang wala sa katwiran. Lalo na't may mga anak na dalaga'y kailangang iwasan ang makapagpapanganyaya sa kanilang karangalan. Hindi alumana ni tandang Tasia ang magiging wakas, sukat na ang siya'y malibang at matwa ka pag nakalalabas ng pulitana, mangyari na ang mangayayari. Si flora Bcbay ay hindi naman doon 'nakatira, kundi duma dalaw lamang at nakikikain kung minsan upang ganapin ang kanyang tampalasang layon, na twi na ay ipagduruhan ang pamangkin sa imga lalake. Si tandang Tasia'y napipilitang manaog, sapagka't maaaksaya sa kanya ang isang araw, ipagkakasakit kung hindi siya makasali ng mga babacng walang tinatanghalian at hinahapunan kundi ang mga baraha. H-indi kakaunti ang tlga nagkakasala sa mga nawiwili sa suigal, kung abac'y nariyan ang magkulang sa kanyaiig asawa. natututong maglihim at iagkaila sa salaping iniingatan. Marami rin ang nagtitipid sa sikmura ng itinatapon lamang sa sugal. Masdan at nariyan ang mga batang nagpapalaboy-laboy sa lansangan na pawang anak ng mga mianunugal. Ang tmalinit ipagkulang ng isang babaing nahibilig sa sugal, ay kuIng mapagtalo na at walang mailaro. Kung may inakapusong llakapagtutustos n11 isusugal ay nabibighani na tuloy, at sa pagkaltllog na it('y... ilkahabag-habag ang asawang walang malay! Ang kalinisan ng kanilang pagsasama'y madudum-ihan ng dahil lamnang sa mapanghikayat na sugal. Si tandang Tasia ay isa sa mga nagpapakamatay sa larong panguingue, kaya napapabayaan ang mga anak, na nagiging katwaan naman ng mga kani-kanilang naiibigan. Hindi nakaila kay Lauro, at sa pagpapabayang ito'y nakapananamantala siya ng mga pagkakataon. Hindi lamang gabi sila nagkakausap ni Elang, kundi pati tanghali na. May kawikaang: "kapag wala ang pusa'y magugulo ang mga daga". Si Irisco at ILauro'y siyang nakapangyayari kay Paula at Manuela. Matiwasay silang nagkakausap ng walang nakahahadlang. -Tila wala ng mapalad kundi tayo -na lamang-ang malakas na sabi ni Prisco. -Ano pa-ang ayon ni Lauro. - Kung panalon lamang ng Sta. Cruz de Mayo'y mapalalabas na nating Elena si Manuela at Ester si Paula.

Page  57 - 57 - -LcIIv naniang Elena iyan-ang tuigon ni E~lang. -~Hindi ba nababagay kang Elena?-ang sambot ni. Lauro. -li-waga mo na nga akong idamnay, mag Elcna na ang may ibig., ako'y. -iNak6! ---ang pakikihalo ni Prisco'-~ang ganda rno bang iyang k-atulad ng mga ninfir aug hindi mnapipisil, na Elena? Bayaan mo't kapag naging.. hermiano mayor si ka Kiko, ikaw ang ipakukuha, kong Elena. Bagay sa, iyo at lalo kang gaganda kapag' naputungan ng corona zimperial. -Eh, ell-anig tanggi ni Elang. -At ang ipakukuha ko namang Constantino a-y si Lauroaug badya ni Prisco. -Ikaw narman ang si. San Macario-ang wika ni Lauro kay Prisco. Panay na biruan, tawanan at rnga Usapang nakawiwilingv paki ngan. -Mapaiba ako ni~- salitaan —ang pagbabago ng layon n~i Prisco.-kailan ba tayo niagmaffiahbnluag Ps-Ti12e-ang may labi pa ni Paul.a. m,-bnasama ba sa loob mo ang magmahabarig dulang tayo'?Aug balak namin ni Lauro'y pagsaba~'In at ng tayo'y miag.ing dalawang parela..-Panay na biro itong katawan ni Prisco-ang pakli ni Elangrnalayo pa iyang pinagsasabi mo. -~Sanmakatwid pala'y wala pa sa tool nio augr matahirnik tayo?atig usisa ni Lauro kay Elang. Ilindi nak-akibo ang dalaga, napangiti at napasulyal) I4 lihinm. -Paula-ani Lauro-kami ni Manuela aug saksi ninyong dalawa ni Prisco. -Kami narnang dalawa ni Paula ang saksi sa inyong dalawa ni Elang-ang dLugtong ng Prisco. -Hwag na akong isasali riyan-ang tanggi Hi Elang.' -~Sa anong dahil? ~Ayaw ka na ba sa akin?-na hinaplos ang pisngi. -Hindi. -~Gayon pala'y bakit ka nagsasalita bg ganyan? Pinatay ang pananahimik ni Manucla np; salita ni Priscong: -Kung araw araw ay ganito tayo, wvalang salang bukas ma.. kalawa ay animi na tayo. -~Sa anong dahil at dadamni tayo?-ang tanon'g ng walang malay na Paula. -Mnyari pa, S i I, a Uv( at FElangjay ninagkah'ireo g ario at tay7o namallg;(aaw' aga

Page  58 - 58 - -Siya nga naman, may Laurito kanii at kayo'y may Priscito din.. -Ito namang si Lauro-ang malambing na pangungusap ni Elang-nahahawa ka na kay Prisco. -Ang sinasabi ko'y hindi masarna-ang malakas na sabi ni Prisco-ang magsalaysay ng totoo'y hindi kas~alanan. Si Paula'y lumayo sa pulutong at lumaba s. Hinabol ni Prisco at doon na sila nagusap. Talagang sa paraan ay wala ng dadaig sa mpg babae. Kunwa pala nagtamnpo si Paula, sapagka't walang inangyayari kung sila ay samasania at magkakariringan ng mnga salifaan, anopa't naging dalawang pulutong tuloy. Si Lauro at Manuela'y sa salas, si Prisco at Paula'y sa labas. Doo'y makapagiingat na sila ng miga lihim. -Lauro-ang bukas ng salitaan ni Elang-hindi ako patulugi n ng kalagayan ko, tila kung aking pakiramarndaan ay mafaki ang ipinagbabago. Napangahasan kong ipagtapat sa iyo, upang malun asan, yamnang, wala akong mnaaasahang tatangkilik Sa akin kundi ikaw lamang. H-indi kaila sa iyo ang aking pagpapabaya, umaasang bindi ko mati~tiis na ako'y lunurin ng Juba at nananalig na pagdating' ng araw ay ilalagay mo ako sa katahimikan. Pikit matang surnakandungan mo, niwalang bahala ang tnga balitang tinanggap, palibhasa'y pag-ibig ang nag-aatas na hwag pakinggan ang bulung-bulungan, kundi ang magigiliw mon'g pangungusap. Hindi pa tahasang mapatotohianan ang nangyari sa akin, datapwa nararamdaman kong tila. Nangapos ang hininga, hindinapgtuo agknyg sasabihin.napgalo an knyg -Hwag kang m nag-alaala, naririto akong tutulong sa iyo. -Mlabuti kung matututo kang lurningap, ang inaalala ko'y baka pabayaan mo na ako't sukat kungy maunawa ang kalagayan. -~Diyata't magpupusong halimaw ako? -Malimit mangyari, na kapag nagtagumpay na'y pinababayaan aug pinagtagumpayan. -Itangi mo ako, kapag aking inibig ay hindi pababayaan lhangang nabubuhay, maliban kung takwilan na ako; gayon may' hindi rin kukupas ang pagmamnahal ko. ~Ano ang rnapa~ala ng patangis tangisin ang isang pinaghainan ng pag-ibig? -Salamat Lauro, yamnang natalastas nmo na'y wala akongy Maantabayanan kundi ang mailigtas sa ganitong kahihiyan. -Ako ang balhala sa iyo. -Baka iya'y nasasabi mo lamnang hangang bindi ka pa nagsasawa sa akin. -Elang, king miay inga taong watlang awa, ako'y h

Page  59 mong ibilang, ang laman nig asking larnan at dugo nor dugu koy hindi maitatakwil kailan' man. ~Hindi ba kasalanang rnala'ki kay Bathala,,na hwag kilanlin ang tunay kong dugo? Malulupit lamay' ang naguugali nig ganyan. tu;Aapatungo6 si Manuel~a ng. mapakingan ang pananalita ng liy7ag, na lalo pang nagtibay ang' kanyang paniniwala. Naghari ang katahimikang ganap, sapupo ni Lauro ang tulo ni Elarg na nagaalala pa rin sa kanyang kabuhayan. Sa dakong labas, si Prisco ~at Paula'y nagkakatawanani, dahilan sa pangungusap ni Priscong palabiro. -~Kurng urnalis na. ba ang ate mo'y sasama ka rin?-anang Prisco. -Hindi ko matutugon sa iyo, &paano a'ng nanay? -Hindi naman ma'uulila, makakasama niya, ang mga, kapatid mong malihiit. -Kaawaawa naman. Anornang amuki ni 'Priseo'y walang mang'yari, nagkakapit tuko si Paula sa pagmamatigas. Napa~iba na, ang kanilang salitaan, sila sila na lamang ang nagkakatalastasan. Si Tandang Tasia, ay nawiwili sa pagpinta, ang mga anak niya'y sa, pakikiulayaw naman. - Wala silang kamalay malay sa pagdating ni flora Bebay at nakita ang kanilang agaagapay na upuan. -iAhM!-ang nasabi ng matandang napagulat pa-kay bubuti na ninyo, kanikanyang usap,?nahan si Tasia? Daig ang hinila ang dalawang dalagang napatakbo ng malayo. Ang takot nig dalawa, kay flora. Bebay ay hindi tekot sa kanilang ina. ~Sino nga naman ang hindi masisindak kay Nora Bebay kung mangdilat? Asa mo'y lalamon ng tio,, lalo na ka pag panay na larnang 'puti aug makikita sa mata. -lPaula! iManuela! Halikayo-ang malakas na tawag np~ nmatanda-~nahan ang nanay? -Na sa pangingihan po-ang nagkapanabay na tugon rig dalawa. -Siya'y na sa sugalan at kayo, ~ano ang ginagawa ritol Hindi nakahum-a ang dalawang napaharap sa hukom, patn naman ng mga binata'y nangapiping hindi rnakakilos man sa kanikanilang kinauupuan. -Kayo pala'y nagkakagulo ka pag wala si Tasia, malalaman ninyo at hindi na mangyayari ito. Hindi na nagkasya sa paguusap kung gabi'y pati tanghalr pa.

Page  60 - G0 -Nagkakakmndataii si Pri~sco at Laurotng inlginulounSo atugr matandang hiukiuhani. -Pati pananahi ay, di niny'o naaatupag -ang patuloy ng ma, — tanda-mabuti na lamnang at naparito ako, sapagka't kung hindijy dIlIAt ang rmata namiing paniis ang laway. Sulong kayo sa patianahi. T L ng6fo ang ulo) ng mga dalagang tinupad ang ipinagutos sa kan i a. Ang mga binata nana'y siyangr hinarap ni flora Bebay na ]big maghariharian sa di niya pamnamahay. Tala'gang ganito na yata ang lakad ng panahon: ang nakikituloy ay makapangyarih~an pa. sa tinutuluyan. Kaya nagmamadalas si flora. Bebay sa bahay ni Tasia ay napapakinabangan ang kanyang mga pamangking ipinagduduro, sa iba. Kaipala'y kung mga anak niya iyon ay di ipapalharak. Si tandang Tasia'y walang kibo, bindi pinapansin aug mga pakaliwa't 1)akanan ni flora Bebay. -.Kayo naman, mnga sci~oritos, daig pa ninyo ang mga insik, pati na tangaLing tapat ay narirto. Uli uli'y bwag kayong gagawa ng ganyan, kung ibig ninyong hwag kayong masarhan ng pintuan. Hindi nangatwiran aug sinoman sa pinagsabihan, / g hwag lumala aug galit. l Aalis na. sana ang dalawa't mamanmaalam ay natawag na ll'iimi ni flora Bebay si Lauro. Si Prisco'y napag-isa. Aug akala ni Lauro'y n'auukol kay EMang ang sasabihin, ngunii nabigo lamnang ang kanyang pag-asa. -.Lauro, 4talaga bang panatag,ang inyong kalooban kay Ftang?-!.ang sa kanyay tanong. -opo, ~-jHindi na magbabago ang iyong pag-ibig? -opo. * ~Kahi't ano ang Mrangyari? -opo. -..~ung may pusong rnahigit mtagmahal sa kanyaing tumi riilsa iyo,:di mo kaya siya lilimutin? -H-indil po. -~-Magnilay-nilay ka. Si Elang ay alam mo ng hindi makapagpapaginhawa sa. iyo at hindi rin 'kaila ang kanyang kalaga. yan, 4ano aug mahihita mo? -Sora Bebay, tantuing rnakalilibo man siyang ipinatnganyaya ng kapalaran, ay 1 hindi mangyayar-ing katkatin sa puso aug lna* unkit na niyang pangalan.

Page  61 iA1 - -I-w —1iwag k-ang magpakatibay sa iyong pananali ta, tal-astasinig mjay nagmnamahal sa iyo'ng hindi mo nalalamnan at makapagpa. paluiwalhati pa. -Kahit na po. Si Elang ay siya kong kaligaya'han, siya kong buhay. Ihandog mian sa, akin ang karangalan, kayamnanan at ibang pusong makapagmamahal, si Elang din ang aking iibigin, sapagka't ang paglingap ni Elang ay hindi nakakatimnbang, ng yuta mang karangalan at kayamnanan. -Namnamali ka Lauro,' ~wala na bang mahigit kay Elang? -Wala na, po kung sa. akin. -Bata ka, p a ngang pag-iisip-na, may pangiti pang pana. nalita ng matan ca-wvala ka pang kasanayan sa, kabuhayan. — Idulot na ang kagandahan, ang babaeng pinakamarilag sa kapuluan ay matatatap ninyong hindi makahihiwalay kay Elang. Nahahalata ni florn Bebay ang katigasan ng puso ni Lauro na hindi maagnas sa kanyang pang-aakit. -Kilalanin mong niabuti ku'ng sin'o si Manuelang pinagka. kamataydn. -Nakilala ko na po. Isang ipinanganya~ya ng walang awang mapanghiikayat, datapwa sa likod nito'y isa, naman siyang magiging uliran sa pagsusuyuan. -~Aanhin mo ang isang linanta ng init ng araw? -Diligin ng bamog ng pag-ibig, upang manariwa uli. -Kung patay ng tuluyan, ~paanong rnanana'riwa? -Aalagaan ding gaya ng pag-iingat sa, sarili. -Nalalabuan ka -lamang, may halamnang nangangailangan ng iyong pag-aalaga. -Kung bindi rin kay Elang ay mapapahiya lamang. -~Tunay? -Hindi po ako nagsisinungaling. -~Paano ang pusong sa iyo'y umifibig? -Ibaling na sa iba ng palarin. -Lauro, 'magdilidili sana, kahabag~n ang umniibig sa iyo at n~ag-aalala twi na. -~Sino po ba? -Ako, akong kaharap Mo. -~Kayo?-ang panggigilalas ni Laurong hindi niya akalaing ulitin ang dating nasa. -Magdalita ka. Kung si Elang ay umifibig sa, iyo, lalo na akong hindi makatulog, dahilan sa larawan mong laging napapanagimpan. -~Pngioonkong, Dios!-ang sumnaloob ng, binata. -.Ano ang mapapala m ro kay Elang? B~ata at sa kanyang

Page  62 ( 2 kabataafy madaling magbabago aug kalooban. Ako'y na sa ta[agang gulang ia at nakatatalastas nglatugugkin a pag-iibigan. lhtn uguns Napansin ni Priscong sumasama ang rnukha ni Lauro, kaya lumapit at ginulo ang salitaan. — Gagabihin tayo, halina-a'ng yaya. Malaki aug pagngingitngit ni flora. Bebay kay Prisco, sa panmaragitna sa pag-uusap nilang dalawa. Si Elang ay walang kamalay-malay sa,adhika ng kanyang ale, na siya. palang kaagaw sa pag-ibig. Namnaalam si Lauro,,kaya- di nakuhang maipagpatuloy ng matanda, aug sasabihin. Ng rnakapanaog na'y naitanong ni Prisco kay Lauro ang kanilaug pinag-uusapan. -Nagdeclardi sa akin ng pag-ibig. -Santa Mariang Ina ng Dios-na nag-antanda pa si Prisco, -4diyata't siya pa aug nagpahayag? -Oo. -Baligtad na aug mundo. Balang araw, aug babac na aug liligaw sa lalake. -Tila nga. -Si fiora IBebay pala'y namnamatay sa iyo sa pagibig. iQue -miujeres! ~Paano si floi Bartolo? -Aywan ko nga ha sa matandang iyon kung ano ang iniisip. -Madaling rem.~ediulhan iyan-ani Prisco-sapagka' t siya' y inahing matanda, kailangang humnanap ug sasabunging matauda rin. Napatawa' si Lauro sa pasiya ng kaibigan. -Si Felix. -Aba, si Felix ay kaagaw mo. Si Elang aug ibig. -~Ano pa aug mangyayari sa kanya?I -Wala nga, kaya bagay ua siya kay flora Bebay, Kung magunita ni Lauro na ayaw siyaug tigilan ui flora Bebay ay uapapahalakhak ug tawa. Palagiug iniaalok kay Prisco, datapwa ito'y nagpapakatangi tangiug kahit na raw siya bitayin ay hiudi mangyayaring umibig sa muatatauda.-Sayang din si flora Bebay —ang wika ni Lauro.' -iAba! Nagaamoy lupa na siya. Marahil ay di tatagal.. at patay. Diuadaang lahat sa biro ui Prisco, na siyang ikinatutuwa naman ni Lauro.' Wala silang napagusapan, kundi aug panay na nauukol sa muatandang ibig u a rntlghapay ug* puni ug kanyang asawa,

Page  63 Vill;,Sino ang ama ko? Noo'y waring nakangiti ang pinilak na liwanag ng bwan. Sa tahanang malaki ni Liling ay nakatatanglaw ang liwanag na ito, kung minsa'y lhuma'hampas sa nalulumnbay na pagmumukha, niya at kung minsa'y nagdadamnot na tamnaan ang kanyang alagang halamang. na sa me~ang marmol. Isang malaking bagay na. infingat ingatan ng dalaga ang hindi 4niya mnakayang batahin, at buhat, ng mga sandaling makahiwatig ng nauukol sa mahiwaga niyang kabuhayan ay di na mapalagay at siyang ipinangangamba niyang sumakatalastasan ni Lauro. -~Ako'y sino?-ang di na mimninsang pumupukaw sa kanya na nakap~agpapabalisa. Napapaiyak, wala siyang kamnalakmalak sa kanyang kalagayan. Ng gabing itong nakamasid siya sa malawak na panganorin, ay biglang tutnindig at natawagan si Mentang, alilang pinakamnatanda sa bahay na iyon. -'Halika-ang tawag ng mapalapit-umupo ka rito, may sisiyasatin lamnang akor sa iyo., Talagang malaki ang pangingimi ng isang alipin sa kanyang panginoon at kahiman ibayo, ang kagulangan ni Mentang kay Liling ay hindi nakapagdulot ng paggalang san'hi, nga. sa kalagayan niyang napapailalim, subalit ka. pag bata man at mayaman at isang matandang dukha lamnang ang kausap, ito'y gumagalang at nagpapakababa. Ang panaho'y siyang may kasalanan. Hindi pinagpipitaganan ang gulang ng- tao, kundi ang salapi. Magnanakaw -ka man, 'magdaraya, mangagagai 6 malupit, kaiIan ma't may salapi'y niyuyukuan. Datapwa kung may karangalan man ang mahirap, ay pinagagayon gayon at hindi man lamnang niyuyukuan. Kay lakif ng pagbabago ng sociedad. Itinuturing na tanging mnay puni ang mnayayaman, samnantalang ang,, nabubuhay sa tulb ng kanyang pawis ay wala at binubusabos na palagi. Masdan ang nangyayaring tawag ni Liling kay Mehtang, isang hindi pa halos, kat'yIang ina ay natatawag ngr Mentan'g lamang, datapwa kung Nang matandang itO'y mayamnan, asahan at paman'tagatan ng D.a Mentang,.

Page  64 64 -Avng Doni at Dofia, Scfior at Sefiora aly nabibil ing salapi. ' Ang lallat ay nasasakupan. Makapangyarihan ang salapi. Marami ang nasisilaw, niga pusong maraneal ay naduduhagi, mga timntimang puso nig babae'y nalalamuyot, mnga tapat na loob ay nagiging Judas. Si Mcntang ay urnupong tako't sa tabi rig tumawag, waring vangi ngi mi siyang makaagapay ni Laureana. -Ako'y may itatanong sa iyo, ~ilang tao'n ka ng naglilingkuran dito? -Kulang kulang pong dalawang pung taon. -Satmakatwid ay nakikilala mo ang aking ina. -Opo, si D-a Patricia ay napakabait at namatay ng kayo'y ipang~anak. — Talagang kulang palad ako, hindi na nakilala ang aking ila. -Pag-kamatay po ni D.a Patricia ay nalhalata n-a ang li — him na iniing!atan, na siyang ipinagibang bayan tuboy ni Don Lucio, -BIakit, a no ang nangyari? Isalaysay mo. -Kasakit sakit po larrang, kaipala'y ipaghinanakit pa ninlyo. -fiwag kang rmagaalaala Mentaig, -Ng nabuburol si D.a. Patricia ay binuksan ang kanyang (zparaz(for. Dito ay nakakuha. ng dalawang libamt na pamnatay kay IDon Lucio. Doo'y nasasabi humigit kumulang sa tanda, ko ang ganito: "Alagaan mong mabuti ang ating bunga at hwag ipa. malay sa iyong asawva." -~Samakatwid ay hindi ko amna si Doni Lucio? -lyan ang hindi ko masabi kung mnong lihim ang infin~atan ng inyong mna. -~iSino ang nakalagda? -Wala Po, isang /iko Jamang. -i0h! Si Laurcana'y nahilo, sapagka't ang kabuhayan pala niya'y invligalig na hindi makilala, ang tunay na ama. -Mula noon-aug patuloy ni Mentang-at ng malibing na aug baugkay. ni D.a. Patricia ay umnalis si Don Luciong nangibang bayan. Kayo'y iniwan sa kapamahalaan uig kamaganak. Nr mnakaraani ang dalawang taon ay nagbalik si Don Lucio, na naparam na, augr kanyang dalambhati. Naisumpa, na ang pagaasawa, sapa -fka't ipinalalagay niyang isang kapahiamakan larnang. Anomang. pa1ltyaw at pakitang loob niya'y 'nagantihian din ng:,paghiuib. fbig paghigantilhan aug pumugay sa kanyangppuri, datapwa't sa pag-iius-at na fi~vag mapatanyag aug pagkaapi ay inilihim na lanmang at parang Nalantg nangyaring aoniman,

Page  65 - 65 - Habang pinakikingan ni Liling ang salaysay ni Mentang ay tumnitibok ng malakas ang puso, tinakasan ng dating kulay at bindi makapangusap. -,~Sino, ang aking amna?-ang nasabi rin ng nmakaisandali~Sino ang arna ko? -1yan ang hiwaga, akong matagal ng naglilingkuran ay di man nakamnalay sa lihim ng iny'ong ina. Wala naman akong nakikitang napaparitong sukat na mapaghinalaan. May rnga kaibigan. ngang matalik ang inyong ama, naglulumagi rito, datapwa wala akong nahahalatang katarnpalasanan sa purl. -iAy Mentang! Hindi akalaing napakagusot pala ng aking kabuhayan. ~Sino ang aking amna? Hindi si Don Lucio, hindi; at ayon sa sulat na nakuha'y.....Mentang.... Mentang...?Ano, ang wiwikain ni Lauro kung ito'y mnaalarnan? ~Hindi kaya ikasirang puri niya kung matalastas na, ako'y isa-ng hamnak na di nakikilala ang tunay na i-nagulang? -Hwag ninyong ipamalay. - Hindi rnangyayari, walang salang maoowi na sa wala aDug lahat. Hindi ko na nakilala ang aking na'y hindi pa rin makikilala ang ama. NgUni, ~bakit Miraflor ang aking ape/Id-Sapagka't ipinalalagay kayong sarili rin ni Don Luclo at atas n,6 katwirang isunod sa kanyang pangalan. Si Liling ay malungkot, pinagala aug paningin sa lanpjit at doon ay nakapagbuntong hininga ng mamnataan ang palamnuti niya kung gabi. -i0h, nakahihili arg kalinisan at kaputian ng liwanag ng bwan! Tunay at ang kalinisan ko'y hindi nakasisira.. subali't ang hiwaga ng buhay, ang siyang nakapagpapalabo ng taglay na. kaniugningan. Pinaalis ni Liling si Mentang at siya ay napag-isa na. Nanumba~ik na iisip-isip. Ang puso'y mawalat halos sa dalamhati, at kahit nagpapasasa sa layaw ay ayaw patahimikin ng bagong natalastas. -Kay hirap ng aking lagay. Napaguukulan ug lihim. na paglait at sino arg nakaalamn kung ako'y nakikita ng aking ama ng hindi ko nakikilala?Sumnaloob Da pipiliting maliwanagan kung sino' aug pinagka. kautangan ng buhay. Hindi niya mapagtamanang mamnalagi sa lihim ang kabuhayan. Nakalalasap man ng tamnis sa pagiibigan ay napatakan ng pait ng kabuhayan. Si ginoong Lucio'y hindi nga nagkukulang, sinusunod ang ayaw ng katawan ng kanyang anak. 5

Page  66 -66 -Hindi niya rnapagkaitan kahi't aug pagaalinlanga'y walang k-atapusan, yamang hindi namnan mapatotohanan kung kangino nya, dugo si Liling. Sa. madla'y itinuturing na karnya, datapwa sa sulat ay hindi at binabalab~ilan jig hiwaga. Hindi ipinaliiwatig, sa, anak, ikinubling rnatagal, na panahon, datapwa natatap din ng pinagiilihiman. Sa lalabas aug amna. Namnataang nakapangalumbaba si Lau-, reana at sa anyo'y naniaamanglaw. -L1ifing-ang pukaw-~rnay dinaramdam ka yata? Napalingori aug dalagang pinagmasdan ang amna. -Kaiba, auga kilos mno ngayon, prno aug masakit sa iyo? Hindi nakaimnik, na siyang lalong nakapagpabalisa sa nagLu usisa. Patuloy si Liling sa. pagninilay nilay. -Ipahayag auak ko aug dinaranmdamn at ng mnalunasan ng aia, nmong nagmaniahal. Napapitlag ang dalaga. — Minanmabal! iAma, ko!-ang nasabing napaiyak tuloy. -;Ano aug kahuluglan, ng luharig iyan? -Pinahlid ni Laurcana aug namimilaylay sa, pistiging luha at napabuntong hininga. -lAmna ko! Isang Mimim aug papatay sa akin. -,Anong libim iyan? -Kayo ang nagiiugat. Sinalagimsiman at napaurong. -Ka-yo'y imapag)palayaw, mialaki ang utang na, lob sa mpa paglinpgap, subalit aug hindi ikapanatag ay. Napatunugong hindi naipagpatulboy aug sasabibin. -Laureana, ipahlayag nug aking maabaman. -~Sino, aug ama, ko?-ang pagtatapat ng dalaga. -Sino pa, kundi ako,-ang tugong may p anggigilala's ni otnoong Lucio. - Ayaw ninyongy ipagtapat sa akin. Tunay at ipagduruLigo ng puso ang uungkatin, subali't ang dugoug anak ang sumisigaw hangang sa, kalangitan, na, kinakaibangang makilaba ang nagbigay buhay sa akin. Malaki aug parnumutla ni ginoong Lucio, na'saling na naman aug sugat ng- kaluiwa. -H-wag ipag-damidam atra ko-ang dugtong-sakaling ipahayag ang boong katotolhanan. Naunawa kong may hiwagang nangyari sa aking inng- pitnatawad na net Dios. Ako'y na sa pagitan b 1- upa at banbit, hindi tahasng matatap kung ain ang tunay

Page  67 -67 --na kinalalagyaii. Hindi mawawala, ni makukulangan amaa ko, aug pagatingin sa iyo, lalo ko pans, daragdagan, sapagka't makikilala agwalang pagmamaliw na pagtatangkilik sa akin. Hindi ma-,paglabanang timpiin ang lillim, atas np; katwirang hanapin ang pinagkakautangan np; buhay. Si ginoong Lucio'y napipigilan sa harap np; naguusisalug.anak. Ibigr niyang manangan sa pagkakait, sapagka't panibagong parusang tataglayin aug pagtatapat, at siva ua aug walangr rnkagmaihaharap sa anak. -Kay hirap un; lagay D ungmpa sinasawvi sa pagiibig-an! Gaya ni ginoong Luciong bahagya nang naninirah'an sa kaL~iwasayan, ay dinatnang ruuli up; sakunang sa kanya'y tunay na,karnandag., Siyang nakalilimnot na sa, tinatawagy na sociedad na maclalas na rnagdulot up; kapah anakan, i yang kagi noohang Jumilhikha np; sarisaring kababalaghian, ay tila aariin na namang tunruatawa sa Kanya, nakatinging pairaip at lihim na, nagkakalat ng kanyang Ilihim man ay di rin nmakakaila sa ilan, at augy iangv ito' y katimbang, np; isang libo 6' isang laksa inan, sapagka't siyangAnagpapasalin salin na sa, katalastasan, np; karamilhan. Ang pagkaliniot fli giflo0110 Luci o'y pinapanari wa, dinalaw.,nuli up; kahihiyan sa. madla, na kung niamalasnmasin ay waring siyang una unaug nagpapahliwatig up; kataksilang ginawa up; asawa. Nakaraan kung sa bagav aug matagal na panahon, marami nia sa, nakatatalastas ug kanyang buhay, datapwa aug angkan nito'y napagsasalinan din np; rnga balita. Ito aug mapagtatakhan sa soc/ed d~, aug kabutihlang gawa, up; tao'y madalas ifilihim, datapwa aug,) kasailaa'y hindi. lyan aug -katiwaliang umiiral hanga npgavon. Mvagkasalarng minsa'y hindi.mnatatakpau up; isang daan iynaug kabutihang gawva. Kung paguukulang suruin aug kaginoohiang tinatawag, ay, siya natiug kadudulangran up; niga hi1waga, kababalaghan.... Si ginoong Lucio'y hindi muapipintasan sa, kanyang pagkaabiay nagiug buntuhan up; salisalitaan up; niga kawal nakaririasa t sla na aug unang nangagingos-ingos sa pagfkaduhagi,np; isang kapurihan. Kung nakatatalos up; miatwid aug kaginoohlan ay sapat ng,makapaughahawak sa kawikaang: "mnahala~ga aug puni kay sa buhay". Alamning kahihiyan un; kapwa ang ipangalat na wala un; ulo't,tinagpas np; kabyak un; puso upang ihandog sa bagong kasuyuan,

Page  68 - 6 8 - at kung niagbibigay sa kinapal aug kapw a, marahil ay sasarilinin na lamang at hindi na m-aibabalita kangino man. Ito nga aug mga kapintasarl sa tao, hindi na nakapagtatakip ay nakapagpapahaba pa, ng salitaan. Hindi nagkakasyang matanto ng sarili't isinasakatalastasan pa nq iba. iOh ui tao! Tunay at tinatawag tayong hayop ua, may pag-iisip, nuguu ni't kung bakit sa rnga gawaing ganito'y natutut6Dg mawalan sapagka't kung mavyroon, sana'y mamarnalagi sa katahimikan. Sa lahat ng parusa'y wvalang mnabigat kwudci aug koronolia 1g9 tinzik nug isang babae aug kanyang asawa, dito nakauutang ng buhay aug maramiug nagkakasala sa k~atauhlan at nagykukulang sa. matwid. Aug pinaglililuhiay pinagdidimlan nq pag iilspl, paanoiy aug minamahal-mahial, pinagkakatiwalaan ug buhlay, aug ina nig nga anak, sa, isang salita, aug kauyang asawa 6' kabyak ng puso a), siyang nagkakasalatig ipinauubaya, sa karnay ng iba ang kapurihian at karangalani. Bagar-nan hindi likas ng mga bayaugy mulat sa pagkabiliasa"' at pagsulong aug magparusa uig mialulupit, k-ung miuiisa'y nakapagaatas na sa mga babacug takzsil sa asawa'y alisain ng dalawang tainga, upang hwNag ma~kaila. sa mnadla, 'taglayin aug katotohanan ug kanilang kasalanan habaug, nabubUhay. Ng unaug panaho'y 1)inagbababato6 sa g-,itna nt liwasan aug babacng ganitor at sa ibang bayan man ugo siglong nakaraan ay tinutupok aug niga babaeng maghiapay ug pun ung 1kaisang dibdib. Sa mga panahong ito at sa. rvu-a parmahalaanug gising sa kabilhasnan ay tila sapat na aug parusaug, ito sa, kahihiyan ng~ isang lalake. Kaipala'y may mabibigat pang parusaug augkap na bagay sa mga babaecug tanipalasan. Hinagaping napakabigat na. kasalanan aug niaglilo, asawa at anak aug napapariwara, aug lahat ay nagpapako ng paniugin, iyong mga titig na nagi akahulugan ng pagpula, pagpintas, paguyam. Hindli sa miatdi ng tao lamaug karumaldumnal ang kasalanang, ito at sa Dios mnan ay pananagutan, sapagka't sa harap, ng dambman na siu-asaksihan nig isaug alagad ni"Cristo'y naisumpa nilang miagmatnaiaalan at magsusunuran hiabaug nabubuhay. Labo ~a't miagbunga ay kahambal-hamnbal, aug batang walang malay ay di miltalastas kung sino aug naghigay buhay sa kanya. Aug kalagayan ngayon ni Liling aug' pinakalarawan ng mga, aijulangan, hindi tahasang matanto kung si ginoong Lucio aug may anak 6' lyongy kinagiliwan ni D-a Patriciang hindi makilala kung sino. Si Laureana'y anak mayamang matuturingan, sapagka't si"' gi noong Lucio y pi nangUngu ndauganan at kinaalang-alanganan ngl

Page  69 - 69 - lanyang imgna kababayan, datapwa, hindi ang kayamianang ito'y sukat ng magpatiwasay kahi't ang kabullayan ay nababalot ng hliwaga. Hindi mapakali si Liling, hindi niya tutugautang hindi,makilala iyong lumigalig sa kabuhayan nila. Walang mnakapagsabing sinoman kung sino ang lumagdang iyon. g- Alko at hindi man naitanong sa namatay, sapagka't na-papalihim neg nabubuhay si D.a Patricia. Si grinoong Lucio, iyangy kumita sa iba't iban g bayan nig k-aaliwain ay siyang pinasasakitan nig naguusisang anak. -;Sino aug ama ko? -Sino aug amna ko? Inuulit ulit ni Liling ang ganitong katanungan na nakapagpapahanga sa, kaharap. Hindi na ikinakaila rig mam-asdang hindi lhinihiwalayan ng p;;gIuha aug dalaga, nallabag kahi't na ipag.. dusa niya. Kung iba si ginoong Lucio'y magbabawa ang paglingap kay Laureana at hindli pa maralill susundin aug lahat ng maibigan. Hiudi man anak niyang mapatotoh-anan ay hin di naman iiiangyayaring hindi isunod sa kanyang qipel/ido, yamang sila'y ~inargasawang tunay ni I).a Patricia. Laureana Miraflor, sam-iakatwid ay anak niya, datapwa sa ~kaloobayv pumnipintig aug sigaw na nakapagpapabulusok sa kasawian. Tanyag sa madlang si Liling ay bungma ng pagiibigan ni 1).a Patricia, subali't sa. kalooban ni Lucio'y ayaw payagan na sarili niyatig dugo. Aug liham na nagnulat nug lihim ang, saksing maliwanag, sla sIt Iabha ugng-nat, datapwa napalabas din susog sa maa dilang hlindi masusian. Kungr ano ang, pahayagy ni Mentmgp ay siya inf angka ginoong, L ucio, hindi nakikilala kung sino aing nagkasala. Pina. salamnatan nor anak at pinaniwalaan ang salaysay. Kung na gdaranmdam si Laurcana ay gayon din aug ama. -Nais kong ipagtapat-ang saklaw-ibig kong d aliriin aug kasuluk-SUIluk~an ng lihim, subali't wala akong magawa't pinabayaang mapagayon lamang — aug tamipalasan sa pangambang ma1)akaIat aug akingy pagkalungi. Ng una'y pinagbantaang hanapin, paghigantihian, ngruii aug puri kong m-abubunyag — a madla ang pur-nigil na tuparin aug binabalak. Ipagpatawad anak ko kung hindi ka mapairugan sa, pithaya, ibinabalbala na sa Dios aug parusa sa taksil. -Kung natjis na hwag hanapin ama ko, akong ariak ay siyang ma'gsisikap na ilitaw aug katotohianan. -Hwag na-aug saway rig matanda-4sino ang masisiraanl

Page  70 - 70 —;Hindi ba ating karangalan ang kakalakalin? Tutmahinik ka na Liling, ang nakaraan ay limutin. -Sukatin na lamang ama ko ang silakbo ng kasabikan, ibig kong matatap at maipaliwanag nr taong iyon kung ako'y dugo niya 6 laman ninyo. fHwag sapantahaing kung matunayang hindi kayo ang aking ama'y tatakwilan na, hindi; sapagka't sa amalas kong pag — tingin sa akin ay kulang pang ibayad ang buhay. 2Mababatai ko kayang mabalabalan ng panglaw ang lahat? Kung siya ax patay na ay mangyayaring napailalim subali't, kung hindi.... iay ama ko! Muling napatulo ang luha ng dalaga, na inaalo naman narta nIg matitimias na tpangungusa). Anomang pangaaliw ay lhindi magtagumpay, lumaalala ang pagiramalasakit ni Liling sa kaliwanagan ng buhay. Iniwan ni ginoong Luciong patuloy sa malalim na pagiisip. nagbihis ang ama at aaliwin ang nanariwang kalumbayan. Si Laureana'y nakamasid na naman sa lang'it, kinukurong niataman ang hiiwaga ng kanyang lpagkatao. Natanawan si Lauro, iyong pinagllabilinan ng kanyang pangako, nguni hindi nakuhang magalak na gaya ng iati, sapagka't nangarngamtba siyang baka mamalayan ang bagong tuklas na liham. Malayo pa'y nakawayan na liya, nguni aug pagkamasid na iyon, siya na ang napipilan, naliintakutan at napaudlot. Si Mauro'y patungo sa kanila, dalidaling pinahid ang lulha at isinadati ang kilos ng hwag inamalayan ang damdamin. Tinakbo ang piano, kinapa ng kanyang daliri ang teclado at pinasalubungan ang dairating ng kawiliwiling Vals ng, L a a Aegre. -Iiling, kay buti mong. magmahal, ntg mamalayang naririto. na ako'y ipiIlaringig ang naiibigan kong tugtugin. Kunwa'y nagtaka ang dalagang luminion. -Narito ka pala. -Ituloy mo. -Hwag na, baka nrawika mnong hindi man pansin kita. -Si Liling, ituloy mo't makikinig ako. Inagapayanan ni Lauro ang tumutugtog, pinakpakan pa ng; binata ng matapos ang tugtugin. Nagkaharapan na sila sa tabi ng piano. — tSaan ka ba galing? —ang usisa ng dalaga. -Dinalaw ko ang aking tga may sakit. -Ginagabi ka. -Mangyari'y marami ako ngayong.... -Baka mga bagong kakilala-ang agaw.

Page  71 - 71 - -Kung ano ano pa ang pinag'sasabi mo. -Sino pa ang hahanapin kong bagong kakilala, sa wala ng hihigit sa iyo? -Na narnan? baka. tuya na iyan? -~Nanuya na ba ako sa iyo?-na hinagod aug daliring nakapatong sa. piano. -Hwag ka ngaiig malikot-ang saway ni Laurcana. -~Kalikutain ba aug mahipo ang daliri? Si Liling ay hindi kumibo, at niapatunp6. Napansin ni Lauroug namumugto aug matai. -~Nananangis ka ba? -Hiudi, 4sino ang tatangisan ko, sa linudi ka pa namnan lumilimot sa akin? -~Ano ang kahulugan niyang paniumuk a~rai -Mangyari'y napwing ako. -4Ang dalawang mata'? Natigilan sa patakaug taniong ng gili W. -Hwag kang magkaila-ang dugtong no- binata-may kahulugarn aug pamnumugtong iyan, hindi sasalang lumuhia ka. -Lauro. -Hiudi ikasasakit ng puso sakaling ipagtapat 11)0. -Pagmumulan ng iyong pagkasuklanm sa akin kung maunawa. -~Kaririniarimnan kita? 4Isang iniibig ang gaganiituhin ko? Liling, tantuing malayoug magkapusong hayop ako. Natangay ni Lauro si Laureana, iniulat autg kaniyang lihlini. -~Hindi pala si ginoong Lucio aug iyong- atia?~ -lIyan aug hiudi ko matalastas, kailangm iafial g u suliraning ito ug may gawa ng lihim. -Ako aug bahalaug hurnanap. Atig bahlagi ng panahlon ay iuukol sa paghanap. Saka pa lamaug napatawa' aug nagpipig-hati ug~ matantonghindi nagbabago aug pagmamahal sa kanya.. Paguulayaw na aug hinarap ngf dalawa sa liwanag ng bwan, saniantalaug si ginoong Lucio'y nagpapasial. I 10

Page  72 Ix Ang larawan nj panahon. Hindi nga naman mahuhulaan aug kalooban na tao ni tahasang masasabi ang kanyang gagawin kung mananan~an sa, mga kilos lamang. Hindi rim makukunan ng larawan ang sinoman, na di na. inuling magbabalik sa (lating buhay. Si ginoong, Lucloyv matanda na, imay labing walong taon na lbalo ay hindi mian naakay sa pagj-aasawang mull. Nakapagbatang harapin aug11 l)MI' muhay at ancr moa ikaliligava ng kcanyang anak. Pati ni Mentang ay nakapagpahayag na di na siya magkakaroon nr, paneginoong babac. IBata pa ug mabalo'y kung bakit tumakwil na siya sa kaganudahan qg~ meta babac. Marami ang naigsasapantalang- nadala sa paglililong gimawa ngy asawang sanhi ng cfavono, pagmiamatigas niyang hwag makiurali sa bala ma, at nagrkakasya sa pagbabasa' at paglilibang. Napagtatimalan aug muatagal ma panahlon, hangang sa magdalagai si Lilincg ay di man nahalataan ang amang magbiro, kangino man. Napupuri, aug kcalagayan ni ginoong Lucio, sa. p agti t us ma si Sya y mawalan ng kakasam-lahin. habang nabubuhay. Aug haka ngaug kaya ayaw mag-asawa ay sa dahilang natataikot ma siya ay rm1ulimg magkadalamhati ang waring may k,.atotoh~anati, sap~agka't disin sana miakararaman aug malaong araw na pamamalagi sa pagkabalo. May naghihimagyap naman, ma aug dahilan. ng pamamnalagi sa, pagkabal'o niya'y sa pagtingin sa, anak, sapagka't kalimitang imaugyari mia aug~ ale'y nang-aapi at nagmamalupit sa anak ngcunang asawa. lto'v karariwan nga, kapag liagkaamak sa pangalawang asawa'y mnaamis anmis at pinababayaan lamnang ng ale aug kanyang pamniagkin. Nabubulusok m~a lahat ang p_-agtimgin sa kamyang sariIung tiugo. LDalawang bagay ma mapapaniwalaan, at slyang sumasa kakoobani ilL, imaila. Aug kabataan nl gimoongr Lucioyv lumipas ng pagay'n lamang, hincli nalaunan aug pagsasama nila nl D.a Patricia, tatafloug taoil lanmang, aiy wvala naman nagiug bunga ang pag-iibigani kundi si Liling.!

Page  73 - 73 - Kung gaya ng iba si ginoong Lucio, marahil ay marami na -,iyang babae, dahilan sa pilak na pakikilusin. Blagaman hindi nakukuha sa pilak ang lahat ng babae, ang kararnila'y nasisilaw at nagiging kawikaan ng: "kapag may salapi'y masusunod ang lahat nor maibigan: pagkaing masarap, babae -at iba pa". Flindi kinasangkapan nor balong L ucio ang pagtatapon ng pilak, hinara4 ang ikalalago ngr kaniyang puhunan at ng may maasahan ang kanyang aiiak. Naragdagan nga at ngayo'y isa sa tinatawag na Don at pi-. niagpupugayan ng kapwa. Iginagfalang, hindi. ang katandaan, hindi ang kabutihang gaNva, hindi ang kabaitan, kundi ang salapi Mabait ka man at mahirap ay wawaling bahalain at ang duboy sagasain at ipagtulakan lamang ng kapwa. Ibang talaga ang salapi. Natatakpan ang dungis ng katawan...Napipipi' ang lahiat. Kung sa mahirap nangyari ang paglililo ng asawa ni ginoong Lucio, kaipala'y boong bayan na ang nakaalamn. Sapagka't mayarnan, ay mangilan ngilan na ang nakatatalas.I-as, at nanginaimi pa manding ibalita. lyan ang hiwaga nig panahion. Nawala ang tuntunin mahalaga nog likhain ni Batbala si Adan. Tayo'y pantay pantay at iisa ng uri, yayamang iisa anog pinangalinegan. Mataas at pinapang~inoon ang mayaman, mababa at inaalipin aut igrnahirap. 'Oh, tadhana ng kapalaran!. May bisig aug ibang bindi gurnagalaw, datapwa kung humakot ngi salapi'v supot supot, samnantalancy ano magha-mraghapunang kumikilos, ay balhagya ng~ makakita ngT pangtawid buhay. Aug tulo na- pawis ay nakakatinibang ng- kauntingy upa. Ang p)alagi sa arawain, nagtitiis un iit at nakahanda sa map)anqanibz na gawain ay siya pang mura ang bayad, samantalang aug nakaupo'ngy maghaponhapon, ay siyang malalaki ang sahod. -Iyan aug, larawan ng kasawiang palad ng isang taong hindi nakarating sa tuklltok ng karununi-an! Datapwa, may niarunong din namang hiudi alumana kailan,ma't dukha, cya yong niluluhuran at iginagalang ang mangmang na mayaman. Si ginoong Lucio'y nahiahanay sa mga nahihiga sa layaw na tmay pinagaralan hindi nga lamang nakatapos, dahilan sa pagk-amatay ng magulang at hinara'p na ang mga p~ag-aaring naiwang pakikinabangan.

Page  74 - 74 - Pagaran rg priaon igpagbabata'y surmilay ang pagbabagong buhay. Nagtaka' aug makatalasta's nig pagbabago rig kaloobari. Si ginoorig Lucio'y hiridi ria ang dating walangy alis rig babay, siya'y dirialaw ng balak na iniaakalarig makagagaling sa bubay. Nakaisip na humanap rig kakasamahiri, rig tutulong at dadamay sa kanyanig kalagayan. Ngayong tumarida'y saka pa iakaisip ria mag-asawa. Iyari aug nakapagtatakd kay ginoong Lucio. Hindi siniamantaki arig kanyarig kasariwaanig gulanig at nig ucti uriti ng patungo sa tadhana rig palad ay, saka pa nd~gisinig sa kapanahuriar. Hindi maalamnan kurvg ano ang nagirig sanhit jag pagbabago rig lakariri, palalakaid ria, riaglilibanig sa mga pook na diriadal'uhai rig maramirig dalaga, subali't buo na sa kaloobang. rnanuniuring mnabuti rig kakasamahin, iyong magtatapat at makararamay, uparig h~wag idulot at lagukiri uli aug pait rig pagata — taksil. Walarig kailarigan aug mahirap, kailan ma't makararamay -sa kanyarig kabuhayan. Baganman may anak ria Laureariarg tu-, mitingini ay di riaging sagwil sa kanyarig balak, sapagka't walang salang rnapagiisa siya sakaling magasawa. At aug pumnu. kaw rig natutulog na damdamini rig matarida ay aug miga riaka-. hihilirig ariyo rig dalawang rnagsiriggiliw. Namarnasdan kurig min -,an ni ginoong Lucio arig kilos rig anak at ni La'uro, warimi na sa paraiso kunig rnagpanlayarn, na siyanig pirianaghilian at nagatas ria humanap namnar rig aariing langit. MLula nioo'y hind" sia matirai rig bahay kurig gabi, twina'y ria sa paglalakad, naglalatag rig panulo sa kariyarig mapupusuari. Walarig mnay kasala-, nan sa pagbabagorig loob ria ito, kuridi arig dalawa, arig miag, sing-ibig na kinakikitaan rig turiay na pagmaniahalan. Isa pa'y riagugunitarig kurig mag-asawa Si Lilirig at siya ay inagkasakit, ay hindi rmatitignari rig ibarig gaya rig pag-aalaga rigy isarig a. awa., Siya ay na sa kagularigati, at sa mga ganitorig kalagaya'y malapit arig mga karamdamari. At aug mga akalarig magigirig salabid sa pagtingin sa ariak ay nawala; uria'y hindi na tuaaapi sanhi. sa dalaga na at arig ikalawa'y makapagsusun Urai ria silarig pararig mag-iria 6 magkapatid. Hiridi maubos maisip rig matarida kuig, sino arig pipiliiri: kung aug kasirig gulanig niya 6) arig mga kasariwaan. Nadidilidilirig kung bata aug inaparigasaway, malapitlapit ria magirig dalawa ang bukol sa ulo, at kurig mnatarida nama'y baka uria pa sa kanyarig mamatay. Ng makapaglagakaikang diwa sa palas rig pagkukuro ay isiriakapamahalaan na nig pu~so, arig itibok nito'y siyarig lalaridasiri, babagtasin, tatahakin.. upang datuin aug duyo rig kapalarari. Ang palad ay hindi maiiwasan, kung ang idinudulot ay kasariwaari 6 may kagularigam

Page  75 -75 - na ay mamatarnisin din kung iyon na ang nakakatugon ng kanyang damdarnin. Nakikidigma sa dalawang siiliranin. Wala namang sukat na ipag -alaala kahit na mamatyagang masukal sa anak aug pagmnamataas sa bagoug layon, yamang walang makapangyaribian kung hindi ang sarili at hindi pagkukulangan ang sinornan sa kanyang nasasakupan. Sa. salapi niya'y magagampanan aug lahat, tanging makukulaugan ay aug pagmamahal, sapagka't aug balhagi'y inapapapasa asawa at aug bahagi'y sa anak. At magiging tationg bahagi pa aug paglingap, kung ang kabyak ng puso,'y nmaganak. Flabang naglalainay aug dalawaug puso sa pagpapanayarn ay na sa pagmamasid naman si ginoong Lucio sa kanyang mapupusuan. Dinulutan kaagad ug pagkakataon aug naghahanmip, inabot jig titig aug hinahanap ng siya ay na sa chznemahjgrvcfrc aug isangy larawaug inaakalang makalulunas sa kauyang damdaMin. Hindi hiniwalayan ng titig, matay na suriin ay babaeng mapananalaminan sa kanyang ikinikilos. Walang kibo, mahinhin,pangkaraniwang magbihis, mahusay aug katawan. Naaangkap aug itim na kasuutang nagpapatingkad sa kulay. Hiudi mnapakali ang matanda, pagliliwanag ay nakamata' na sa, kinalalagyan ug larawang sinasamba. Aug tanging pipiusala sa adhika'y aug bindi niya pagkakilala. Kditaong nawalan ug tao aug likuraug likniuai' ng kinalalagyan ug dalaga, sinamantala nug matanda aug mapauipo roon upang lalong mamnasdan. aug dilag na binahangaan. Kinikilig ng makita aug malanaing batok na, kinasasabit~an ng di kakauntiug kuwintas na samupagita, nasa niyang kagatin aug napakalinis na natanaw, at bagkus na g-aalab aug adhitka kung magkabalohalo aug pabangong ginagamit: ang baugo ug sampagita at aug baugo ug pulbos. Maibubukod pa aug amoy na sarilingy nakaaakit, iyong, baugong inaaring parang pbiipgg ig bnat a. amoy dalagang hindi matularan ng amoy ug ain maug pabango. Magdilim at muagliwanag ay nakatitig, walang malay naman aug dalaga sa nangyayari sa kanyang likuran. Paos na pagbubuntong hininga aug pinamumugad sa, dibdib ua wvaring iyon ay nakagagamnot at nakapagpp~palwag sa nagsisikip na paghinga 6' kaya'y nakapagpapapigil ug kaunti sa napakabili's na takbo ug dugo sa, rnga ugat na ipinahihiwatig ng kanyang kinabakabai. 4Paano aug gagawin? Walang sukat na magpakilala, na si-. yang simula ng tugtugin kung baga sa isang dula. Hindi nakapanonood, nakapagpapahalakhak ng tawa ang mga palaba's, subali't siya'y na sa pagkukurong malalim sa damdamin.. Hindi natagalan at sa titindig aug napusuang palabas nu~ kasamna ng rnga kapatid.

Page  76 - 76 - Kung pagkakataon atng nagturo sa kanya ng kagandahang 'iyon, pagkakataon din ang nagpakilala. Naiwan sa, lukiukan ng babae ang panyolitong may buhol,,a isang dulong -'masasapantaha ng kualta aglarnan. Dalidaling kinuha, hinabol ang na, gsialis. Inabutan na, sa labas na. Nag-aalanganin, hindi makuhang imakadulog at nanatili sa, pagpupukol ng malalagkit na, titig. Nawalan ng laka's, napako sa, pagkatayong katulad ng miging asin. ang asava, ni Lot at ngr enkantuhin ni Medea ang giliw na Ja.:on ng siya, ay hahagarin ng taga. Mistulang estatuang hindi makakilos. Ang paa'y hindi maihakbang. Ang clalaga'y hindi umnaalis at nanonooci ng mga larawang na sa pintuan. lba nga, ang may pag-ibig, nanuna ang kahihiyan. Madalas s,-uinupil sa, kasigylahan ang hiya na, siyang unang nag-uugat sa Sinoman. Kung si ginoong Lucio'y hindi nakapagsimpan ng pag-ibig sa dalagang iyon, kaipala'y matuling nakalapit at naisauli ang n aiwa n. -iAbdi!-ang pagulit na. nawika ng (lalaga-11ang panyo, ko'y 1)ahaii?-at kumlapakapa na, sa baywang —naiwan ko sa luklukan marahil1. H-intayin ninyo ako, aking pagbabalikan. Saka pa, lamang nakakilos ang matandang nahadlangan ang pagsusumugod ng nawawalain. -Huwag na, kayong mnapagod, naririt9 ang nawawala, sa 1inyo. Ipagpatawad sakaling natigagal at hindi karakarakang naidulot, sapa-gka't nag-aalanganing baka, ipagrkasala 6' ipagkulang na kayo'y gambalain sa. panonood ng mga larawan. ~Kayo po, yata aiigl Manucla. Tahimik na nakalaglagay sa panyolitong ito? Natigilan ang dalaga, ng makitanig iniaabot. -Salamat po-ang tugon ng~ mak-uha ang naiwan-ako, nga, po k-ung may ipag-uutos. -Kapalaran ko po at ikinaliligaya ang kayo'y makilalang Iikha ng pagkak~ataon at nalalaan namang pag-utusan ang lingkod ninyong Lucio Miraflor. Bahagyang angat ngr labi ang nagpalilwatig ng kasagutan. 5i Elang-, diii iba, ang napusuan ni ginoong Lucio, babaeng inijbig pa. narnan ni Lauro, at hilaw pangy manugang niyang ruatut uringan. Ang pagkakataong ito'y simula ng kaligaligan sa, binata. Wkalang salang rnagkakaroon ngt mga, sigalutang pagmnumulan ng ugdalanmbati.

Page  77 - 77 - Nakisunod na ang matandang malaki ang nais na maalamau., ang tinitirahan upang hwag mahirapan sa paghahan'ap. Kilos bata ang ginagamit ni ginoong Lucio, rnadalas unatin ang kanyang damit at kinakauisap ang dalaga. -~Naaliw kayo marahil sa mga napanood? -Opo, magagandang pelikula ang itinanghal. -4Malimit p0o, ba kayong- magsipasok? -Mamninsan minsan po, latnang. Sinamantalai lamang namim ang liwanag ng bwan. Naliligaya na ang balo at nakikitaan niya si Elang ng ma.. buting pakitang loob. Ugali na ni Manuela ang tumugon kapag kinakausap, hindi siya kabilang ng mga babaeng nagtatali ng dila kapag hindi na nila napupusuan ang kaulayaw. Iya'y hilig na dapat putulin kaiIan ma't nakaa'abot ng katwiran sa pakikipagkapwa. Nasalubong si Felix sa paglalakad. Nagbigay ng karampatan, sa lahat at isa pa rin siya sa napasama. Bato balani nga ang mga dalaga, natatangay ang rnga ka-. kilalang lalakeng madaanan. Lalo na sa mga pasyalan, maka-. mamalas ng parang piquete ang lalake sa likuran ng mga babac, susunod-sunod at bubulong bulong ang iba, anopa't nakakatulad ng isang inahing maraming kiti. Lilingap lingap si Felix, hinahanap ang kanyang kaagaw, at ngr hindi matagpuan ay natwa, yamang magkakapanahon siya sa pakikipag- usap. Datapwa, nagtaka ng makitanig kapiling at kaagapay ngisang matandang kahabol na ngr kanyang gulang. Hindi naman mangyaring makapamagitan, masasawi sa katwirar,, Napaowi siya sa kapatid, si Paula ang nakausap. -~Hindi ninyo kasama si Lauro?-ang usisa ni Felix kay Paula. -Hindi naparoon sa amin ngayon, marahil ay maraming ginagamot. -Nagtataka' ako, siya ang dati ninyong panauhin ay wala ngayon. ~Sino po, ba iyong matandang kausap ng ate mo? -Hindi ko po, nakikilala. Naikasabay laniang namin. Bagarnan hindi pumupukaw kay Felix ang masamang akala ay nagngingitngit sa sarili, sapagka't hindi hinihiwaiayan at hindi niya maikausap. Mapamayamaya'y isang nagtutumulin ang lakad, ay siyang pasalubong sa kanila. Pagkatanaw ni Elang ay kumabakaba ang dibdib. Ito'y si, Prisco.

Page  78 - 78 - -~Saan ka. galing? —ang MO6 ni Manucla. -Doon sa, inyo. -Nag-iisa ka ngayon-ang pansin ni Paula. -Ito nga ang sanhi nq, paghahanap ko sa inyo, na sinabing ~nagsipasok daw kayo sa cinemato'grafo. Nakihalobilo na si Prisco sa kararnihan, flounl si Elang ang.Inaalagaan. Kung wala si Lauro, ang tunay na nag-iingat kay Elaug at nagbabalita ng mga nararamdamang kilos ay si Prisco, kaya pi-nalalayawan tuloy ito ug secretario particular ni Lauirol. Matalas ang ma'ta at ang balang makita'y daig. pa aug inihahatid na balita ug /ekfono. Si Elaug ay katiwala kay Prisco, yarnang siyang kalihirn ng:-anyang giliw. Naibulong ng dalaga sa bagong dating ang isang katanungan: -~Nahan siya? -Tangapin mo ito at mnatatalasta's mo. -~Sulat? -Oo, kanya ito. Nanglamig agad si Elaug, nakikiuikiuitang may kapausanan..ang pagsulat na iyon. -~Nahan siya niayon? Bakit hiudi mo kasama? -Na sa bahay. Inab6t ang sulat, binalot sa tangang panyolito. Si Felix ay sinagilaan na narnan ug panibugho, binabakayan -pala aug kilos ni Prisco at namataan niya aug pag-aabot ng lihani. Nauggulo na aug palabiro, pati ni ginoong Lucio ay napatabi. Hindi na hiniwalayan ni Prisco si Elang, at ito namaly talagang umaagapay, upang masiyasat aug sauhi ng hiudi pagsipot ng giliw. Kung iba si Paula'y maglilhinala sa kanyang kapatid, sa. -pagka't bindi siya alumana at hiudi umaagapay. Paano'y inuuna ni Prisco aug utos, ng kaibigan. -~Baka nawiwili na siya sa iba?-aug mapilit ua tanoug ri,nababalisa. -Aba, hiudi; si Lauro'y miusan lamang kung umibig. -jSaan siya nagpaparaau ng oras ngayon? -Sa bahay. -~Bakit hiudi sumama sa iyo? -May sakit. Aug hinuha ng tauggapin ang liham, ay napatotohanan sa )agtatapat ng inuusisa.

Page  79 - 79 -- Ng matapos na roon ay lumnapit kay Paula. Si Felix Daman.aug sumingit na napalayo kay ginoong Lucio. Ang matandang Felix ay nagpapaputok ang dibdib sa panibugho at tumnanong: -(lila may bago kayong balita? -~Ano ha ang inyong pinagsasabi?-ang may padabo'g pan," -sagot. Napapitlag ang matanda ng siya ay sagutin ng paganit6'. -Nakita kong tumanggap kayo ng sulat, marahil ay galing kay Lauro. -Eh, ~ano sa inyo kung doon man galing? Si Elang ay nayamnot at naginit ang ulo sa mga tanong na -walang kapararakan ni Felix, na pati ng hindi dapat pasukan ay 'pinakikialaman. Ang walang pakiramdam na nangingibig ay pinararaan sa,dalawang tainga ang balang mapakingan. Balang pangUngusap ni Elang ay minamnaligaya na niya kahit Da patalini na nakasusugat. — May agraviado sa lakarang ito-ang malakas na wikang palabiro ni Prisco-walang salang may natutwa at may nahahapis. -Mayroon, nga-ang ayon ni Paula. Tinignan lamnang nila si Manuela, nararndamang siya ang pi~natatamaan. -Nakailug~it pala aug wala-ang wika ng palabiro. -Mayroon din pala-ang pagbabago Da ng akala ni Paula — malapit na sa hukay. Nakikiramdam ang dalawang matanda sa salitaang iyon, na k-ung susuriin ay may kahulugan. Panay na biruan at kasayahan hangang sa sumapit ng tabanan. Si ginoong Lucio'y namaalam ng kanyang rnaalaman ang bahay. Ang kasigasigan ni Felix ang naguudyok ng rnga wala sa, k-atwirang gawa. Kahit na ang lagay ng oras ay ipinanahimik na ng madla, pinairugan ang anyayang pabalat bunga ng maga matatanda. Kaipalayv aug ipinaglalakas loob' ay ang matapat na ~pagnmamahal ni flora Bebay, at isa sa mnga mangangatawan sa kanyang candidatura. Malakas ang naitutulong ng sulsol-magulang, nariyan ang kararnihan ngr mga natatangay, sanhi ng pagluha at paghihiganti ng mga tinalikuran, nguni mayroon din namang mga -mahal at katutubong pag-ibig, na kahit kamnatayan ang ihadlang:ay hindi masisira aug naipangako. Si Elang, bagaman nagpusong bata ng mnga unang dakong naging kadahilanan ng kanyang pag

Page  80 - 80o kapanganyaya, ay hiindi na, napahihibo sa magdarayang pananialita ng kanyang ale. Nakilala ng hindi natuturuan ng magaling, kundi nagbubunsod sa kapahamakan, ipagkapilak lamang rDiya at n9' mapuno ang nakaabang na bulsa. Nagpakabuti ng upo, naglilibang si flora lBcbay nf rnagiisa, samnantalang si Elang ay nagbibihis naman. Napansin ng aleng hindi lumalabas ang nararapat nia makiItarap. Tinaiwagan: -Manuela, lumnabas ka't harapin rmo si Felix. Nagwawalang~. bahala ang dalaga, nmatanaw larnang ang~ larawan ni Felix ay yaniot via yamnot. Kakatwa ang ugali ng mnatandlang pinag-aralan, kapag naiibigan niya ang kumakausap sa pamangkin ay pinababayaang, mag-isa, datapwa kung hindi ay nanggugulo at nagpaparinig' rnga salitang masasakit at matutulis. Bagaman kabastusan ang i pinamarnalas, ay pinagpupunan np: nakaalanm sa kanyang ugali. -Hinidi ka, na, lumabas-ang nuit na pagalit na vig ale. Mapait man sa kalooban ang iniiaatas ay sunmunod, ang takot aty siyang nangunguna. Natwa si Felix, sapagka't masasarili ang kanyang linialangrit. Kuvig pukulain ng titig uig gumigiliw at rnasagupa naman, ug may kahulugaug pagkasuklam ng dalaga'y iviaaring titig vina paglingap, ug p-igsuyo at vig pa1gpipaira sa kanyang karaingau, -Aling Elang-ang bukas rig- salita-hindi kakauntivig arawx ang aking ipinagtipid, hindi rniminsanig naihibik ang danidamniv, (Iata~pwa nfagwawalavig awa kayo at hividi man binibigyan ng pag-asa. -Hwag pakabigla, mang Felix —ang tugon-hindi via kaila sa iti~o ang aking kalagayan, kaya ipagpatawad via tangapin ang iniaalay. Naipahayag ko nig hindi na sarili ang kalulwa't.. Dinalaw rig kahihiyan ang dalagang mabibigkas aug panga)an ug giliw. -JDiyata't akong nagtitiis ng kahirapan ay di kahabhabagani? -Ikita via ninyo sa iba. -Talagavig kulang palad. Alivig Elang, hindi ko- ipagdaramdam aug ako'y lumuba, subali't pnababata kayan mamalas, ina kayo-y na sa pagkakandili ng iba? Lagutin ia, ang buhay ay minamatamis pa, hwag ang rnagkaganitong lalasap ug kapaitang walang kapara. -Kapalaran aulg naguutos. Pagtiisan, yamang hindi itinalaga. ni Bathala nia kayo ang maka tugon sa aking adhika. -~Wala ia, kayang pagbabago ang inyong tinuran?.-Ang pananalita ko'y pinahahalagahan.

Page  81 - M1 -Aling Elanig, hwag ganituhin, tarakan na ng balaraw ang piso't ng mabigla aing buhay, wala akong itatagal. Pinabayaan sa kanyarg pananalita. Daig Di Felix ang batang munti, umiyak sa harap vg dalaga, aywan kung pakitang tao Jamang, upang matawag ang alaaia 6 siya'y kakilanlan n& Malinis na pag-ibig. Dinukot ar'g panyolito at pinahid ang lubang tumnutulo.. Nilunod ang sasabihin nrr damdamin. Upang bwag ng mamialas ni Elang ang nifuha luha ng natiunuyo'y umalis at iniwan. Kataong lumalabas Si flora Bebay. Nahalata si Felix. -~Umiiyak ka yata?-ang usisa. -~Bakit? -iNaku! Ayaw sa akin si Elang, si Lauro na ang iniibig. -Hwag magalaala, hindi mangyayaring ma pa kay Lauro -Xi laya png nangyayari, tahasang ipinagtatapat na siya'y hindi na makakalag.. -~Ano? -Kay Lauro siya habang nabubuhay. -Makikita niya ang kay Lauro-na may banta pang saad. -Kung tayahin flora Bcbay ay naupuan na tayo. Talagang rnalaki ang pagibig~ niya kay Lauro..-~Makapanigyayari ba siya sa akin? Ako, akong Si fiora kung tawagin ang nangangako. Huwag na nga akong tawaging niora kung ang kalooban niva ang papangyayarihin. -Maano na nga p0-na halos hagka-n ang kamay ng matanda. -Elang, Elang, halika-ang tmalakas na tawag. Matuling lumabas ang tinawagan. Namalayang may taglay -na kagalitan. -~Ano ang isinagot mo kay Felix? -Wala po. -~Wala? -Ah, kiri. ~Ang akala mo yata'y hindi ko nalalaman? Bafang araw makikita MO't hindi na mnakapapanhik dito ang Lauro mo. ~Ano ang mahihita sa kanya? ~May asawang tao? Si Felix, na siyang dapat mong tignan, ~bakit siyang tinatanggihan? Mag~iip isip ka, kting iibigin aug mnay asawa, ano auig mnangyayari 6

Page  82 - Q." 1314 sa iyo?-Ang dayain ka, kapag natupad ang nasa. Nangangatal ang tingig ng matanda. Nakakatulad ni sor.Madflla sa la "Hija del Cardenal" kung magalit. Pagtitiis ang pinuhunan, takot na lumala ang poot ng nangdudumilat na ale. -Hangang niaaga'y makajiwas. Hindi iisa ang nagbalita sa aking si LauroI ay may asawa Magnilay nilay, baka pagsisihan kung naroroon na. Ano ang ipipintas mo kay Felix? Walang kibo, mabait, mabuting magmahal. Tumatangos ang ilong ng binatang matanda at ang pagpapt-iyog iyon ay inaakalang daan nig pagtatagumnpay. Si. Manucla'y umiiyak, luhang nagpapatotoo ng kanyang9 (lrdamai in. Hhicdi nahaka kung ano' t pinakikialaman ang tibok rigc puso. Hiindi nanman iiiya magulang ay siyang masidhing magsulsol. Kuing mi~nsan ay itinataboy sa pagtutol, danga't ang kanyang likas na pagkarnagalang ang pumipigil na lapastanlganin ang inuruban rig ale. Hindi na mapapawi ang hilig ng mga matandang pakialaman ang pag-iibigaii Dg rngra anak. Kurig tungkuliri ang lingapin, ay hindi katungkulan ang pilitin. -fibigin mfo si Felix?-ang mahigpit na. tanong. Pinipi siya nug lasong katanungan. -libigin nio o hinidi?-ang ulit. -Hindi ko po mnasasagot na ibigin, sapagka't ang lasong pagkain ay hindi rnatatangap... -Ano?' Sasalansangin ang aking nasa? -Ay... -ikaw ang bahala, kung ibig mong huwag mahirapan ay ibigin si Felix. Sumnagot ka. -Sa iba na pong araw sasagutin ko. lisipin ko muna. -Hala, lakad ria at matulog ka. Dalidaling nilisan ang dalawang kaaway. Nadidinig ito ni' mnatandatig Tasia, riguni't ipinauubaya sa kapatid angr lahat rig timngkulitig mna, -Huwag kang mianlglupaypay-ang pang~aral kay Felix-sa binay hinay ay inakukuha rin. -Baka masulsulan ni Lauro? -13.abantayan ko naman silang mabuti. Sukat, ang pangakong magisip isip ay bahid na rig ligay'a sa nangingibig na matanda. Namaalam at urnuwing piriasalubungan ni Taircila rig hawak sa bisig at tanong bukom na:I

Page  83 - 83 - -Anong oras ito? Saan ka naglulublob? -Nagpapasial pasial laman-ang malubay na sagot. -Sarnakatwid ay pasial? May inaabot bang taong may a-sawa sa lansangan ng hangang hating gabi? Walang salang may ~pinaroroonan ka, pag natutop kita'y sinungaling kapag hindi kita hinubaran ng americana sa harap ng babae. -Si Tadrcila, ako ba nama'y inanghihinawa sa iyo? Mlatanda ka, man ay nababakas pa ang gandang. langit ng kab,-,A taan, panustos buhay sa mga nasa sa kamatayan, pangaliw sa Pusong nagdurusa, hiramang twa ng;nga nalulumbay, labing di-,namnpulayang nakahahalinA at... Hinaplos ang pisnging waring naglalanibing, na sinabayani narnan ng tabig ni Taircild. -Siya na ang rnga himnashinmas, angy ibig kong maalaman,ay kung saan ka galing. -Sinabi ko na sa iyo. -1lniako rnakapaniniwala, ka pag hindi ka nagtapat ay Mialalaman mo. Si matandang Thrcila ay mapanibughuin, kung muatagalan tng pag-uwi an g kalaguyong Felix ay kung ano ano na aug ibinibintang. Si Felix av nabubwisit sa kinakasanmang (laig pa ang hukorrn sa kahigpitan, dangan at hindi niya makuhlang makahiwalay, han. gang hindi nakakasal kay Elang. -Hwag ka ng rnagalit, iyan ba narnang titig mong bato,,balani'y magdudulot sa akin... -Ayoko ng rnga papuri. Uli uli'y ayokong hating gabihin ~ka sa daan. -Siya, hindi na. Ang pagkamapanibughuin ni l1arcila ay nakukuha sa m~-i larnyos na pananalita ni Felix, at ang lalong angkap na lunas,ay kung nasasayaran aug kanyang kulubot na pisngi ng muga labing nangangapal ng binata.

Page  84 x Ang SanglA. -iLaurol -jElangl Dalawang pananialitang naging palamuti sa pook na pinag. tipanan. Hlating gabing malalim na. Hini~rang nila ang mag usap., nir lihimn, upang mnasumpaan pang minsan, ang katotohanan rig xvalang maliw na pagsisintlahan. Dalian dahanig tinaih k ni Elang ang kadilimang pinaglaruan ang pagbabantay ni flora 1Bebay, ang pag-hihilik niya ay naging. (Iaarg nnaka-par,,,ag atvg dalaga. Walanig patianglaw ang kalangitan. Noo'y magkitang kitaivr arg mga rog-utisap. Arg ta~xwg rig dalaga'y natugon ng binata, bigay va, nspogkilalarg naroroon na sila., jKay gar~dar-g paniaibbong! Isang yakap, na tanda ng ka-sa bikan. -Lauro-ang si'mula ni Manucla- ang lagay ko~y napapangranil), mauunawa mo na kung paano ang ginawa upang maka. fpanaog. Hindi inalumana ang iparurusa kung sila'y rndgising, taglay ng p~agibig ko sa, iyo. -Ako'y nahahianda, ibig mong itakas kita ngayon din? -Ii~wag munw... — Ak~o'y valialabog sa lyo, hindi kaila sa akin ang kagagawan ngf iyong ilc, at ang ia pa'y hindi ko nais na matanyag sa madla ang araw ng kahihiyan. Hwag sapantahaing riagaalinPa igan 11 a pagibilg meo, bakal arg pusorg kilala at sa dinidigmang par ghibilkayat -y Y Lkat ug rni;panaligaf-g hindi mawawalang bisa auig iyotig panr)UngUSap. Jsinasakapargo ariban mo ang kapasiyaKau, kailan rna't adhikanig iwasan arg mapanganib na, pagmama. luipit nila'y nahalhanda ako. -Magtiistiis ka muna nrr kaunting araw, kung sampu ang ha nnad( mong tayo'y, nianiahimik, alko'y walang katapusan. -Nai. PakIda1a na 'ng prgbabogo rg buhay, rararridamang hindi mala. latunarig rnavguungwsp sa muaela ang katotohanang ako'y iyo; nguni aig Lkinig hindi pa itinitirag ay ang pagbibigay muna sa kanil' a bhwag mawikang ako'y anak na walang pagtingin sa ma..

Page  85 - 85 - uag.Kung sa bagay ay inis na ako sa aking ale, twi na'y ipinag)dudulutan ang hindi malalangap na matanda, at ng mapatunayan ang aking pagsinta sa iyo ay hindi pinahalagahan ang kcanilang katandaan. Nakilala ko ng walang magulang ang puso at hindi na ako ang dating pikit matang nakaayon sa bala nifang ibigin. -Elang, walang pagsidlan sa galak ang puso, diwa'y nasi-inag sa niga labi nio ang kapalaran ko. -Mapalad ka nga Lauro, narito ang a king kamay na wika tY-.no'y nagpapalwaihati siy, hayo't handugan ng katutubong paggiliw. Nasungaban. ni Lauro, na walang patumanga ang pmnakapaJamuti sa hinubog kandilang daliri nug Iiyag. -Tayo n'a-ang naibigkas ng mualasing sa alak ng kaliga_yahau-hwag ka ng maghalik, atin ng liparin ang bimpapawid, hanapin ang lihimi na sisilungan ng dalawang puso, doo'y tayo ang makapangyarihan; tayo ang pinuno, tayo aug masusunod sa balang ibigin. Halina Elang, lingapin aug sarili mong nabibiug~it sa kahihiyan, bayaan mong takhan nila ang parusa sa gawangx fiakaririmaritu. -KUng aug puso ang tatanungin. aug itutugon sa iyo ay ltayo na ngra, nguni may mga tungkuliu pa muna akong tatapusi n.. -Bayaan mo na, iwa'n aug ma nakapipigil sa iyo at tayo'y namaata-nadalian dahang hinawakan sa baywang-tayo na,.suriin aug inaasal ng iyong ale, na walang ibang lunas upang muaputol aug katiwaliang inuugaii, kundi aug... -Lauro, bwag ipaghinanakit sakaling hindi pairugan ang adiiika, may araw pang magaganap aug pagtakas. H-wag kang anipinakukulo ang dugo ko ng aking ale, kaya. siya. ang miagiging kadahilanan, kaawa-awa ang mna ko at mga kapatid. -Hindi natin sila pababayaan, ang tangling ninanasa kong mnapaalis sa. inyo ay aug ale rno. Ano ang ginagawa at nagbubumlabad? Hindi kaya kapintasan aug manginain at makitulong na lamnang? -Hindi maipagtabuyan ug aking ina, gayong nagbulid na saakin sa kapahamnakan. Mahal sa mna ko, sapagka't kapatid, at hindi naman inaakalang gagawa ng ikalulungi narnin. -Hiudi? Ang tao'y madalas makilala sa mukha, at ang pagmnumukha ng ale mong iyon,... uaku, mahal na Virgen... Ayaw ipagtapat ni Lauro ang pag ibig sa kanya ni flora B~ebay sapagka' t ayaw na magdamdam ang giliw. -Hayaan mo ng magsawa pa ng kaunti sa. aking mnga ka-,oatid —anang dalaga-talagaug ako'y iyo na't naghihintay na lamang, ng araw.

Page  86 - 86 - -lElang! Kay buti mong lumingap. Noo'y pipi angy lahat, walang makasalanang mag uulat ng~ lihinm na nangyayari, suk-at ng tunghayan ng langit at paypayanl wari ng simoy ng hanging nakapagpapaalaala kung minsan sa k-anilang?naligayang sandali. -Ako'y umiibig sa iyo Lauro ng walang maliw na pagibig, kaya p)agtapatan mol( sana naman. May itatanong lamlang ako sa iyo. -Sabihin mo. -Tunay ka nga bang may asawa? Napagikia ang binata, natumbok na naman ang ayaw niyang masasalang. --— lindi ba pinatunayan ko mia sa iyong wala? — Noong araw, noong hindi pa ipinagkakaloob ang kalulwxa at buhay. Sakaling may asawva ka man, hlwag alalahaning uurong ak() o babawiin aug pangtako kung niatatap, hlindi Lauro. Batid muo na ang kalagayan, ang sanglang inilagak sa akin ay hindi inangyayaring ilihim. I-sinasaniong ipagiapat sa akin kung tunay atig miga balitang inihahatid tig nmga kakilala at kaibiganPagullsisang kinakambalan nug' mat-amang pagsamo, inaakay na siyang mahabag, datapwa ang ipinagtataka nii Lauro ay kung sino waug naghaliatid ng mgRa hubad sa katotolbanang balita. -VWala, nar yan si Bathala, sumusumpa. ak,.o. -Naniniwala ako, sali-aling naungkat lay pananangunli latiang sa iyong kalooban. Nag-spsila, mra hultungang kJune) mina aysila smia lamang, ang nagkakatalastasan. -Elang-aug bukas ng salitaan ng binata ng mnakaraan ang, pananabimuik-ako'y tapat na urnifibig sa iyo, ang kabilin bilinan ay hwag padadaig sa talip anlas n~a dila ng iyong ale. -Bangkay na mnuna akco bago siya miagwagi. -Kayong mga babae'y nak-akatulad ng marupok na sarga ntg kahoy, dagling napnsusuko ng takot at ng walang lagot na. hikayat. Yamnang ikaw ay nahahiarap sa pakikibaka, nawa'y tutupin aug dilbdib, gunitain alko sakaling kinakalong ka na ng. kahinaan. -Tutmiwasay ka Lauro. Pinagaaralan ko na ang pakikitungali sa tuk-so, aug pag-ibig mo'y siyag nagiging dalanginan ug-,aking kaluiwa. Malilimot aug lahat, nguni ang pag-ibig 'sa iyo'y bindi. -FElang, Elang..... Nag'agalak ang binatang napalai nambuti tuloy kay Elang -liwagg kang maingay-ang saway ng mapalakas aug pal-.,.

Page  87 -87 -nalita ni Lauro sa katwaan ng mapakingan aug matamis na bigkios ng irog-tila may nagising sa bahay. Diyan ka na. -Diyata Elang at uulilahin mo na ako ngayong binigyan tayo ng pagkakataon? -Umuwi ka na, umuubo ang aking ale. Baka magising ax, mnapupuna akong walang sala na wala sa hihigan. -Pakiramdaman giliw aug tibok ng puso-na hinawakan ang kamay at isinadibdib-ang tibok na iyan aug na gsasabi ng akirg hindi pa pagkakasya sa paguulayaw natin. — Lalong mahirap kung tayo ay mahuli sa ganitong lagay. -Walang kailangan. Yamang nahahanda ako sa lahat: kamiatayan o kabuhayan ay akiug tatanggapin. -Pagbigyan mo ako. Kung magiugay aug aking ale. di ba malaking kahihiyan aug makakalat? Hindi naman nahliinir sa ixo ang kanyang ugali. -Matitiis mo ba namnang lisanin ako aga-d?' -H-indi. -Kung hindi ay tiwag mnangamnba sa lahat Dg Mangyayarn Takot at pagibig aug uagbabaka sa kaloobal Dgr dalaga, da lawang bagay ang nakapagpapabalisa. Nguni, aug sanio at lambing ni Lauro ay siyang nakapagpalinmot sa takot. Nagpakabuti na sila, tila nakaraan aug miauno's n1a sandali. Sayang at walang manguguhit na lilikha ugF larawan, at kundi'x. nakilala. na sana natin kung aling kaharian ang kaniflang kinalalagyan. -Hwag damdamin Elang aug bili sa i1,amrg u kaawav ng ating pagiibigan ay siyang nakapamagitna, sanay), hwag kang mabibighaning pakulimlimin aug rnaliwanag na pagsu snyu\Ian. N ananalig s4 iyong pangako, nguni.... aug bato miay naaagnas sa outiunting patak ng ulan. -Ano ang mukhang ihaharap sa nmadla kung tunialik-ed sa aking pangako? Ngayong nagbunga na'y saka pa tnagpapakasira? Lauro, ipanatag aug kalooban, akalaing kung minsan naulol -si Fhang ay hindi na magkakaroon ug pangalawa. -Ang tukso'y hindi naiiwasan. Kung si Adan na lalaki uia ay nahikayat ni Eva sa lalang ng magdarayang manunukso, aug~ babae pa kayaug marupok at mahina aug hindi magkasala? ~-Iya'y maugyayari kUng hindi pa nakararanas ang iyong giliw, nguni Dgayong dilat na ang mata sa ikapanganganyaya, ay makalilibong nanaisin aug magpakamatay, tiwag aug mapamagataugf babaeng sal~awaban. Tunay at aug puri'y ninakaw ng isang malupit, nguni aug puring iya'y walang magsasauli kundi ikaw larnang, at saka siya pang tatampalasanin? Babac man akong walaug Pu so'y hindi makagagawa ng gaya ug sinasapantaha.

Page  88 -Hindi sa ako'y nagsasapauitaha, kundi ipinagpapauna I-amnang na baka sakaling mangyari. I.-Malayong maganap aug ikaw ay pagliluhan. -Paano kung mapaglalangan ka na? Aug ale mo'y kasabwat ni Felix, aug ina mo'y palagi sa panigingihan, may magagawa ka ba kung ipinapain na sa patiboug?. -Matututo akong iiagsangalang. -Ano aug mnangyayari sa gaya mong babac? -Wala? Kilalanin mo ang taga pagtangol. ko, at kinuha -sa. baywangy ang uakasukbit na cortapluma-ito'y hindi iniwawalay sa katawan, aug sino mang nangahas ay hiridi patatawaring ibaon sa kanyang katawan. -Hindi ka natatakot sa iyong ale? -Matakot?' Ako'y matatakot kung hindi kataksilan ang gagawin. Kung nakikilala ko aug takot, marahil ay di papipigil sa iyo, gayong may nagising na sa bahay. -Ano aug nangyari sa iyo noong araw? Hindi ba takot aug nagpahaiuak sa iyo?.-Hindi tinututulan, subali't m-akapapayag ka. bang dinagukan na ay pasisipa? Sakaliug nagwawalang kibo sa balang sabihin ay iginagalang aug kanilang katauidaan. Si Bathala'y mapagkukulangan kundi pagpipitaganan aug miga may gulang kay sa. atim. Nau ni, hindi na kasalanan sakaling lapastanganin, kung itinuturo sa masarrang kagagawan. Natigil sumandal, Aakabatyag sila ng yabag ng tao, nangubli at pinigil auig paghinga. -Hull na tayo -aug bulong ng Elanig-walang salang ang ale ko o Si tdo Lartolo ang lumalakad. -H wag kaug masinudak tayo na tumnakas ng Ihwag abutin. -Lauro, hindi sa aay aw akong surnama, kundi -Naipahayag ko na. Lumnalagifik aug hagdainan, lagitik na nagpakaba' sa dalawa sapagka't ir~aakala ng may taong nananaog. linignan ng binata at uiapatotohianaul ugaug may tao sa hag(lanan. -Paano ang mangyayari sa atin?-ang sa dalagang tanong. -Bayaaui niong datnan tayo rito, ako aug mangangatwiran sakaling pagsalitaan tayo. -Nanginginig ako Lauro, tila hiudi na ako makatayo. -Ganyan ba aug hindi nakakikila ng takot? Hindi pa man ay nanginginig ka na? -Mangyari baka rnag-ingay sila.

Page  89 - 8'9 - -Ano ang ikahihiya mo? Pababayaan ba. kita?. -Hindi niga. -Ano ang kahulugan ng pangangatal. mo? -Baka bughugin ak6. -Bughugin? Elang, hindi na panahon ngayon ng katampalasanan, noong araw. ay naaaring saktan ang anak, datapwa sa pamahalaang sumasakop sa atin ay ipinagbabawal ang manakit at nakarnatal riyan ang kaparusaha'n. Nangubli ang dalawa, nanglillit, 'si Elang ay nakahilig kay Lauro, nagsusumubsob sa balikat nito at nakakapft ang dalawang kcamay sa lfig, sapagka't mabubwal sa pagkatayo. Sapupo naman sa. baywang ng binata upang hwvag magtuloy na mapaupo. Tatahiptahip ang dibdib ni Elang. Talagang malakas man ang loob, ka. pag may kasalanang ginagawa ay natatakot. Napipi kapwa, kataga ma'y hindi pinupulasan ang kanilang,aiga labi, nakikiramdam sa, nangyayari sa bahay. May tao nga sa hagdanan, datapwa hindi papanaog kundi papaakyat, At kumnakatog sa. pintuan. -Paula) Paula-ang marahang tawag. May lumnapit sa pintuan, datapwa nagtataka angy durnating ag makitang bukas. -Nabubuksan mo pala ang pintuan?-ang siyasat. -Hindi. -Aywan ko. Ilindi na kumnibo ang na sa. itaas, inakalang baka nalim-utang ilapat. Ang tumugon sa tawag ay si Prisco na siyang kinatakutan t'ii Manuela. May tipanan sila ni Paula na hindi naipagtapat kay Lauro. -Bumaba 'ka, baka. magising sild-ang yaya ni Prisco. NababanaagaDn ii Elang na palapit sa kanila. -Panginoon kong Dios! Iligtas mo po kamni. Lauro, tignan mo at dito sila patungo. Kinabahain din ang birata ng mamnataan. -Tila dalawad sild. -Tunay nga, si tib Bartolo marahil at ang ale ko. Lalong nagsusumiksik ~ang dalawa', datapwa doon din patuugo sa kanilang dalawa'. -Hwag kang iimik-ang bulong ni Elang

Page  90 - 90 -Ang pook na hinirang ni Elang at Lauro ay siya rin pa — lang napili ni Prisco at Paula. Mahusay nga aug likuran ng bahay, nakakubli sa balang magdaan. -Paula-ani Prisco-kung ganito ng ganito ang ating kalagayan, daig pa ang tinatawag na naninirahan sa J1'araiso Terre. nal ng una. -Natutwa ka at nagagalak ako-ang sagot ni Paula-baka. bukcas makalawa'y paluluhain nio lamang ako? -Santo 1'onids dc Aquino, kundi umulan nuna ng ap6y., Ang pinilas-bulakiak mo bang pisngi'y pagsasawvaan ko? Paula,. ibahin niong 'umibig si Prisco, liangang ako'y Prisco, si Paula ka niyang iniibig. -lBaka salita mno lamang hangang bago bago? -Hindi gi'liw ko, kung aug tahuri'i sum asarap hangang na — luluma, ikaw naman Paula ay lalong nagpupulot pukyutan hangang tumatagal sa pagiibigan. Saan rna'y taglay n~i Prisco ang pagkamalabiro. Napapatawva na latnang si Paula. -Aug nangungubling natatakot ay unti unting pinagsasaulan. ug kanilang mahiwatigan na tila isa ring nagtipanan. -Naguusap pa-anang binata. -Oo uga. -Ano ba aug palagay mo?' -Tila nagkakabuti aug salitaan. -Sarnakatxvid ay makasalanan dfing gaya natin? -Sa wari ko. -Pakinggan natin. -Siyang mabuti. Nakinig nga aug dalawa. -Paula, ako baly iniibig mo? -Kung hinudi ba'y makikipagtipanani ako sa iyo? -Nahian aug katotohanan? -Naito-na inilagay sa ulo ni Prisco aug panyolet~ang dala. Ako, yata ay si Don Alejandre sa oras na ito. Sinilayan ug ngiti si L auro ugr mapakinigan aug usapan wer(lalawa. -Si Prisco? -Oo. _-Sino ang kausap? -Sino pa kunlg hindi ang kapatid mo. -Si Paula. -Ano pa.

Page  91 -at!Sabay pa ang aming tipanian. Hindi ipin amatlay smal atin. -Gayon din si Prisco, hindi sinabi sa akin. -Mabuti na tayo nito. -Talagang kanikanyang pareha. Si Elang ay natawa na at siya pang nagpunmilit na guluhinu; au-g salitaan ng sila ay magkaharap harap. -a -Hwag —ang saway ni Lauro-~ating takutin namatn sila -Mabuti nga-ang ayon ni Elang. Ang ginawa ni Lauro'y dahan dahang lumapit, hinawakan -sa dalawang bisig si Prisco at nagsalitang binago ang voces. -Ano ang iyong ginagawa rito? Nagulat si Prisco, aug boong akala'y secreta na ang sumungqab sa kanya. Si Paula'y rnapalayong hindi makakilos. Putlang putla. -Ah! Sa cu'artel-ani Lauro..-Patawarin po ninyo ako, hindi na uuli. -Hindi mo ba nalalamang kasalanan at kahalay-halay ang niagusap kung hating gabi'? -opo. Napatawa, si Lauro ng nagmamakaawa si Prisco, na sivang ikinahalata tuloy nito. -Sino ka ba? -Secreta. Inaninag at doon nakilalang kanyang kaibigan. -Naku itong si Lauro-ang nawika-pinapanginig mo augkaluiwa ko at katawan, napakasalbahe -mo. Pati ni Paula'y lumakas ang loob. Si Elang ay nakipisan na at nagusap ang apat. Pinagkaisahan ng rnagkapatid, n'a hwag ipagmakaing~ay aug kanilang kasalanan. Naghiwalay aug pulutong, nagdalawang pangkat, sapagka't kung magpipisan sila ay magkakarinigan. Naghalik sa pinangalingan ang dalawa. Si Prisco at Paulina ay na sa may limang metro ang agwat. Nakapagsasarili na naman sila. -Ako ba'y hindi mo susungayan?-ang may ngiting tanong n1i Prisco. -Kung ano ang pinagsasabi nito, ang pagItin.0in nmo ~ba sa. akin ay babaeng... -liwag ka ng magalit.-ang amo ng mamasdang nagitatamnp& -ikaw naman pala'y mararndamin. -Man yari'y ipinalalagay mo akonig babaeng walang kzara_ n&~Ian.

Page  92 -92 --Ito palang si Paula. Naitanong sa iyo ang bagay na iyon, hindi sa inaari kitang masarnang babae, kundi atas nor~~ malinis kong pagibig. Hwag mong ipaghinatnakit, narito si Prisco, iyong iyo hangang sa libingan, sa langrit, sa purgatorio at sa inficrno. Magalitgalit man ang kausap ay nap-ipatawa na Jamang. May isa pa palangy itatanong ako sa iyo. Sakali bang miaw.asawa ang ate mo ay susunod ka na rin? -Ang ibig ko'y sabay sanang ikasal kami. -Gayon ba? Bayaan mno at ako aug bahala. Hindi makayang tipirin ng binatang ilihim aug tunay na damdamin at noon din ay Daibulong. Habang naguusap sila ay hindi rin narnan naglilikat aug isaug pangkat. Twi na'y naitatanoug ni Lauro aug kanilang pagiibigan, na baga man pinagtagunmpaya y malaki aug pagaalala sa tinutulungan ni fiora Bebay. -Kung tayahin, aug kabuhaya'y wala ng maiwaihating gaya ko. Isang liyag aug lumilhigap, isang giliw ang turnutugon sa, balang ibigin. -Diyan mapagkikilala Lauro na kamnatayan ko man ang vmagbala sa oras na ito ay wvalang kailangan kung sa piling nIII) rnauutas aug buhay. Sa pananawagan at pagyaya mong lisaniin aug akiug magulaug, ito lamang auig tanging tinututulan, sandali pa akong manuuup~tran sa katungkulang inahalin at igalang SU'bali't iilang araw aug natitira, igagawad laniang aug rnga huling halik sa aking mga kapatid. Aug akingr ipinagaatubil namnan ay~ baka kung na sa sa iyo na ako at sariling said. ay dustain, alimurahin, at ipagtabuyang parang hayop kung pagsawaan. ~Ang hindi pagkakapantay ng atiug uri ay siyang nmagigiug sagwil sa ating kapalariin. Ano aug wiwikain ng iyong ma-gulang? Isang hamak at dukha aug napili, gayong nagkalat aug mga dalagang nakakatinmbang ng iyongr marangal na kabuhayan. Bukod sa maralita na'y sawing palad pa. jfiindi kava mnagiging kapintasan sa, iyo at sa mgta kamaganak? Twing magriisa'y napapaiyak kung maalala a ng pagrkakalayo ug ating buhay at kung rinisa'y nakapagpapauntol sa akin napasyahan ng pagsama sa iyo, dahilan, sa mga mangyayari sa huli. Tignan mo, kuug umayaw aug iyong ma-,gulang na siyang nakikinikinita ko, 4paauo akco? Sino pa aug titiugin sa akin? Magkakalakas pa bang miaghalik sa isang pagtataksilaing managulangy aug isang gaya kong pinalayaw at inirog ng fabis? Ah, Laurol -Hindi ngayon latnang naisumnpa kong walaug makapangyaxVari sa puso kundi aug sarili. Ng una pa at ipaliwanag ang,

Page  93 - 93 - iyong kalagayan ay hindi naging salabid sa aking Iayon, ano ang ipagaatubil? -Bulag Ang pag-ibig at sa kanyang pagkabulag ay mnarami ang hindi nakikita. Ano man ang iyoiv-g pagmamahal sa akin, ay makakasalunaat ng sa iyon)g nilagulangu walang salang tatampuhan ka nila. at kai"pala'y m~ ging sanhi nig sarnaan nig lob kUng magpapalluloy. Hindi na sana kapintasan ang pagmamaramot rig kaj~alarang maibilang sa muga nahihiga sa banig nig layaw, kundi ang kapaitpaitan at hindi [nalunok nila'y ang aking pag-, kasawi. Oh! Anio at-g wiwikain sa iyo Lauro? Lauro, hindi. atas nig pagbabogo ng kalooban, hindi udyok uig pananatili sa, bahay, alam mo na ang pagtitiwala sa iyong inihayin ang boong_ buhay, kuncli ang baka mna;li1pusta lamang kung naroroon na. -Alipustain? H-indli ba ako aug makikisama sa iyo? Maymakapangyayari pa sa akin? -Xkala nga, subali't ip-inavgingilag ang magunitarg baka tawanan ka ng nmadia. Ai g Iu1ing ikzikppit nila sa iyo'y daramdamin ko rin. Avg pzgpa+aIiv~an.-_g ay anak nug tunay na pagsinta, hindli ninanais na ang mrniarnahal' ay magdalamhati ni dahib lamaug sa PkIn.. M;akabi'ibong titiisin ang kasawian, uguni aug Minsang malun,.bay ka'y hinci m;ababata. W~alang itatagral. kaya Lauro tantuin ai-g p, tutu~nguhan, baka kung dumating aug araw ay magsising abipin. Una'y liiudi matatalian ang mga dilang nagkalat at siyang nmapagtahi-iaiii ng kahihiyan at pati mg-a kamag-anak nmo'y ip';gni, n.zAkhiyaI ka. Kung minsan ay nakapagpapanabik na lalo sa binata ang mga magiliw na pananalta, in Hlang, ang miga pagpapaalala'y tanda pa- ug mraubay na pag-ibig. -ELang, itapon ang pagha —hakang ikaw ay maaapi, ako ang. nanigangakong pagkukulaugan aug lahaL, ikaw ay hiudi kailan man, At ang katotohanan ay humihingji ako uig isang saugla sa iyo. -Anong sargla. pa ang bibg nio? D)i ba taglay ko na ang iyong pag-ibig, gayou din aug akini ay ini-in~mana mo rin naman? -Tunay, nguni aug nais ko ay isang mnakapagpapaalaala sa iyo twi na. -Ain? -Ikaw ang makatatalastas. -Panyo? -May panyo mo na ako, si~ang naipapahid sa luhaug tumutulo kung mnaniusan minsang d tiadalaw nig kalurnbayan. -Bulakiak ba? Ipanurniti~s kita. — May mabutinig kal'ulugan aig, bulaklak at nakaakit pagmasdan subali't aug kagaudahan at kabauguhan ay buinilipas sa paniahon..

Page  94 Ang mithi koay iyong alaalang hindi ku~mukupas,. -Larawan ang nais? -— May naihayin ka na rin. Siya kong hilaahagkan-hagkan 'twing matutulog, isinasapiling ng hihigdn, na kahit malayo ka'y para na ring m agkaagapav. Tignan mo at sa aking dibdi'b naitatago upang makilala ma aug aking pagmaniahal- at ibinukas ang amneikaangkinulia ang larawan. -Ano aug ibIig mao? -Aug kapalaran ko. -Hindi ka pa ba mapalad? -.Mapalad nga. -Ano pang kapalaran ang kailangan? -Hindi kaila. sa iyo. --— Si Lauro, iy6n pala lamang, narito at iyong tangapin. Aug hailing ng binata'y hagfkan, ang kamay ni Elatig na siyang hindi nakakaila, natupad at hindi miminsang hiniyasan uig ~pagmiamahal kundi dalawam, sa1mpu, isangdaan... -Baka may sasabihin ka pa?-ang hiro ni Elanig na hinaplos. ang baba ng giliw. -Wala na, nguni... -May kahulugan ang nguni mong iyan? -Wala, kundi napakabuti monog umirog. -Naman, baka tuya na iyan! -Hindi ba totoo? May nasa ha akong pinahhid(ian ka? Ang pananalig nii Elang kcaky Lauro ay katulad ng pananampalatayang may isang Dios sa kalangitan. -Ng lalo kang maniwala sa aking pagibig, narito aug sig,s~ing ko at iyong tangapin-na hinugot sa daliri-akin na aiig myang katuay at isusuot ko. Hlinawakan nga at dahan dahang isinadaliri. — lyan ang baunin MO tWi na-ani Elang-at hinangad koing hwag maalis sa iyong daliri sakaling abutin man ng pagbabago u~panahon at nawa ay pakamahalini din. Ito aug siya kang, kabilinbilinan. liwag ipagtapunan kung pagsawaan ako, sapagka' t isang alaala ko sa iyong saksi ng hInimsirgpgmmal lyan aug, maguulat sa madlang ako'y iyoa diya nalalagak aing kapurihiang pararangalin' mo. Naging estatua mandin -si Lauro ng hawak ni Elang aug kanyang daliri. -Tandaan Yno Laura-aug patuloy qg dalaga-sakaling iwaglit ako sa alaala, ang aking sangla'y pakamahalin, siyang tanging aagpapatunay ng pag-ibig sa iyong hindi kukupas at siyang katiba yan ng hindi paglimot. Kung sa pamamianglaw ay walang

Page  95 -95 -umaliw, hugutin sa. daliri't pukulan ng titig ang loob na kaba-.basahan ng aking pangralan.~ Isang halik man lamang ay maigawNad mo kung ang panaho'y nagdudulot na sa akin ng kasawian. -Elang, diyata't ang aliniangan mo'y hindi mawawala? Akalaing saan ma'y tataglayin aug sangla mo sa akin, siyang kakalasagin sa mga. sakuna at siyang dadlampian ng labi sa pagpa. pahinga. -lyan aug tanging kahilingan sa. iyo. KUng may inilagak ha. sa aking hindi. mananakaw, nawa'y pagingatan mong hwag nianakaw narman aug sangla ko sa iyo. -Pagmasdan ---ani Lauro-dito sa tapat n& puso ilalagay at,kahimnan magkalayo kita'y para na rin nakikita. Ang pangalang-.saksi ng sanglang ito'y siya. kong sasambitsambitin. -Salamnat giliw. Sasagot s ana ang binata'y napaudlot ng maringig ang may tawanan pang salitaan ng dalawa. ring miakasalanan sa kabilaug panig. -Ano bang ingay ninyo?-ang puna-tila ainkpendellcia tia kayo niyan. -Mangyari'y m-aramling kuskos bezlungYos si Paula-ang tugon ni Priscong pabiro na naman. l -Totoo nga ba. Paula?. —Mangyari'y kung ano-ano auig pinagsasabi. -IBaka pati kam-i'y madamay sa inyo. May uniubo ua naman sa itaas, na slyang ikinatakbo ug -dalawang magkapatid, sapagka't nakilalaug si flora lBebay -Diyan na kayo-aug uagkapanabay ug pamnamaalarn. -Hiutay saudaliEHang-aug habol ni Lauro. -Hintay ka riu naman Plaula-aug pakikigaya ui Prisco. -Gising na si tia Bebay. — Naku! Si Satanas palang babae aug umuubo-ang wika. niPriscong nagkurus pa. -Umalis na kayo-aug pag-aaboy ni Manuela. Umubo Ulii na nakapagpangalog ug tuhod sa dalawang babac. Tuloy ug um-akyat silaug dahaD-dahan at nagsihiga. Doo'y parang walang uangyayariug anomau. Inuubo nga aug bantay ng 'pikit naman aug mata.

Page  96 xi Sa likod nj tw&'y... hirap. Ilindi mapakali si ginoong Lucio. Ng gabing mapahiwalay s,,,iya'y ginigiyagis ng damdaming hirdi na, sana, ibig niyang pa.. panurnbalikin. Nakapagpapasariwa pa sa nababahaw na sugat. Nakapagpapagunita, sa 1ihim ng asawang na sa. kabilang buhay.. Hi1ndi maipikit halos ang mata, twi na'y pinababalikwas ng 'kanyang ini-ibig na. siyang magiging sanhi nig pagpapabaya kav Liling. Nang, kinabukasan ay napansin ni Laureana ang hindi pagbatbangton ng arma, tanighali na'y hindi pa. kumikilos sa hihigan, Sinapantahang baka inay karanmdaman. Nakitang nakaniulat at waring iisip-isip. -May dinaramdam ba, kayo?-ang tanong. -Wala-ang sagot. Hindi na utnimik ang naniyasat, pinabayaan na lamang sa sarili atig paghihinala. Si ginoong Lucio'y walang rnaalamnang gawin, magdamag na Datat'mnaw angr larawan ni Elang. Parninsan minsang napapa tindig, magdidilidili at sumasaloob: -Talagang maganida si Elang, wala ng babacng rnakapag. dudulut sa akin ng kaligayahan kundi siya. Ang pagkakataon dgmay kasalanan, siyang nagturo nig magiging kapalaran, Nguni, makakanitan ~ko kay a angy kanyang dilag? Sino aing ma. tandang kausap? Isa, kong kaagaw o, katipan niya? Kailangan, -trig pagsusuri, upang unaunawa, kung hindi pa naidudulot sa iba. ang kanyarg paglingap. Maanong malaya. na nga, sana ang kan. yang puso at ako azig maibig. Oh...! Kapalaran ko ng ma-. hatawag. May pangalawa ng ina si Liling at ako narna'y max' kasarna na. Buniagon din ang balo, nag-ayos at nagagahan. l1 inakikirarndarnan Dig anak ang ama, hincli siya patahimikin, nig nahahalataing pagbabagong kilos. Si Mentanga ay sinanguni ni Liling, ibig niyang tnahulaan kUng armo aug sanhi nig pag)kabalisa. -Baka po sa, naungkat nating lihim ng asawa? -Maralj.

Page  97 - 97 A tin ding bakayan. -Siya nga' Mentang, tantuing sinisiki ang dib'ib ln <asj-i.bikang makilala ang tunay na magulang. Waring pa!wl<ku }a1r: sa katungkulan ko kung napabayaan ng masahiwga ag, g r!,bigay buhay sa akin. Inaalo ng alila ang panginoon ng malimutan rna;\ai'l s I.tidali ang taglay na kalumbayan. Hangang sa magabi'y gayon ang nangyari. S i.,iit',4 av.:I pagaagam-agaagn at si ginoong l1ucio ay sa pagnanas an-, lakit; ang burnagabag sa kalooban. Nagtumuling nga ng pagbibihis at tinungo ani bai' }l:a> I -' Elang. Nagtaka ang matanda, ibig na umurong ng makita rsi Ot t,aIr~ l; kaagapay ng kanyang sasadyain. -Magtuloy kayo-ang anyaya ni P)aula ng nmasa~lpa sa p!i'!tuan ang mratanda. Jkinalingon naman ng dalawa, na siyang nakapa gpagi- il!.. i: L auro'y nagulumnihanan, nahintakutan ng matanaw ang ama tl i I Iling, kinusot ang mata sa pagaakalang baka siya ina!nftlr.<,; ng gising. Si Elang nama'y nagtaka, sanhi sa ang gayong napak;a;za:j' ' pagdalaw ay walang salang may kahulug;in' I-indi nakahumai ang binata at sandaling natigilan s;: 'J:kaupo. -Magtuloy kayo-ang anyaya naman ni Elang. Magalang na pinairugan ang anyaya ng makapa gbsiay i::,v-;5 -lang sa,lmga naroroon. -Aba!-ang pagitl —naririto ka pala Lauro. -Maupo kayo at inialok ang kanyang luklukan -)iyan ka na-ang tanggi ng bagong dating. Ang tinahip tahip ng dibdib ng binata'y gayo,'n 1n;.:;r;n', isang malaking kagusutan ang naghinintay sa kanya k1 i^ ri<;I;,laiman ang pamumuhay. ~\Valang kibo, ayaw na mauntag ang kanyang }1i3\\ai kay I.iling. -Saan ba kayo galing?-ang pagbulbuklas ni L.aviiuro iq^,ii-;ayavo ang salitaaan. — Nag)patasial pasial. -Mabuti at napagdalmtan ninyong dalawin a;I m!ali. -;l lahlaanran-a a I lang. -'} ag}a I Pi po Tng ugali -kong (lawin ti:;... -:;:::; kak ila.

Page  98 -98 -Sa sarili'y nagtataka si Lauro, kay tagal 11 III&Na roon ay (it man lamaug nahiwatigang kakilala si ginoong Lucio. Sumahagap na kanyang usisain kay Elaug pagdatillg ug araw. Ng makapagtawid tawid na aug kanilang sallitaan ay namaalam -trng binata ng hwag maramdaman ni ginoong Lucio na sila ay nacvkakaibigan ni Elang. -Diyan na kcayo' muna-ang paranamaaiain..-Aalis ka na baP-anang matanda. -Hindi pa po ako humnahapon. Tatalikod na sana'y nahabol ni Elang at nalbulong: -Ikaw aug bahala ka pag umalis. Nabato balani aug pinagsabihan, napahinoa n.-pabalik. Dalawang bagay aug nagtatalo sa kalooban: kung mn-iiatili'y iti."tutwa. nga si Elang, nguni makasasania sa kanya dahilan sa mnatandang panauhin at aug isa pa'y niakatatakas 'ang pagkakatat'in na pagiisa sa bahay ni Liling; hwag namang sundin aug pgbabawal ay ikasasama ng loob ng, kaunvang giliwv. Walang maalam aug gawin, kaya isang tiniging, nagkakaliulugan fn,": "hwag kaug rnagtuloy na umalis" aug nakapipigil sa kanya. Si grinoong Lucio'y napakamot -sa ulo, niapansing may hiwasi Lauro kay- Elang. -Ano aug sanhi ng pagkatigil? Ayaw pa lisin marahil aug:S LA aloob. Aug binata'y nagtuloy rin, hindi pinakingan aug pagbabawal at ang ipinanahilan ay malaki na aug kanyang kagutuman. Mapait man kay Elaug aug pagalis ay di inalintana, dahiI;-~n sa makatwirang paraan. -Huwag ariing pagkakasala aling Elatng-anang matanda — kutno kayo mvan ay, nagambala. Alam ug kal it kagabi lamnang f-kilala a), malabis aug akinig pagkaakit sa inyo.. Kung sa baghy a':, inarami akong inga kakilala, nguni hindi rmaialinang gaya ug 5 m,-.1glyari sa akin kagabi. -Sa akin a), wala. kayong aalalahanin, tig amning 1)intuati bukas sa lahat. -Salamnat po, nguni, k-ilala pala ninyo ii Laut~(? -Opo, matagal na. Madaki's po siya rito, Kinabalhdn aug matanda, gayon ma'y ni.;,gpakatiblib liblib siyk sa pananalakab. -lMadala's din natnian doon saba.y — Sa inyo? -()po. Nkaring sinilayan ang mukhang ntasaya rig dafag a ug'kapang

Page  99 - 99 - -Ano po ang ginagawa roon? -Madalas niyang dalawin ang anak kong si Lihn1g. -May anak na pala kayo? Dalaga po ha? ~-Opo, di nalalaunang nakatawid sa gulang na pangkasariwaangjo tinatawag. Nanibugho na si Elang, ang malinis na pagibig ang nagatas iu[iaghinala. - Dito po ay siya ang mangagamot. -Kaya pala palagi, sino po ang may sakit sa inyo? -Ngayon ay wala, na, noong pong araw ay ang nanay. Kuwnusta Po ang inyong asawa? - lyan po ang hindi makapagpatahimik -sa akin, may labiung anirn na taon ng mahigit na sumakabilang buhay. -Hindi na po ha kayo magaasawa uli? -Hindi na po hangang sa oras na ito. -Mabuti pala kayong asawa. Kung sa ibang lalaki tnangyavari'y hahanap na agad ng makakahalili. At ang karamiha'y hindi pa nabubulok ang bangkay ay nagaasawa na. -Aling Elang, naisumpa, ko na niga Ipo ang pagaasawa at sa katunaya'y pinagtamanan nq matagal na panahon, subali't ngayonig tumanda'y naramdaman kong mahirap ang walang asawva, walang sukat na tumningin. -May Liling naman kayo-ang inyong sabi. -Iba na po ang pagtingin ng asawa sa anak, at saka malapit na siyang magasawa. -Sino po ang inyong mamanugangin? Nagalaniganin si ginoong Luciong sabihin, ngurir napilitang -Saka na ninyom raalaman. - Hindi kaya ninyo maipagtatapat sa akin? -LBakit pm hindi-ang sakiaw nar matanda na fpui3J-aya(, na. -ap ag-a't hindi mahiya ang dalaga. -Sino po ha? -Ang kagagaling lamang dito. -Si Lauro? -opo. -AhV. Karakaraka'y nagdilim ang panin~in viEl- fitfnavukan siyla ng patalim sa puso sa pahayagT i-0 kaustap 1it tiapatungong hinmdi nakapagsalita. -Mno ang nangyari sa inyo? -.Wala po, sumakit na bigla laniaang anr,- akitig, uit

Page  100 -100 Si Manuela'y nagsisikip ang dibdib, napangagat labi sa pag. lililo ng giliw. Nahalata nga ni ginoong Lucio't doon natantong iniibig pala si Lauro. Hindi nakapagtimpi ang dalaga, ang dagok ng dJalamnhaii'y nagpakalakas lakas upang mamalayan ng kausap. -Ito'y hiwaga!-ang sumaloob ng matanda.-Si Lauro'y at'~sasalamnan^ka. Iaglalaruan lamang ang anak ko? Kailangang liningin. Mabuting pagkakataon. Sakaling iniibig ni ILatro si Elang ay madaling malulunasan. Ipakakasal ko agad si Liling sa kanya. Sino tnang nangingibig. na nakahahalata ng lihimi ay niakapagbabalak ng kung ano ano. Upang makantig na lalo at mapabulalas ang toga stnrmasakalooban ng dalaga'y ganit6 ang ipinangusap. Mapagdadamutan kaya ninyong tangapin ang anvaya Cakalifng dumarating ang araw ng kasal nila? Di karakarakang miakatugon, bawa't bigkas ng matallda'y bumahalang sa ka.yang lalaamunan. - Kung sinasapit pa pong may buhay-ang naituon tlini —matatagalan po yata? -Hindi na, amrang sila'y nagkakaibigan, ano i)aa an^ tg ihintayin? Nangapos ang llininga, hindi nrakatunghay, warinI ang kaharap ay isang kaaway na naghallatid ng mga balitang makaamanatay. -Ah!-at napahigit ang balikat. -Nakasama po yata sa inyo ang aking ibinalita? -Hindi po, ang taglay kong sakit na ma}iihitjuhi ay su:Nisungpong na naman. Pananahilang pinauiwalaan ng matanda kahlit nai!;ha!;ata n: pagbabago ng kilos. Upang hwag ng mnapasakitan ang kausap \a nitala.tni kahi't malabis ang pananabik na matitigan ang lara a.n. lUa!i ri ginoong L.,ucio na i)agbigyan ang lahat. Nguni malaki ang kanyang dalamhati rin, sapagka't ikas.isawi ng anak. Pagpanaog ay natanawan ang isang panyo sa!ti)a. dinaml - pot at siniyasat. iGaano ang pagkamangha ng mnakitang mray nakabait ra isang sulat! Waring nahittakutan, napahinto. hindi naipagpatulooy ang lakad. Napilitang kilalanin ang panyolito kung kangino. tUnalingasaw ang bango't hlindi naman nakaila sa hkanya an:T^ a,)oy na lyon.

Page  101 -101 -Mlay hinala 'it hinanap ang mga dulong kalimitang kinalalagyan nig panigaa. Nagulat rig mabasa ang panigalang ELANG. Samakatwid ay sa karnyang inlibig ang panyolitong iyon. Ibig na magbahlk at isauli ang napulot., datapwa ang sulat, kangino kaya? Binasa ang nakatitik sa sobre at natanto ang -ganito: iSa kV/g- I'aur-o! Napaudiot at siya ay nakaranas ngr matinding dagok n g panini bug ho. -10h, para kay Lauro ang sulat at panyo ni Elang ang kinababalutan! May katotohanan ang, aking hinala. Katipan siya -ni Ellang. At siya ko pang inaasahang mamanugangin. Paano si Li1ing) Kanvyang paglalaruan lamang? Hindi ko mapapayagan 'na paglaruan ang aking anak. Nagpatuloy, hinaghan hagkan ang panyo at isinabulsa, su, 'n-alo(,b na k-ailarngang matatap aug laman rig liham na magpapahaya ri Iihim ni Elang tungkol kay Lauro. Bagaman labag sa katwiran ang gagawiw ay niwalang bahala sanhi sa pagtingin sa anak. Nagdumali. niguni pagdudutilaling dinudukot na lagi ang panyolito. -Ay Elarig paano ang kabuhayan kung kayo ni Lauro ang siyang nagkakaibigan? Kung makikita si ginoong Lucio ay aakalaing nasiraan ng, isip, aug panyolito'y tangan tangan at hinahagkan hagkan. Malaki iinga ang pagibig ng matanda, sayang at nahuli sa panahon.~ Kung umnibig ang matanda ay talagang ganyan, lalo na kung nagbatang -matagal na panahon. sa pagiisa. 1)aig pa ang rnga bata, napakasidhii at mapanibughuin. Augpagbigni ginoong Lucio kay Manueaa aua i p~agmiamahal rig tnga angel sa,, kanyang Panginoon. Ng ryiapatapat sa isang luz eldcrica ay binuksan at binasa. Sa unang bungad. pa larnang ay nakapagpararndam na sa.,matanda. Iwa sa kanya ang sulat na iyon. Habang kinakata's ang bawa't talata'y lalong lumulubha ang diamdamin...-;1Oh, hiwaga tig pagibig! Napasandal sa haliggi nig ilaw, nagmuni muni at saka luniakad. Ng dumating ng. bahay ay nagtuloy rig silid, nahiga at iniisip, kung papaano aug marapat~ gawin. Ipatalastas kay Liling ay walang salang nmagdaranidam, hwvag,namang i1partalay ay ikapapahamak rig anak.

Page  102 102 -Si Lauroysyaguaar kay Elang, at s1RgDgaia lihin aiy itinititik aug katotohanan. Pinailalim Oa malaking pagkukuro, binabaka aug gunlita vpang papagtagunmpayin aug 8arililg nasa, subali't haugang lumunkilkil aug kasawian ni Elang ay di matutuhan kung aug, isiniusumpaug paggiliw ay ipagpapatuloy o hwag na. Maililihim kaya sa madla aug pagkakasala ug kanyang. riniamabal? Minarnabal aug anak at sa pagmainahal aybhindi ninanasang silsyan ung kabit ga butil na pighati. Sarilinin nainan at pairalin aug ganang kanya ay 1aIong, niasama, at auag pagsusuyuan nila'y hindi inasisira. Walaug magaliuag kUndi auag idaos sa madaling panahon aug pagkakasal ug Wala Dg kaligaligang hintayin. Putulin aug pagparoon ni Lauro'y ikalulurnbay ni Lilingat aug isa pa'y bindi naman mapapakuit aulg pagtitiwala ng, anak. Pi'uupuyat jag pagmumuni ruiai hangang sa inabot ung pagbubukang liwayway. Illindi pa. nakakatalastas gayong may kagulangan na u magbata sa pag giliw, hindi pa nangyayari sa kanya aug pegkakataong siya ay papagisipin ug inalalim. Suliraniug mahirap, hindi nmakayang sarilinin aug MPa katamnpalasanan ung iuaaring mabait na mamanugangin. Hindi niya Inaisip kung aug pag ibig n~a sumapuso buhat, ug mnakilala si Elang ay maitatakwil, sanhi sa liham ua nagpapahiwatig ug pagubigan nila ni Laurong nagbubunug ua. Limnutin at ibaling sa i'ba'y kamnatayan, sapagka't wala ug, inaakalaug makapagbibigay lunas kundi aug babaeug lyon. Patuluyan nama'y isaug pagkabigo lainang aug tatamuhin. Bukod sa rito'y rualaking kahihiyan sa mnakaaalam, una'y sapagka't may jnliugataug lihim ua hindi malalaunaug matatanyag, at aug ikalawa'y s9i Lauro na katipan ng anak aug nAkasira. Si ginoong Lucio'y pinapagdamdam log hinjdi pa Diya nararaasan, isaug suliranin ugang ibig niyang mnahinusay Da mahulo. Dinukot aug panyo, pinagmasdan aug paugalang nakahmbag at naguriug: - Elaung, Elang, kay tamnis na pangalan, nakabhihli aug pagkalooban ung iyoug pamagat. Maanong sa akin na naidu-~ hot aug panyolitoug ito! Kay sarap ng amoy. Wala man siya'y mnistula ina rinag kaulayaw. j0h ug panahon!1 Bakit kaya, uag-.

Page  103 -103 -mamararnot at ngayon lamang ipinakilala si Elang at birdi niyong araw pa? Sana'y hindi napagtagumpayan ni Lauro. Ginawaran na naman Dg halik at naging pamahid pa ualuhaug tumutulo. At pagkatapos, aug lasong sulat sa kanya'y pinagmasdan. -i0h kapalaran! A no't ipinakilala aug pagkasawi? Kaugino pa idaraing aug eking kalumnbayan? Saan pa ihihibik aug aking damdam-in? Bumangon, umaupo, tuinindig uli, nagpalakad lakad uos bubulong buloug. Aug ayos niya'y katulad. ng isang milsikong huni ug h~uni sa iniisip na tugtugin. Napasukan siya ni Liling at nAgilah~s ng makita ang auyo Dg ama. -Hindi po ba kayo mnagaagahan itay? -Kumain na kayo. Tinitigan. aug anak; tinging may kalah6k na awa, tinging nagpa~pahiwatig ng paglingap sa noong malinis ni Liling...May sakit ba kayo? -.Wala anak ko. Ayaw m~aniwala ang naguusisa, aug tangang papel ay isa mga bagay Da pinanghghawakan sa paghihinala. t-Ama ko, ako'y inyong pinagliilniman. Aug pagkabalisang ia'y may naugyayaring ayaw ninyong ipagtapat sa akin, naklala na. aug tunay kong amae? Panibagoug dagok, na ipinisan pa sa kanyang pinapasan. -Hindi anak ko. -Bakit ganyan na. aug inyong anyo? — Mahalagaug bagay LiliuDg. -Makasasama po ba sa akin? Tanoug Dea nakapagaalangaug sagutin. -TUngkol pa po ba sa akin?-aug pagpupumili't. - Sa iyo uga. -Ano po iyan? -Basahin mo. Iniabot aug sulat at binasa ug, anak. Kamuntik uag takasan ug buhay sa biglang dapo ng katramndaman. NatunayaD aug paglililo ni Lauro. Auig lamanD int sulat ay ganito:

Page  104 -104 -Pinakarnamahal kovg Lauro: tS'a pakikibaka ko sa atas ung palad, diwa'y napapanahon 'i&makikilala aug katotohanan ng paghbigan. t Kung ng una'y mapilit ka sa kapayapaau, ngay o'y ak o na aug nagpapaunang maghauda, handa ka't kakaunting araw na abg hihintayin. Natatautoug hiudi majiwasan aug kahihiyan, niatataugyhal sa madla aug ating kasalanan.- Ipinahiwatig sa iyo upang aug ating mga kakailangaui'y maihandang lahat at atin ug patunguhan ang dambana ng pagiisang puso. Na-. ugaugainbaug inamalayan ug ina ko at ale, papatayin nila akoug walaug sala kung may Laurong muuti ka na. Ako y naghathauda na rnf, kailan tna't maayos ay matutupad aug pinangaugarap mong pananahimik. Hwag mo sana naman akoug pababayaan sakaliug na sa iyo na, tantuing ako'y isang htanak, dukha, ulila at sinawiug palad. Sa pagkakaganit6 ko'y ilcaw aug tauging ma~asahaug maghabangong tunay sa kapurih~n. hilibig kita at sa pagmnamahal kong malabis ay nagtiwala sa iyo. Naging ganting pala ug pagtitiwala'y magkaroon tayo ug isaug habagkan tiagkau, isaug isusuno'd sa iyong pangalan Hindi kaila sa iyo aug afdng' kahirapan, kung pababayaan mo papy SIMI patutungo? Knug Dg una'y naghinala sa iyo, ngayo'y La pat at palagay aug loob, nakilala ko na aug. iyong pagibig. tTangapiq liyag aug dating handog sa iy tinilalakip au g alaala ug aking taglay na mnakikilala mo rnf pagdating ug& eOras. MANUELA TAIIIMIR..o Napabagsak sa hihigan, hindi na-kahinga Si Liliug, auopat ng makita ito ni ginoong Lucio'y napasigaw. -Litiug, Liling, Mentang, Mentang. Sumipot namnan aug alila, sa nakagugulat na tawag, ug panginoon. -[sang basong tubig, Inadali ka. -Eto po-aug wi'ka ug magbalik, dala na aug iniuutos. Hinilamusan augr dalaga't noon pa lamang pinagsaulan. - Lauro... Magdaraya... Takail. NapatakA si Meutang, hincli mahaka aug nangyari kay Liliug. Kaugikangina'y mabuti, nakaugiti pa, kung bakit ugayou ay minurnura si Lauro.

Page  105 - 105 - -Ama ko-aug wika-hindi ko akalaing pagliluhan niya aug malinis na pagiibigan. Saan nakatir a,,ug. Manuela Tahimik, na. itoug na'kalagda? Sabihin ninyo sa akin'.. Tumnindig aug meay damdamin, sinungaban aug liham. at tininguan kung may pagkakakilaulan ng tinitirahan. Wala at ug mawalan nig pag asa'y nagturing: -~Saan po galing aug liham. na ito? -Napulot ko. - Saau? -Sa daau. -Oht hindi maugyayari. Ako'y maniniyasat. Sa tiudif ug galit Di Liling ay uakabitaw rig uzga pananalitAng hindi nararapat sa isaug dalaga. Siya'y urnilbig at iniibig naman ui Lauro,- datapwa wala pa siyg karapatang humnabol, na magagawa ug tunay na ~asawa -Saau 1)0 siya nakatirdz? Saau? H-wag 1 akalai'n amua ko ua akinrig gagambalain. Hindi, Undi sila'y aking isaaayos upang hiwag wnaapi aung bunga rig kanilaug pagiibigan. -Hindi ko nalalaman. Ipinagkaila nig amd, upang hwag rig magkaroon rig kagu~sutan. Hindi mzakapamagitan si Mentang sa salitaau ng wag-aua' sanhi sa kanyang malakirig pargngiEmi. Pinagsusumakitarig aliwin ng amd, hangang sa isinalaysay aug: kanpyarig pagkapulot, pati ng panyolitong pinakabatot, uguni,aug kiualalagyani ni Elarig ay ayaw ipatalastas Kahit ua ano aug ~pagpupumilit ay ipinaglihuin din, sapagka't sa alab rig pighati'y hindil mailasang hwag gumawa rig mg5a hindi marapat gawfn. -Ama ~ko-ani Liling, ria napasandal sa isaug luklukan.at natakpau aug mukha ng kamay-hindi akalaing, may dalawang puso pala si Lauro. -Linawin mo- sa kanya at. rig magkatalastasan kayod -Iwan ninyo sa akin aug sulat Da it6. Ng mapatiwasay rig kaunti'y iniwan na kay Mentang. -Mentaug, hindi ka uga pala makapaniniwala, sa kabaitan Rg isang lalake. Kurig mananalig sa pangako ay malapit na mapangauyaya. Sino aug magsasabinIg may lihim si Lauro? Ngayon ko natantong dapat na iwaksi aug pagtatapat sa kanila. Pakitaan man rig mabuti'y pagtataksilan ka rin. Hiwag kayong pakalulong sa kagalitan-ani, Mentang na,piuapayuhau aug panginoon..hindi pa Damian mapatunayan kung

Page  106 -106 -talagang para kay Lauro aug liham, sapagka't hindi namrna nalalagay aug apellido. Binukiat aug sulat at aug nakatala, lamang ay.- "Pinakamamahal kong Lauro." NakahingA bingtA si Laureana, pinagsaulan at nagbadya: -Sakaliug Sa kanya it6, hindi mo kaya ikamatay Mentaug? Samnakatwid ay may pinaglalaanan na siya uag kanyang puso,. ano't inaparirito pa?_ Aao aug hanagad? Aug dayain o bagabagin Ilaruag ako? -Hiidi nga po dapat maniwala sa, salita ug, lalake, isapagka't kUng May isa silang panagungusap ay wala na saunrig luluhang babae. Payo at pakikiayon kung minsan aug tinutungkol ng alila. -Talaqgang Mga lilo aug lalake. -Hindi kayo namamali, kung hiudi ako ipinauganyaya ng lalake, marahil ay hiudi ako magigiug alila lamaug. Naisumpa ko na aug magasawa. -Bakit namari? -Mangyari'y isinadlak ako sa, karalitaan ug ruga lalake., -Sa auoug dahil? -Nakapagdurusa pang sabihin. -Ipahayfig mo. Isinalaysay ni Mentang aug kanyang buhay ug pinipilit ni L~iling - Ikaw pala'y sinaw'i ug pag-ibig? -Opo. Hindi ko kakamtan aug kahihiyan kung hindi dahil sa lalake. - Nahan aug nagpahaniak sa, iyo? -Namuatay na po. Unmiyak si Mentaug ng maalala aug kanyang nakaraan. Ng makaisandeli'y s~i Liling ay nagalit na naman, bindi malimutan aug. hampas Dg dalamhatiuig sinasaksihan ug liham. -Tan ggapin ko kaya, siya, Dg gaya ug dating pagtangap? 10h,, palamaral. lSayang ug akiog paglingap! Kung matunayang ikaw ay kasintahan ni Manuela, tapos na aug lahat, hindi inababatang agawan ng lyag at ama, ang inga kaawaawa. Hindi patiwasayin, twi ua'y nalalarawan aug pighati. Malaki. aug inasang miakausap si Lauro, mnasuri at maliwanagan aug lumiligalig sa kanyang lihamn. Si' Mentang ay napapatingin na lamang sa, kalgyan. u panginoon. -Unmlis ka, na, iwan mo ako rito. Tinalima ang utos at napagisa aug dalaga,.

Page  107 - 107 - -Sinonag Manuela kaya ito? Si Lauro nga kayang iniibig ko aing, kanyang kasuyuan? Dalawan g katanaungang nakapagpapabalisa. ga Kung aino sing kanyaing dalamr-hati'y siya ring taglyn ginoong Luejo. Kapwa way mnalalalimn na iisipin.

Page  108 XII Balaraw na dalamh at!. -Walag mualay si Lauro na aiya ty'nawawalan. Hindi napansin ua muay dilang magnulat ng kanyang kasalanan. Sa p)agdudumali't sa pagiingat kay ginoong Lucio'y bahagya ng natabot ni Etang aug lihamn, na kanyang naisabulsa. Ng makapanaog na y nagpahid ng pawis. Aug panyong may sulat, ay Tiahulog ng hiindi naramadamdn. Ng dwniating sa bahay ay kinapa ang bulsa't babasalfin, I.Ifrnui napatigil at nawalan ng loob ng kanyang mapatunayang wala aug sulat. Nais na magbalik, siyasatin aug pinagdaanau, uguni't inaaialang wala ng maugyayari, sapagka't hindi sasalang napulot na ug mga naglalakad Nangangamba namaug bamk-a sa balhay nahulog, hinalughog na mdabuti hangang silong, tiguni't walaug matagpuan. Naghago ug akala ng makapanaog. Nagbalik, at hinahianap ang nawawala. ilindi makita Aand~ap audap, maasisisi siya ug giliw at mapagbibintangang walang ingat *a ibinigay. Walang lubay Dg pagkapa sa lahat ng bulsd ay wala nainang makapa. Tangkang hwag -sabihin kay Elaug ug walang maisurabat sa kanya, uguni nagaalala narnang baka, usisain kung ano aug nitalarnan ay wala siyang maisagot. Pinaraut nii Lauro aug lahat. Mahinusay siyang natulog hiangaug kinabuikasang magsadya. Hindi inabutan si Elang, wala. Sukat sa -iniwan ang isang sulat.I -Saan paparoon sila?-ang usisa sa naiwan. -Hindi ko po inasabi. Wala siyaug magagawa: hiudi mahahanap. Doon ua rin binuksan, sapagka't wala namang tao kundi anig naghigay ug liham. Inaakalang nasasabi roon aug pinaMpoatuuna.t n aa Maulu piuunit aug sobre. Isau ajt~ag ltang at may ifang hanay.

Page  109 - 109 - Lauro: tBinabati kita sa iyong pakikipagisaug puiso ke y Liliug.. 'Salamnat sa iyov. Nagulumihanan aug binata. Balaraw Da walang awang papatay sa kanya aug pakikilugod. ilindi uiya malirip kung papaano aug gagamiting paugangatwiran. Walang salang ma-, tagal ua namang ayusaln. Hindi natam6 aug ulDnAnasa,, bago buksan, kundi isaug lason pala sa kanya. Hindi sasalaug maay nagbalita kay Elang. Sirnapantahang si ginoong Lucio. Matamlay na umalis. Hinahalaw habaug lumalakad ang kanyang gagawin. Kaipala'y hindi sinavadya ug bie-nang hilaw aug paghabatid ug balita kay Elaug, at noo'y napatuuayang simuht na, ng sigalo't aug pagkaparoon ng ama ni Laureana. -Upang'sandaliug maaliw ay naghago ng layon yamami wala si Elang, aug patutunguhan uaman, ay si Lilin~g. Mad ilin sa bahay at ug matana~w aug kadiliman ay DagPapautahaug bak~a nagpasial din naman, Nagtuloy din, sapagkoat bukAs aug pintuan. Kataon namaug pa'labas Si M"'entai 1g. -Nariyan ba si Liliug?-ang tanoug. -Opo, nakahiga. -May dinaraindam ha? -Tila, po, pi'nabili ako ug gatas at kap6, hbindi p1A nughabapunan. Idinadaing aug ulo. -Matatagalan ka ba? -Hindi po. -Hihintayin. na kita, upang maipabiwatig mong uaririto,ako Nagpapayao t dito si Lauro sa harapan Dg b)~ahvY Ilarm.an sa dumatiug aug hinihintay. -Kasunod ui Mentaug 'ang binata. Natathip ni1yanig ~ sakit si Liling sauhi sa nakukulambuang pianio na hindi L3 -aayos at saka hindi man nadidilig aug panaiiim na uak~iagip~ Ea mesang mnarmol. Umupo at uaghiutay. Aug correo'y nakasapit agad, nagbalikwas si Liling at;"mg naging katugunan ay ikadadalamliati ni Lauro. -Sabihin mo sa kanyang ano pa aug ginagawa myarto Puma'roon siya sa dapat paroonan. Ipinangilalas ug binata ug matatap aug sagot. Pin'augahasaug masok ng silid, p~alibb~asa~y wala roox) wi amang pinangingfilagan.

Page  110 - 110 - -Fiwag kang pumnasok-a~ng saway n~i Laureana ng ma mataan aug irog. -biling, lason na ba ako sa iyo at ganyan na aug pagaaboy'? Ano ang nagawa kong kasalanan? -Malinis ka, sa kalinisan mo at kabaitan kaya kita pinalalavas. -lyo s8anang ipaliwanag, hindi ko malirip aug ganyang kilos, Ano ang aking ipinagkasalar -Ako'y hiudi batang mauting mapaglalaruan mo, hayo na sa kiniawiwilihan rig hiudi ka naaabala. -Sino pa aug kawiwilihan ko? Ikaw larmaug. — Ako lamang? Talagan g niadaling matikiop riga pala ang dila nirivongr mga lalake. Kung saan mapahariip ay matamis na pangungusap aug naibibigkas. -Napapataki ako sa iyo -na lurnapit at hahawa kan sana aug kamay. -Hwag kang mangah~s, kung noong araw ay pabayang napauulol sa iyo, ngayon ay hindi na. -Matalim na pananalfita, iyan Liling na surnusugat sa akin. -Nasusugatan ka sa pananalita ko, riguni hindi mo namtan ginugunitang nakarnamatay sa akin aug iyong giriagawa. -Hwag kang magtuloy sa pagbibintang, ano aug kasalanan k&" Hiat& na, iyong isalaysay-at inamo amno ng kinuha aug pamaypay na papaypayan sana. -Hindi kailaugan at hindi hinahangad na palayawan ako, tiputiin mo na at saka parninsauang iukol sa ivong anak. -6Sa anak k6? -Go, sa, iyong Laurito. Tinakasan nig kulay ang binata, hindi maurnawa kung anung hinala itong ipinapasan sa kanya. -May anak ako? Sino aug aking asawa? -I iwag mo rig ipagkaila. Kung hindi ko pa alarn ay laio ka, nu agbulaan. Maano sa akin kung' hindi maitutumnbas sa bago mong gdxiw atng aking pagmamnahal sakaling ako'y pinagtaksilan, hwag magalaala, marunong akong magtiis, matutut~ong pagti'yagaang isalnuga. aug kahirapan haugang sa huling tibok rig buliay. Kung urniibig ka man sa akin, ako'y hwag rig ibitang na iuiibig pa kita, hindi mnagkakapusong mainpit akong isaug ama at isang asawa aug aagawiu sa, babaeng muraasa, sa iyoug paglingap. Tanging -Wapagdulutan rig palayaw ay aug iyoug ariak, madadala mo rito at aking kakalingain, hwag ua di tuaturiugaug dugo, lamint~ at but6 mo Hiudi naging sukat sa iyo aug akiug- pagsinta, humnarap ka rig makakatugon sa laixat rig iyu

Page  111 11II - k-ailangan, nig makapagdudulot rig tamis ng pagiihigan, ako u~ aa'ay maikasya rig magmahal sa aking magularig at sukat, na. Hlindi magkatuturinig na ako'y tumalikod sa aking, sumpa, sa niata rig tao at sa mata n~i Bathala'y kasalanan" ko kung nakawin aug paglingap mo. Ako'y fisa, sila'y dalawai na, kaya liwag mo silarig pabayaan. Ako na aug riamamanhik, iniuituhog at inihahalik sa bakas' rg iyong yapak na silapy iyong ruamahalin at pati rig pagtinigin mo sa akin ay ikinakaloob ko sa kaawa awarig nabibitini sa pula rig madla Tantuin ria aug isaug babaerig magkagayon ay katakot takot ua kahihiyani ang piniupuhunari, kaya hwag mong takwilan. at sa akin manl gawin ay hindi ko mamagalingin. Dalawarig buhay aug pagkakasalahari, dalawa aug luluha kung tatangapin pa kita at liwag alumariahin aug keliwanagarig riamalas. Hwag kang magasal hayop, alamiug may parusa sa lupa at sa langit sa siuormaug magtaksil sa laman rig lanmang niya. Bagaman hindi ko pa, nakikilala kundi sa paugalan lamrang aug iyong nila. langit, ay ipahatid mo aug aking bati at pakikipagsaya. Mawalari na ako'y hwag lamarig piya. Hwag naman hinagaping buniga ng akiug adhikang magkasira na tayo, hiudi; sapagrka't taos sa puso ko aug pagsinta, sA i'yo, at sa miga pangyayariug ito'y pagtaamananig surilaning kahit m'apait sa kalooban. Kung sa bagay ay araw ria lamarig aug hihiutayiri, aug magulaug mo at magulang ko'y sanigayori sa ating pagiisaig' palad, rigayo'y paugarigahasan ko rig labagiri aug kanilang adhika yamang hindi maamin na parusahan aug mga kulang palad. Aug masama, sa iyo'y hwag morig gagawin sa. kapwa, kawikaang makahulugan ua dapat p'anuntunai rig taong kiriapal. Hindi rnaiaalis Lauro ia, ako'y pagliluhari, aug puso muoIy malayani makapipili rig iriaakalarig makatutulorig at makadadamay sa kahirapari, sapagka't sa pagaasawa rig tao'y walan~g katungkulari kundi tiguan at alagaan aug kabyak rig dibdib. Kaiiwala.'y wala, sa akin aug turigkuling iyan, ako'y anak sa, Iayaw, maramudamiri, masasaktin at walang tagal sa dagok rig kahirapan., Yamang may riapili.ka ria at aug katotohana'y may buriga, ia, aug inyorig pagsusuyuan, marapat narnang ikaw ay lumigpit ia, at ilapat sa iyo aug pintuan ng paruamabay. Bu-,k~s ding mnamamalagi sa. iyo kailan ma't di na sal pagibig aug lalayunin, kuridi sa pagkikilala ~4pa lamaug. Nahahandang damayan kita kurig kakailariganiri, datapwa, kung may kapahinftulutan muna, aug iyorig pinakamamahal maha. 'Hindi kita sinisisi kuridi pinagpapala pa, nguni aug tauging hinanakit ay hindi no' lamang ipiuagtapat, salamat na latnang at nagrnah-u

Page  112 - 112 - ting ugali sa akin ang pagkakataon. Makaaalis ka na, bayaan akong magisa.' Taking takl, hindi makatunghay sa liyag, ang maabaang:'ermon ay umiiwa sa kanya. Binubulay bulay, na kung walang balita si Lilig ay di siya pasasalubungan ng kalumbay lumbay. -Anong hinala na naman ang sumaiyo at animo'y alam ang patgalan? Hindi ka pa ba naniniwala sa akin? -Mapaniniwalaan ka nga. May nakikilala kang Manuela? Pinapamutla, lumakis at bumilis ang tibok ng puso. Huli na ang kanyang lihim. -Wala o mayroon?-ang tanong na parang isang hukomn. — Mayroon. -Ano mo? Pinapagalangan ng sagot at ng hwag siyang mawikaang lilo ay ipinagkaila. -Kakilala lamang. — Kakilala? -Oo. -iSinungaling! iKakilala pala ang maanakau! Hwag mO n: ipaglihim, may pinaghahawakan akong katibayan. Naalaala ni Lauro ang nawawalang sulat, kinutuban ng baka napulot o siyang sumakamay ni Liling. Gayon ma'y patuloy sa pagkakaila. Upang makaligtas ang may kasalanan, kailangan ngang hwag umamin. -Hayo na-ang pagaaaboy-baka hinihintay ka na xg iyong Manuela. -Maawa sa akin Liling, hwag parusahan ang pusong uniibig at iyong yo..... -Kay buti mong magbabalat kay6, itinuturing na akin ka pag kaharap, datapwa kay Manuela naman ka pag nataiiko-d na. ilauro! jLauro! SiyA ka na at itikom ang jbig. Ssyanlg lamang Tn g pupuhunaning pagkakaila. -Diyata?... -Sukat na. — (alit ka na sa akin? -Sino ang kagagalitan ko? Ano ang kapangyarihang saIl8san gin ang iyog layon? Ang paghinanaktan pa ni Manuela Da siyang nagmamayari sa iyo. -Ibig mo na nga' akong mamatay, sana'y hindi mo ako gaganituliin kung -may paglingap ka sa akin. -Nililingap kita at hindi lamang ikaw kunudi pai ig ~ang ina. '.

Page  113 - 113 Walang magawa ang binata, ayaw humiwala;y ';ra dailaca sa pinanghabawakan. -Malupit ka sa pagbibintang.,Sinong mag ina? 4,]kaw it,:i' -Hiwag pakabigla Lauro, litisin ang kahnluga u ng' yosrtg; paigunguusap. Mabuti't tayo na lamang. Kung may riakaiR ngig,,ano ang wiwikain? Ako'y na sa s kamay mo la. Hf-ini itinatangging iniibig, datapwa't ang kalinisan ko'y pagpitagpaganl,! 1to sana. Hwag magmangamangahan at na, aki') ang slaki. nrl iyong pagtataksil. —,Nahan? — Ibig mong makilala? Naito, pagmasdar:orong:ra.buli. ^Nakikilala mo ang titik nr ito at sobre? Inilapit sa binata ang sulat, napaurong n: r mlalt;uiayar:' i iyn ang nawala sa kanya. H I-:indi na makatutol, natuli na ang kalya ug, kesalana-. -,Ano ang sagot mo? — Liling.. Sukat naibigkas aug pangalan, naika kalambia:; ' iinahahlatang nagmamakaamo. —,Hindi mo na napairugan ang tanong?.Kila]a n(: t? o at iniharap uli. — 0o. - Kangino? Hiindi maipagtapat ang pangalan, sapagka't nanil',m.l pI. ril siya sa harap ng giliw. -Pagmasdang mabuti ang pangalan at ng a:,,apagpataiala sa iyo, kay ganda.. Manuela at Tahitmik p, alng apell]7.. Aabutin sana ng binata ay itinago ng may lw!al,-,,k at ~.l:r. salita. -Sumagot ka muna,,iyo ba ito? -Oo -- ahg amin. -Kung gayo'y tanggapin mo-at ibinigay f.r. Isriilid sa bulsa at saka na babasahin. --— Basahin mo muna ng maunawa ang inalaiama.an. Hindi tinulpad ang adhika ng dalaga at ifliatulo-y v t;::: paglullog. — Iluwag ipagdulutan sa akin Liling ang nam ukol s.a liha1: alai mo naug iuiibig kita. -Maulit ka pala, sinabi ko nang doon sa magma mok r,:A pisanin ang sa ganang akin at ang iyo. Madaluma; m(o>?,:^ lumnuha ang na sa kahihiyan, 6di kaya karamdamain nf rli' Magnilay nilay, huwag nang mahiya sa tae. kundi s;:a )3i,: na hindi natutulog.

Page  114 -114 --6,Samakatwid ay hindi mo na ako iibigin at inaaring ~iManuela. ang aking iniibig? -Lniibig kita, datapwa hiudi gaya, ng dating may inaaialhan, saIlyo, kundi parang rmagkaibigan at parang waltirig ziangya~yari sa ating aneman. Ariin mo akong kapatid na. lamang. Hindi naman mangyayaring igawad ang dating paglingaj', mnay mnga pusong naghihintay ng iyong palayaw at may nararapat na, magkaloob sa lye ng tanang pagsuyo. Kung sa bagay ay walang makalalangap ng iyong kataksihin, gayerZI moa y makapagpapatuloy ka. Kung pangiting sinasalubong sa wong pagdating ay pangiti rin sa iyong pagalis. Ilindi ake ~frva ng ibaug marunong maghiganti. Pinasasalamnatan aLI7 balang dumating. Kung lason ang idulot ay matamang tataug4 -gapinkalniatifbgo aug siyang may adhfka. Aug mnikong kahulii~an ay ipakilala me sa, akin si Manuela, at naakala ko namang hindi mo ipagmaniasamang ugali. Sakafiug sumnilang na sa maliwanag aug buko ng pagmamahalan igy 11)makikilala meo rnf si Liling kung marunong dunmamay sa we. Nawa'y ipagdamnot ding makalong aug bata, sapa'gka't bHindi man nakalong aug isang Lf-auro ay kahit na, ang isangy Laurite. Aug anak me kay M'anuela'y aariing akin di'n, vam-ang napagsumpaanan natin na aug lahiat ng akin ay i'yo at auig lahat ng iyo ay akin naman. Aug anak mno'y hindi ka-, kaitan, dadalawin ko twi n-a sakaling hindi ako masadya rito. Ilala Da Lauro, ipakituro sa akin kung saan naroroon, ibabaIvala na at ipagkakaloob aug lahat ng aking karapat~n. Hwag hinagapiug lalansagin aug binuong pagsusuyuan, hindi; lisiuu-I ~;inpa ko sa iyong harapan, ibahin si fili'n'g na: lkung pinukVl ug bate ay tinapay aug ibinabalik., Hwag magmaramt)-~ V~mang piflakahimakas ng ating. -Lihulg, 6~ano at aug nasang maalaman me ang tabanan St, hig pan'g makilala? Jpinagtapat ko na. sa, liyong kanya ang lamit, Uguni kung siya. ima'y nagkagayou. sa iYe rin ako. -lwag ug pangatwiranan Ljauro, nakikilala, na aug iyong kalooban, kapwa tawad na lamang tayo. -,Diyata't sa linaon-Iaon ug atin pagsisintahan ay mawv w'.twkasan ug ganyan? -Iliudi ke kasalanan, ikaw man aug lumnagay sa akin. 'I apo')~ na aug labat, hwag ug, gamitan' ako ug pagsuyo pa.,, m1 g nasabi'y nasabi. Kuing may bahid ka pang pagtingin sa -~iu ay pairugan aug kahilingan kong makilala, si Manuela..A Diomang lubeIg Dg binata ay w 'lang mangyari, si Liliug,a a [uStong bakal. Hindi siya napalalambot ug pagayon ha

Page  115 115 -m ujg, ka pag may ipinasyang isang bagay ay ~,walangf makcL ~alalangsang. Inabutan sila ni ginoong Lucio. Tinawag ng lihim aug birtata at pinaharap si Liling. Itinanong kay Lauro kung siya'y pui apayag na: pakasal sa anak, na yayarnang nagkakaibigan 31~ykailangang maidaos na, sa lingong haharapin. Tanong na nakapagpaalinlangan sa, binata, sa mga, nangvaari T matatalastas ang tunay na itinitibok ng kanyang puso. VBagamnan ibig tutulan ni Laureana aug mabilis na, pasya u,~ ama ay bindi nakakibo, napipilan ng hiya at takot. Nagkasya si Lauro sa, pananahilang isasanguni sa kanyang ama.~~~~~~~~~~~ Karakaraka'y natugon siyang nasabi na, at sang-ayon nauv ii, na aug tan~ying hinihintay lamang ay aug kanyang kasagn-itan. ilindi niakatakwil sa, sandaling iyon si Lauro, inawiwikang taksil siya kung tangihan ang idinudulot na kapalaran. fniwan sila't ipinahiwatig na ihahanda at iaayos aug Iahat ng kailangan. -Lauro -aug unang pananalita, ng aaa~insnaua v-11nTg pakasal sa akin? Hwag, ako na, ang sasalangsang sa, iyong pasya, hindi maaatim na dahilan sa akin ay mnagsiluhaf aung dalawang buhay. Takwilan na ako, hwag lamang aug na, sa sa kapanganiban. Napatda aug dila, hindi makahuma, paano'y ang pahayag u I Liling ay siyaug itinitibok ng kanyang puso. - Iwag ipatuloy-ang dugvong - ako na aug hahanap ug paraau. -6S4amakatwid ay papatayin ino na aug lahat ng ating -?-Ano pa. -iling. Tila hindi mababatang kamtan ng ibang ima-.pa~d ang lyong kagandahan. -Isinusumnpang hindi na ako m~atututong umibig pa, 6Paano~ug iihig pa sa ang ikinaloob sa iYo ay hindi mamamatay kailar man? -Gayon pala'y 6ano't puputuliu pa? -Pinipigilan ako ng sarili, bagainan ang kalooban av Ilf"ustilsol na ibigin kita. -,Sakaling tinampuhdn na ako, kung ayaw ng diligin n; lamio~g mong magpasariwa, ay pabannan mno lamang sana a.ug, IsNagkasala sa iyo, hindi ko nagunitang kapaitan aug'

Page  116 - 116 --ijalagok, at sa aking kasalana'y naririto n ar:g kaparosahan ltindi pa kapalaran kita Liling, ngumi.. -Hwag ipagdamdam, kung hindi ko niataatorg may bunga:am ang pagiibigan ninyo ni Manuela, ka)i'ai 'y ta tngapin pa kita. — Aalis ila*ako, ang init ng dusa. ay timsituipok sa akain -iling. dHindi rmo na ba maipagmamabau.tiig ungali aBR iIyong — Bakit hindi? Naito, magsawa ka n't.o arg k ahl huliban kong maigagawad, Ang dating kasabikan ng binata'y iniaubs na n~D(ORn sapagkant wala na siyang aantayin pang gayoaum smdaatn11. -Paalam na sa iyo. — Hintay Lauro, ang iyong kahililnga'y tilnpad, hidh}iyainy 'MR) *ba nainan ako? - Hiindi Laureana, ituturo ko sa iys. — dSino ang magpapakilala ea akirjl — Ang iyong a ina. —..Ang tatay? -Oo. -- KilalA ba? -Oo, naroou pa siya kagabi. — ijOl Pati alla ko'y natutong mag'kitla si akiln. Bla-a 't sa iyo. — lwag ka sanang makalilimot. Naghiwalay ang dalawa at napag-isa aag dailaga. Kanginang kaharap si La;ro'y pinakatanggi t.agihan ni miya, ayaw ng ipagpatuloy ang kanyang layoui, rguani ug makaalis na ay siyang naghalanap, waring sinabikf n- mailam alg palad sa dampi ng labi. Binakas pa. tila tinutunton ang triga ba tagyA n naiaki tang larawan ng pag-ibig sa kanya, subalib', giir'i1.giyacs ng, N)t ait hinanakit. ng awa at paglingap sa rina pagkakasala. Hindi kailangan ang mawalan ng l-auro(, Tmatay na saritiiun ang dalamhati, aywan kung bakit para, s JiyaJn inutldvnlk a n di maunawang poot. Kapag nagsagupa ang galit at pag-ibig, kahi't anong Inbha oug lna'y sinusupil. Makapangyarihan ang hblli't ang lahat ay ksiiyaln nasisira.. IJalong nakapagpapabalisa ang pagkaalam rae ang: aoma'y sryang ilakapagtuturo at makapagpapakilala kay Manueia. ain *a't! t hinaap agad ang kanyang ama upang:.aumau hkaxl./i

Page  117 - 117 - Nap, amalgba si' G...Lucio, ang luha ng anak ay nagig caloy rg khabag sa kanya. -Ama ko, hwtg ipagkait sa aking ipakilala si Manuela -- Ano ang gagawin mo? Tumiwasay ka, ibig mo pang tsagkaroon )n kaligaligan. -Hindi po ako mangbabagabag, aariin ko siyang parang kapatid' Kinuro ini G. Lucio ang kahilingan, nangaogambang baka alipustain nug anak. Alinsunod sa pangako sa kanya't ang isa pa'y lalong mahusay ang magkakilala nga, sapagka't siyang magiging daan. Ig pagk aksira. ng dalawa. -KL tg makasal na kay6, saka kita dadalhin doon. -Ama ko, hwag palawigin ang adhika't siya kong ikamamatay. — Paaao ang ibig mo? (.Pahihirapan mo ba si Elang? -Elang pala ang palayaw. Hindi ko po siya pahihirapan. kundi kakaibiganin. -6,Hindi ba pahirap na magpakilala ka na siyang iniibig ni Lauro? -Ako ang bahala. Pag siya'y nagdalamhati ay mapaguukulan ninyo ako ng balang ibigin. Pumayag ang ama at naniwalang hindi gagawa ng kahiyg liya anu anak. — Kaiian ang ibig mo? -Bukas o. -Icaw ang bahala. Nagalak na si Liling, inaasahang hindi naman tatangihar ni Elang ang kanyang ipakikitang loob. Siya pa ang naguudyok na dagdagan at pagtitibayin aug pag-ibig. Iba ia na ang kinakausap ni Liling, si Mentang namat aug naharap at siyang pinagpatalastasan ng kanyang damdami a. Si Lauro'y walang maalamang gawin, ang balang panhikiaug bahay ay nagtatam6 ng hirap. Pasimulan kay Elang na hindi uliya inabot, saka isusunod ang pagparoon kay Liling at tatapusin sa pag-owi sa kanila. Inaabangan pala ni Don Demetrio, na ama ni Lauro, upaig ipahayag ang napag-usapan nila ni ginoong Lucio. Ang ama ng mangagamot ay malaki ang nais na mapangasawa ni Lauro si Laureana, siyang ugali na ng mtga ma tatandang ihanap ng kauri ang anak. Hindi aa yatfa mapaparam ang piuagkamihasnang kasamanaa

Page  118 118 -na kong bakit negiging subyang na papag-isahin ang isaug Yaman at isang mahirap. Parang aug mahirap ay wala ng dangal, wala ink pagibig, Wala Dg pagtiugin. Hindi nila natatantong madalis sa dukha nakikita aug wagt~s na, pag-ibig. Maiging Sa anak na babae at maging sa lalake ay hindi pinahihintulutan ng mga magu — tang na magkasama ng iniibig kailan ma't hiudi mnagkapantay, aug ibig Dila'y mayamnan kung mayaman at mahirap kung mahbirap. Aug bunga ug ganitong adhika, at ipinamumulaklak ug kahigpitan ay ang mawalan sila, ig anak ug walang malay. ma'ujg babae'y nakakatulad ug isang ibolug may pakpak, ka-ilan mitnag-aatas aing pag-ibig ay lilipad. ng walang paalam., Dapal alamin ug mnga magulaug, na walang makasasansala s~a pag-ihig kapag siya na aug nag-utos. At wala. namang~ karapatali, na ang mga matatanda'y isiyang mamili ng magigiug asawaug& anak. Aug tao'y malaya, at sa, kanyang kalayaa'y nasaL~akiaw na pati ug puso. Sa puso nagbubuhat aug pag-i ig, samakatw~id ay hindi nila, ito mapapakialarnan. Malimit paugalingan ug mga salitang magusot iyang pagtauggi ug may salapi sa wala, lyang pagmnatdng inuugali vig mga may kaya sa kanyang kapwa. -6~Ano aug kadahilanan ug inaaayaw ng mp magulanig kapag dukha, na aug mapapaugasawa ng anak? -Kapintasan ba, aug maging dukhao 6maging taaia Augf pagpapahintulot ay nangangailangan ng rmatamarng pagsusuril. at ang tanging kapintasan ug tao'y k-,uIg walanig hanap buhay, manunuba, magnanakaw, sdlarin.,. At hindi rin kapintasan kung aug pagkakasaila'y likha vigkailaugan. Sa halimbawa, isang taong nagugutoin at walang magpalimos, hindi kasalanan at hindi kapulaan, na siya'y man gagaw 6 kaya'y maugharaug, sapagka't isauig pagrtataugol sa, huhay. Mamatay ng walang lunas ay s~gutin sa Dios, sapagka't may natatakdang kautusan na "mahalin aug sarili", na nakakatugon ug "'mag-inga1; at iingatan naman" Aug parusang tao ay rmabigat kay -sa parusang laugit, ailg tao'y hindi warunong maglihim, at Lila, aug kahihiyaD 9Y hiudi alam na madalas ua nakapaghulusok sa Itao sa katam-,palasanan. Aywan uga ha knug bakit masama, 6 minarnasama via rugf mnahirap, malasin at sa, mga pagsisintahaD, ang puson~g yn'-agualag ay palaging nakakasalungat, at s~a pakiki. wrap ay nagimumukhaug kamias na, maasim.

Page  119 -119 -lyan aug dapat na, itapou natin, alalalianing lisa tayo sa harap rig sauglibutan. Kung may mababa man at mataas, tnayamau at dukha, ang kapalaran lamang aug siyang nagaatas, uguni kung susuriin at liliningin ang pinangalingan ay panr tay pautay aug labat. Kung si Lauro'y maliirap, walang salang tatanggihan Di ginoong Lueio, gayon din narnan na kung si Liling ay duklia, aty hindi papayag si Don Demetrio., Nguni, kung si Elang na isang dukha, aug rnababangit v'a magiging asawa ni Lauro, maaasahan ng makalilibong ikakail, ng ama aug kauyang pahintulot. iJyan aug kahidwaang pagkakatandaan na yatal Uubanin na aug salin ngayon at aug haharapin ay hindi, pa rin magbabago. Batas dito aug kailaugan, isang batas na makalulunas isa, s~,ikit na itong malubha, malaya, ang tao, kailangan'g palayaini din aug pag-ibig. Hindi lamang dito at sa. iba. mang bayau, aywan kung bakit aug palakad na ariiug paraug nakaririmarin aug maahirap ay siyang ginagawa, gayong kung hindi sa mga dukha, ay hindi sila, magsisiyaman. -S8ino aug mga nagpaparamil ng pilak ug mga, nahihiga Dgayon sa salapi? 4,Sino aub w~ nagsisigawa ng mga naglalakihang balmy? 6,Sino aug katukatuloug sa mga pangangalakal? 6Sino aug nauutos-utn~san' upaug pumaroon at pucnarito? Aug lahat ug- iyan ay pawang nabubuhay sa tulo ug kanyang pawis, anopa't hindi natin umaipa - lalagay na, aug maralita ay isang hamak, isang api, iisang, k~asuklam-suklam. Hiidi mapakali si Liling, kung hindi pa pinangakuarn IA9 amanug kinabukasan ay ipagsasama siya, ay malaki. ag xuit hing makilala, aug umagaw ug kanyang pag ibig, iyoug habaeng ngayon ay na sa sa kapintasan ug- madla. Si Lauro aug siyang siuisiyasat via mabuti. ni- Don~ metrio ug makita, kaagad siyaug tinawag at aug anam g sa-. Ii ta ay ganito: — Hiumauda ka, at nagkayari ua kamni. Sa liuigong papasok ay idaraos na namin kayo. ~Auo aug sagot mo? Nadiliman si Lanro, lason sa kanya, aug idinudulot ug, ama., hiudi maalis sa kanyang gunita si Elaug, at kahit a yata samnpung Liliug aug mawala sa kanya ay h wag lamang aug isaug Elang. Walaug kailaugaug lumuha aug bale nii? hwag aug pinaghubuntuhan ng kauyaug pag ibig,

Page  120 - 120 - a pwaguusis ng ama akung nanayag ay, hindi su:nagc4t, 'aray ia ikinahahalatang tumatanggi. -,-;Hindi ka papayag? — apagpaliban na po muna ng araw. -.-Papaauong ipagpapaliban sa nagkausap na kam Ai ni gi:r(ong 'Lucio? Hindi natutulan ni Lauro ang mahigpit na pananalita ixg k:mryang ama, alam na naman niya ang ugaling' masamang s:asalalaix sa kanyang mga adhika. Ilindi siya pumayag, at mula ng sandaling iyon ay nagkasalaaar ng Ioob silang mag-ama na kaikailan man ay' hindi:.nmgyayari- Nakapagmatigas loob ang binata, sanhi sa kanyang slang na lagtlatamp( at hanggang ngayon ay hindi pa niya;akakausap, — Sanakatwid ay tinatangihan mo si Liling. — Hindi ko po sa tinatangihan, nguni ang same ko lamang;A inyo ayy hwag pakabilisan ang araw. Tunay at wala akong sukat alalalbanin, datapwa mahirap na rin po ang walang sari ling nuatitipor Panaralilalvg ikinagalit na lalo ng ama, sapagka't ilalagay siva sa kahiya-hiya. — dr{:kcrlangin ka ba? Ang lahat ng ibigin ay iyong ma$uxlunod, -Malbuti p: kung tayo ay palaging nagkakasunuran. Aing ri~Iagasawa ay nagiibang kalagayan na, aug bahagi ng pagtiaiNin ay napapasalin sa kabyak ng puso, kaya ang aking pagmiamahial sa inyo ay hindi ko pa ibig na mabawasan kahi't kaunti. / -Walang kailaugan, 6hindi mo ba natatatap na kung iyong tanggihan ay magkukulang ako ng pananalita kay G. Lucio? Hindi rin mapilit ng ama at ang ikinakatwiran ay ang tingkol sa pagmamahal magulang. Mula niyon ay iba na ang lakad sa bahay. Si Lauro av tinampuuhar ng tatlong bahay Wala siyang maalarnang gawin: kay Elang pumatungo ay may dalamhati sa kanya; kay Liling Tiaman ay gayon din at sa kanyang ama naran ay bagkus hiindi n:iya makayang batahin, sapagka't ang utos ng Dios na siandin ang lagulang ay kanyang sinoway, gayon hindi naman umasama ang iniuutos. Ang kalagayan ni Lauro ay nakakatulad ng isang bibitavin; balisa, waring ang lahat ay nangagkakaisa na siya ay p aghinanaktan. Kung didilidilihin ang nangyayari, ang lahat ng;yon ay

Page  121 -121 -- ta,(tiian s oa alaking pag-ibig kay Elang. Kung hiudi uiya inakilaa antg babaeug ito, kaipala'y walang mga kasigalutang mangyayari, kanvang mahinusay na kakamtan ang kagandahan ni Liling at hindi naman makakagalit ng kanyang magulang. I[fisip aug lalong mabutiig paraan, na siya yata ay pakasal na agad kay Elang at wala ng maraming salitaan, dataapwa kung tumawag naman sa kalooban ang isusumpa ng mIaguiang at aug iaalimura ng kanyang mga kamag-anak, ay uminsan ding pumnipigil at minsang nakapagpapaudlot sa kaiuyang nasa. Bagaman naallala aug mnangyayari ay naging wakas din r$, pagkukut -, kahit na ano ang mangyari na siya ay kay ItlaDin at k$aty Flag ilga lanuaug.

Page  122 XIII Ang dalawang magkaagaw.,Sino ang niagakalang makababata si L —aureana, ia siya angmawalan rig iniibig? 6Saan makatatagpo rig gaya ng 'kaloobaii ni Liling? Kinabukasari at, susog sa pangako ui ginoong Ijucio avnagbihis Da si Laureana, bihis na. mapagkikila,14 na bsiya vy mnay salapi. Madalas inakilala aug mahirap at, rnryman s',I' gayakan. ~ Si Laureana ay nagayos ng parang may dadalub ang handa, siaywan kung sa atas rig kanyang pagmamakisig ~. I Ng na maip)akilalang siya ay may kaya kay sa dadalawin, Naparoon nga. sa bahay Di Elang at pinalad raamang datDan DAL. Sa unang pagpanhik ay nahalata na may ma lakmng pakay na, at natawag aug kanyang kalooban. sa dadalawin sa pagkaawa kung pagliluhban pa Di Lauro. Inabutan nila 4i Elang, si Paula at aug mp' kapatid na malihiit. Si flora IBebay ay wala niyon, sapagka't siya ay naanyayahan sa isang kainan. Talagang ang matandang, ito' ay di na pahuhuli kapag sa. hImunan din lamang. Nakatatawa aug ugali rg matandarig itoug nagpahaniak kay Manuela, kahit na, anong hirap ang daanan, kailan ma't m'ay pagkaiu, asahan at siya ay nangUnguna na. 'Umulan at uinaraw, aug pagkain ay siyang iuaatupag. At tila, aug isa pa sa kanyang ipinaglulumagi sa bahay Di Elang ay rig inakasamang parati, sapagka't inadalas na rnaanyayahan ang magkapatid., Mabuti riga aug hanap buhay Di Nora Behay, nagbubugaw ria aty nakalalamnon. pa. Nagbigay rig galang aug mag-ama at sirialubong naman sila. Napatakil aug dinatnan rig inamasdan aug bagong a nauhin. at sa unang mnalas ay nahanga, sapagka't hindi niya akalain na. maparoon ang babaeug iyon. KinutubAn na aog)4' babaeng lyon ay anak Di ginoong Lucio at iyon ang ia'llapangasawa Di Lauro. Naugunot aug noo rig dinalaw, sinilayani ng galit, yarnarig ito aug siyang karaniwang inangyari ea ngla

Page  123 - 123 - babae, na kinagagalitan ang kaagdw kahit na walang ginagawang masama. ~Hindi ipinahalata.ni Elang aug sama, ng loob, at sinarili aug paghahakaug pinasakitan aug loob pa niya, sa pagdalaw na iyon. Pinaupo aug mag-ama at kinamayan naman fri. Laureana aug magkapatid ug maipakilala, ni ginoong LUeIo. -Marami poug Salamat at maibibilaug na ako ay isa sa muga lingkod uiuyo- ang naisagot ni Elang. - Gayon din po, Laureana Miraflor. Nagkaha. ap harap at Dg makasandali ay naibubong ni LidIling ka) Nanuela aug layong ibig na sila ay miagkausap xig lihim. Pinabciyan nga at si ginoong Lucio ay napagisa k-ay Paula. Si Elang ua may sama na ug loob sa panaubin, ay rnatamlay Da pinairugan aug kahilingan upaug inatanto kunrg anong mga bagay aug sasabihin sa, kanya. Sila ay dumako sa, may gawiug loob at doou nagusap. -Hwag ipangilalAs-aihi Liling-sakaliug magtap~it ako sit inyo, at kung ngayon man nagkakilala ay ipalagay ug parang matagal na, panabon. - Ako man po -aug pa~gpapakunwari' ug may dfalamhati. -Talastas ko aug kalagayau ninyo-aug pagtatapaIt-hindi nakakaila ang pagiibigan niuyo ni Lauro at sauhi ug aking pagparito. Hwag akalain~g mapipiusala kayo, hindi- at ako'y maibibilang na isa, sa, mga tutuloug kailan ma't mnamarapatin. Tingiing paniniyasat aug ginawa ui Manuela, alapa'ap' siya sa pananalita ng bagong kakilala. Sa- lob ay; dumad~gok na, Pagbabalat kayo aug sinasagisog sa, kauya..-Salamat po kUng ako'y madadamayan, at bar'i ea ugaug malingasp aug gaya kong maralita, ug inyong kamahalan. -TaintUing isaug Laureana aug nagsasalita..' -iOh!-ang buutong hi'ningaug ikinaputol, tuloy ng pangungusap n~i La'ureana NapabulalAs aug dalambati ni Elaug, sapakt naungkat ang paugalaug pumapatay sa kauya. Walaing lason' sa babae kundi aug siya'y maturingang kaagaw, gawin na aug lalong kasamasamaan ay di gaauoug ipiuagdaramdain, gaya ng siya ay bigyan ug kapareja -May pagtitiwala ba kayo sa akin?- anang Lifingy-bagaman hindi pa, tayo Dagkakaipala-gayan ay inaakaia. kon'g pananaligan aug mga sasabihin. Kayo'y iniibig ni Lat ro, at ako'y

Page  124 124 -ga'Tfl~y un nituulat. Kuug sa bagay ay iflang araw na, lamaug atang natitirb,;&- cpaug karni'y humarap sa dambana uig kapalaran, uguni iang pagkakataon aug siyang hahadlang sa araw na. vang roapapkd. Walang kailangan pagtiisan ko aug ako'y Iltaulilal, I w.g lamang kayo. Alanganii (tin si Elang, siyayv pinapanananatili sa pagkukuro, krung ax g p~ahayag ng kausap ay may katotohanan. Sino m an figa y dadalaWiDn ug pag-aalapaap, sapagka't isang p angyayaring h.I angqaan ng hala na, Pusong makikilaban sa uosi ng karaindaruan. Hindi t7,a mapapanibulos aug 1 oob ninomnan kung hindi rVA dating rngkkilalta. Kung stt hagay, au~g mga pananalita ni Liling ay nagpapakilal& ria uig kanyang nasang matulungan, subali't hindi rin akayiti sa paniniwvala si Elang. -lifwag ikamanglaw aug pagtatapat aling Elang, sapagkitl, udyo'k avr adhikaug manatili aug katiwasaytin. Sgkaling tivlabalitafn aug inga- hiwaga ni Lauroy walang salang ipaghiihlitianakit, wiuyo at pati ako ay mararamay, kaya ako na aug 1u1aag taparito, upan~g maipahayag na. sa akin ay walang ano Ilan aug 1,4ya fy na~glilo sa aming pagsusuyuan. Aug katoi obaua y taglay ko at dala ko Dgayon. -e,,Axig katotobatiau?-ang patakAi ng pinagsabilhan. -J-Tindi kayo rixamamali, sapagka't sa pagasang magiging laildas ug 'rnyong paniniwala'y iningat ingatan, bagaman. makian pugnatalasakit ko't walang katapusan.Iagmgandaudag [&magat. aug inyong inilimnbag. Narito pa-at ipinakitla Ong P nyo)litong kinababalutan Dg sulat na nakuha ni gI t IOong um -Akin uga pO iyan-na sinungab~n. Si Manlag ay lalong pinasakitan ug paninibugha, at ayaw tili hiwalaylair tg sapantahang ibinigay ug kasintahan sa kaaeraw Wiug kanyang panyolito *-jMagdarya! aug naipapulAs. -If wag patangay sa alab ug poot, alamning itoay hindi niya ibinihigay sa akin, kuudi napulot ug ama ko. -68sau po? iPaauong ma pa pa sa kamay ug inyong ama, gayong aka ang nagabot kay Lauroug may kalakip pang sulat? -Aug liham ay na. sa sa kanya na. &N a kauya2 -pat iyon aug uagpahayag ug kanyang kalagayan. Ktipwa tayo makapagpapasalamnat, ky' sa dahilang hindi iw wawaian ag Lauro, at ako nama'y upang siya ay takwilan.

Page  125 - 125 - Kundi ang sulat na iyan, kaipala'y matutuloy an a.g g an. g p: iisang puso, na kaaanihan ninyo ng maraming I1hal H1ii]i nalilingid sa akin ang inyong tayo, kauntiug araw Ia lamIa r at isusulit na sa madla ang kasalanan. Hindi imsaaariug T::. ngagaw ako, at sa katunayan ay dinalaw kayo rnte upa r ipahayag na sarili na ninyo ang puso ni Laur,. Napagngiti sa Manuela, snmilay ang galak ong ypasasari ang ibig Sapupo man ng dalamhati'y naparam, sapagk ki' naghihinampo man ay waring panunubok sa p too:l, nags:; taksil. — Si Lauro'y tinatangihan? IHwag aling Lilmg, auDg ang;'laking kapinsalaan ang magagawa ko at dalawang antgan a.,si papagdaramdamin. eGasino na akong makapipigil s inyo.,~ pinagkayarian? Bagaman ako'y sinawi ng kapalariai ay patttitsan, yamang ako lamang ang tanging may kasalanaI Kmuw:ot ang pagmamahal ko'y kulang pa sa kanya, katwirang homaln:.' ng makapagmamahal ng higit kay sa akin. At yayaTang kay? ang siyang hinirang ay katampatang ganapin aog in yot adhika. 6May lakas kaya akong humadlang sa i.Ayoq V Wait. kung nagkasala ako sa kanya ay patawarin,.ayy; i? p oag,: patawad ko sa kanya. -Namamali kayo-ang parirala ni Liling- ajko siya) I^ walang lakas, ang kapangyarihan at karapatan avy b ong isa. sa sa inyo. Siya ay nagsangla sa inyo ng isang bagay wa. hindi maikakaila sa tao at sa ilukuman. SiyVY ara ats as."wa pagdating ng araw. Napatungo si Elang, napalliya sa khlalaral, ap!ag kL't alao, na ang kanyang kalagayan. — Ako'y di niya napagsanlaan ---ang 1u. gto n-i kie y: htindii nararapat na magsikap 6 ipatuloy any nahahandiag3g, piuiaaawwa,Hindi kaya ikamatay ninyo kung siya'y mnaging aka:t Upat;: mapatibayan ang katutubong pagma.malasakit s;: irY;J, arnit, at kayo ang magsuot ng singsing at larawvan kj< 'Tb Iya y:;: akin, pati ng mga liham. Dala pala ni Laureana anlg lahat ng k:y. L'nro. 4t tib:i. gay kay Elang. Tinangihan nito, at ang pinagbabatayan Ay31 hmai kanyt: iyon kundi sa kausap. Ipinilit ni Liling at sa katapusan ay kinu}ia Arm. Pinamilaylayan ng galak ang labi ni Elanug, m.auIy I: siya sa mabuting kalooban 1g kaagaw. UJnti unting napaparain ang sama ig kalioian. -Itago ninyo. pakaingatan, kay,' ang nau s..at'/lt'qra,

Page  126 -126 -ni1ag ingat ng tan aug pagaari niya. llwag hinagaping magdararndanx ako, hindi; ako'y itangi, sapagka't kung mawalan IIAU nq iriiibig ay sukat ng idatat~igi at ihingi ug awa sa Dios, upang palari-a sa bagong katipan. BukJLs aug pintuan. iia bahay, xnaantabayanan- kayo sa lahat ng oras at nawa'y pa~gindapatin aug aking pakitang loob, aug pinagpaparunan ko'y iiasasayahan din ako ang makita ko kayoug na sa sa. ginhawa. Ako'y nagkukusang magsabi na gawing ninang ng bata, aywan k4 lamnang kung inyong sasangayunan Sa lahat ng kailaogan a-. makatatakbo sa akin, at walang liwag na iduduloL kailan ma't makakaya. Sa akin ay kinahahabagan aug mga maralita, iato na iyang rnga kahambal harubal na sinasawi ng pag ibig, bludi niababatang hindi ko sila lingapin 6 kaya'y limunsan. Kuong may buhay pa, asahan at ako'y isa sa mga tutulong at imakikidalo sa niga kasayahan. Ako'y nagagalak at ipinagk-akapuring anakin aug isisilaug sa sangmaliwanag, sapagka't i. aug alalahaning makapaglarawan sa skin ng kasayahan. Kung anlg pussy nakapangungusap, kaipala'y maisisigaw ujyang si Il~auro ay Lwala na sa kanya, kundi dalawang palad na ikinakaloob so. inyo aug kanyang paglingap, pag ibigr, pagmamnahal. fIfindi s. pagmanmapurl, aug puso ko'y natut~ug urnibig ay inatututo riu n-amang magbattl. Kung sarili ko, larnang ang pamarniahay ay doon ko na kayo patutuluyin. Mahalin siy a aug isinasarno ko sa inyo, itapon aug hinanakit sakaling no.ta'tap no. Ako ay kanyang katipan. Pinakikingang mabuti, auaki'y sermnon aug matairntim no. pa kikinig, kanyaug kinukurong mabuti aug mnatatamnis no. pawimalito.. Kung aug mnga manang at aug mga, kapatid sa lir.a' n ay uagdadadagd'k sa dibdib na pinakaitandae ug kanilang pagtitika,;i Elaug namna'y naghahagod ng baba at napapadagOk ding sinasanguni aug puso kung ano aug palagay sa su - hlraning hinahiarap. -10h, aling Lilingl-ang naisagot ng r uatangay sia pani~iiala-6an pa po ako kikita ng gaya ninyc? Tunay at isi V luro aug pinagkatiwalaan nq buhay, liban sa kanya'y wala nw' mnakoapagtataguyod ng puri kong hinahampas ug sakuna. Mlawala &iyo so. akin ay katiinbang ng kamnatoayan. Ng main awaug siya'y makikipag-isang puso na sa inyo, gayon no. linuang aug pagkabo.Iisa. minsauga balaking magpakoamatay upang liwag datnin aug araw ng kahihiyan, minsaug bagabagin ng )'Lghihiganfi; uguni kung maguniguni aug kapariwaroaan at matautong mnakakalat pang lalo aug kasawian ay napipigil ako,it, napapalulha i. Iant inang. Wa la n~ aabia. p no. pasaning

Page  127 -127 - el ya ng pag ibig. Umibig ay tungkos ng saya at dalamliati twa kapag walang nagtataksil, hirap kapag nagpapabaya 6' tu tualilis aug sinoman sa pagsisintahan. Aywan kung bakit aug puso ko'y hindi marunong tumutol sa daing ng liyag, auomrang pithayaiu ay naidudulot na magiliw, palibbasa'y hindi ko. tinatanaw aug parusa sa kasalanan at paniwala, akong hindpagtataksilin ng paghahabilin'in ng buhay, kaloiwa, puri, karatugalan.,. Ako'y pusong blabae, sa bawa't hibik ay napalalainbot na mabuti, sa isang samo'y nahahabag agad, datapwa hindi nagunitang sa, likod na pagkakawang gawa'y nakapangubli aug kamay ng& kahihivan. Si Lauro' iniibigr ko, kasing linis ng tubig na rmalinaw aug aking pag-ibig, dalisay na gaya ug pagmamahal banal kay Bathala; hindi inaakalang sa, tapat kong ~paglingap ay gantihan ng panunukab. Rung minsan ay naisusumpa, aug maniwala sa pangako n. Maake. Ang lihim nila'31 'hindi natin xnahahalata, sila'y malaya, 'nakararating sila, sa, ba1tang ibigin, at sa kalayaang ito'y nakakatagpo ng bago at bagong himala, ng iba, at ibang kagandahan,. Tinutungkos rng ka-,ra mihan ang pinipili at saka, matamang sinisiyasat aug nararapat na pakisamahan. Datapw'a, aug lalong nakapagbubulusok sa 'paghliio ug mga lalake'y kapag napagtagumpayan na aug kanyang iniibig. Kapag aug hinog na, bunga'y napitas, asaha't aug kadalasa'y nagpapakalayo layo na, at nakalilimot. Tyan aug ipinagtataka ko kuug bakit walang parusa, aug hatasan sa mgya lalakeng magkasala sa kanyang iniibig. Tunay walang may kasalanan, kundi aug may katawan, mapanununtunang kung hindi inibig ay hindi magaganap, aug aliii m.aug pagkakasala, samakatwid pagliluhan man tayo'y siya, pa, -inz lumalabasi nt kahiya-hiya, piuupulaan, may kasalanan. Ang pasya Da tao ay batbat ug kamalian, kaagad humahatol h i indi nalilining aug hinahatulan. Waring kaila sa kahtila, Ha kung walang bubuyog at paro'pard'y hindi mauubusan, n6 tamais ang mga, bulakiak. Ako'y isa ug maibibilang nia fialarnanjr looy, may bulakiak ay walang bango, maydahon ~Rv hI di ruasilungan. Nakakakutya pa kaipalang ariin rig -i.,i;a kinapal. Yainang batid na ninyo aug aking kalagayan aLug Liling, kayo na, aug makapagtatakda ng kahihiianatuan n;i palad. Wala rig ama at wala rig pilak ay mawawalan pa ngT giliw at dangal. Mabuti na, lamang at may pusong maV T~bagin aug akiug kaagaw, at kung hiudi, sana'y hindi ia' 0k patutulugin ng aking kabuhayan. Mabuhay ug walang kara~ugala'y Labuti pa aug namarnatay. Sa kaharian rig Dios Iay walang mamimintas, walang mapagupasa!a, walaug makaka -

Page  128 - 128 - tiing dila at walang mapagalimura. Walang sanla ig ak alrg magiging pakuan ng titig ng madla kung Tmagturing na a.ng' kasawian, bala na'y tatawa ng lihim na nagkakahuglluggau nT: paglibak at panunguutya, gSino ang makatataga. sa parasua nr tao? Aling Liling, kung ako ay pinagtapatan ay pagtatmpad,tfan din namran. Tunay at sa paniniwala kay Lanro ay:imlag.ak ang pag ibig, at ang bunga'y hindi sastalRa k:,amg ka i ya, nakikinikinit-a ko na... — /,'inapayagai ba naman ang kahilingang <;ko.p.a. L(laging ninang? — 6Sino ang hindi paprayag? Maal. II. n i un4rg nmag a,r.on )i ng-ga iiinnang gaya ninyong hindi xiatiiiltt oig imu;api:i1, kapwa,. -8h tallaiat. darating ang araw na mnakikihlta:tin, aking tiIl minga ng miahaba si Elang, tila ilnay kinuknha sa dilii b na mga bagay na nalilihim. Ang paglingya palang iyon ay tandla 11g ka.tyang wi, g' ditmndamaing tumakas. Inaalo siya ni Liling, at kung pagmasdan:rng da(tat wawa'y M aipalalagay na mahigit pa sa magkapatid ang pagtiti giraBn. Ilhbos ng ipinatalastas ng nagaalapaap ng unlla at; Iafiyanig lihimn at nagkapalagayang loob. M'mdaling magIkaakiiaa ang mga babae. — Hindi matutuloy ang binabalak ng aura kro itl ir a.ilA niy~l tlUikdang maghlinampo) ang sinoman. Hilni nila a il' k-tyat autng puso kay Lauro. Ibinibilang ko rng patay a;y.. Onagiisa akong ihayin ang kalulwa sa 1)ios,..'sa}an ailtg itIanlg na siya'y inyong sarili. —.t Ao ang igaganti k, sa inyo? -Sukat -na, ako wag miakapagpapasaia 1nt, Imt, ' "^apa 'Ka InaiiwaOsa aRng ikasasaama ng loob ng kapwa k~, Ang magkaagaw ay nagkaays, ang panabibik i ri l:.i^o'y ganoon na larnang, at si Paulang pinagpapahayo.a'g n sarisaring inakatatawang balita ay nagiging ',ai aki}p ]maxuia. sa kanlyang paghihintay. Nagkayayaang magpasyal, na nlakisaina Im nga ^;.a tlong magiina. Hindi rin nagkakahiwalay ang dalawa, ka.ya:ang k as^aiitkan ni ginoong Lucio'y napapagayon lamang, n.a hindi il:;Tran niya magambala sa pag-aalalang malhalal ta ni ai.akg -Bakit kayo'y tila malumbay pa rin-:ang pina a' li2i (ing. wila pa bang pagt6iwala kayo) sa akin?

Page  129 - 129 - -Kung sa pagtitiwala'y malabim, datiapwa ikinahihiya a&ng buhay, ang buhay kong itong nas:ag:ah;i sa bubay ng mga sariwa at kabataan. Hindi man nag i'rl.pangasap ang lahat, ay ipinalalagay kong ako na ang si anlg Jineg-uusapan. -Hindi kayo malalagay sa kf sai;iyan apagka't pipilitirg magkasama kayo ni Lauro. — Ano ang hahangarin niya g: rki'? Hindi kaila ang kapahamakang dinanas, at saka:.aIg:i t pay maralita at ikahihiya kaipalang isama sa lakarin Kung minsan ay napagsisisihan ang pagpapabaya, danga't h:ind ko maiwasan dahilan sa malabis na pag-ibig ko sa kany;firg iakapagpahina sa akin. -Hwag mabagabag, ako ang hua^tiPay r lahat. Anomang pagaaliw ni Liling:iiiaeagilahan din ng pagaalaala, at sa katqnayan ay nililil-i:lg k::ig nararapat ipatuloy ang paghihinamp6 6 hindi na. Walang kabuluhan kay ginoo:,g lu.li(: tsag pasyalang iyon, asg dalawa'y ayaw maghiwalay. f-inL i naxman masansala ang salak, naanganambang mahalata a:og kai:yaTrg iniingatang lihimn. Pinakikiramdaman ang salitaan:: d&aawa at napanatag ng maunawang walang kahilahilii ijalivg napanibulos ng mamasdang magkaagapay sa laka -,i st:ia ang nagkakapahayagan ng mga damdamin. Naie namang magkautditang d:i a a y hindi na mapipin taman ng anak at ang ikalawa'y magayamit niyang tulay sa pag-ibig. Kung ano ano na tuloy ang sumasahagap ng matandarg hibang sa pag-ibig, hindi na nagunitang malaking kasiraan ng kanyang karangalan kung patuluyang ibigin si Elang. Si Paula y walang kamalay malay sa nangyayari, hindi Wakahahalata sa pagdalaw na iyon. Ang tanging naalalaala aug kanyang si Prisco. MainaM na lakarAn. Mapamaya rmaya'y sinarbitia a-:g salitaan ug pagbibigay galang ni Lauro. Hang6s na hang6e. Ibig na umurong ng makilala ang mag-ama ay hindi naman rmaarj. nalingunan na siya ni Liling. Ang takot uni Lauro'y hindi takot ea kanyang magulang. Daig ang ibinabad isa euka ng pamaumutla, hinapo at dumalAs ang tibok ng puso. ]Pagkatanaw ni Liling ay nagbago rin nj anyo, nahiutakutan, wala eiyang maalamang gawin. Nahalinhan ng pagkapipi ang kanyang pangungugap. Si Manuela'y nagbabago rin ng kilos, hindi kumibo t.i ipinatuloy ang paglakad. Ipinahiwatig ang pagtatamp6 Maliban na hindi natigilan ay si ginoong Lucio. Alam n& twnir

Page  130 - 130 - nangyayari'y hindi' pa nababagabag, umaasang si Lauro'y kay Liing lalapit. Walang maalamang sulingan. si Lauro, dalawang minamnahal aung nagkasatna sa lakardn. Hindi niya malalpitan, kapw'a may hinanakit sa kanya. Kung kausapin aug isa ay isasarna ng blob naman ng isa. Kuug sa bagay ay, wala ug sukat alalahanin kay Laureana, nagkatalastasan na sila. Si Elang' aug pinakikiramdamnau, 1)aka rmatuluyan aug pagtatampo'y malaki n'a ring damndamin niya. AUg p0agaalangan ng binata'y up~ng mapalayo sa sagutin, siya na aug walang nmkhang iharap kay Elang. Kung gayong magkaagapay aug dalawa ay walang tulak kabigin, kapwa maganda, kapwa mahinukot ang katawaan, kapwa maiainm ang kulay. Datapwa, kung magtalo na sa sarili aug paminimili ay nananaig aug kanyang pag ibig kay Elaug. iBulag ang pagr-ibig, at aug pagkabulag niya'y nariyan. aug suliranin kay Laurol Kung hindi aug lakds ng pag ibig niya' kay Elaug, marahil ay pikit mataug aayunan at wala ng ipipintas' kay Liliug. Alam ni Ijaurong masisinsay sa adhika ng magulaug, subali'y hindi naging salabid upang putulin ang paginamahal kay Elang Hndi makapaugusap, susunod sunod na lamang, at hindi pa maibukA aug bibig kundi napangunahan ni Liling ug pananalita. -Lumnapit ka na, nais kong magkasundo kayo't pagpalain ng May Kapal. Inaring iwa ni Lauro, gayong wala sa loob ug dalagang sugatan aug pinagsabihan. _.Salamat Liling, knug nagkasala man sa iyo ay pataww ilfl 1110. Nakipisan nainan kay Paula si Laureana, na siyaug ikiniatwa ni ginoong Lueio, datapwa nagdaindamn din ug inakitang nannahani siya ng kanyang mainanugaugin. Tinipld aug kasabikin, ayaw niyaug mabunyag aug siniMinpaug patg Ibg -&Nagagalit ka1a sa akin?-aug panghungad ua. pananaIita- ng binata-kagabi'y Dawala ka, diihilan sa pagtatainp6 mo marahil. 6Ano ba aug iyong ikinagaigalit? 6At auo aug iyong ipinagkakaganyan? Nagkasundo nion aug dalawang dalaga ay hindi mprm ang' dalamnhati ni Elaug, ibig din niyang masubukan aug kalooban ni Lauro. '

Page  131 -6Kinasusuklaman mo na ba AkO? Elang, sagutira w# aRko. Ang pananahimiik mo'y pagdurusa ko. -llwag ka sanang maglatanoug-ang padabdg na tugon -nariyan ang iyong magigiug asawa, baka pati ako'y mali14alig niya. Naninibugho rnf. Malaki aug pagkakaiba ng kalooban at ugali ug dalawaug babae. Ayaw hi'walayan ng hinala si Elang, at tila s'umusurot se. mats na siyang makapagpapaham'ak. -Hindi ko ikinakaila, nguni alamin naman kung ano agaking pasya. - Ano pa, kundi aug tangapin. Sa lingong papasok ay -isa na kayo. Ngayon pa'y tangapin mo aug aking maligayang hati, bilang paalaala sa ta~rjeta kong ipinabigay ea iyo. Hdimatutuloy. Bagaman ipinagkayari ako ng aking iuagulang, Mapapatotohanan mo ang akiug pagtutol at pagtauggi Adahilan lamang sa iyo. I Tatangihani aug lahat, yaman, puri, karangalan, nguni ikaw Elang ay hiudi maugyayari, ibarap man aug bibitayanIlindi matitlis na ikaw ay manangis sampu ug aking anak. Napagilid ang 1nha Ini Elang, sapagka't aug salitan'g anak, ay ~nakapukaw sa kanyang pagkabalisang napapayapa, na sana., -liwag kang lumabag sa pita ug iyong magulang, magkakasala ka. -Hiiidi kasalanan aug sumuway knug aug puso ko'y si'vang magdurusa. -6Ano ang ipagdurusa mo? 4Si Liling ba ay hiudi mo kauri? -Hiudi iyan aug hinahanap ko, kundi aug mabuting pagmainahal. -6Sa bagay ay masama siyaug maagmahal? Natigilan, nilingon aug nangahuhuli at ng muakitang ma-!,Iayo ang agwat nila'y sutuagot: -Hindi.,-6Auo. aug itatauggi. mo? Magulang, karnaganak at ka kilala. ay pupurihin aug kapalaran mno kung siya aug ma paugasawa. Sa akin, 6ano aug mahihita mo? Mabirap, hind-_.laniy na humarap sa kaginoohan at ang dulo pa ay ipag. iuakahiya mo kung hindi mnakatupad sa iniiatas ug sociedadi -6Ano sa akin aug sociedad? Aug kaginoohang iYan, di utuanov y bukal na inuman ng -kabihasnan, landas ug pagsu. long, kapupuihan ug sarisarnig paraan ng pakikipagkapwa', suatsa sociedad. ding iyan, ay madali.s mangyari aug pag

Page  132 - 132 - kakaalaang timrtimarig Puso rig babae'y nalalamuy.ot. nabibhighani, na ang katapus tapusa'y pinagsusunong rig bibinoka ang kaawaawang asawa. Mahusay ria tinuturari arig babairig de sociedad, paario'y nakatatalastas rig pakaliwa't pakariaD, suhaldi't ga likod niya'y natututo rnf riamang humarap at tumramalikod sa, santo matrimonio. 6Kakaulnti bang babae ang ipiuanganyayaya rig.sociedad? 411ang puso ria ang lumnuha sa inoga, babae, kung pinagsisisihan na ang kasalarian? Kung ininsa'y nasasapantaha kong hindi yata sociedad, na lurnalabas, kundi suciedad, sapagka't marami ang inalinis na' dumudumi,, anig mabait na naginamalupit, ang umniibig na -naglililo. Dahil dito'y ayokong magasawa sa mga niakatatalos ngr s-oliranin, nangangamnbarig magsunong rig corona kahit hindi. bari, kaipala'y maparnamagatan pang haring bastos Dia si-yang poinakasasamba rig mga inanunugal Hinirang ka, isarig dukh.,, stipagka't na sa, sa iyo arig ikatitiwasay, hindi mag-aalalang a4ko'y kukutusan upang pamukulin ang ulo, twi naiy wala katig ipaasaslubong kundi atig lambing at palayaW Nakikinig si Elang, ayaw niyang inakalainpas ang isa muag pananalits. -lyan ay masasabi mo, 6Dnguni, ano ang kahulugari ri balita kong tinarigap na hindi malalaunan. at mragaafsawa ka 'na sa kany-a?, — Diyan mapatutunayan kung kangino ihahandog aug Piuso. -dAno ang magagawa mo, sa ipinagkayari ka. ra rig iyong 3nagulang? — Ang puso~y muarunong tumutol. Nariyan siya, rnakukunalng tanorig kung ano ang nangyari sa, amini. Itinungo ni Elang au~g kanyang ulo, tinakpan aug mukha io tangang pamnaypay, ria ipinahiwatig ang taglay na hivt. -Hwag ka rig magtamnpd, pinatitibayan ko sa sdig.Itct ofl& wala ria sa loob ko s~i Lilirig. -,Baka mnabulaanan ka? -— Nariyan arig langit Elang. May paniniwala ria ang dalaga, sapagka't pinagwaapan iia Plya ni Liling, dan~ga't likas naa sa, mng babae kapag nagt~atmp6 an~g xnagpahirap, upang mauring mabuti ang kadooban 'n- binata. Kung 'sa bagay ay napawagli't sa kalooban Ang (damndarniD, wraasang hiridi na magkakaroon rig sagabal sa lalaka-ran. — Nguni-arig wika-6ano ang sasabihin rig iyong ama kung -utosbig sa kanyang nasa? At kurig mnabalitaan ang vsanhi, a shi y niababagabag pa ako. Ang mabriti pay pagpatu

Page  133 lluyan UR siya ng walangL samaan ng loob. Gunitain Laurm, iia kapag naghinanakitan aug mag-ama'y maligalig ang pa.. mumuhay, hindi magkakasundo twi na at s~iyang pagmuiuiiAR m~g mpa hindi pagkikibuang pangit na pagmasdan. Hindi kailullgang pagtiisan ang palad yarnang ako aug may kasalanani. Kunwa'y itinatahoy, ni Elang, bago'y ikinasasakit ng look ku ag patuluyan. -6May masusunod ba kundi aug nasa ko? — Tuuay, nguni, 6paano ang magulang mo? -Paga aralan kong suwayin. -Magkakasala ka 'Lauro. -Walang kailangan kung pagibig aug naguutos. 4Maibi.bigay ba ng ama, ko aug aking ikaliligaya? 6May magulang bang kinikilala sa pag-ibig? Hindi sumagot si Manuela, sapagka't Ba, lilapit siPalg myibinulong. -Tayo na uminom nug tubig. -Sila'y napatapat sa isang tindahan, turnigil, at naginuDian. Saka; pa, lamnang nakasingit ng ganitoug pananalita si ginoong Lucio. -6Kumusta po ba kayo at gayon din si Lauro? Tanong na nakapagpangunot ng noo sa dalaga at inaaring tuya; sapagka't alam ua iyon ay isa rnf sa mnga kasang-ayou,3a kanyang ikadadalamliati. - Tila kayo malumbay?-ang dugtong. -Hindi po. -Hwag. sana ninyong masamain aling Elaug sakaling ipa-, -hayag aug katotohantin. 6Makadadal6 ha kayo sa kasal sin sking anak? zTumnakas ang kulay, nawalan ug loob, nasugatan siya. sa gayong pangungusap. Nagul6 na, sapagka't nakatapos na ug inurnan. Si L~auro aiy nagiiugat na mabuti, iniiwasang rualapit kay Liling, aDopat, b og tanong ni ginoong Luciong napakingan niya, ay slyang uakapagpakilos. i Ng makatapos na sila'y ipinagpatuloy aug lakarikn. Si taudang Tasia kung minsan ang nakakapuloug ni ginoong Lueio. Kung sa libhiman din -lamaang ay wala nang mananalo sa. mataudang halo, sapagka't aug mga pagpapakuuwari ay sukat ii makaakit kangino man na walang malay sa nangyayari, Si Laureana'y ayaw mnang-ahala, pinababayaan si Lauro t Elang, datapwa naipangako man aug pagtitipid ay bindi muiya mapigil kung miusan aug udyok ug pag-ibig, waring si

Page  134 134 -ya'y Dananaghili kung inagkaagapay ang dalawang asa mo'ymag-asawa Da. Ilniwawalay man sa loob niya'y pinapanunumbalik kung masuliapan aug mga kilos nila -at nananariwa an aninlibugho. Danga't matlisin siya, at kung hiudii sana'y nagkaroon na Dg kasigalutain. Hiudi nakaano kay Liling kung hiudi sa harapAn niya nangyayari, datapwa kung ganoong pairaug pinasasakitain pa'y lumulubha aug dalambati. Pati ni ginoong Lucio'y nakapapansin na sa anak. -jNaghuhiuala ka ba?-ang marahaug tanong. -Hiudi po. -Wala po. -Sila'y guluhin mo. 6Di ka ba nakukutya niyang iba aug kausap ng iyong magigiug asawa, at hindi ka man' pausiD?' Maliwanag na malaki aug pagliugap niya doon-.kay Isa iyo. Si ginooug Lucio'y isa pa sa Dakapagpaparagdag sa dusa, niya., siyang DagsusUlsol Dg kung ano ano. Binalak ito ng matanda, upang mapag isa sil Elang at DE, siya ay magkaroon ng pagkakataon. Patay sa pagsinta, laloug tumitindii aug paninibu'gho niya, gayong aug tunay na may ari ang siyang kausap. Kaiba Dga. aug pagy-ibig kapag malinis at taimtim. sa puso, kahit hindi pa naiibig ay ayaw patahimuikin ug paghibinala. Siyang naugyayari kay ginoong Lucio,, pati anakm ay na — tuturuan ug hindi marapat. Namnumugad sa puso ug balo aug ngitngit at galit sa ka-, nyang mazuanugauagin. Mangyari'y hiudi alumana si Liling.!,Kay Laureana'y hindi gaanong Dakapagpapasaki't, kundi kapag nakamamalas ug mga, lambingan. Noong araw, siya aug nagtatam.6 ug mga palayaw ni Lauro,. at ngayon ay si Elang naman. Awa. at panibugho aug nagbabaka, uguni piniapananagumpay din aug una, sanhi sa natalastas niyang kalagayan,D IBIang. Hindi na kailangaug mawalan ng Lauro, li1wag lamang lumuha aug bagoug kakilala. Si Lauro, at EMang ay uagkasundo cna at -napararn aug 4lati D ilan g samaan ug loob. Talagang niadalfiug maayos sila. Angy pagLkakasmiado nilang dalawa ay simula na -naman ug

Page  135 - 135 - walaug pagruamaliw na tinginan, anopa't si Lauro ay nagaaDan ug~ kaunti sa kanyang pinapasaug kahirapan.. Baga=ar ng sandaling iyon ay nakatikim siya ug tamis ug kaligayaban, ay hiudi niya natatautong sa likod niyon ay nagyamba ang aiga parusaug kanyang ikapapalungi. Si Laureana ay walaing kibo, at kahi't na sinusulsulan ung kanyang ama ay nagwawalang bahala, palibhas.A'y ayaw niyang sirain aug naipaingako k ay Elaug. Dito naman napatotohanan aug katutuboug pagdamay, sapagka't binigyan sila ng panahoug magka-usap. Si ginoong Lucio ay hindi mapalagay, gayong na, sa, s:~ katwirang mabalisa aug anak. Hindi maatfim Di ginoong.-Lucio na si Lauro ay rnakipagulayaw kay Elang, sapagka't'natatalastis' niya -aug nangyari at saka isaug kapiutasang inaar~i Dg hwag alumanahin aug magiging asawa. -Aug ipinagpapauna ko lamang sa iyo Lauro-ani -Elang — na baka pagdating ug araw ay mabulaanan ka sa akin. -'iidi, at kung ibig mongmrakilala ay aantabayanan ko aug araw na iyan. Aywan kung nasabi na sa iyo ni Laureana aug aming pinagkayarian, bagay na kauyaug tutuparin. -Nangako uga siya sa aking dadamayan at tUtUIUngan Ak6. -Kaya tumahimik ka, aug puso ko'y iy o anomaug maugyari. -Kaawaawa naman si Liling. -6Auo aug ikahahabag mo sa kanya? Siya'y may salapi, may pilak na talos mo ug nakatatakip sa lahat ug kasiraan. lkaw'y ruahirap. 6auo aug itatakip mo sa iyong pagkapanganyaya? At hiudi na ring mimiusaug nailahad aug tunay na itinitibok ug puso, na ikaw ay siya kong pakikisamahan. Tatanggihan ko aug lahat, magalit na aug magagalit, hwag lanmang magtamp6 sa akin, aug isaug Elang kong pinakamamahal. - Palalo-aug sambot uDg Elaug. -6Hambog ako? 6Saznakatwid ay alinlaugan ka pa rnn sa akin? Mahinusay na sila ay uagkasundo, kaya aug lahat ay nanumbalik. Si ginoong Lucio ay nakikimatyag at matay niyaug surfin ay tila hindi uagkakasira aug dalawa. Hindi mapalagay, tinutupok isiya ing hinanakit at kung mamasdan na may ibinubulong si Elang kay Lauro, asa mo'y lyon na aug tadhana ug kanyang pagkasawing walaug Maalamanag gawi'n. IUpang liwag DaMang mahalata ng mga kasam a, aug ginawa ni Lauro ay iba na aDg& kinausap, at ea ganito'y hiudi Da piuabayaan ng matandang balo na. siya ang muakausap.

Page  136 -1363 -Aling Elang-ang bungad-6hind~i kaya, ninyo masamain sakaling mailpatalastas, kong malaki ang nasa kong kayo'y ssyayahan? Sli ginoong Lueio ay maulit sa pagaanyaya, gayong parang balariw aug mnga pananalitang iyon na tumatarak sal dibdib ug dalaga. Sa pagmamalihimn ni Manuela ay sumagot ng katampatan. -.K~ung may lugar po'y sisikapin kong makarating. Nagagaltik ang matanda, sapagka't kung si Lauro ay mapakasal Da sa kanyang anak ay walaing salaug;siya naman aug mamamanhik kay Elang. Aug pagkahibang ug halo ay gayon na lamang, hindi na nekutya sa sariling magpatuloy pa, gayong may nalalamnan ria aiYang bunga ng pagsisintahan. Hanggang sa umowi na si'la'y walang sigatlot na nangyari.

Page  137 xlv Lihim na hinanakit. Bagainan si Liliug ay may isaug pangako, ay ayaw ding, hiwalayau ug kanyang wagas na pag-giliw. Kung uagiisa uapy hindi. mapaglabanan anug dagyok ug tiirap, waring nakinikinita aug kanilang mga nagdaaui. Hiudi maipikit aug mata ng. siyaly xnakaowi, bubulong bulong, manunungaw at sa! malayo'y anaki niakakikita 6' Dakikita n-1iya- aug larawan ug wjagsinggiliw. Napagsisisihan kapag inuudyukan Da ug paulnibugho aug k8,nyang mga pananalita, twi na'y giuigiyagiS Dg pag-ibig. Uua'y aug kahihiyan, na aug kanilang pagiisang pusong hayag -iua sa madla, ay siyaug mapapauntol, at aug ikala'wa'y magdadalambati aMg kanyang ama. Umlibig siya, pagibig na. di maaaring malimutan, palibhasa'y nawili ua aug kanyang puso sa pagrmarahal ni Lauro, uakitaan niya ung mga pagsuyong inaariug l~angit. Dangan at aug awa aug nauuna 3a kanya, disin sasapitin aug makidigrua sa kahirapan. Kung agawin niya. aug pu8o ini Lauro ay kaawaawa si Elaug, bakit natanto na aug kaIagayang walan'g titingin, anopa't ma4alas magdoop sa puso sag habag at pag ibig. Kung hindi pa niya naalarnan. ang lihim ug dalawang pusoug iyou, kaipala'y nmagpatuloy, hindi na. tatalilis sa kanilang layon at siyang sanhi ng kanyang ikapapayapa. Wala siyang maalamang gawfn, nariyan aug umupo, 4umnindig, maglakad, humiga, na, aug isip ay siyang sinaliksik uaghumanap Iug isang magaling na balak. Hindi si'ya patigilin', at kung hanapin aug mga, saugla ni.Lauro ay wala na sa kanya, at naroon nga aug pagsisihan din knug bakit uaieakamay ni Elang aug mga sulat, panyo at singsing, na kahiman larnaug iyong ay maging alaalang mawan sakua Wala siyang sukat na pag-aliwan, ang pag-ibi'g uiya kay Lauro ay buhay din, kahi't -pinagpupumilitang patayin na..upang hwag giyagiisin ug~ Mga mapapauiraw na guniguni.

Page  138 - 138 -Kung mamnamalas aug anyo Di Liling ay nakahahabog, hindi makuhang maayos aug buhok, siya'y sinasawaan nat a kakisigan, sapagka't aug naalala twi Da ay aug kanyang pagkasawi sa pagiibigan. -H]Eindi maugyayari-ang nasasabi, kung dinadayukdok Da ug paninibuglio-si Lauro ay akin ''at walang makaaagaw n a sinoman. Lauro, Lauro. Ikaw aug may pataw ng aking. ipinagdurusa, hindi akalain na ang ating pagmamahalan ay iyong- papagkulimlimin. Ab, hindi ako bibang na pabayawa siyarg malwhihati at ako aug maghirtip. Hindi Dga ulol ako, Siya na ang magdusa at ako naman aug lumigaya. Hindi kapintasan na sirain ko aug pangako, ako aug siyang masusunod, aug pagiibigan namin ay malinis, katulad jag kalinisan ng-..- IHindi naiparuloy, sapagka't nakararudam. siya ug taoug pumapasok sa silid Si Meutang pala, ua may dalaug isang vasong kap e. -~.Jinom p0 ba kayo sefiorita?-ang tanong. - Go, lagyan mo aug tasa. Iniwan siya Dg matupad na aug katungkulan at na pa sa ilalimn ug pagmumunimuni na naman. Titipirin niya aug dalamhati'y sinusulsulan ug, hiuanaki't. Hihiuagaping hibaug knug uagbububuloug na magisa. Aug tasa. ng kape' ay piuagmuamasdan, nagaalangan pang umninom. -Lauro-ang nasabi-hindi sasapitin aug ganito kundi dahilan sa iyo. Gayou palaug may iba ka pang liliugapin, saua Py hwag ug ipinakilala sa akin ang pag-ibig. Walang kas~iug pait na lagukin aug kanyanDg katAs. Matamis kuing panay ua kaligayahano subali't kapag -ganitong napatlak~n Dg apd6 ay wala pa14Dg kawangis sa kapaitan. Lumagok Dg kaunti at saka nagsalita na namang napapasuntok. -Hiudi ko patpayegan, tatawanan ako ug tao. 6Ano aug wiwikain sa akin? ~6Akong mayroon, auig siyang mawawalan"? Hindi, si Lauro ay akin, aking sarili, walan~g makahabadlang, akin lamang, ikakasal, karni ug walang makapaghababol. Ngnn~i, isi Elaug? Kahabag habag... Ab, bahala na.. Manangis na siya, hwag lamang magdusa ako-na napatigil at nagisip isip -jOh! 6Paano aug bata? Walang amIang tatawagin', Hlindi ako tarmpalasan, bindi Elang, hindi; iyo ua. si ILauro, hindi ko wawalan Dg amna aug isang angel na walang'.malay. Kunin mo na, iyo na siyang magisa, hindi ko pakikialaman... Hindi mapatumpak aug sinasa'bi Dai Liling, pabago bago, 'walang talagang layon. Hindi payagan. g pag-ibig, datapwa

Page  139 -139 -pinahihintulutan naman jag awa. Mananangis, asa mo'y ulol nia hihiga't babangugO~ may ibinibigktis. -~Nahan si Lauro? Halika ui, bago ka mamarati sa kauya ay papagsawain aug puso ko, halika, halika..Makatulog lamaug minsan sa iyong nmga bisig, maihingA aug DIAlalabfng himutok, inaipakilala aug tunay na pag-ibig at matitigang pahimakats aug mukha DJoug Adonis ay makalalakad ka na, tunguhin na siya, nagogalAk na ako. Halika, hwag akong pagdamutan, hindi naman maramot ako, sa iyo. 6Ayaw ka na ba sa akin? 6Nagsawa na sa pagmamahal 'ko? 6Hiudi mo na ako dadalawin? 6Hindi ka na inakikipagusap? Hwag Lauro, hwag; maawa ka. llatiin mo na sa amin aug iyong puso, akin aug kanan, kanya aug kaliwa, mamamatay ako kung magkakait ka. Halika na, mnadali, uhaw sta iyong palayaw, sabik sa iyoug pag-ibig, gutom sa iyong pagliugap.. Para mo ng awa, pagkatapos Dg samo ko'y kay Elang ka na, hindi ko isasamh ng loob, bago ka tumahimik sa kanya'y bayaan mong matupad aug hangad. Lauro, Lauro, Lauro-at umiyak-hwag kang inagmasamang ugali-aug dugtong ng rmapahiran aug luha-6paano ako? &Siya na ba lamaug aug titignan? 6llin'di ha infibig mo rnf ako? Hwag kang mainpit, hindi naman ako nagkakasala sa iy6. Halitna, tiguan MO siya, hindi yata nakaririnig tayo na magpabiugalsy, magusap sa tabi Dg durungawAn, sa liwanag ug, bwan, isalaysay MO sa akin aug dati mong katatawaDAng- cuento, hala na, at tutugtugin ko Daman aug naiibigan moug vals. eAyaw mo ba? 6Bakit ayaw Kaug~ sumagot? 6Napipi ka na? Maramot ka ugayoD, si Elaug na yata aug iyong pagmamnabutihaug ugali. Hindi rin kita kailangan kuug ganyan ka palti. Lumayo, layo sa hariapin ko, hayo na sa kanya, sulong, xnagdaraya, salaugapaug. Hayo na, hindi lamaug ikaw aug lalake. Hayo, na, hwag ug -MaMalagi rito, papatayin kita kapag nagpilit na magtuloy. Hindi ka nababagay na tumnuntong sa bahay, pinid na sa iyo ~aug pintuan. jLilo, sa pagibig! At m~akiki'pagisang puso pa sa akin. Malayoug moaganAp. Kay Elang ka na at dito ako sa amnin.. Datapwa, hwag kaug magtuloy na umalis, hintay ka, biro ko lamting sa iyo, 6nagagalit ka ba? j1piuagdaraindam be. aug atkiug sinabi? 6Ikasasama ba ng loob? Hwag:ka Jag magtainpo, naito't bukAs aug dibdib, halika, yakap na, p'apaypayan kita, muadali ka, hinihintay ka ug iyong giliw. Si~ Lauro naman, matampuhin pala. Gayon lamaug ay nagag~alit ka na. Ako Ua aug lalapit sa iyo, habaplusin ko aug iyoug baba, aayusin ko aug iyong buhok, lalagyan ug pabango aug iyong

Page  140 -140 - pauyo, I ub-ulaklakan aug iyong damit, 6baka maghihinanakit ka pa? Halina, mabait naman si Lauro... Sapupo ug guniguni si Liliug', asa niya'y kaharAp si Lauro, kaya nasungaban ang unan, hinimas himas at saka ipinagtujaken. -Hirudi pala dapat kaug ibigin, may pusong lumuluha, na 'naghihintay ma iyo, paroon na," kaawaawa naman, nagiisa. Naingangarap uga ng gising aug kabagaky ni Laureana., waring nasiraan ug isip. Maparnayamaya'y umiiyak, magagalit- kung miusan ay mapatawA at manungaw. Tinungga ang n6.lalabing kape' at mahihiga na. Binuksail aug aparador ng may matalaa at hinanap sa bunton ng uiga taj 'eta ang kay Lauro. Pinunit at saka, itinapon. -Hindi ko maiingatan aug pangalan ug takail, Sa daan siya nararapat. Kaluno~slunos aug lagay ni Liling, ng gabing iyon ay iniwawasak ig. dalamnhati aug dibdib, lalo na kung magunita ring nangyari. Kung may nakapanunubok sa lagay niya ay sa:3apantahaing hibang, nguni hindi mimiusang sinasagilahan ng,pagdididim aug paningiug ikinagagawa niya ing pagay6n. -Mentang, Mentang-ang tawag. -Po —ang tugong matulin at pagdal16 ng alila-~aao po Jyot lj*) -6Nahan si Lauro? -Hindi po naparirito. -6,Anong hindi? Isa ka pang mabuting maglihim, 6,nahan -Hindi ko po nakikita sefiorita. -4fHiudi? 6Ngayon lamanag ay kausap ko? 6Patay ka ha? — Hindi nga po aefiorita. Nakalapat nuaman aug pintuan. -saan Po siya daraan? Takot na gilalAs aug alila, hindi mahaka kung ano aug na n gyari -6Ayaw mong sabihin sa, akin? Ratiyap ka rin niya, madgbabayad ka. -Sefl~rita, totoong totoo pong hindi naparirito. -Sinungaling, malalamain mo aug iyong ginagawa, sulong, (ldilaug tasaug ito at lagyan pa. Nagtatakaug sinun'gaban ni Mentang aug iniuutos. Nangiuiimalaki aug takot. Nahahalata niyang namubnulA. Lapastaugan Dga naman aug tao ngayon sa mga matatauda. Sukat ba narnang gayuuin aug isang inuuban na, at bindi pa man lamaug mna niya. Aug salapi, aug yaman, aug

Page  141 - 141 - pilak ay aiyang naguutos. Bata man at mayamau ay ighn-ja galang at pinipintuho.' Kung si Mentang ay kapwa may pihlrk, aasaha't hindi gagayunin..Talagang api ang mahirap saan man! ThanDg tawa~g ng panginoon sa alila ay nakapanghinir,5g, asa MO'Iy 'inuhukuman na siya. Nakaraan ang ilang araw ay nalalapit naman aug tadhpola. -sa pagiisang puso nila. Si giDoong Lucio'y dumating nug matamlay, ea an.,-yy mabahalatang malakiug damdamin ang taglay'. -Liling - ang pagdaka'y nasabi -- malakiug kahibiya n -,4,,gfating aabutin, kailangang magnilaynilay ka. NapatakA aug pinagsabihan, hindi natanto agad kung uro aug kahulugan ug pangungusap na lyon. -4,Ano po iyan? -Si Lauro'y ayaw pakasal sa i'yo. Hindi bago kay Liling atng balitang ito, alamaif na iyang' gaUit-6 aug kasasapitan. -Nakausap ko si D. Demetrio at ipinagtapat angkagutan ng anak. Ayaw pumnayag, walang salang dahilan k ay EAlog. Jyan aung hindi ko mapapayagan, sapagka't hindi mpa bata tayong paglalaruan lamaug. Walang kailangan kung si-A ya'y umayaw, datapwa't hwag lamang sanang ganitong marami na akong napagmabihan. 6Paano ang ating gagawin? _Hwag ipaglupaypay aug kanilang ginawa, ating pagpasalamatan na lamang. Si ginoong Lucio ay hindi m~ipalagiy, mapait saf kanytiig kalooban na hwag matuloy ang pagaasawa ng anak. -Pati si D. Demetrio'y galit na galit, sapagka't siya ~yza, mapapahiya. Sin abi ko tUloy na aug pagtanggi ini Laurm 4y dabilan kay Elang. Gayon na lamang aug poot ng matar a ng maunawa, isinunmpang hindi niya papayagang makspal It"9 anak saf isang maralita. Si Laureana'y hindi umiimik, pinakikibagayan ang sca upang hwag lumalls aug kagalitan.. -Hindi akalaing si Lauro'y lumingap sa issug dulr.-a, tantuin uiyang pagbabayaran ang ginawa saf atim. - Hwag kayong pakalulong ama ko-ang payo-iaay ayu ding pagaisisihan aug kanyang ginawa, saka mabuhti itmata aug mapangasswa niya si Elang, kahabag habag, mabirsp Pit y patatantisin pa. Hindi nahahalata ni Liling aug damdaniin ug a ~ isiya nagbitiw ng gayong pananalita.

Page  142 - 142 - Pinakikibagayan sana, nguni't ng siya'y makaalaala sa ktalagayan iii Elaug, siya na rin ang nagbago ng kalooban. -liwag kayong rnagalaala, ako po aug bahala, ako ang gagawa ng paraan. Ako na aug siyaug magpapaBhayag, na sanhi sa kararndarnang taglay ay ipagpapaibang araw na. Si ginoong Lucio ay natataugay Dg anak at uapagpapayuhan. na, rualiban aug hindi mapaparamn sa kanya ay aug nauukol kay Manuela. Hindi na alurnana, na liwag matuloy aug kasal, tangi IaMang Da hwag pakisamahan aug kanyang iniibig. Malaki aug pagkahibang rig balo, kahi't natatayang may bunga ua aug pagiibigan ni Elaug at Lauro ay hindi iuurong ang damdamiu. Daig pa aug nagayurua si ginoong Lucio. Sa kaaamuki ni Laureana ay napahinuhod aug ama, pinararn sa budhi aug mga banta at walaug isinasagunita kundi autg kanyang layon. Nagkahiwalay aug mag ama, at ng maiwaug muli si Li'ling ay bago at bagong guniguni aug gumigiyagis sa kauya. Ng mga araw na nagdaau ay alamn ng siya ay inuudyukan ng pag-ibig, bangang sa asa mo'y hibaug Ngayoug maipa alaala ng kanyang amna ay sumagila uli aug naugyariug uagdaan. Maununuigaw na tumatanaw sa malayo, tinitiugala aug kalawakan, tila kanyang siuisiyasat aug ipiuadpad na, alapaap nug haugin at wariug iyou aug nagpapahiwatig ng ligaya't Aalamhating madaliugy tumakas. -INahan si Lauro? 4,Kapiling ni Elaug? 6Sila'y na sa iisang IiiM?-ito aug Mga tanoug na twi na'y umunutag sa kalcbobau rig dalaga-mabuti pa sila't maliligaya, paraug walang kamatayan.. iOh, hindi ako makatatagal! Aalis sa durungawan, ilalapat ua anaki'y may kinatatakutan. Nariyan aug apuhapin aug muga akiat Da pinaglilibangan, art rig mahawakan aug La Tionzba de Hierro ay hiuagkan aug!larawang na sa harapan at siuabi: -Maanong ganito aug lahat ng laake kung umibig. At isinauli sa pinagkuuau. Hinalungkat aug ibaug panig, nasungab sungaban aug ~0imrees sin Castigo. BiglaRng naipukol at Dagturing: -Hindi ko mababasa iyau, may nn~mamatay at salarin dito, na maitutulad na kay Laurong purnapatay nig3 pag-ihig. Naupo, humnilig at naipako ang paningin sa larawau rig Virgeti de la Paz. Lumuhod at nagdasal.

Page  143 - 143 - Aug idinadalangin marahil ay pagkalooban siya ng niabuting kapalaran. ilindi lamang matiyak kung kapalaran sa parnuruhay 6' kapalaran sa pag-iibigan. Tumindig sa pagkaluh6d, humiga at isinubsob ang ulo sa unarn. -Lumayo ka, hwag kang lumapit. Hiudi ka na akin, lY( ug iyo na si Elang. At umiyak ng parang batang munti. Nakaaawa aug lagay Di Liing, ayaw tantanan ug dalamhati, na siyang ikapagkakasakit tuloy. -10h!.. Hindi Da kayo nahabag sa akin. liwag ng ipakita auig paigmamahalan, hayo na, mnagkublI kayo, nak~u... At Waong nagsubsob sa unan. May nagugunfgunf nga ang dalaga, parang nakikita aug lagay ng sinta niya at ng kaagaw. -Hwag pi~nyo akong patayin sa pananaghili. Lakad na Lauro, alis sa harapan ko hindi makatatagal na mamasdan aug inyong anyong nasusukuban ng ligaya, hayo na't pinagtaksildn mo 11181 ay inamahalin din kita iSusmariosepf jPanginoon ko! iMay lambingan pang inahihilig au~g ulrng maganda sa balikat Di Ljauro! jElang na manggagagA! i~Magbabayad ka! jilinihili mo ako! Matatanto mo rin kung ano aug iparuruf-a Di Liling. Lquro, Lauro, ano aug kasalanain ko't iyong pinagtaksilAn? Halika... 1. Aba't binabatak ing malupit na babae. ilindi maaari, si Lauro'y -~akin, ako aug umiibig s~a kanya. Nagsasa-litang mag-isa si Laureana, hiudi magkantututo at Waong ikinukubli aug mukha sa unian. Ng makaraan aug kanyang pagkabalisa'y nikatulog. Palibhasa'y inaalagaan ni Mentang si Liling at luinaki~ sa kamay niya, kaya hindi naman pinababayaan at sa twi tw i na'y minamanmanan aug tayo. Natatakot siyang baka gumawa na hindi mnarapat. Binuksan aug pintuan at dahan dahang purnasok. -Lauro, Lauro, ganyan ka pala -ang pangunausap ug dalaga-hindi akalaing ako'y paglililuhan mo Sa akin masusunod aug layaw, ktung ibig mo ng tugtugin ay moriririnig aug vals ng La Viuda Alegre. Lauro, Louro, &rmafitiis mo kaya ako? ilalina sa akiug ka-dUngan, iwan na 81 Elang, Ila sa sa akin ang pulot ng pag-ibig, aug tanuis ng pagsuyo.,;Saan ka uaroon? gNa kay Elang? ~,Ano aug ginagawa mo roon? Halika na, tayo'y humorap sa danabana, magisavg

Page  144 -144 -puseo na. Li'mutin si Elanag, siya~y hwag n2 pakiala-man. Ma. kilaila manag bunga, bayaan moug pulaan, yam-aug siya au~g may kasalanan Napapahanga si Mentang, aug kanyang panginoon ay dinadaw ug paugarap at nariyan aug pag-aalinlangang lumapit na baka mapukaw ay makagalitan siya. Napako sa pagkakatayo, hindi nakatinag. Si Liling ay kumilos at namuataau si Mentang. -6,Ano aug ginagawa umo rite? Tanong ua nakapagpasindak sa, alila at aug naitugon lamaifng ay: -Inaayos ko po aug mga kasangkapan. -y.,Sino aug galing dito? -Wala po. -6Si Lauro'y hiudi naparirito? -Hindi po. -Urnalis ka na. Dalidaling tinuug() aug pi.OtUal Di Mentauag at naiwan na naman si Liling. Kinusot aug mata at doon naiya noapatotohianang siya ay nanagimip.

Page  145 xv Napariwarang Pag-asa. Hindi uga mapalagay si Lauro, na sa, ka'gipitan aug kanyang kalagayan. Sasalangsangin ang pita ug magulaug upaug tuparin aug paugako. Kaikailan ma'y di niya nagagawa aug sumway. Sa dibdib ay namumugad aug dalawang lakdis: ug pag-ibig at ug pagtingin sa magulang. Habaug sinusuri aug ibubUnga'y bagkus pinapagaalao aug kanyang pag-ibig. Twi na'y si Elang, aug buhay Dg kanyang bubay aug sumasaalaala. Makikidigma sa matindiug dagok Dg damdainin, walang maslamaug suotan, tila siya'y pinapangigipupo ng mga, babalaug -natatanaw na halos sa haharapin. Makasalungat aug isaug magulang ay mabigat ua pasanin, Simula ug mga samaan ug loob at pagllubuhatan ug pagtatampuhan Sur-od aug layaw ui Lauro kay Don Demetrio, balaug hiEinDi ay tinutupad, sapagka't bUgtoug na auak at aug isa pa'y' ipiuagkakapuri sa madla dahi ilan sa karunUugau nI Hip6crates ang taglay ngayon, na mnatiyagaug pinagsumikapang matapos sa pamamagitan. ug pagsusunog ug kilay sa mga aklat. ISiuiyasat ug ama at doon sinagot ug kasaklap sakiap. Natigilan aug matauda, hindi nakuhang mak~apagsalita agad. Napaupoug uauglambot at uasal6 ang uO() ug palad. -Lauro, 6diyata't hiudi matutuloy aug iyorg pag-aasawa kay Liling?-ang inabanayad ua, tanong. -Ipagpatawad ama, ko, bayaan Da munaug magsawa, ako sa Iayaw ug katawan. Sinasagilahan na, ug kabA aug matauda, sapagka't sa kasaguitan sa kauya'y maliwanag na ipiua'hahayag aug pagtanggi. May ugali si Don Demetrioug mapagimpok Dg sama ug loob at hindi gaya ug ibaug bulah~s. Tunay at hiudi mapaglalabanan ul Lauro aug kanyang pag-ibig, palibhasa'y nawili Dg mabuti kay Elang. lpinatatap na ni Lauro aug kanyang nasa, ng pinipilit ug ama, kaya gayon na lamaing aug galit Dg matanda.'

Page  146 -1463 Iniinis aug binanakit at siya na aug bahalang magusisa ng inga nangyayari..Kap~wa tna y kaluin'bayang naghiwalay.Mamya aay sa,; (larating si ginoong Lucio't inakikipagusap sa kanyang balae. Napagusapan n,(a aug nauukol sa kasal, na nararapat Dg icuodatapwa isang ilifug aug naging katuguuan. Napaurong tuloy aug dalaw sa gay-ong pahiwatig. ~ —,Ano po aug nangyayari? -1). Lucjo, ralabis kong ipinagdaramdam aug,kayo Py madulutan ng kapaitan, subali't hindi ko ninanasa kunidi kagagawan ng walang pitagang anak. -6,Si Ljauro'y tuinatauggi na9 l- yan aug katunayan, kasisiyasat ko larnaug. Nanglabo aug mata ni G. Lueio, sapagka't hindi man tkalaill Da *'y ilalagay sa kahihiyan. -~Ano ~ang dahilan?' -IHindi ko imaunawa, tila knug pakiramdaman ay mahiwagang bagay. Puriulgki sa kaloobaunHi ginoong Lueio, na di sasalang (lalfil kay Elang. -i(Ilh! Iya'y dapat kong ipaglhinanakit, sapagka't ~,ano aug palagay sa amin? ~,NMagiging taga panakip sa, kailangan? D. Demetrio, hwag rmasainain aug aking pagkabigla, talastasiu na, aug pusong ama y hindi makababatang paglaruan lamang. Sa inyo'y waking masasabi aug tao sapagka't lalaki aug anak, 6sa amin ay ano( aug kanilaug ipararatang? Marahil ay may nadaliri kayong kapintasan Da siyarng sanhi ug pag-urong'. Aug babae kapag umayaw ay di ikinasisira, datapwa kapag aug lalaki aug umayaw sa babae... Nasasaktan si ginoong Lucio, malabis aug kanyang pagdaranidamn sa- nangyari, hindi ruakalagok laway tuloy sa idinulot na lason. -I). Lucio, hiudi lamang sa, inyo naging subyang aug kagagawan ni Lauro, kaya, aking pipiliting matatap kung bakit nakaisip ug ating ipagdaramdain. -6~in ko na, hiwag kayong magpagod. — Alarn na, ninyo? -Maniwala't sa babae rin naghuhat. —,May ibaug kasintahan si Lauro?-ang pataka ni Don De nletrio. -Opo, isaug... Nainis sa lalamunan, hindi nakuhanu~ maibigkas aug paugalan.

Page  147 - 147 - -Tampalasang anak-ang pamuinula.na't pangdudumilat "Tgama ng binata-kaya pala sitiasalangs~ang aug adhika ko't siian ag pinagkasunduau, ay may ibatog katipan. Mag-.babayad. ka. Sukdang miaubos aug aking yaman, ay hindi papayagang makasal. ka sa iba. Natanto ni ginoong Lueio aug pangaiigalit iii 1). Dcmetrio -Ating pagtulungan aug na~rarapat gawin. -Siyang mabuti, datapwa, 6sinong babae aug kanyanig kiinaImhumalingan? -Isang maihirap lamang. — ~,Mahirap? 6Ano't nawili siya at napanibulos? -Don Demetrio, kung iuulat aug kanyang hihini ay lalorig ikapopoot. -Ipagtapat, ninyo, ipagtapat Dinyo. Napilitan si ginoong Lueio at isinalaysay aug kanyang 11alalaman. -6Samakatwid ay may anak na? Isinusumpang hiudi inaiig-,yayaring maging kanya. Ako ang nagsasabi, ako, akor~g si D~on Demetrio. Sayang ng aking paugalan at karaugala~n, kung siya'y makikiapid sa isang... NapasUntok ng- ralakas sa, mesa aug nagagalit at animlov nakainomn ng maraming alak sa, pamumula. Katulad nga Dg nainitan ng araw, -pinagpapawisan at hi-,.nahapo. Talagang kakatwa kung map-alit si Don Denuetrio. Malihim. nga, uguni nanginginig aug boong katawan. -Hindi pa man sumisilang sa sanginaliwanag aug bUngR ug kanilang pag-iibigan, ako na aug- hahadlaug sa pagpapatuloy Di Lauro upang hwag ng makita aug, bata. 68aau po nakatira? Itinuro ng ama ni Liing. -Paroroouan ko siya, akiug SiSiyasatiu... -Uwag Don Dernetrio-aug sausala-mnalalabag tayo sa ka-twiran, kailangang pangaralan aug ganaug itiyo at sukat na. -Kung hiudi aug Elaug na iyau, m'arahil ay hindi mauuntol aug pag aasawa ng ating mga bata. - Tunay uga, nguui kung kayo'y paroroon sa bahay ng babae ay mawiwikaan tayo. Napayuban aug nagagalit, at naupo na larnang. -Don Lucio-aug turing ug makaisaudali —Lalaga yatang hindi yata magkakalapit aug ating uri, liliniugin ko rio si Lauro at knug siya'y magmamatigas, asahan at ilalayo kO. Dl lhwag makansap nai makita, aug Elang Ila iyal. HWag i'g damdami sakaling mapalayo na, siya.

Page  148 - 148 - -Sa ganang akin, kailan. ma't inyong miinamagaling na;, ikapuputol ug pagpariyan sa babaeng umagaw sa anak ko ng giliw ay-isasang ayunang pikit mata. Una unarig kumakatig si ginoong Luejio, sapagka't kung, mapigil na si Lauro ay malayang makapagpapatuloy sa kaDyang balak Walang kamalay malay Si D). Demetrio sa lihim ng kausap., Nagkapulong silang mabuti at nagkapaalamang mahusay. Ito aug panayam nilang naibalita ng ama kay Liliug. Tinawagan ni Don Demetrio ang anak. Hindi ipinatnalayaug sama Dg loob. Sinasafili aug damdamin. Inusisa kung talagang ayaw iug pakasal kay Lauireana,, na natugon naman ng masakiap- sa matanda. Hindi kuinibo ang may galit, ibinabahala na sa kanya, aug nais, nguni't may itinatag na akalang hwag ipahalata kay Lauro. Namnasdan ng binatang matamlay aug ama, may iwing, hinanakit, subali't hindi nakabalino at patuloy sa adhikang mapasa kanya si Elaug Malaki ang pagkaligalig nii Lauro, puno na Dg sakuna aug kanyang kabuhayan. Pati ng magulaug ay pinagkasalaluan. Nagsisisi kUng bakit niligawon at Dakatango sa inihandang pagaasawa kay Liling. Nadidili-dili, na kung nakilala ug una si Elang, disinl ay bindi na siya inatutong gumnambala sa iba. Nagtatalo sa gunita kung paano aug gagawin. Kung' kanyang itakas si Elaug iig walang makapaghabol na sinoman 6 kaya'y gawhi aug anomangy ikasisiya ng budhi, uguni't kung, lingunin ang kasasapitan ng magulang ay miusaug mapaudlot, yawang buo na sa akalang si Elang ay hindi pababayaan. Nabalita aug pagkaurong ng kasal, kaya ipinagtapat naman Dg atra aug natalastaS Diyang kadahilanan. -Ikaw Lauro'y inaghigay sa akin ng dalamhating makapagbahatid sa libingan. Hindi mo na niling-on aug katandaaii ko at muarahil ay hindi na matatagalan- aug aking buhay", uDgayon mo pa, sinuway at minatamis pa yatangy ari ang isaug mahirap. Alam- kong isanig babaing- gayon lamang aug iyong kinahiihibangan at may bunga na raw aug inyong pagsisintahan. l Napataka si Lauro, sapagka't sumatainga na pala ug ama. -Si Elaug-ang patuloy-iyan aug babaing sumira n; laasiyang nagudyok na iyong suwayin ako at sirainau

Page  149 - 149 -- nmahalagang pinagkayarian. Tignan mo Lauro: kung ako'y,di mo nilingap sa huling nasa ay hindi ko naman papayagang kamtan mo siya. ~Ano ang mapapala mao sa isang Elang?) May nagsabi na'sa aking lyon ay isang babaing kinupasani ug panahon, 6ano't nagpipilit ka? ~Maipipifing 'no kaya siya sa ganda ni Liling? Magnilay nilay ka, liriping nasa sa Ian~das ka ng ka~pahamakan. Ang ama mo'y hiudi nagtuturo nig iyoug ikasasama, kaya hwag ka DRa sanang magpatuloy 'sa kay.Alam ko pati Dg kanyang tinatalianan at buihat ngayo'y pinagbabawalan kitang pumaroori. Ang lahat ug bingin Yno aty ibinibigay ko, hwag ang tangiiuig lason sa akin, na siva mo pang gagawin yata, kaya sutidin saua ako ug hindi tayo mnakaira. '4Lauro sa larap rig masgulang. Siya'y napapaiyak, sapagka't pinagbabawailang macgsadya, kina Elang. -Patawarin ama ko kung ako mi-a~y napanibulos kay Elang, -dahilan sa na sa sa kauya ang aking ikaliligaya. -Lauro, nanmamali ka, 6,ano aug 1gigiuhawa mo sa kanya? Pula, pagulyam, paglibak aug aanihin, at aug ganyang mga ~babae ay hindi maisasalamnula sa mga malilinis. Ipinagkasugat rg puso ni Lauro ang pananalita ng ama, Pipinalalagay na si IElang ay marumni at hindi inababagay na,makih'arap. sa kapwa. Dauga't magulang kaya hindi niatutulan, (iatapwa kung iba aug Waait sa kanyang iniibig ay inihahanda ang buhay s-a pagsasangalang at kaipala'y magkahai-gga aug pagpintas. -Patawad ama ko, aug p.,uso ko'y siyang nagykasala. — Hindi kita mapatatawad. Yayapos sana si Lauro ay nasabayan. ng tulak ng ama. -Lunlayo ka. Aug anak na, gaya mo'y hindi ko kinakailangan. Napatapon ng malayo aug binata at napasandlal sa I'Sang Hiudi maitnughay ni Lauro aug mukba: uahihiya sa ama. JBiuabatauig lahat, dabil huanau kay E'lang. Naparam aug takot Ug- binata, sapagka't kung pimuayag sa aina'y kahabag habag aug kanyang irog. Aug pan gakO ni Laur-o ay siyatig tutulparin anombng mang yari, hiudi lamanag niya makuro kung ano aug binabalak igaina. -Ikaw aug bahala-ang dugtouig-yamaing ako'y ilalagay m-o sa. kabihiyau ay pagkakaitan kita. ng aking palayaw. At sinabayan uig talikod.

Page  150 - 150 - iNaiwan si Lauro, hindi niya mapaglabanan aug hampas,-,, ng karamndamau. Knuyg hiri1in aug kanyang kalagayan ay nabibitin sa kasawian. PagkulongAD si Elang ay ikamamatay niya, at knuig p)airugan aug magulang ay kababag habag namani aug liyag. Sa i-fagandang pagmnumuni-muni ay lumilitaW ua si Elang auDg dapat fingaplin. Si Don Dernmtrio'y pumasok ng silid, h~inalungkat aug, pahavagan at hiunaDp aug pitak -ng mga, sasakyang dagat n(A' taals. Nabasabasa niyang may aalis, bukas at diii iba knUdi aug Mongolia. Miiagaling ni Don Demetriong hwag ipamalay aug kanyang adhika. Agad niyang papoghiahandain ng mga kailaugan at. s~la'y urualis. Siyw ugaug ginawa, pinagbahikan aug anak at i-pinahayag aug nasa. Ibig na turnutol ni Lauro'y walang magawa, sapagka't napasasama aug ama sa pagliliwaliw. Mapait man kay Lauro aug inasal Dg ama ay wala sivang magawa, at saka aug isa pa'y ipiuagpapalagay niyaug mga, ilang araw lamang aug. itatagal ng kanilang pangingibang bayan. Aug ipinagtataka lamaug niya ay knUg bakit napaka,tulin Damnan aug puRg alis, hiudi na yata siya bibigyan Durpanahouig makapagsabi kay Elaug at ug ito n'ama'y matiwasay. Kiuagabilin ay hindi pinaalis si L-auro, iplualapat ang pintuan ug, ama, upang aug layon nito'y hiwag ngaug makasapit sa kanyang iniibig. Si I)on 1Demetrio ay hiudi na napala~gay buhiat ng riaba-. hit an ang pagtaD ggi uDg kanyang anak ay dahilan sa lsang~ bagonig kasuyuan, at nq upang maiilag( Da mapakasal kay L1-Haur ay tuniia galing na daihin sa ibaug bayan. IllIjIII Di n iniiiigatan aug kanyang akala, upang hiwag su — ninttaingr" uKig babae' ua maaaring pa~ghabulin sila. Naghtanda na uga, 1pat, mga kasaugkapang gagamitin ay dinal'a, auop~~a't aog binata ay balisa ug gahiug iyon DaMIKEd nDaim n masring makalabas dahilan sa siya ay binabantayanl. Nagpupuyat aug mxatauda, nakapannUgaw, at walang saridaling di sumasa~gila sa silid ng anak. S-ia lahat ng lason kay Don JDeretrio ay au~g mtisalaugsang aug kanyang~ pa-garap na ma pa kay Liling si L-auro, kaya ng ayaw Pumayag ito ay nakaisip ng isang paraauDg ikauunutol ug lahat. Napapaiyak si Lauro. M~tay na isipin ay hindi na yatamakasasaglit k'my Elang. Au~g pagbabawal Dg ama ay gayon

Page  151 - 151) - na lamang at salang mnabauggit aug Pallgalang lyon ay hilidi na, mapigil aug sumisilakboug p00t. Siyang naging kadahilanan Dg pagpipitagan ng binatfi, ayaw na, rin niyang antigin, nangingiming, ba~ka rnagalit nia Daman. Kung sa, bagay ay napagalit na niva n og tUMauggi, DgUnli hindi na niya, ibig na manatili aug kanilaiig sarnaan iig lob-, yamang aalis na, at patutUng-o sajbibang~ bavani. 6Ano aug gagawin 11i Lauro? 6PaaDO atig kanyang gYaga,wing pamarnaalam? 6,Sino aug imagbabalita? j,1iindi kaya ikasama, ng loob kung maalaman na, siya ay umalis pt suktat, ng hindi man lanmang nagkita.. 9 Malaki aug again-agamin g binata, siniasapaintabaig mia g - daraindam aug giliw sa mnaiugyay ari. Hindi nfri natulog u g magdamrag ua iyon, kumubaf uig panulat at kanyang iniulat sa lilarn ang ni ga, niagyari. Matapos makasulat ay tiuilkop, ilnilagay sa ~sobre at sakl,-a isinabulsa. Sila'y aalis, patUtUngo sa Japoin, luguli aug kalulwa niya, at puso ay Pmiiwan sa Mayuila: ia, kay Elaig. Kinabukasan ay maagaiig nagbaiugon aiug amna at siya ay tinawagan: -Lauro, tayo na, naghihintay aug sasakyan. Aug carruage ay nakahauda, ia luga ait sukat na siyanig magkapanalhong maipahulog sa correo aug kanyaing libarn. Malumbay na, sumana. aug binata sa toma. Hindi siya makapahindi uga lamaug, kay~a tinupad auig anyayang sila'y magliwahiw. Si Priscoiug innmutusan uiva ay nawala rin at Iiindi pumaroon.

Page  152 xviI Liham na makamamatay. Walarng kam~alay inalay si Elang sa nangyari. Siya ay mnatahitnik.,ia, nakikiulayaw sa, mga kapatid, bagama't sinagilahan na ng pagtataka, dabilan sa, hindi pagdalaw ni Lauro. Aug binata ay hindi sumasala, sa kanila, nguni't hindi gaaDong pinansin, sapagka't baka may malaking kadahilanan 6' kaya'y napinsala, sa kanyang pagdalaw sa, mga may sakit. Si Priscong inatatawag na, kalihim. ni Lauro ay siya ring nawax ala, nakaliflimot ding d umalaw sa, pook na, jyon, kaya si Paula ay may paninibughong lihim. na, ayaw ipamalay lamnang sa, kaptitid. Kung kailan kinakailang-an ni Lauro at ikung kailan ibig nia mnakita, ni Elang si Prise(' ay saka, pa, nawawal~a. Umalis si Laurong hindi nakausap aug kanyang kaibi~gan, anopa't ipagtataka mwarahil ang biglang pagyaon. Nagkausap aug dalawang dalaga: si Paula at si fKlang. Trila hindi na yata. sila, paririto-~ing wika ni Elang. -Kagrabi lainang ay naririto si Lauro, si Prisco ay hindi suilisipot -Baka may sakit. -MNaralhil ay may kinawiwilihiang iba, kaya ayaw na, siyang miagpaparito. -Baka. nahibiwalay kay Lauro. Totoo marahil ang iyong sapantah a., -Magbabayad siya: Akala. yata niya ay ulol akong padadaya kaagad Kung hin(i muarunong nmauiyasat aug iba, ako'y hindli magpapabaya -Mabuti ug a, sapagka't maraini Dgayon sa, mga lalake aug mahial ka hangang bago, datapwa, kapag nalaunan nay hiudi ka pansin. Kapwa naghihintay aug dalawa, datapwa paghihintay nia wvalang pagasang kinamntan. Ni st Lauro ni si Prisco ay di napakita sa, kanila. Si Paula aug malaki aug pagngingitugit, sapagka't may ilang araw ng hinidi sila nagkakausap, at alam, na marahil

Page  153 -153 -aug kanyang pananalik na, sila, ay magkau,_ap ng ginigiliw. Kung aug lalake ay malaki aug nasaug makausap ang kanya'ng liya~g, ay lalo na, aug mga babae, kaya aug kaliwitan iig hindt pagdalaw sa, babay ng babae Dg wiga binata, ay pinagMumulan. ug paninibugho. Wala silang naipananiubong knUg hindi sinasadya. at talagang may pinaroonang iba, Aug ma~kapatid ay kap~wa nalulumbay, nguni sa, lihimn ay matindi aug dinaram-dam ni E ang, dahilan sa kanyangr kalagayan. Kay Paulay wala, pang totohianang mggsasalita sa kanyang kasalanan, datapwa sa ate niya'y inalapit na, aug tadhana ng kapalaran. Hangang sa sila'y magpabinga ay walaug iiaugyari. Kinaoukasau ay nagpulong din ang magkapatid, at ang p~aguusap nila'y pinukaw ng pananawagan ng tagahatid sulat. -6,Dito po ba. nakatira, si Manuela Tahimnik? Si Paula aug napagtanungau, kaya, dalidaling tinugon ng: -Dito po. At may isaug SUlat na iniabot sa kanya. -6,Ako po ba'y walang sulat? Si Paula ay hindi na, nahiyang tuuianoug sa, tfigahatidl sulat, at~ siya, ay nalabuan na, sa taglay na, kasabika'n. -Mabuti ka pa ate at sinulatan-ang turing ug makaalis na aug tagahatid. -Basahin natin-ang tugon ug kapatid. Napatung() sa, lob aug dalawa, pinilas aug sobre at hiDasa. oa, simiula pa lamaug ay nakapagpangunot ng noo sa dalaga at hindi naipagpatuloy. -6ADO aug nakalagay diyan? —ang mi-asigasig na pagrtatan~ong ni Paula ua baka sakaling napapalakip na aug pabilin ng kanyang si Prisco. -Wala ua, si Lauro. -~,Nagasawa na, k.4y -iliug? -Mabuti pa, aug mnag-asawa na siya, sapagka't makikita, ko pa, uguni u~gayon, 6,saau ko hahanapin? - -Saan napatungo? -8a, Japon. -el-Hindi na namaalami sa iyo? -Hindi uga. Hiudi mapigilan ni Elang aug saina ng loob, sapagka't ~sifuo uga, narnaii aug makatatagal sa biglang dag()k na. lyon?

Page  154 Iw -154 -Siya ay mapayapang naghihintay ay walang inatamo kundi aug kahirapanl. -6Baka kasama, Da Diya si Prisco? 6llindi ha naman nasasai sa sulat?.-ang pagaalala ni Paula. -Ilindi Diya i sinama, sapagka't aug aina lamaug niya ang kasama roon. -Anong malay natin. -IBasahin mo aug sulat, basahin mo Paula, lyong ilakas at nang;pauuawa kung sino aug makatatagal sa g'anyang parusa. Tinupad ug kapatid aug utos Dg kanyang ate at gayari:. 4PJNAKAJIRIG KONG ELANG:,cNangauigatal ang Dia daliri at halos hindi maigarnIffy sa pagbabalita na hiudi mo kaipala mamagalingin, nguni't hindi ko kasalanan, hindi adhika ng pusong dulutan kita ug iyong ikamamau glaw, kuudi atas ug aking magulang na nagwalang awa. yata sa atiug kapalaran. Nabalitaan aung ating pagiibigaD, ako'yv pinagbawalan~g pumariyan sa iyo at isinama akong siapilitan sa Japon, Da bukas ng umaga aug pagalis, na di ko na makuhaug magpaalam sa iyo. Hlindi Dga makasaglit sa. lyong talhauan, sapagka't binabakayaug mabuti ng aking ama, aug bala. ay gayon na lamang, anopa't hwag masanang ipagdamdam' at uonga ilang araw laruang ay magbabalik din ako. (<Hwag saTpantahaing kapag napalayo na sa iyo ay hiudi na kita maaalaala, ainaanatag ka at hangang ako'y Lauro ay hindi nialilimutan aug iyong pangalan, yarnang hindi na miininsaug niupjrakila~la Dia wala akOng ibang libigin at pakikisa'mahan kundi ikaw lamnang at napatotohanan mo na sa ipinaurong Da paglisaug dibdib namin Pii Liling, na gaganapin lamang jyon sa kaibiganl Dg dalawang matanda. d~abalitaan kita, hinl~i kaliligtaan ug pagliham, at sa twi twi na'y tatanggap ka sa akin ug mga alaalang makaaaliw sa iyonig kalumbayan. <4Ang 0.1wigolia>> aug siyang sasakyan namin, at maging pamamnaalnrn na sa iyo aug lihami na itOng inaakala kong hindi ka hihiwalayan na, ng dalamhati kung matatap na ako'y mnapapa sa ibang bayan at hindi na tayo magkikita. ((May awa auig Dios, siya. aug ating pangapitan sa lahat iig itakda, Dg kapalaran, bayaan MOug makaraan aug galit ng aking ama, at ako'y babalbk sa piling mo upang maganap

Page  155 - 1550 - ang akiug Inyon. at ng hindi masagabal. ninomxan. sa mora niagtatangkang lumadlang. (cKung sakaling pina~irugan ang aking ama, ay sa pagbibigay na lamang sa kanilang katandaan, tatap mo na namIang hindi na tatagal. marallil aug buhay. Kaunting araw kang magtiis at mnakikita mong si Lauro'y ma papa iyo, na. cPigi~lin aug luha, hwag magaalaala, ipalagay moug para -ring nagkikita tayo at iyong taugapin ang dating pahatild ko, ssa iyong paglingap. LAUIRO". Kahit anong tibay aug na sa sa lihain ay di rin. makapagpatahimik sa dalaga, sapagka't aug kanyang inaalaala ay au~g kalagaVysnga nahiaharap sa kahihiyan. Kundi siya m~ay inlingatan. sa sinapupunan, kaipala'y matiwasay pa, at hindi siya mahihiya dumnating man aug panahon. Aug isa pang ipinagaalapaap ay baka mawili si Lauro sa, rnga gei"sha ay di na siya. magunita at matuluyan na roongr imakipag isang puso..Bakit natatalast~ts niyang madaling magsiibig aug mnga babao doon at dito sa atin ay nagkalat ua aug mnga tagaroong4 nababayaran lamang ug salapi. -Ja"Ipon pa aug tinungo-anaug Paula-marabil ay hanhanap siya ng isang japonesa. Kung dito ay madaling makakita ug mga babaeng gauoou ay Ilab na uga doon sa. kaullang bayan. -Hwag mo na ugaug bangitin iyan. Paula, pinasasakitaii ino lamnang ako. flindi na usmnan umimik aug kapatid, sukat Da lamang na iniabot aug liham na isinaloob Daman ng karnison. Silang dalawa ay nagkaharapaui na lamang na bindli nagriimikaug dinatnan ni Liliug. -Kumusta kayo —aug naging bati -Mabuti sa awa ug Dios-aug nagkasabay pang sagot ug dalawa. -May, ibabalita ako siy, si Lauro'y umnalisna -Natalastas ko Da aug bagay ua iyau. -~,Kailan babalik? -Hindi ko maalamnan. -Marahil ay matataggalau. siya, at aug sanhi ulyon ay angpagkauroug ug aming pagiisang puso, na ipiuahayag k() na naman sa iyo na aking tinauggihan.

Page  156 1 I56 --i-lindi ko nga matatap kung bakit siya sumnama. -Kung aking lirpin Elang ay natatakot siya sa kanyang unagulang, at aug pagsama niya y anong malay natin kung Siva ay babalik pa Kung talagang may paglingap siya sa iyo ay di ka pababayaang mapasalaot rig kabihiyan. Kapag sa haharaping araw, ay hind;i siya nagbalik gaiyong lialalatnan aug iyong kalagayan, asahan mo at hindi gagawa ng magali'ng Sa mga Waake ay hinudi ka dapat marliwala, hanggang mailwasani aug iyong ikapapahamak ay dapat gawin, sapagka't may ugali silang kapag nagtagumpay ua sa nasa, mnalimit aug mnagpabaya na at hindi ka man alalahanin. Aug pananalita nii Liling ay isanig pagpapagunita sa kalooban ug Waake, na minsang muagunita nga tuloy aug iuga parnalaksil na nagbutiga ug kasakit sakit, at sa kanya, ay tiangyari ng napagdayaan at napaglaruan larnang ug unaug inibig. 83i Elajig ay inianak yata sa kasawiau, hindi niya makuro kuigr bakit siya aug pinagtitipunan ug dalamnhati, siya aug pinagtataksilan, gayong kung utliibig ay kasiug linlis ng araw. Napapaiyak at sa p)agtulo ng 1uha, si Liling aug umaaliw. -It1wag kang manangis, hintayin aug kanyang mga balita, Ila siyang makapagrpapatotoo, na kung aug kanyang pangingibang bayan ay nagkakaliulugan ng pagmnamahal pa 6 pag-~lihlo. -,Siya ko na nga lamang gagawin, datapwa Liing;- e6ikaw nia lamaug aug lurnagay sa lagay ko, rnaaari bagang hindi ka inapapaluha kung maalaala na kaunting, araw na lamang..-t ako'y isusumpa na naiman ug akiuga magrulang at mnga kaihigran'? -Ano pa aug wiwikain nila sa akin? -,Nagkasala nia at napaulol na minsan, ay napaulit pa? Maituturing tuloy nila na ako'y isaug babaeng pagayon lamnang, m-adaling napabihikayat sa daing ug bala na, sapagka't knug may matigas na, puso akong tumututol sa balang mamanhik av hlindi ma'k-ag-nap; aug lahat uig aking ikalfihiya. Talastas ina makasalan-an aug dila nt tao at sa kanyang katabilan ay lumilikha uig sarisariug ikadudusta Dg isang sinawi ug- pagribig. Bakit binidi kaila sa kanila aug niaugyari sa, unang dako, 6,ano kaya uiarnan aug kanilang itatawag, sa akin kung magkag6anito na unmwan? Ay L-iliug, wala ua akong, sukat na hiugahan ug.aking imga kahirapan kundi ikaw na larnang urmaasa ako sa iyong tulong, at kunig sakaling hindi ko na mapaglabanali aug bilis ug dusa, ilhahayin na aug buhav kay Bathala na.siYang muakapaugyarihlan at nakaalaru ug ating kapalaran -Pumnayapa ka, anong malay natin kung pagbibigay sa

Page  157 - 157 - kanyang magulang aug ginaws ni Lauro at pagkaraan. n1g ilang araw ay babalik siya rito. Hwag maghinanakit, may mga araw pang ikatatatap sa kanyang kalooban -jPaano ako kung hindi na. siya magbabalik? -Hwag alalahaniu aug hindi niya pagbalik, kundi urnasa sa kanyang pag-ibig. -Kung hindi nga ako na sa kahih~yan ay magkakasya ns lainaug sa paghihintay, datapwa kung huh na sa panabhon aug kanyang paghalik, 6,ano aug aking k-asasapitan? -Kung ako'y ibig niyang iligtas, ay hindi ulya mababatang lisanin ng ganito lamang. -Manalig kay Lauro, nakikilala ko aug kanyang kalooban, marunong magmahal. -Kung siya'y may pagliugap, hindi maiisip na gambalain ako, gayong nas~a sa kapanahunani aug iyong pagiibigan. 6Siuo naman aug makahuh~ula kung may inililihim siya? Natigilan si Laureana, sapagka't siya'y napagmuni muni, Dg nadaliri Dg kausap. -Aywan kung bakit-hinaliabol ug- masamang kapalaran,, twi na'y ganito yata aug sasapitin. Walang masisisi kundi aug sariling katawan, hindi ako naturuan ug akiug magulang na magpusong bakal, sapagka't hiudi sans ganito aug aking sasapitin. Walang dala, hindi na natutong magtanda... Liliugc ang palad Dg tao'y hindi maiiwasan, kung anak sa kasawian, anoman aug gawing pagiingat ay mapapanganyaya. Elang, pagtamanan aug balang dumating, may awa aug~ Dios. Ang kanilang paguusap ay napinsala, sapagka't sa darating si Felix. Waring ibig umudlot nito Dg mamalas aug kagaudahan ug kausap ni Elaug. Nagtuloy din. Piuagmasdang mabuti si Liliug, hiudi niya mahiwalayan ug titig. Dalawang kagAndahan aug magkaagapay, siya'y pinapagisip ung malalim kung ain aug nakapanagingibabaw sa dalawa. Kung tiguan si Elang ay bumubUO Dg iAng hiwaga, kUng lingunin naman si Liliug ay laloug gumaganda, anopa't kung siya aug hahatol ay magkakasiya sa pagpapatas, sspagka't wala s9iyang maalamang kiliugan. -MaLupo kayo-aug anyays ni Elang. Noon pa lamang napukaw sa pagkaitigaghl at uagtuloysa upuan.

Page  158 -158 -Si Elang aug kanyang napagmasdang mabuti, at lalong lumnubia. aug kanyang pagibig. Nguni, dinalaw rin isumandali ng damdamin kay Lilitig, aug tanging pumigil ay aug hindi pagkakilala at saka marainil nang pagod aug pinuhunan kay Elang. -Ngayon lamang' kayo naparito-ani Elang. -Dahil po sa marami kong gawain. %-Ipinakikilala 'ko sa inyo ang aking kaibigang si Laureana Miraflor. Napatayo si Felix, iniabot aug kamay at doon niya naramdaman aug panglalamig nag kinamayan. Si Liling kaya nanglalamig sapagka't sumasagila aug larawan Di Lauro, Da bagaman malaki na auig nasaug malimun tan at abuluyan si Elang, ay sandasandali ring puniipingki s4a kalooban. Aug pag-ibig kailan ma'y hiudi mapa~aram, lalo na't gaya ni Liling na miminisan pa lamang umiibig. -Kakatwa aug pag-ibig, kahi't pinagalit 6' pinalasap ng apdong kapait-paitan ay napatatamis din ng mga alaala, lalo't 'IJg nakaraan ay napapalamutihan ng inga, hiwaga. Pinipilit ni Laureanang mawalay ng lubusan si Lauro, sa kanyang isip, datapwa kung bakit kapag siya'y natitigilan waring si Lauro din aug nakikita. Sa harap ni Elang na nagpipighati, sa larawang iyon ug kaamisan, ay wala kundi habag aug namamnaibabaw, awa sa kalagayang dukha na'y piualuluha pa. Napabago aug kanilang salitaan, inililihim sa panauhin,,aug kanikanilang damdamiln, at si Felix nama'y patuloy sa pagmnarasid. — Tila po kung hindi ako namamali, kayo'y tagarito, rn sa S)anta Cruz.I -1Hindi uga po kayo namamali. Makapagsasadya kayo,anomaug oras sa daaug San Roque. -MNarami pong salawat. Kung bakit si Felix ay parang nabato balani ni LMing, hindi maiwalay aug paningin, palagi na roong nakasulyap. Kung ibal~g kay Elang ay nararagda gau aug kanyang pagibig. Wala siyaug karmalay-mnalay ng tungkol kay Lauro, anopa't siya na aug kumantig ng: -Tila si G. Lanro ay hindi napapadako rito sa inyo. Kapwa nawalan ngr loob, nauugkat aug napaguusapan.nila. -6~Saan po naparoon?

Page  159 4 - 159 --Sa, Japon, kahapon po lamang umalis. -Kaawawa naman si Elang-ang wikang may kahalong biro. Nasaktan. ang tinurol, sapagka't nalulumbay na, ay natutuya, pa. At ang isa pa, ay mabigat ang kanyang loob sa, matandang ito. Twang twa, aug matanda ng matalastas na, ralayo na aug kanyang kaagaw, at umaasaug maapa~tatagumpayan ang kagan%ilahan ni. Elang. Ng gabing iyon ay wala, siyang paglulanan sa galak. Namaalam si Liling, ihahatid sana ay hindi nakapagpatuloy dahiIan sa, may naghihintay na, sasakyan. Mapalad ang may salapi. Hindi napapagod sa pagpapra-,sial, may lululanang makapaghahatid kahit na sa malayo. Si Felix ay umalis na -rin at ginabi gabi na, aug panhik,,yamang wala, na rin lamang makasasagabal.

Page  160 XV'II j~Nakii... Hindi mapakali si Felix, pagdilim na'y huniahapon at tinu~tumpa aug 'bahay ni Elang. " Samantalahin aug panahon", aug 'siyang palaging di-nada — sal. Ang babae uga nama'y madaling makalirot at mnadaliug' malagl~ag kapag hindi nakikita aug katipan. lyan aug ma. dalas na ipagrkasala ug mga babae. Si Tarcila'y nakapapansin na sa kilos ni Felix at hiudi miminsan siyang nakaabala sa lakad. KUng ug dati'y napapipigil, Dgayon ay hindi na, animo'y may katipang mj6huhuhi sa oras. Si Felix ay hibang sa pagibig kay Elang, hindi siya mapalagay at kung sasabibing pakasal sila agad ay tuugo aug ulong gaganapin. -eSaan ka na naman paroroon?- aug ino Dg matandang, Tt~rcila ng isang gabi. -Magpapalamig lamang. -6ADO't ganyan na aug iyong bihis? Daig mo pa aug iga, bata. May bulaklak sa americana, nagpupulvos na parang babae, naglalagey ng pabango6 sa buhok... Eh, eh, tila Felix masama, ang kutob ko sa iyo, ikaw ang bahala, pag nahuli kita'y malalarnan mo kung sino, ako. - Si T~ircila naman, 6ito ba namang tanda ko'y gigiri pa?" Alam mo ng ikaw lamnang aug aking iniibig at wala ng iba. -Nagtataka ako sa iyo, matagal na tayong nagsasama ay hiudi ganyan aug bikas mo. -Si.-umusunod lamang sa inoda-na tinapiktapik na. Si matandaiig Thrcila ay sabik sa palayaw kaya nagagalit man ay napapatawa kapag napaglalamblugan. Aug miga matatanda'y matakaw sa lambing. -6Baka may kulasisi ka na?-ang tanong. -Wala., ako'y tapat na umnibig. -Lumakad ka na, 6anong oras ka oowi? -Wala, pang A las 10..-IAnong tagal naman!

Page  161 - 161 --Mahina akong lalakad, at saka madalas akoug mapasabit sa mga kakilala. Nanaog si Felix na chichirico aug anyo, may bastong dala, aug eorbata'y i'yong yari ug, isinasabit sa cuellong mataas, kaya hindi maigalaw tuloy aug lig, maiwaig, aug pantalon at maikli aug americana. Pinakabubuti ang lakad at nagpapakahusay ug ayos kapag nasa sa harapan. ug kanyang iniibig. Walang katigatigatig si Felix sa maugyayari. Kung may mabuting hahalata ay mapapatawa sa bikaS Dg matanda. Madalas maglalagok ug laway at pagalaw' galawin ang bastong taugan. Kahit na sa bahay ay hindi binibitiwan, aywan kUng' sa takot na mawala. At ang lalong nakamumuhfiug anyo ni Felix ay aug pagpaparanya sa kanyang singsiug Da may malakiug bato, na palaging iniuunat aug daliri at pinapahiran Dg panyo, galong brillante Bera lamang. Ibig na makatauso ni Felix. Ibinibigay ang lahat, iniuubos ang kanyang peseta. Malaki aug pagkayamot ni Elang, dangat ruapupulaan si~ya'y hindi saua haharapin. Kung naroroon si N*ora Bebay ay hindi niya pinapansin, sapagka't may kaulayaw na. At aug lalong ikinayamot ni Elang ay naputol aug kanyang pagbibihis. Mabuti't aug panauhin na aug nakahabalata. -4Mayroon yata kayoug paroroonan? -Opo-ang tugon ug dalaga-dadalaw kami sa aming pinsan. -Ipagpatuloy na aug inyoug pagbibihis. -Kahiya hiya naman sa inyo. - Hwag kayoug magalaala, ipalagay na niDyong ako'y tagarito sa inyo. -Siya, matalikuran ko na muna kayo. Naiwan uga si Felix, at paaDo auDg pauauabik uiya ng matitig9n. ang di maw'awalay na dilag ni Elaug. Aug taugiug Dapapaiisin niya'y wariug may kalumbayan. -Tila kung aking pakiramdamau-aug Dasabi sa sariliay ma pa pa sa akin si Elaug, mabuti aug pagtiugin niya ea akin Dgayou, hiudi gaya ug dati. Iba aug matyaga, unti unting nalalamuyot aug pusoug fimtirnan ug babae. At si Elaug ay tumataba ugayou, anopa't malusog aug katawaug kakamtan ko. Wala i3g gagauda sa kauya, wala na, anopa't knUg siya'y ma pa akin ay maipaigmamalaki sa akiug mga kakilala. 6Ano I11

Page  162 - 162 - pa aug ipipintas?~ Mabait, magauda, -mabuti aug katawan, maputi. i Mapalad ako kapag kanoyang naibig.! Sa pagkahibang ni Felix ay kung, ano ano, na tuloy ang nausip, hindi niya kinukuro kung siya'y may aasha p wala Da. Nanangan sa pagbabago Di Nianuela, asa uiya'y aug mabutiug pagtanggap ay tauda Dg siya'y 1iliugapiun. Na-kat~apos na Daman ug pagibibiis aug dalaga at lumahas ni, silid. -i Panginoon kong Dies! -aug sumnaloob at napataugang parang namagnetiza'-si Elaiig ay mistulang Venus, kung bihis, ay wala ug uuna sa ganda. Patay aug hiudi umibig, nmun g~alIng auig hindi. inakayag..Isa pan-g uakahalhaliua sa ruatanda ay aug baugoug hu-, ynm~hsliluuyak. Talagang ugali at pinagkainihasuan nug maraminig dalaga ang rniagpabaugo na halos paliguan aug boong katawan. Nilalagyan aug dibdib, kamiison, mga mangas ug baro, buhok at. iba pang dakO Dg katawan, upang umaling-asaw ruga. Aug pabango'y isaug kasaugkapaug nakatataugay sa pusonag madtaling umnibig. At lalong hiudi nakalilimot aug mga dalaga, kapag may katipall Da sila at m-akakapauayam, na halos piuababanguhan pati na ng lig at mukha. Aug lihim nito'y alaMn na marahil. Kaya kung miusan, kahi't na maaughit aug babae ay niatatakpan Dg amoy ug pabang6. -Halina kayo-aug pabalat bungaug auyaya ui Elaug. Si Felix ay sumama Da, at ipinalalagay ua aug auyayaug iyon ay tauda na ng hiudi siya mablimutan. Nagsi panaog at uagsilakad na. Inagapayauagn ng matauda aug kauyaug nilalaugit atpa sisirnulan aug pagkantig sa layou ng makaagapay at mapauna Si Paula at aug iua. AliLng Elang, hwag masarnain sakaliug sa mga saudaharg ito, ay aking inaipakilala aug tunay ua damdamin. Natat'anto kong hiudi magiging kasalanan kung ako'y magtapat. Augr p.agkakataon ay siyang taugiug pinaughahawakan, upang maipakilala aug matagai ug panahong aking siuisinpan. Nagikia Si E'lang, nahalata uiyaug ibig buksau aug pintuan ug katiyang poot at pagputol ug kanilaug pagkikilala. LaSOn Dga kay Elanig aug may mnaghahayag ng pag-i'big,

Page  163 - 163 - yamaug aug puso niya at kaluiwa ay naipagkatiwala ng buo kay Lauro. Maliban sa binatang ito ay wala siyang nifilingap. LaIoug nakapagpapaalaala sa Da sa' malayong liyag ng ~antigin aug pagpapahayag ug pag-ibig. — Sa pagkawari ko'y inyong ikinamauglaw aug aking i;iniwalat, dapat ninyong tantuin aling Elang, na kundi napalaraug kayo'y makita at makilala, marahil ay di ko sasaPitfil -aug ganitoug mga kahirapaD. Maug Felix, kayo sana'y magnilay-nilay, hindi naniatt ~koala sa inyo aug akiug kalagayan -Hiudi sukat aug maging hadlaug sa aking adhikauig mialiuis aug kayo man ay naging sawi. -- Naipangako ko Dg hiudi maghibitiw ng aking pancugu Dgusap kangino man. -6V'9ano po aug akiug kalagayan? -Pagtiisan, humnanap ng ibang makakapantay ug inyong,gulang. Sumama aug loob ni I'elix, at sa mp~ tahasan ng tugon sa kanya ay mapaguunawang mabibigo auIg kanyang akalanig,siya ay iibigin. -6Diyata aling Elang, matitiis ninyo akong malunod sa pighati? -— Ano po aug aking gagawin, sa. aug naguutos ay aug 'tadhana ug palad. -Hiudi lamaug nakikila~la pa. marahil aug itinitibok ng puso; wala na akoug inaalalang makapagbibigay ug k Iigayahan sa akiu,7 maliban sa inyo. Mawala kayo sa paningin ay parang madilim na aug lahat. Sakaliug nahuli na ako sa panahion, ay di magigiug hadlang upaug sansalain na aug adhika. Maniwala aling Elaug, na hindi ako nagkaroon ng damdaminig ganito. -Kayo ay maulit pala, -ang naipahayag ko'y hindi na mababago Mamnamanhik pa sana si Felix ay di na pinatuluyan at nakita niyaug kalouig ug kapanglawan si Elang Madalas sumnagila, sa kauiya si Lauro, aug bUhay na niagbibigay ug kaligayalian, aug tauging na sa sa pusoug biiudi -malilimutan. Iginagalaug ug matanda aug gayong, pagiisip-isip, sukat ug tumaliimik at akbayan sa paglalakad -Kay ganda, uga Di Elang-ang vassabi na lamanig sa Barili-nakapananagbili kung siya ay akiiig kuagapay, inaanoug

Page  164 - 164 - ako na aug kanyang makaisang palad at maging totohanan) na aug pagsasama namingg ito. Kay taba uga niya ngayon,, uakakahiyang yata ang kanyang inililihirn. Kung saan saan napadako ang kanyang pananalita, niihlibang aug dalaga ng maparam aug kalungkutan. Nasagupa Inila si Prisco at patawan~g bumati. -Aba, saan k~ayo paroroon? -Sa. aming pinean. -Tila nalulungkot kayo. Nalalarnan ko na kung ano ang'dahilan.~ Hwag kang magalaala Elang-na hinarap ang nainlumbay-hindi ka maaauo, siya ay babalik agad, sandali lamang namaug manuuila sa buhay. At ikaw naman Paula,, 6bakit ganyan aug iyong anyo?-na nahalata niya aug tila pagtatampo Dg liyag. -Lumakad ka na, baka maabala ka pa sa iyong paro-.. roonan. — Eh, eh, tila masama aug tinatayuan, ibig mo na yatang~ mag-aral ung wikang.. -6,Auo na namnan aug ibig monag sabihin? -Na ikaw ay nagseseleng.. Lalong umasim aug mukha, ug dalaga, sapagka't dinadaan, sa lbiro aug lahat. Si Elang ay napangiti, dahilan sa nahulaan aug dinaram-, dam ung kanyang kapatid. Si Felix Daman ay uakikiramdam, alam na niyang si Prisco ay siyang kasamasamna Dg kanyang kaagaw at di sasalang magbabalita ung nauukol doon. aug pagkakatagpong ito. -6Nagagalit ka ba sa akin?-ang wika ni PriSCO ug makalipas aug ihang saglit. - 6,Siuo aug matutwa sa iyo?-ang padabog na tugon ui, Paula. -6~Ano ha aug giuawa, ko sa iyong ikagagalit mo? -Wala 1pala, 6ano't nawawala ka? 6Sino aug iyong kiniawiwilihan? -Map)anibughuin ka pala, para ilang araw lamang hindi ako napadako rito ay kUng ano ano na aug lyong ibibintang., -iSaan ka naroon? -May sakit aug aking amna, hiudi ko mahiwalayAn, at. tila sa aking akala ay hindi Da aabutin ug kinabukasan. Mabuti at nasagupa ko kayo, ako'y talagaug hahanap ug mnauggagamnot, mabuti kuug naririto si Lauro ay siya Da lainang sana aug akingL tatawagin. -Loko narnang may sakit iyan.

Page  165 - 165 - -Ayaw ka palang maniwala, tingnan mo, ang aking mat*i, -~namumugto pa haugga ngdyon, ang akala ko'y tuloy na 4kahapon. Nakita uga ni Paula aug katotohanan kaya siya naniwala. Kahi't na may dinaramdam, si Prisco at may paroroonan.,ay nawili, hindi mahiwalaydn. aug kanyang liyag na bago pa laagnakatatawid sa paghihinala. ilinarAp Daman niya si Elang, at ang dati niyang ugaling pagkamalabiro ay siyang ginamit. -6Nalulungkot ka ba? Hwag kang matakot Aug maulila -ay hindi dapat ikamanglaw, kung aug pagkatililang iyan ay mga ilang araw lamang. Hindi umimik au'g pinagsabilian at na sa malalim, na pagkukuro. Habang nauungkat ang natutungkol sa kanyang giliw ay lalong lamalala aug pagdaramdam. Mahirap ngaug kabakahin 0'~ pakip~aglabanan aug pagk-. ulila. Nangangamba sa kanyang kalagayan. Ayaw patahimikin, sikd6' at kab*d aug nagpapatigagal. Animo'y natubigan. Napahinto, hindi makahakbang, paraug may mabigat Da pataw sa paa. -6Ano aug nangyayari sa iyo?-aug puna ni tandang "Tasia. 4 -Namamanhid po lamang aug aking paa-ang idiuallilan. Ibang magparaan aug babae, malinis, hindi karakarakaog mahahalata. Wala, kundi isang maigting ua alalahanin ang uagpapa - kaba kay Elang: aug pagdadalang tao niya. 6Sino aug tatawagan kung magnawnaw ua? ',Sino aug dadaingan ug pagkapanganyaya? Noon pa ayaw siyaug hiwalayan. ug pagaalaala, noon pa,sinusupil Kung hindi na sa daan, marahil, ay napabulah~s na aug sama nur fob. Nakikinikinitang may hiwaga aug pag-alis ui 'Lauro, na di sasalang sa pag-iwas sa mga nangyayari. Sinasapantahang kaya lumayo ay ug hwag mahiabol. Siya'y talaga namang hindi dudulog sa hukumnia. -Pag-,papasalamatan aug palad yamang di mangyayari kundi iyon -~ay kakambal na sa pagsilaug sa sangmualiwanag. Kung kumilos ay lalong pangaugalat ng kahihiy*in, mafuput~ik sa madla aug kasawian. -Bake kung ano na iyau. Elaug-aug tanging pakahulu

Page  166 -166 -fian ni Prisco-tila hindi ko nalalaman kahi't ako'y hindi iapapaadako rito Nanumungkit yata ng kamatsil —at inginusosi Felix. -Hindi nga makasungkit-ang bulong. -Magpakatibay ka sa sangA ng hindi malaglag. Alalahain ang na sa mtlayo. Twing mababanggit ni Prisco ang irog ay napupukaw ang piuagpariilgang isipan. Paano'y ang inaasahang sasakyang sacagip sa laot ng dagat ay nasa sa kabilang panig ng kanyang poot. Wrla sivang mnadudulugan agad Nakikiramdamn ang matanda, aig pag-ibig ay nagbubuyong lagi na liwag siyang magpapabaya sa pagkakataong madalas ia ikalaTgpak sa ptagmamatiggs no daluga. Kung ang mga ibto n)a'y naaagnas sa unti unting patik ng ulan, kaya atay atay din ang kinakalasag na panunuyo. IHindi makukuha sa biglaan, sinaing manm at dadalasia sa gatong ay nahihilaw tuloy. May pita siyang makibagay 6 pakibagayan ang ugali ng dalaga. Magpakasugod ng bindi natatarok ang landas na dadaanan fy nalapit-lapit lna napasagi sa bahlay ig putakti Ang maIladaiti rito'y kahalmbal-hambal ang kasasapitan. Nakalihiwatig na ng kakatwang ttigcn, at kung nabubuksan na ang pintuan, dito'y tumitigil, pinlapipinid uli lug hlwg gmakatakas ang imga ikahatulang ipinaiglhihilakbot. (Tinambala ang kanilang l!anay ng maparaan sa isang '}o:)k na kinatiipunan ng maraming tao. May kanikanirlag hlinala ang balang mapalapit, may sa patayan, may sa awayan, may sa nakawTn at iba pa. Si Priscong mapagsuot sa inasikip ay hindi pinasalang S'a llmabuti mna't masama, kailain lma't pinagkakaguluhan lng tao ay nakasiksik siya. Sa katabilan ni Prisco ay madalas inakabitiw sa tuios. Pati gf platav saling ay nadadalirot. Ayaw matigil sumandali ung ka uya dila.,Lging nagnulat ng bago at bagong itangayanri. Miaitpgpapasalamat na di ibalita pati ng aguumugong na lamok na punmapiesok sa hutas n) tiIIga. Ang kadalasa'y napa)n-I1an1ga tuloy. Paano'y ang sinarililg balita ay wala pang katotatanail. At sa kaldaldlal, nakapagpapangibit kung minsan at na kapagpapatawa Iamuan.

Page  167 - 167 - Dinadaan sa biro ang lahat, parang laruan lamang ang paglalahad ng nabalitaan. Iyan ang sinasabing <biro kung sanglan, totoo kung tamaan. Pag napatiwali'y sasabihing biro at kung mapatama'y totohanan na. Si Paula'y magagalitin, datapwa napangingiti rin siya sa mga katatawanang ginagawa. Nakipisan na sa karamihan at pagkaparoon ng iniwan ang kanyang kasama ay ginamnit na ang dila. Ng makabalita na'y pinaiglalikan ang mga kasama. — Naialaran ba ninyo kung ano ang nangyari? —ang pabiglang saad-sugal lamang pala ang hinuli. At marami pa raw babaeng nadakip. — 6Ano bang laro? -Monte at )angginge. Kaya knii igat kayo, lalo na kayo tandang Tasi,., }baka ktvyo ay m-)apl':lusalblan dahilan la mang sa apat na liari. At ikaw din Elair 1n -lb inalapunalu at tinatanghalian ang mplitaia ay nauumaung sI /ala/ldnr,. Ayaw pa kayong tumigil, halganl:g lindi nalhubuli. Ta'l'langkr kapag hindi pa napapalo'y blindi nmalaltayal. —,Ako ba nama'y i )angging era? - a ng tutol i (talaga. — Ano pa ba ang itatawag sa iyo. N.:ap:ltlaginip mo na tuloy aug kabayo at sota. Kinikilabutat si tandang Tasia, 1na uak, II, lntlani1n siya' mahuli sa sugal ay malaking ktahihiyang pi' i,~n.>oIo(), 'an, n tao. MIapl amaya i iya'y sa daIrating anI, kiaro1t0 ambulansiang hahakot sa mcra 11nasisi-npingot ng taitnga ni Jorge. Kung iisipii ady nakiiggit lang ingm tao(ng iyV:)O, sila'y lululan ng walang baiyd sa automnovil at inaly ba} inty 1ng mga pulis. Ang ibta'vi linr l a mrakalsaka1vi ltatang sa automovil at hindi ka pta ababantayav". Isa isaug pinasasakay aug mga nallnli, iti-loicr babae at labing isang lalake. Lailng u apat t na l1l at:ai ll bulbwis sa Juzgado Municipal. -Aba, si Ilotete iyou-ang pagulat ua s-lbi ni Prisco. -— Sinong Botete? —agi usisa na-matiln i Ilaula. -liw.g mo ing usisai sa S ki- at mal iwag., ang kanyang buhay. Iyan ang mga taong waiaigl hb:anap-buhay, sugal pa ng sugal, talo ng talo, ay kung bakit nmayroon at nmayroon ding salapi - 6Naguanakaw hba?

Page  168 - 168 --Ang magdaya 6 mangulol ay katulad din ng magnakaw. Sa akin, aug nakaw ay pagkuha sa ari ug may ari, maging may kapahintulutang diuaan sa paglinlang 6' maging wala man. Ang taong iyaug nadakip ay isa na sa mga mapangulol. -6Nagdadaya ba sa sugal? -IHindi siya nagdadaya sa su'gal, kundi ang tao ang kanyang dinadaya. -6,Ano ang ibig tnong sabihin niyan? -Tingnan mo: Ang gawa niya'y lumalapit kahi't na sa. hindi nakikilalaug tao, babatiin ng kunwa'y talagang dating kaibigan at pagkatapos ay maughihiram na ug kwalta. Kung miusan ay nagpapanggap Da siya ay si Fulano 6' Zutanong litaw upang maakay aug hinihingan. Kung minsan nama'y umiiyak, na kunwa'y iuamatayang naughihiugi Dg limos. Mar~ami pa siyang ginagawang paugunlol. Mabuti at nadakip, ug mnadala sa kwsusugal. Ang tao, kung sa bagay, ay may kanikanyang paraan, datapwa hindi sa ganyaug bagay, gayoug may bisig namanag malakas na ikikita ug salapi. Napapailing aug kausap. — At nakatatanso pa ug mabubutiug babae. Ginagagdi aug apellido 6' pangalan ug rnga mayayaman at matataas na tao. Nariyati auig magpanggap na Yaugko, Rojas, Aldecoa at iba pa, anopa't matanda mang inahini, may kwalta lamang, ay hindi iiiya pinatatawad. Walang bulutungin, pilay, bulag, ugiwi aug uguso at inaiksi aug paang pinasasala, kailan ma't mnayanman 6' may kanutiug naiim-pok, asaha't nakadulog na siyang Inangliligaw. -Kakatlwa naman~g tao lyan. -lyan aug fenorniflo kong thiatawag, nabubuhay ng hindi napapagod. Natapos aiug kanyang pagsasalaysay, si tandang Tasia naman aug hinardp. -Nakita na ninyo-aug wika-baka bukas makalawa'y imag-autotnovil kayo Dg~ walaung bayad. -Kunog ano-ano aug pinagsasabi nitong si Prisco-ang papitlag pa Dg matanda. Sa paiiahiotg ito, aywan kunu bakit kumakapal aug nahihilig sa sugal, gayong hindi kakaunti aug mga nagsisikain, tuloy ug baro. Isanig libauigan aug sugal, ito aug madalas Da ikatwiran, ugn,&i hiuidi aliwan iyaug nagtatapou ng katakot-takot na salapi. Marami aug nasisilaw sa mnga bunton ug pilak, ibig magkasalapi kahit walaiug pagod.

Page  169 -169 -Sa sugal u~a, nama'y napararami aug kakaunti sa isang kisap-mata kung papalarin. Ito ang hangad ug karamihan. Hindi Daman nila nakukuro na madalas aug kakaunti ay laloug uniunuti pa kapag natalo. Kung may pag-ibig sa kapwa, aug tao ay hindi magsusugal, sapagka't kung manalo siya'y 6sino aug mawawalani? Kanya ring kapwa. Kung mahirap din aug kalabang matalo, ~di- kaya dalawin ug habag? Kung nasang yumamnau ay hindi sa sugal, kundi sa matarmaug paggawa. at paghahianap buhay. Marami aug nagtitipid tuloy sa pagkain at pananamit, upang itaan lamang sa sugal. Kahabag-habag aug nagugumon sa vielio at ani San Pablo, ang mahilig rito ay mnahirap ug mabago aug loob. Kung minsan, iyang mga pusak~il ug sugardi ay hindi na. inaoowi aug sahod, tuloy na sa bahay ug sugalan at doon. itinatapon sa isandali ang isang bwang pinaghanapan. Pag-. owi ug bahay ay malainbot aug katawan. Kung may asawa at anak ay matitira na lamnang sa pagkatunugauga. Aug inaantabayauangr makatatakip sa kanilang kakulangan ay wala naa't nilamon. ug baralha. Masdan na lamang aug nangyayari, tayo'y marami sa hilang, at sa talaan. 6 ceflso ay inapatototohanang angaw din aug bilang natin, subali't ipautay aug taong nahihilig sa ka.butihan, sa halimbawa: aug lhalalan, at saka iitinbang sa miga taoug uagsisidalo sa sabuugan kung araw ug lingo at pangifin, ay matatayang wala ni sa kalahati aug bilang ng una 6 ng, rnga, maughahalal. Ito kung minsan aug nagigiug sagwil sa adhika ng bayan. Siyang pinagbabat ayau ug niga kaaway ng atirig ka'sarinlan. Hindi nakukurong isang bayan aug kanilang ipinapahamak. Sa sugal ay marami aug nabubulid sa gawang masanma, natatanadl na tuloy sa. paghahanap-buhay, natututong magnakaw, mangumit, magdaya at maunba, anopa't landas ug kasawian aug mahilig sa larong kinauubusan ug di kakanuting pilak. Aug taong iyong mapapaharap sa hukuman, marahil. ay wala pang cedala personal, uanghihinayangy sa ibinabayad, nguni itinatapon lamaug sa sugal. Hindi nakukuro ug kara.. inihang malaking sagabal sa pamumuhay, may parusa ng napapataw sa balaug madakip ng walaug bwis. Isang mabigat nugang suliranin ng bayan, siyang hindi napatatawad ng miga palaging nakamata sa ating kalagayan,

Page  170 - 170 - upang idila sa kinauukulan ug maantala twi na ang nilalayon ng lahat. jSugal! Kung dilidilihin ay wala ng pagkapawi sa kalooban ng mga nahilig dito. Hindi yata nalilining na ang pinatataba nito ay ang kaban ng hukuman. Hindi naman magsasawa ang hukomi sa kahahatol. At kung makatatagpo pa ng hukom makakaban, asahan at lira limang pu 6 daandaang piso na ang multA. At siya namang natnamahal sa pamahalaan kailala ang mga ganitong kawani, nakukuha sa isang takal ang sasalukin sa loob ng dalawa 6 tatlong araw. Urirain ang mga sugarl6, wala silang napipintasan kundi ang rnga hukom na malaking nmagpamlult-. Anila'y walang ihabag na luumatol, pati mga walangm kabuluban ay pinaparusahan ng apat na pullng tiso ang kabab an, Habang naghihigpit at walang puknat ng paguusig ang mga binabayaran ng tparnallsaai, ay l1lo raaiuang nagpapakagumon ang kararmiban at kumakapal ang mga sumisinsay sa kautusani. Sa mayayaiman at sa Iga. ranunumUgal ay parmng nasigi(l lamang nr' langam ang iriuinin ulta, nababawi kung papalarin sa iisanlg igiap. NManiail kung bilanggo naman ang iparurusa at hindi I:multa, ay miaramii na ang ma-ddadala at matatakot. Avig parusang muitai'y vindti nakadad ala, parang isang pagbitiro niiang nag,piapatago ng salapi sa kahabi ng may kaban. Subuka i-isin aug alsa lta sa balang mn-huli at ipalit ang Bilibid, asala't mrifpuplutol an)g sugl. lindi pansill kalhi't la makailang madakip, paano'y kapag may sal-api'y 1nkakatulad la ang ng duniadalaw sa hirmpilan ng pullis. Ang bayan kapag aptIf, ay nasasaklaw na pati ng namamayaii. -Ano't mragypapltuloy sa ladLas ng pagkaamis gayong nalalarnaung kailanoga)g iwasall? Makabababta 1lagang apiilin na lamang ihabang panahon? Kung imaty n1ga bisig na piina iangaigaio ) lamang sa pagtatapon nIg salaIi sa sigsalanl, lnawa'y gamitiin sa imga bagay na gaya ns: tl, li pol sa k:aisatmaan, pa;bab})istgl puri, pagtatatanglial n1g, maitwi(, pagpatay sa r-iga ig a ng-aapi.. lIindi pogka't tao, na'y niakatupad sa kanyang tungkulin, upang maging tunay na tao ay alaniin kung ano ang tayo ng kinamulatanI, kuig siya'y namalangiiloon at kung siya'y hindi natatatalikalaati. Ang mga nahuling babae at lalake ay masisilid sandali sa kulungan. Ang mga walang mailagak ay siyang kahabagliabag, matutulog sa kulungan. Dito pa mahahalata ang kaiba

Page  171 - 171 - hin at agwat ng dukha, nakaririwasa at may kaunting salapi. Ang wala'y magbabata roong sigitin ng lamok, mahiga sa. tablang inaalikabok, magtiis ng parusa sa pagkakasala. Samantalang ang may kaya'y naglalagak ng salapi ay nakaoowi sila ng bahay. Malaki ang kaibhan nug matulog sa sariling bahay at ng: sa piitan. Masaya rin sila sa kulungan, nagkakabiruan, nagkakatawanan at nagkukwentuhan. Naroon ang ipahayag ng isang natalo na'y nahuli pa, nariyan ang saan siya kukula ng imumulta at nariyan ang paghihinagpis ng isa namang walaug sukat na kumuha sa kanya at wala namang kamag-anak na madudulugan. I)alawa sa mga babae ang naiwan, naalaala ng isa ang kanyang anak na dalagang nagiisa sa bahay Ang madalas na ikapalungi ng dalaga ay sa pagpapabaya ng magulang. Lalo, na't maghapuhapunan sa dulang ig sugalan ay hindi na naaalaala ang na riga sa sa bahay. Luball pa't talunan ay nalilimutan ang lahat. At kung rinsan ay nagkakasya na sa balang mangyari, makapinta lamang. Iy a ang nasamang hilig ng mga babae. Ang mnga gawang bahay ay di naaatupag. Aywan nga ba kung bakit pinahillintulutan ng mnga asawa. Ang mawili sa sugal ay simulia lI p)agdupo6k n hIaligi ug puri, aula pit bukbukin ang haliginlg Inatibay, at liIndi na kaila ang sinapitl nI ilang inilubog sa pusali a;g t karan:galan ng kabyak ng dibdib. Sa hlllilbawal)g samain, araw-araw ay matalo, sa pangamrbanlg matulotp ior asawa at sa pagnanalangs matakpan ang mga nasirang salapi, ayv nadadlls na kunmakapii sa mga lahad ang kan:ay na naingingibig. May kasabiltlang: tkapag kumlain ug salapi n l hari'....., at hlidi nla 1ulo ang nagtulustos ng salapi ng hildi siya magtatagumlpay. Kapag inamuhunan ay may rmapula):akinabaag-r Ang pagkapanganyaya ai nEla: a y walangl may kasalanan kundi dalawa: sa una'y ang bhikayat at pagduduruhan ni flora Bebay at sa ikalawa'y sa pagpapa)baya ni tanianug T'asia na nagbubumabad na a bahay sugalrn. Dalawang bagay na mapapalirusahan. 'Si fora Bebay ay hindi nahihiya ni nakukutya na kal kalin aug puri ng pamangkin, si tandaug Tasia nauma'y sa kulan:'" tgtingi sa anak. Mahlal pa sa kanya ang baraha. Sallang m alillgidl ay nababalisa. Talagang masamang umakit alg mga sota. Halos napapanaginip na tuloy. Kundi umaalis ng baltay ang ina, ay hindi naman ma

Page  172 -172 -Papangahasan ni Lauro. Nagiging pugad pa tuloy aug kanil~ang tahanan. Walang dala. Palibhasa'y mnapagbigay-loob si taudaug Taisia, aug kapatid niya'y pinatutu~oy rin. kahi't nagkasala. Aug dugo ay dugo. Hindi maaaring ipagtabuyan. Datnan ma't panawan ug bagabag, aug anak ay parang walaug anomnan sa -ina. Uwag lamang aug baraha aug mapinsala. Mahal pa ito sa kanya. Kung ibang mna si tandang Tasia'y nakilala na sana kung ano aug Dangyari kay flora lBebay. Nakalilimot aug iba sa pagkain at nalilipasan ng gutom,.aug dulo'y sakit pa aug napapala. Masarap pa sa kanila aug mnagsugal kay sa kumain. Nakararaan aug oraS Dg~ walang malay.I Aug mapapansin sa kanila'y nanglalata, nanglalambot, inabigat aug katawan, parang isang bilasang isda. kapag natatalo, uguni kung nananalo'y masaya, inaga~an aug katawan, u-agpapasial, kumakain sa mga restaurant at walang hinayaug tia maggugol. Mangyari'y hindi pinagpaguraug lianapin. Aug salaping nakikita sa pawis at bisig aug pinupuhunan at ipinagdurugo ng pusong gugulin. Nagiug kasabihian rig: aug pilak ay dugo ng puso. Aug bayan ay salat, hindi kakauntiug kinfipdl aug dumnaraing sa kahirapang kumita ug pilak, unguni kung dumayo sa pook sugalan 6 bahay na pinaglalaruan, doo'y mamamas-,dang parang patintingin lamaug, bunton-bunton knUg itaya 6' ilpusta ug mga manunugal. Sa panahong ito'y marami aug papel kay sa pilak. Siyang uakapagtataka. Ng tiualikdan ay miahal aug papel de bauko, at sa katuuaya'y uagpapatoug pa. sa pagpapalit. Kung mahirap aug bayan, 6,ano't libo-libong ssalapi aug nagsalabat sa sabungan at karera? Matipid aug tao sa pagkain, sa sugal ay hiudi. Tiugnan. lamang aug niangyayari sa mga taotig nahuhi, sakakanin ay hindi nagdidiligencia, sa ilalagak ay nadudulugan na tuloy aug mga kakilala at kamag-anak. Naugungutalugang loob kapag sa sugal 6 sa mga ibinubunga n1ito, sa pagkaini at.pananamit ay pinangungunahan ug hiya. Aug taong nagigipit, sa patalim man ay kakapit. May katotohanaD, kaipala'y sa kagipitan ung asawa 6 anak ug mga,nahuli, kaya nakapamamanhiik tuloy sa kapwa. Sa paano't paano man, aug sugal ay masama, batis na binubukalan ug,,arisaring kapahamakan. INaugatututon'g hwag magpagalaw ug bisig, umaasang pag~ikat ug araw ay malapit aug kapalaran. Aug pagyaman ay

Page  173 - 173 - di karakarakang matatamo, sa paggawa at pagtitipid, anila., kundi sa sugal ay madaling magkaroon kapag papalarin. Para ugang gulong aug lagay rig mga manunugal; MiD-.sanag mapaibabaw at minsang mapailalim. Marami aug nabubuhay sa sugal. Nariyan at nagkalat. Tumungo, sa simborio, marami ang tinatawag na Cristo. Aug kahulugan. rg Cridto sa mga mananabong, ay iyaug walang puhunang umnaasa sa iba. Sa halimbawa, may isang. nagpapapusta 6' nagpapatawag, kung manalo'y nak-ababahagi siya rig malaki 6' kaunti, susog sa panalo, 6 kabutiliang magbigay rig may, puhunan. Kung mahigpit 6' kuripot, aug Cristo na ring iyan aug nagpapamagat sa may salapi rig balasubas. Wala namang kahirapan aug tungkulin, sigaw lamaug rig sigaw: cAkin na ang logroo, (<Eto na ang nueve*, ang die?,7, ang once at iba pa. Hindi kakaunti aug nabubuhay sa sugal, kahi't malakas ay ayaw kumilos, sa kanula'y makabuluhan lyong kawikaang: epagsikat nig araw ay laganap aug awa Dig Dios*. -6Kailan kayo, mapapalulan diyan?-ang biro ni Prisco. -Kung ano-ano, aug pinagsasabi nito, 6kami ba'y manunugal na?-ang tutol. Di Elang. -Hiudi pa raw, 6bakit nawiwili kaug puminta, at natutwa ka pa kapag nakapuro? -Naglilibaug-libang lamang. -Samakatwid ay manunugal ka rin. Ipinatuloy na aug paglakad, sapagka't natapos na aug paglululan sa karo rig mga nahuli. Si mataudang Felix ay riakamata na lamaug, ayaw bumauggit rig mga birOug makapagpaparamdam sa dalaga. Nguni, pagkaliugat Di Prisco, ay nakasiugit agad, hanggang sa siya ay nakapanamantala rig panahon at pa~gkakataon stapagka't si Prisco, ay nagrarili na kay Paula. Ilindi mapigilan rig mnatauda aug pag-ibig, habaug nakikita si Elaug ay laloug lumulubha aug damdamin at nasasabik sa kagandahan rig dalaga. Bihira riga namuan aug bindi mabibighian'i. Lalo na kung aug malintok na batok ay paalon-along napupulvusan, uariyan aug moapaugagat labi si Felix at naibubuloug: -MaaonOg ako, na aug riaging Lauro, kapag naibig niya ako, ay sasambahin ko, siyaug parang Virgen, susundiri aug balang maibigan. KUng sasabihin lamaug sa aking palalakarin

Page  174 - 14 -aiko ng palulhod ay gaganapin ko, maringig lamang pumfulas,ga labi niya aug paglingap sa akin, Napapalagok ug laway, at unariyan aug, isinusumnpang wala ing iibigin. pa siyang iba ilabaug malabis aug pag ibig ay lalong rualaki aug 'kaliihiyaD. At dahil. dito'y gayon na lamaug aug pagpipitagan. TJila kuug magagalit aug dalaga'y para na siyang nilubugiun ur araw. Madalas matigagal, walang maalamang gawin kapag, maatasan siya ug sarili. Subali't kapag iiagiinita aug mga katugunan sa kanya ay iiapapauntol, aug bala~ng balakin ay natitira sa lalamuna~n., Waring paLpatayin siya, 6 isaug namarnanginoong tako't laq makihiarap. Nahifhiya man. ay hindi makahiwalay, palagiug uakaagapay,at nagpapaligoy-ligoy Dg pananalita,.Natuluyau ding bumauggit. -Tila ako lamnang aug sasarnain aling Elang, aug lahat -ay may kasuyuan, mataugi aug... Napaudlot, ipaano'y inapalubog aug matanda sa putik Dg walang malay. -Eli, eli-ani Prisconig ibinulong kay Paula-umeeste yata 4-si kutnpare. -Qo uga, aug tia. Bebay aug palagi uiyaug kausap. — 6Bakit di siya ulyang ligawan? -Ab... Pati ba may asawa'y paliligawan mo? -(,XMaano iyon? -Malaxing kamalanan sa Dios. -6fHindi ba. sinubi ui Cristong: (Creced y rnultip~licaos? -IjSU's!-ang may papitlag pang sabi ni Paula-protestante iia yata aug taong ito. Hindi na kumibo aug pinagsabilian, maugyari'y niakita aug bigkas ug matauda. -C(a~rgado de figuriadas aug matandang hiukluban-ang pag-iiba na iug salitaan ug binata. Napatawa si Paula, na ikiualhalata ui Elang. Isang tingin nito aug uagpahiwaitig na hwag magmagaslaw upang hiwag mahalata. Wala namang pakiramidarn, kahi't makaulinig ngf tawanan at anasang sa kanya'y ipiuatutungkol ay niwawalan~g bahala,' at ipinalalaggay na hiudi siya aug.pinatagtamaan. talong nagpapakatabi tabi at ayaw huiniwalay na halos.

Page  175 -175 --6,Kayo ba niaman aling Elang ay hindi na malhahabag? -aug muling tumbok.A -Kayo'y maulit pa sa. -Napaudlot, sapagka't nasahayan ng malakdis na tawa ni Prisco. Siya'y daing ng daing, daig pa ang nauigungurnpisal. -Ako ba'y. matitiis ninyong mzaghirap?-ang patuloy ng Matanda. -- Sa hindi ko naman kayo pinapaghihirap. Nahuhuli sila, na ang agwat sa, mga kasamahan ay may mga sanz~pung dipa. -Hwag pagdamutan aug kalagayan, tantuing sa inyo lamang nabubuhay at wala. Hindi nakuhaug tapusin Di Felix auig sasabihin, sapagka't, may isang babaeug nakapamindong na napagitnang hinawakan sa kamay ang lalakeug kasabay ang wikang: -jNaki!...-. Sa kanya Iainaug nabubuhay, mabuti ka na. Hala, owi, ako'y nag-iismag naghihintay, ikaw naman paia'y na sa pangliligaw.~ At binatak ng namaywang Pa. Napatakbo si Elaug na nakipisan sa, ma at kapatid. Si Felix ay namuutla, daig pa, aug nahiuli ng pulis, hindi nakakilos ni nakapangusap. -Ano-ang wika ug nakatutop na diii iba't si matandang Tdrcila-ako'y iyoug uululin, makikilal1a mo kung sino ako. Walang hiya, ibig pang maugligaw ay mayroon na. Malaki aug inabot ug kahihiyan ng matanda sa dalaga. -Tayo na, makikita mo kung auo aug maugyayari sa iyo. Hindi nakuhang magpaalain ni Felix, aug kanyang kahihiyan aug pumiugil, 8aka, nagsisigaw na aug kanyang babae -Hwag ka sanang maingay, kahiya hiya, sa lansangan ka pa magimngay. -6,Bakit ako pagtataksilan mo? -Hiudi natwan. -— fHiudi? -liwag ka na sanaug magalit, tayo na Siya namaug pagdaraan ng isang karromatang walang la-.man at sila'y nagsilulan. Wala namaug Dapaguusapan aug mga naglalakad, kundi ang nauukol kay Felix. - 6Ano aug nangyari?-ang usisa ng ina. -Nahuli n9 civil. -May asawa pahA.

Page  176 -176- -Gpo. -Jyan ang maganda-ang badya, ni Prisco-ibig gumniri'y mayroon na, pala. -Likas na naman ninyong mga, lalake-ang sagot ni Elang -hindi nagkakasya sa isa. Aug ruaniwala sa, inyo ay kaha — bag habag. -liwag Dmong lahatin, ako'y ibang umnibig, sa, isa lamang.. 4Hindi ba. Paula?-na ibinulong. Kur6t aug naging sagot, at itinulak pa si Priscong ingifluso si tandang Tasia. -Kaunti ka, na Elang. Naalaala, tuloy ni Elang aug kanyang kasawian, siya, ay pinapalad sa, mga lalakeng may asawa. Sa panahong ito'y kailangan. aug matamang pagsusuri, at kung hindi ay malapit aug mapangauyaya. Marami aug Ininuluha tuloy. -Mabuti't may Lauro-aug may kalabit pang sabi Di Prisco-kung hindi; ay umibig ka, na, marahil sa matandaug iyon. -6,Ano ba aug, pagkatinginl MO sa akin? Kahit na walaug Lauro ay hindi ko siya. iibigin. -16Bakit naman? -Mukhang nakayayamot. -Naki'.. at si Lauro, 6~auoug mukha? 6Aungel ba? Napaugiti na, lamaug si Elang. -Madaili naman kayoug ruabighani-aug dugtong ng palabiro. -At ano pa. 6Bakit mo naibig si Lauro? Hindi nakahuma aug dalaga, hindi niya. matutuhang sagutin aug katanungan ni Prisco. -6Bakit mo iga, naibig? Marahil sa, kagandahan niyang lalake at mabuting hihi'mas, ano, 6,di ba? -KUng ano ano aug pinagsasabi nito, inibig ko siya, sapagka't nakakatugon ng itinitibok ug puso. -Gayon pala, ikaw naman Paula-aug baling sa, liyag6,bakit mo ako naibig? Mukha ba akong santo, 6kaya, madali mong minahial ako? -Mangyari'y ibig kita. -Ganian ba, lamaug. -Mabuti ka pang magmahal. Siyang pagdatiug nila sa bahay Dg pinsang dadalawin.

Page  177 XVIII Hinanakit at hinanakit. Mabuting gagawa ng para-an si Don Demnetrio. Aug balang liharn na dumating doon ay kanyang itinatago at hindi isinasakamay Dg anak. Si Lauro ay sumusulat, siya ay naghibinanakit n D hindi makatauggap Dg anornang balita 6' liha~m Dg ginigiliw, anopa't malaki aug kanyang paghihinala. InaakalOng baka, nakaliMOt Da sa kanya 6 may naugyayaring sakuna. Hindi sasampung sulat, aug naipadadalai, datapwa paWang bindi nagtatamong kasagutan. May nasa Dg urnowi, liningin kung 9vi0 aug Dangyayari ay ayaw siyang psgalisin ug kanyang MaguIang. Aug pagkaparoon nila sa Japon ay hindi paing ilang araw 6 bwan lamaug, kundi taunanl Da. Siyang paraang nahirang ni Don IDemetrii) upang maiwasang magpatuloy aug aDak sa maralitaug Elang. Matindi aug dalamnhati Di Lauro at tinigilan na aug pagsulat. At madalis pang masabi: -KUng DiliMot na niya ako, salamnat. Pagpalain din siya nawa. Si Elang narnan By nagrgingitlngit, sspagka't sa, mga, IIbarn na, kanDyang tiratangap na buhat sa gdiiw ay naglalarawan ng mg~a Jason at aug kahlnlmbuihani ay graito aug na sa sa, dakong hulihan. cHindi ko akalaing ako'y pagtaksilan mo, sayaing Dg 'aking mga pagtitiis at sl3yang ng Mga, paliyyaw. Kapag malayo na pala, ak o ay hindi MO na nasalfiala. Mar'alil ay Dawiwili ka na sa iyong Felix. Mabuti. M'agsania kayOug mahinusay at kapwa tawad tayo. Kung sa, bagay ay niiianamahal kita at aug aking pag ibig ay hindi kumukupas kailanj man, datapwa hiudi naman rnangyayaring pakitaan Ipa Dg aBginamahial, sap~agka't ako'y iyo Dg kiinasuyaan. Aug iyong pRDiananaimik ay siyanig naglalarawan ng katotohauang kay dali mong 11nagbago ug kalooban.

Page  178 - I "I' - JIHwag mong ipagdarndam sakaling ito na aug kahulih ul1ilaug sulat na iyong watatangap sa akin, hindi ko na maigagalaw ang mga daliri upang lurwikha tuwi na Dg mga ta - latang kapwa natin ipaghihinaxm.kit.,Tunay nga at hindi ako nakapagpaalam sa iyo, bigla aug aming pag alis, na siyang ata9s' ug akiiig magulang, tat siya marahil n,& pannununton 111mg ako'y walang paglingap sa iyo) d~indi E~lang, iniibi'g kita, tiguni tinutugon. mu ang aking paginamuahal ng paglililo. cNaririto man ako sa piling ug kalungkutan ay naaalaala kita, tUWI Da'y Daiisip at nahahiabag sa bunga Dg atiug pagfibigan. (dMinarmatamis ko paug ipaampou sa iba kay sa tunay na in~y %ri cSinasapantalia kong kaya ka. nakaisip na tumalikod sa,ating pinAgsunipaauanI ay dahil sa gipit inong kalagayau. Walang inagtatakip sa iyong napariwarang puri, sapagyka't naririto ako sa. inalayo. Subalit hindi 1110 na naantabayanan ang aking pagdatimg, na lalo pang papagiibayuhin ang pag liugap sa iyo. ~<Ganian ka Pala. Hindi na kinuroug malaking katainpalasanan aug ginawa. dlpaanak sa iyong bagong iniibig aug hindi natnan isarili. dvlarahil ay 1-naligaya kayo6 ngayon ni Felix..J~ago umalis, at kahi't hindi naiwasan aug biglang pag - y aOng kagagawan ng aking ama, ay wala tayong naisusumupa kuudi auig pagiisang puso, nguni, e6ano ang nangyari? ((Kung minamlatamis mu ug ako'y lunurin ng dalanihati at miaulila sa pagbalik ko riyan ay pagtitiisan ko, uguni hwag mu lainang sanang ipagdamot na makalo'ng at mahagkan aug aking anak. 4dpagpatuloy aug kasayalian, sanda-sandali mo lamang sana akong aalalalianin. gSakaling ako'y datnan ug sakunang hindi na tayo mnagkita, uon a sa k biln bhay kita hihintayin. cMadaluniat mu aug hirap, tuwi na 'y walanga naaalaala' kundi ikaw at aug akiug anak na animo'7y ilaug bwan na lamnaug ay inakikilala na. VAng tanging ipiuaghi4iinanakit sa iyo'y acig napakaaga mnoug inalitnutau aug ating pagsusuyuan. Natapos na pala aug lahat, at tkung mnagkasala kay ayaw mong sagutin ako. (<Kay harap ng maghata sa pagibig. 4Palaging lumululia dahilan. sa iyo.

Page  179 -179 -Nunaywan kung bakit niagkaganyari ka na, kung suiuagunamy gunain aug ating mgsa tiraw ay nababadhia mandin iyong mga kilos mong malalainbing. cTila wala na iyong mga, salitaug: cTanggaphiuang 8anglo.kv Naito ang kapalaran mo>), cHewag kang lumuhav, nia pi napahiran, Dg panyo aug aking mata, at ngayo'y pawanig kasayahan aug tinatamasa sa piling ng bagong iniibig..Kaipala'y Dagsawa ka na sa akin. x<Elang, kUng na sa, sa kay Felix ka man, mangyaring ikialaag tunay Da amna sa anak at kahi't man lamanDIC ito,)y maging alaala no' sa akin. fl indi akalaing i yong pagtaksilan. Wala Daman tayong ~ipinagkakasira. (<Hwag kang mabahiala, sakaling narnamnayapa, ay hindi kita gagambalain durmating man. ci\ifatututo akong magtiis ug kahirapan, lurnuwalbati ka lainang. cKung minagalimg aug palayaw ug iba, 6,auo aug aking ~magaigawa? (<Aug na, sa, tiyan mtong dugo, kong tunay aug nakapagpapabalisa sa akin. (<Aug tanging ipinagdaramdarm ko sa iyo, ay kung bakit pinagmaramutan mo na, ako, hindi mani napahatdan kahi't isang halik na dati dati'y iyong naigagawad. (Paalam sa iyo, pinagliluhan man ay iniibig ka rin.* Si Manuela'y takaing takA, lhindi niiya maalamau kung bakit sinulatan ng pagrayon, in Lauro. Pinagbibintang-ang snunasakand ungan Dg kinapopootan Dni maly asawan g mnatauda rin, at nahuli ug sila'y paroroort sa piusau. Napaiyak aug da~aga, hindi makuro aug kahulugan, iug liham. Pamatay sa, kanya, lason aug ipinalalagok. Hindi makuhaug kumnain, siya'y n1aging wnasamna at ha.baeng pagayon lamang. Hlininagtip Da hiudi na babalik si Lauro, at aug pagtunNg, sa Japon ay tanda na Dug pagsasawa sa kauya. LaIb pang) naguudyok ay aug paigaliS Dg walaug p~aaIamw. at biglang paglakad. Walang, kasasapitan aug bUh~ay, mapapawakawak aug ktipalaran.. Aug pag-asa, ay napararn, walang m1agaahon sa pqgkapalaot. Aug sama, ug loob ay uagbabantang uinutas -sa buhay.., hindi maakayanan aug tadhana ug& liyag.

Page  180 - 180 - Hindi matanto kung ano ang kadahilanan ng poghihina., nakit ni, Lauro, at siya, ay napagbintangan pang naglilo. Maliwanag na, siya ay nagdaya. Pinapagtagumpay aug kapangyarihan ng magulang. Lalong pinakaba, natitigan aug mga titik na lumilikha ngkamatayan. - Lauro, Lauro-ang nasakabi-6~ano aug nagawa, kong kasalanan? 6Ano't ganito na aug ilyong paglait sa, akin". 6,Matamis Da ba sa, iyoug kalooban ang lumuha ako? Wala, kang habag Hiudi akalaing ako'y pagtaksilan mo. Walang matutuhang gawin, mnatay uiyang isipin ay hilang lamanag ang paghihinalang lyon at ng sila ay magkasira na Bawa't araw na makaraan ay nakapggpapalala ng hirap sa, dalaga. Titiugon aug liham, nagbabaka, sakaling tugunin kahi't may paliiwatig uia iyon na ang kahulihulihan. Wala ring nangyayari, nagdaraan ang bwan ay nananatili siya sa paghihintay. Nakikilala Daman ang kanyang kalagayan. Si fliora Bebay ang nakapansin. —,Ano ang nangyayari sa, iyo? -Wala po. sii.-Hwag kaug magkaila-at tinawag -na, nagsipasok Dg~ Lihim na inusisa, Dg matanda. Ibig maug mnagkaila ni Elang ay hin di ruangyari, aug pagtaba niya, ay nararagdagan. i-Ah- AHindi ka na nahiya-ang napabigla, Di ~i-ora Bebay —ikaw p ala'y napagpasasaau Da. Malaki au g galit Dg ale sa pagkapauganyayaug ito, uguni hindi suma gunam-gunam na siya aug nagkanulo sa kanyan~g pamanigkin, siya, aug nagbili Dg kasariwaan, siya aug nagbvlidI sa kahihiyan. Si i-lora, Bebay ay maipalalagay ng isinuka ng fintierno, kaya, maianatay man siya ay hindi tatauggapin dito dahilan sa m~a nakapakab ibigat na, kasalanan. S~a mataug mata lamang ay nakatatakot, lalo pa, kurig ruagalit na pawang pUti aug namzamalas. -6llindi ka Da nakutya niyan?-ang nult ug ale. - 6Saau mo na Damnan isisiksik aug na, sa, tiyau mo? 6Nahan aug iyong Lauro? Umalis, iniwan kaug narnumuti au ata. Kundauga'y ayaw kaug makikinig Isa rnga pangaral ko. Jyan aug MahlihIta mao.

Page  181 Laloug sinidhian aug pagugangalit, kaya napapasok tuloy pati ni mataudaug Tasia. -Tiguan mo iyaug anak mo-aug salubong sa kapatidItalagaug makapal na aug mukha Napataka aug pinagsabihau~. -6Bakit? -May apo ka na Daman. -_,Ako? -_Oo,' kakaunting araw ua lamaug. -Halika —ang tawag- sa auak - 6ano iyang imna gawa mo?,,Diyata't aug nalalabi sa atiug karangalan at iyang puriug piuakayaman ay siya mo pang ipinaugauyaya? Tung6 aug ulo ng dalaga, hindi mnakatnughay sa dalawang nagagalit. -Usigrin uatin-~ang wika ni flora Behay —hindi ako ma'kapapayag na mapaganyan lamaug iyau. Durnulog tayo sa, hukurnan, kailangang mapakasal ka. Wala si Lauro, ua pa sa Japou, 6paano aug gagawiu natin? -Ako aug bahala, hindi ko tutulutang mawalau ug pa-;rusa aug kasalanan. 6,Ano aug wiwikaiu sa atin ug mzga, tao? Naugyari na ang una ay inulit pa uli. Darating aug araw na hindi ua tayo lalapitau ninoman. Aug rnagkapatid ay napangangtA, samantalaug lumuluha siElaug. Si fliora Bebay aug malaki aug galit. -lyan aug mabuti sa iyo -aug pauluisi sa pamangkin - kung ikaw ay marunoug lumiugap sa amiu ay hiudi sasapitiu aug ganyan. Kundanga'y napakadali moug umibig, hiudi ua -sinisiyasat kung sino aug tatangudn. At para kang bayabas ua hinog na madaling sungkitin. -Wala pala siya rito-aug wika ni tandang Tasia - paba-,yaau na natin. -Hwag, 6ano aug sasapautahain ug tao? Nasuhulan tayo, kaya nagwawalaug kibo. Usigin aug uararapat. -6Paauo aug ating gagawin? -,Saka mo ua malalaruan -Tiguau mo Elaug aug kahihivan minog ginawa. Wala na tayong mukhaug ipakikitiarap. Mabuti pa'y pa sa lalawigau na taye upang hwag makalat dito aug ating kasiraau. Walang tigil ng pauanaugis aug dalaga, uaiisip aug ka-,uyang kalagayang ua sa masikip. Ngayou, uapagsisisiliau aug pagpapabaya, paano'y walaug -kaya 6) lakas ua mapaglabanau aug pag-ibig.,

Page  182 - 182 - Piinagpitaganan Di f-iora Bebay aug 1uha ni Elang, sukat mi sa ilaqg mura at umnalis. Ng mapalabas ay napatigil at, s um~alooh: —,Paano naman ako? 6KUug Usigin si Lauro at pilitiug~napsakasal kay Elang, di ako aug mawawalan? KUng hiudi himang ako matauda, sana'y nagbihis na in'abuti ug siya ay maakit. At kUng nalibigan sana niya ako, ay walang kailawaan aug mangutang upang makaratiug sa Japon. Masama aug naugyari, natali pala 'siyang mnabuti kay Elang. Ako aug Ibhala. Kung ano ano aug Daiisipa~n ni f-iora Bebay na pawang.jaghapaly u~g puri sa asawaujg Bartolo. Aug pagwawalaug kibo ug matandang asawa ay siyang nakapagpapalala ng kahayupaui ni flora, Bebay. -Tignan mro Tasia, kundi u~ga iaalis dito iyan ay kahiya Iiiya tayo. Nahiahalata, na, aug kanyang katawan. -Jyan Dga ang balak ko, oowi na kami sa lalawigan. Hahang nagunsap aug magkapatid ay ayaw hiwalayan ng maitirn na guniguni aug na, sa sihid. Si Paula lamang aug u rinaaliw. -Uwag ka uig uianangis ate, isa Dios nam larnaug aug lahat. Siya aug nakantalam ng kapalaran ug- tanang kinapal. -Pauila, hiudi akalaing magkakaganito ako, pinarurusatian '1M'y pinapatay pa. Masasabi. ug ating rnga kakilala na ako'v habaeiig kaladkariu. 6,Siuo aug aakalaug pagtataksilan ako nii Lauro? Walang hiya uga aug miga lalake at sayang ng pagtingin ko sa kanya. Mabuti pa, uga aug inagpakatuatay. -Huwag ate, kaawa awa aug walaug salaug bata. —, l.Nahabatit ko ha aug hirap -Da ito? -Walancg hirap na di mapagflalabanan. -Ito yata aug haidi ko matatagalan, walaug kahihiyan, Wo, isamg basahan na latniang aug katulad. -Ikaw auDg iiagkasmla.. -Ako. uga, aywau kung bakit aug puso'y madaliug napahilik~ayat. Ito aug tatauidaan mo Paula, huwag kang paparis. -Ta akin. Ang Waake kailan ma'y hiudi dapat paniwalaan. -lyan ay kasahihan, -bakit ha si Prisco ko? — tDarating aug araw ua paglililuhan ka niya. thui,~l ibaug urnibig si Prisco. Napapahiut() aug kanilaug usapan, sapagka't napapahuntoug hinin~ga si Elang. Nanan~aghili siya sa kalagayan ni Liling, na kahit nawaInUDM, 1,1110 y bdinarnan ngaangtao.

Page  183 -183 -Aug magdalang tao ay mahirap, bala Da'y nakainata, naguusisa kUng sino aug nakasira. Kung maunawaug nadaya na y pinagtatawanan pa. At hindi isa 6 dalawa laanag 'ang mnakaaalarn, knud)i magpapasalin salin na aug balita. Jyan aug madalas na Maugyari. Aug tao'y #,hindi marunong magtakip sa. kanyang kapwa. Kapag kahihivyin na'y labo pang ikinakalat. -6Ssaa pa ako mangangapit ngayon? 6,Sino aug aking tatawagan? Naroroon siyang kapiling ng m-Lia gcl.,~ha, ako'v na'riritoug kalonf! ug pighati. Hindi sasalang nakakuha n'a siya ug isa sa ba~yan iig mga crt'santomo. Nababalitiang doocy madali aug babae, sa ~kaniltiug giri av nakukuha na,7 at marami pa' raw aug uababayaran ug& salapi Kaipala'y sa pagsamyo nu& kabanguhau ug iuga pisuging pinmapupula, ay nalimutan ako at Dg makaiwas ay natutong parataugan yaritig kalagayau. Ganyan aug ugali ng mga lahake. Kutig aking ma~gunitan~g na sa Japon siya at mura aug babae'y nagsisikip aug dibdib sa pagaalaalang baka makahagip iia si Lauro ug- isa. -Doon nga raw-aug ayon ug Paula-ay hindi gaya r-ite. Sa mga pasialan ay mnakatatagpo ka Dg miga mnagagara aig) bihis, datapwa maugaugalakal lamang pala iig sariliug katawan. -Baka isang ganito na aug kanyang Datagpuan. -Malalaman din natin, N~apaha~gulgol na naman ng iyak si Ebat-g Siyang pagdating ni ginooing Lucio. Malaki aug pagpipitagan ug dalawau~g matauda rito, dlaItilan sa salapi. Pa~a~ay aug loob ni ficora Bebay at taud-ang Tasi'a, na pagkikilala lamaug aug pagparoon Di gitiooug Lucio. At sapagka't walang inaasahaug tutUlou~g sa kanila'y naPnagaling na ipagtapat Da. -Magkakalayo na po tayo marahil-ani ta daug Tasia. -6Bb kit po? -Maugyari'y pa sa sa lalawigan Da, karn~i. -Mga ilang araw na, lamang Isinalaysay aug labat uaug nangya-ri. ilindi Damian uakapagtaka sa balo, yamanag nalalaman na niya. -Ako ang bahala sa inyo, hiudi kayo kukulangill (10011. - Marami pong salarnat.

Page  184 -184 - I)umukot ng dalawang dadalawahing pung piso aug matanda, at isinakamay ng ina ni Elang. Dalidaling sinunugaban, na parang isang ibong pinagiingatang makakavala, Gahaman, sa salapi si tandang Tasia at walang kailangan sa, kanyang mapanganyaya aug anak, may pilak lamang na maisusugal. Nawala ia, sa, gunamn gunamn ang kalagayan ng anak, isinalangit ng dalawaug bolkang nakalarawan sa papel, na si'yang lalong rmag uudyok na marnalagi sa mesa ng sugalan at- hindi na matatakot na lumaban man ng malakasan. KUrng samain man ay tatagal din ug muga dalawa 6 tatIong araw. MNalakas auig lbob ni tandang Tasia, may matatakbuhan na kuiig kinukulang. Ngma kapagpasalamat kay ginoong Lucio ay nauaog na, naiwan si n-ora Bebay na, nakatang~ng naghihintay namian na, siya'y pabuyaau 6) hulngan ng gracia, ng Dios. Hindi pansin. Ang pagugiugitugit ay gayon na lamang, nan gdihlat aug imatandang asa mo'y iyong judio sa treg caida. Mulaki auig paghiltinauakit Di fiora IBebay. Kahit na wala siyang sukat na ipagdamudamn ay naaakit dahilan sa balntan ug papel de banco nii ginoong Lucio. Ilindi siya Dalimusan kabit isa Lalabi labi at siya na, aug nagpahiwatig. -~,Auio po ha aug tatag sa mga pajpel de banco?. -Volcan Mayon. — Hitidi po ba mangyariug matignan? DLiuukot auig kalupi at kumuia, ne isa. -Maganda, pala aug mga tigdadalawar-igpuiug piso. Naramvdainan ni ginoong Lueio na may- nasa roon kaya, In lgsalita. -Itago na ninyc. -Kahiya hiya, Daman sa inyo-ang kunwa'y tanggi. -Huwag kayoug magalaala. Saka pa lamang Dapatawa si f~iora IBebay at tinawagan aug nalulum bay na, pamaugkin. -Elau~g, kausapin mo muna si ginoong Lucio. IKaliit Dalulungkot aug dalaga ay tumnalima. Panibagoug pagsugat sa puso iig halo ng kanyang pagibig. Aug mnamula mulang pisugi Di Elaug ay kinusasabikaDn, warinig bak~as Dg isang halik na katatapos.

Page  185 - 85 -Habang namamasdan aug kagandahan, ay pinalulukso ang 1)uso sa katwaan. Napaparam. aug lahat, walang na sa sa isip kundi aug inaibig na maibig siya'y magtatamo ng kaluwaihatian. Hindi na nakuro tuloy aug hiwaga ni Donia Patricia, na siyang naging sanhi ng hindi pagaasawang matagal na panahion. Nangaugamba, na siya sa mga babae, natatakot na papaglamdamin. Maliban kay Elang, na kapag siyang kaharap ay natututong umibig at nakaiisip Da mag-asawa. Wala ng Itinas aug kanyang pagkabalo, kundi si Elang Hindi saguwil aug wala 6 may puri man. Aug pag-i big ang nagastas. NangingiMing salangin aug sugat. AyaW niyang palubhaim aug dalamhati. Kinausap ug ibang bagay. Tinimpi aug kanyang nasa.

Page  186 XIX Ang luha n' dalaga. Si Liling ay lumuluhia. Aug luhia niya'y buhiat din sa, p)ag-ibig. Nakararaan aug araw at buwan.' Hindi.,siya nasu1latanl Man Di Lauro. Jpagpalagay Dg hindi sila, magkasintalian, kuindi inagkakilala iia lamanig, ay katainpatan aug siya'y balitaan niiau~ laniat g Wala. iNananatili sa paghilh-intay. Kuiig pinipilit na iwalay sa puso Si Lauro, aug puso iiy siyauig tumututol, siyang Daglalarawan ng katotohanang uiniibig pa, rin sa tinatanggihian. Walang lakas Da inaipanglaban. Naughihina sa, dagok ng hirap. Hindli Da siya, matututo panig umibig. Hiuidi pusong imatatawag aug rmabababagi sa dalawa '") tatlo, upang maging wagas na puso, 'kailangan aug isaisa Iamnang, inabubay at inamatay matn. Napapaiyak na madalas si Lilitig. Wala Da siyang aliwan. Na kay Elang aug lahat Dg sulat, matamis sa kaloohang ibinigay. Natitira, aug pait ng alaala, pinapangaugayayat ng pagiisip. Walang malakas na makapagpallulog ng katawan, gaya jig Ilagisf p. Marami aiug nasisiraanl Dg iSip. Si Laureana'y hindi miminsang sinump)ong. Si Mentang aug gunnagamot. Auig alilang itong nagalaga sa kanya ang napagtatapatan. At siya narnaug nakapagbubukAS Dg ugiti sa labing pinaiiinuugaran llg IUngkot. -Ako aug may kasalanan Mentang-ang suinbotig. -,IBakit po naman? -Mangyari'y ako aug nag-aboy kay Lauro, dahilan sa habag sa isaug buhay. -Kung sa, akin uga po maugyayari, lumuhia na aug Iuluhia, huwag lamang ako.

Page  187 - 1 87 - -Hindi isa lamang ang- malalait. -All~an Po ha? - Dalawa. -JDalawa po ha auDg katipan. ii Lauro? -Talagaug dalawa: ako at si Elang, uguni aug sinasabi kong dalawa'y pati Dg na, sa, tiyau ni... -Maano sa, inyo kahit sampu man. -Kaawa awa. naman, knUg gawin. aug gaya ug nasa mo. eDi paraug inagawan ug asawa, at ama, sila? -Walaug kailaugan -Mentang, ang ma~sama, sa, i o ay huwag ru1oug gagawmi sa iyong kapwa. -Tignan aug nangyayari sa iDyo, nagkaka~sakit tuloy. -Mapagtitiisan ko rin. Si Laureana'y Dangangayayat, madalas hindi maakakaiD, 'at kUng inag-iisa na'y madalas Da niapapaluha, Madahis masubukan, ui Mentang Da nakaluhlod at magdamag Da nananalaug-in, na hiudi maala~man, kung ano aug diuadasal. Marahil. ay humihiugi ng awa, sa Virgen upang maisalunga sa, bundok Dg- pagtitiyaga aug kanyAng, mga, kahirapan, Nahihiiuha ngaug sinusumpong Dg pagkasira ug- IsIp. Bumnulong buloug na hIUMiDuga at bumangon. Kung minsa y matatakot ug waling kinatatakutan, tumatawag Dg walang nakikita, umniiyak ng hindi nalalainan, kung, ano aug kadabilanaan. Nawala kay Liliug aug kakisigan, auig dating ugaling pag-, kahapon na'y nagaayos na, mahuti, inaalagaan aug buhiok sa pagsusuklay, aug mukha Dg pulvos, aug (lamit n& pabango. Wala na, hindi pansin aug katawang mistulang babaeng may dalawa 6' tatloug anak na. Bihirang magsuklay, mabuti't naaalagaan, ni Mentang. Aug pulvos at pabango'y hindt natitiriag, mag-ha-maglhapoug nakahiga. Aug durungawan nila'y naulfla, hindi man sinusungawan. Parang natatakot sa, mga kakilala. Hindi nagpapasial Madalas yayai, ug- ama. ay tumatanggi. M~alaki aug ipiuagbabago ug kilos ni Liling. Likhaug lab at ug pag ibig. Mahigat ua lagi aug katawan, tila bindi makakaya, pilltin mang mag~l-iw, aug larawan ug sakit ay ayaw lumnayo.,

Page  188 Aug umibig ay mahirap, kung aug pag-ibig na iyan ay lili~mutin. Hindi na siya aug dating Liling na lagi sa m-&a kasava han, pinagtatakhan kung bakit nawawala. Anyayahau ma'y walang niaitutugon kundi iling, na ayaw p —aliwanagan ang kadahilanan. Nilubugan ng araw aug maraming nagnanasa sa kanya. Pati ng mga. halamatng pasasa sa kanyang pagaalaga'y bindi na uakapagdamot tumauggap ng tubig sa kaniyang kamay. Nanglalim aug pisngi, anaki'y naghabalou g k inatitipunan tig luha't kahirapan. MNakaaawa aug lagay ng dalaga. Pinarurusahan ng pag-ibig Aug makibaka pala'y kakainbal ng damdamin. Tak~ing takAi si M'Ventang, naaabala sa mga gawalin. Si Liling ay inaalagaan, - Si ginoong Lucio, av nahihintakutan, mga balitang maugg-agamot aug pinatatawag Nasasayang lamang, aug karunUugan ay sinusupil ug karamidaman. Si Lanreana'y Waong nanghibina. Kay dali palang tutnakas jag kagandahan. Aug kulay gumnamelang pisngi'y naparam, waring sarili Ila Dg kalagayaug mga baugkay. Napapaiyak aug lbala na kung makitang tutop aug dibdib at may ibinuhuloug. Kung ang buloug na iyon ay mapapakiuggan, walaing, salaing pangalan ni Lanro aug mamumutawi. Rung natanto Di Elang aug naugyayari kay Liling, tataugglhan din Diya si Lauro. Marami aug uagugugol ay hindi gumaling. Pati ng bahu1g auway balisa na. Kahit muay ksriamdaman aug hlaga, hindi naman naranitay, nakapaglalakad. Nagbabasa kung minsan, uguni ianong paghasa! Itinitikiop agad, naiinip, nagagalit kung ruakatnughay ug nga, pagmnan-alalau. Tatakbo sa piano, kakapain aug teclado, tutugtUgiug mavahan ang vals ng "La Vituda Aleyre" Lalo pang nakapagpapaalaala sa nakaraan. Nabubuhay aug niga saudaling mapalad Pila. lyon aug kanyarng panaluou kapag durnaaing na aug giliw.

Page  189 - 189 - At kung naguulayaw sila ay sumnasaksi ang bulaklak ng rosa virgen sa, mesang marmol. Aug lahat ay nasasaliksik nii Liling. Parang hindi nawawala sa kanya siLauro, binabakas aug larawan sa, tuutungan at luklukan. Matindiug dalanmhati kung siya ay mapaupo sa dating kinalalagyan at wala, sa, harap aug irog. Kung minsa'y magisang nagsasalita, nauungkat ang ingapangako, sumpa at saksi sa, kanya. Lalo na ang rnga, paalamaug kapuwa, labi at kapuwa pala4l ng kamnay aug nagdodoop. iNaging hiwaga, aug lahat! Natapos na, sa kanya. Hindi na manunumbalik aug panahon. Si EMang oug magaari. Sa habag ay nagtitiis. Walaug kailangang mamatay, huwag maturingan lamang na manggagagA. SiYa ay dalaga, malinis na maihahayin aug buhay kay Bathala. apn Aug aping apihin pa'y isauDgkapiln Nariyan at atiug namamalas aug kataksila ug malakassa, mahina, ug mnayeman sa mnahirap. Minamata mata, iuaagawan ug sariling pagaari, Habaug masasakal ay sinasakal. iHiudi na nangundangan sa buhay Dg kapwa! Hindi nga malalaugap ni Liling na ainisin ang kapwa. Siya, ay mayaman at sa kayanmana y maaarinig mabuhay. Umaba aug malaki sa maliit ay kataksilan, isang katarnpalasanaug maparurusahan. Hindi niya likas ua, silain au~g mnalillit. Aug tao'y iisa ng uri, walang mababa at mataas. Aug yumurak ng katwiran ug maralita'y para ring yumurak sa langit. Tignan ang Dasasawi', lingapin aug dukha at ampunin aug ulila, iyan aug miga katUugkulang iniwawagayway saan man. Iniwan siya ni Mentang. KUng saliksikin sa isip aug niga nagdaan, ay naaanag-ag mnandin aug iga, kasayalian. lUlila, at sa pagkaulila'y ngayon lamang narinig na tumunnog aug piano. At malumbay pa. Aug masayaug vals ay wariug isang marchang mapanglaw. -Lauro —aug tUWi ua'y namlumutawi sa kanya.

Page  190 - 19),(,) - Pangalang ninlamahalaga, nalilimbag sa puso, natat~agdJ sa -gunarn gtnam Aug Lauro uiyang ibig av siyanga nakapagpaparamdgm Tinitiguan lamiaug aug mga botella, ug gamot, nahabalatiang hindi ruakabubuti sa kauya. Aug sakit sa pag-ibig ay di nailUlUnasanU Dg gamot, aug tanDging lunas ay aug iuiibig. Isaug palayaw, isang lambing....sukat na, au~g malubha ay napagagaling. Hiwaga Dg pag ibig. Talagang kung pag-ibig aug nagparatay, pag-ibig din aug 1magp)apaban gon. Tfurindig, pinitas aug kaisa isang bulaklak Dg rosa vrqn tinignan tignan at saka, hiuagkau. — Anoug tamis ng mga araw ua naidudulot kita sa kanya. Noo'y muaganda aug kulay, sariWaug inilalagay sa americana, s~a dibdib iig akiug irog. Ngayo'y looy ang akiug tiugin, walaug bango6. jKay dali mong kumupas! Pati inga bulakiak ay nagdadamot na. Ng sila'y na sa kaluwalhatiang magkasi'y- marami kuug miamulakiak, ugayo'y mangisa-ngisa na. Dahilan sa pagpapabaya niya. Ifindi mo makikitang maalabd'k noon aug mga dahon, alaga sa dilig. Isa isanig inaalisan ug talulot at ug matapos ay napaupong napasubsob aug ulo sa kamay. -Lauro - aug taugiug salitaug uaibigrkas. Nananangis Dg walaug humpay. Malaon siyang nakatUngo6, malakas aug kabii, aug tahip ug dibdib asy uagpapatutooug matindi aug dalambhati. Napukaw sa gayoug anyo Dg salita ni Mentaug, patak(t,at paputol putol. -Aliug Liliug, aliug Liling. May hawak ua pahayagan aug -afila, siya'y Dabigla sa.nal )tasa. Noon pa lamaug natauhan. Naliwanagan sa ginawa. Sa biglaug pagkatalastas ay kamuntik ug, maramay si Ljiliug. May uabasa siya, isaug balitaug makalulumbay -at makamamatay pa kay Laureana Hiudi us itinuloy, Dnagaugambaug baka matuluyang mautas aug pagtatapatan 6' lumala aug karamdawtrn. -6Ano aug nangyari sa iyo?-aug usisa...Wala po -aug pagkakaila.

Page  191 -Hwag ka sanaug magsinungaliug. 6B3akit dala mo aug1, pahayagan? 6,Nabasa mno bang duinating ua, si Lauro. At sinabayau ug sunggab. Juilayo Hi Mentaug aug karnay upang hiwag makuha, ang langan -6~Ano aug naririyan? 6Naririto na ba siya? Salainat sa Dios, tignan ko. Nanginginig si Mentang, sapagka't imakasusugat n'a,lalo ang mababasa. INapansin nug dal agang may nabasa sa pahayagang ukol sa kanya, kaya di -na binigyang panahiong makapagsalita, pa aug utu sdn. Dagliug inapuhiap ug mata aug mga pamagat at napatama Daman sa may ganitoug pasimula: SUMAKABILANG BUHAY. Siya'y iiahiutakutan at ng idako, sa, ibaba ang paningill ay inabasa aug pangalaug Lauro Mapagbata'. Nabitiwan aug pahayagan, nawalan Dg diwa. Jualalayan.ni Mentang Siyang pagpasok Hi ginoong 1Lueio. Nakita aug nangyari. Tumakbo, agad at aug isip ay kung papaano na aug hawak. -6,Nno aug naugyari? -aug usisa. -Nabilo po yata. -Kumuha ug- i saug basong tubig. Tumakb6 na si Mentang at ug mapainoin ay natauhan. -iPatay na, pala! iSawi akoug palad! Ito aug siyang namuitawi 'sa labi ug dalaga. Nagikia siya ug mamataan augY ama. -6Sifl( aug patay na? aug panaunglang tanong ni gin1oong Lucio. Waring nahiya si Liling. -Si Lauro jpo-ang sagot ug alila. -iSi Lauro! -Gpo. Dalidaliug kinuhia ug balo aug pahayagan at biuasa. 'cSUMAKABILANG BUIJAY. Isang biglaug karamdaman aug umabot sa aming kaibigan at kababayang Dr. Lauro Mapagbatat doon sa Japon. Na

Page  192 - 192 atylamaug ng dalawaug araw at siya'y lumipat na sa bayan nii Bathala. Ito'y dinaramdamn namin at mataos na nakikidalanihati sa kanyang mnca naulila~j Si' ginoong,Lucio'y natigilan. Nahabag siya, sa binatang doon pa, sa, kabilaug dagat binawian~ rg buhay. -Patawarin siya, un Dios-ang nasabi at nagdasal ug isaug Ama, namin, isang Aba Giuooug Maria at isang Gloria. Naluinbay nga, aug balo, uguni isa namaug kaluwagan sa. kauya Para kay Elaug. Wala, rg katatakutan. Si Elaug ay balo na. -jAy! aug buntong hininga Di Liliug. -iuwag moug alalahanin siyAi, lalo 'pang ikaluluha moaug payo rig ama-idalangin na lamang natin. Aug patay ay hiudi na DnUliug mabubuha'y. Hibik at buntong hiningAi aug naitugon rig dalaga. Lalong nanglalim aug mata, nagsisikip aug paghinga. Larawan ua rig baugkay si Liling. iyama ko! Hindi na, magluiwat aug buhay-at umvi yak na, Daman. Pati Di ginoong Lucio?y napaluhia. Ka~lunos lunos aug lagay ug anak, ayaw Tag silayan ugDgiti aug kanyaug miga magagandaug labi. Kulaug na lamang aug malagutan rig hiniuga. Dugyon (lugyon aug hirap. Jyan aug bisa rig pag-ibig. isang cruci - tijo aug uamataan, siyaug nagpasigla ug kaunti ug maalaala aug dinanas Da hirap ug ~umnakop sa, Sangkatauhan. Siya'y uagdurusa, sa pagliligdas sa- dalawanig buhay: sa ruag-ina. Napapakuyom aug kamay Da uapiipaugagat labi Pinagtituirn aug ugiping pahiwatig ug patong patong na kasawian. L-uha aug lumalagaslas, luhaug kaikailan ma'y hindi ganito aug pagpatak. -Lauro —aug naisasaglit mnaminsan Miusan sa pagbihimutok. iliL~di na madugtuugan, naiinis aug balang sabihin. 'Walagug iuaasaban kuudi sa kabilaug bulifay Da sila magkikita. Lumilimit ang paghiugaB, humniugal at itiuirik aug mata sa crucifijo. Nagulat aug ama, naalalayan aug anak at pabiglaug nagsalita: — Mentang, tawagin aug Doktor. Paraug ipoipo naman sa, pagtutuumulin aug matandang Utusan. Sa iSau~g iglap ay nakarating sa bahay ng mauggagamot.

Page  193 - 193 - Kurnakain' itoug dinatnaD. Malublha po, madali kayo. Napahinto aug pagkain kahit nagugutom, uDagbihis at Su mama sa tumiatawlag. Iliudi nakasagwil aug pagkain, dalidaliugy sumiama sa babae Aug buhay ng tao ay mahalagA. Siya'y inalaka's, walaug matigyayari, aug isang malalagutan nq hitiingi ay phiakalangit na at malialagang luuas aug siya'7y imatulutgan ug mnga Dagaral hangang sa huling sandali TDumating sila agad. Dinatnan nilang~ nanin~igas. Pinulsuhan at riagsalita: -~ Huwag kayoug maligalig, Walaug anoniain. Kinuha aug lapis at papel at (dooy isinulat aug ganmot Da ka~ilatgan. Pinapaghintay Di ginoong Lueio aug Doctor. Malapit Damnan aug botica at ug imapainom ay natiwasay. Si Mentaug' ang naiwan sa dalaga. Kinausap Di ginoong Lucio, nilihimi tunigkol sa kalagayan. nganDk SiaoDa hindi kabigatan at uzagsisimula pa lamnang sa pagkatuyo. Nakatulog Si Liliug at ng magisiuig av nagsalita: —,Nahan si Lauro? Na sa langit, mnabuii pa siya, k-aukaulayaw ug rnga aughlel. Ako, ako auig kulaug palad. Lauro, halika, umalis' ka sumaiudalli sai bayan ung Dios, magusap tayo, -,hindi ka %ia ba uaawa sa akin? -.,Matitfii mong huwag dalawin aug iDyoug kakilala?~ 'Halika, inagpaalam ka kay Bathala. kahit Da isandali, rnamarnatav ako. Ikaw ay matahimik na, ako'y na ~,a pagdJurusa Pa. Iniibig kita, huwag kaug magtarnpo, huwag kayng xuagtamipo, parito na sa aking kandungan, iyaug kaloiwauig biuldi namnamatay. Alabok na auig iyong katawau, aug kalolwa wnoy slyaig akin. Hwag kang magmaramot, uagkalayo rwin tayoIy inaalaala rnf kita. Hala Da, buwag kaug. magnualaki, daratiug din ako sa bayan MOug kinalalagyan, kauntiiug araw' i)a laniaug at diyan tayo makakasal. Aug biudi natuloy sa lupa ay magaganap sa latigit. Totohanan ng Dios auig magtatali ug kapalaran uiatiu. Lauro, isaudali lamang ibulong mo sa akin aug salitatng: titiibig mo akov, gagaling naabmssaan. Hwag kanig masamn ugali, hindi kita nahlimutan, tayo no, babaugonl ako, tutugtugin sa piano aug kinawiwilihaD MOng vals at. Naputol, nangapos ang hiininga, pumintig s~a diwa aug habag kay Elang.

Page  194 -194 -Kasalanan niya kung mauliug uruibig. Aug dalaga'y napapaiyak na lamaug. Si Meutaug ay natilihau, pinabayaang magsalitang makalulwag isa kauya9 -Patay na-aug mapamayamnaya'y pasimula no nainanwala, na akong irog sa lupa. Ah,.. hindi managyayari, sasama ako sa, kauya, paroroon ako sa, langit, papatayin ko, aug katawaug lUpa-at akianag susunggabau, aug cortaplumaiig na. sa ibabaw ug mesa. Natakbo at naapigilan ni Mentaug. -.6Ano aug iyoug gagawin? -Hahanapin ko, si Lauro. -Patay na, 6,saau pa uiuyo hahanapin? -Miagpapakamatay naman ako, upang magkita kam'i sa, bayang tinitirahan ug mga kalolwa. Nahiutaku~tan aug alila, itinago aug cortapluma. Ng hindi masunod aug hangad ay umiyak. ua muli -Lauro, kagalft ko, aug lahat, ayaw nilaug maigsam-a tayo. Halika na, ikaw na aug gumawa, Dg paraau, Iualuluugkot aug buhay, ipamimitas kita ug mga bulakiak, upaug sa, pagbalik mo'y maibigay sa mga aughel. Halika, na, parito, ka, tayo'y magulayaw n-a gaya ug dati, nUlt Ulitinl lyiong Salit~aa imfntig cAko'y iyo't ikaw ay akinj,. Magpasial tayo sa, halainauan, magpallinga sa luklukang bato, dumnoon tayo liwag ug umalis haugang sa dumuilirn. Tayo ua, doon ay walaug hari kundi aug atiug pagiibigan. Napangiti ang uagbabautay, nahiahalataug nasisira aug iSip Dg pauginoon. -Uminom kayo sefiorita ug pgamot-at isiuakutsara na, ang kanyang binili, yamarfg tumugtog na, aug oras na muliug jinom,' susog sa bili ug Doctor. Ibinuka aug bibig at ug makaisaudali'y nakatulog.

Page  195 xx Wakas nj pagsasama. -iGanyan ka pala! H-indi akalaing gantihin ng, pagdaraya ~ang aking pagrmamahal sa iyo. Tinupad aug bala mong ibigin, wala akong sinisira, ang naging bayad pa'y aug mangligaw ',sa iba. Humnagulgol ng liyak at hinawakan sa bisig aug kausap. -Magsabi ka ng totoo, 6ayaw ka Da sa akin? 6Sawa ka -na't kumupas na, aug aking kagandabaD? -Oo-ang malakas na sagot ng nagngangalit na lalake. -Subukan mong iwan ako, ng iyong makilala knUg ano,ang mnangyayari sa atiD. Pag hindi nagkagulo gulo'y di hinodi ua, ako. -Ikaw ang bahala. Aug dalawang naguusa'p ay si Tarcila at Felix. Malaki aug pagdaramdam ng lalake dahil sa kanyang gimnawa na hindi siya napagbigyan at pagkwa'y namagitna sa kanila Di Elaug. Kulang na lamaug na kanyang palusutin aug tadyang,,danga't napipigil Dg hwag na may mawika aug sinoman. Nabasa aug papel niya sailuilbig at'upang maiwasan aug,mahiya pa uli ay minagaliug na iwan Da si Tarcila~ Hindi sila magkasUudo Dg gabing iyon, paraug aso at pusang nag-aangilan Si Felix ay malaki aug galit, samantalaug nagrnamaikaamo nanian si TArcila -Halika Da, matulog na't hwag mong isipin aug ako'y *,dayain. -Matulog kang mag isa. Hwag mo na akong pakialamnan. Hindi ka natu~tong magbigay sa akin, ako rna'v gay on din sa iyo, -6,Ano~aug na sa loobM moiuyan? Lidika ha nangliligaw -sa babaeng lyon? -Hwag Dg magkaila, nahuli ko kayoug magkaagapay at uagbulungan pa -MNaitatanong mo-aug pagmamalilnis ng Ialake-Siya'y tkakilala ko lamang ua nasalubong.

Page  196 - 196 - -i~hu! lKaklalaa pala! Aug akala mo yata'y hindi kO -napapansin aug iyoug pagbabagoug kilos. Bihis ng bihis, ma"Lkisig na, lagi at madalas na hindi yata inapapuputukan spamouwstura. Matagal pa kitaug tinitiktikan ay hiudi kita mahuli huli. -Siniyasat mo sana ug natalastas kung naugingibig ako 6' hindi;. -Kahi't ia, aug isaug may asawaug gaya mo'v hiudi nararapat lurmapit kaugio maug babae, kung hiudi nais na magbitiala ako. -6,A bakit? -= Siyaug utos ug katwiran. Ang lumnagay sa c.f.ado, ina gaya mo, ay katulad Dg itinahi aug dalawauig paa sa 'bahay. 11wag IIIIuanaaog at aalagaan launaug aug kanyang asawa. -- 1LV 'do pala! 6lkaw ba'y asawa ko? — 4Ao ha aug palagay mo? -B1abae lamaug kita, biudi naman tayc kasal. lijidi nakahuma si Tdireila, nawalan siya ug katwirau. 4Kaya pala mnagbapuuan kang hiudi urnoowi dahilan sfi ako'y babae mo lamaing? Subukan mo kung, makapapanaug ka pa ng hindi mo ako kasama. -Nahihilo ka yata. Ngayon mnat ibig kong unmalis a-Iy wala kaug magagawa. -Tikmaxi mo. -Ikaw na aug magsalawal at ako na aug magsasaya. Kailangan Yaug ruaghiwalay tayo -- ~ iWalaDug hiya! iMagbiwglay aug sabi mo! ~,Malakas aug iyong loob na magsabi ug ganito, sapagka't natupad na ang, iyouig nasa sa akin? -At, ~,auong nais* aug natupad ko sa iyo? ~,Ang yatniutn mo ha? Nag init aug ulo ni matandaug Threila, sinuntok Ai Fe Ii x, at hindi uia finigilan ug mnura. -iMagdaraya! 41yan pa aug napala. ko sa iyo, isau g pAtayV gutoin ug masagip kita, ako aug nagpapakaiu, naglalaba ug& daruit, at, saka, gy' ako paau g asama??Kikinis ka ha nc ganyan kundi sa akin?. Walang Utaug Da loob. Ng luniinmtfinis at inaipatalo sa sugal aug aking ilatipong salapi'v may mlukha ka pang muagsalitaug maghiwalay tayo. Sayauig ug aking p)agmamahal. Kungi nalalaman ko lamang ua ganvain aug ugali mo'y inibig ko na sana aug niagpapakainatay sit aking insik-aug wikang may pagsisisi pa. -6B~akit ako aug inibig mo, gayong may insik palang mabuti kay sa akin?

Page  197 - 197 - -MNavigyari'y unakit ako, sa mga bikas mo, ma/qrat na wala palang' laman aug bulsa. Ikaw aug tinatawag na: aI/fpa)a ho l(anan. Katya kung ako'y rriagigiiug dalaga u. i, av uuriiu ko ug imabuti aug rnga lalake, hiudi pagka't inagara'y iibigin ko na, marami pala sa mga mnakisig aug patay gutoin at hampas lupang gaya mo na Dga. Hiudi namiam-ali si Tarci1a u~g ganitong pagsasalita, si Fe-,i. ay isa liamang walaug makain at nakikitulong tulong sa maga kakilala ug mabigyan ug& kauuti. Ng mabalitaang may kaunting aimiimpok si Tarcila'y niligrawan kahi't matanda sa kanya. Nagktalat nga aug mnqa pw'drrioso, inahahaba ang americana, maranmiug lupi ang pautalon, gupit walaug patilla, bastong maikhi aug hawak, nagbabalbas ii~ SUngot hipon na kagugulatan, sa biglaug mralas, na asa mo'y kinatawan ug Kapulunang 13a van 6 m ga Gobernador sa lalawigan, bago'y mga alila lainaung, hampas lupa, mangdurukot, halasubas, magnanakaw... Isa ug natanso ay si mataudang Tarcila. Naibig si Felix na walaug hanap buhay. Naipatalo na sa sugal1 ang kanyang muga natipon. Buhat ng~manaahala aug watawat ug mga bitwin ay nagkatusak na aug imga manguulolAug simbaha'y umnuunti aug kita, sapagka't nangdalang aug kasal rominao, aug karamihiay taanan, paglayas na walang:-:ahi sab~i sa magulang Ito nama'y nagugulat, magagalit, iiyak, sila'y Dakakatulad ug nagpapalipadi ng N~arangyolalt pagdupok ug pis~i ay mnakakalagrwa, Maghigpit ay isaug kaululan lamang, aug pusong tuuay na uminibig ay hindi mahahadlangan), kahi't Da patalim man. Hiudi pinapausiu ui Felix aug sa kanya, pinararaan at pinalalabas ea9 magkabilaug taynga. -6Sa anong dahil at iiwan mo ako?-ang usisa ug matapos aug suntok at pagmura. -Hindi ako makatatagal sa iyoug ugali. -Isauli mo munua aug akiug salapi. —,Isauli? Aug akin ay akin, ipatalo ko ma't iparniigay ay wtilang kailangan sa iyo. -6,lyo aug salapi ko? 6May isang pirok ka ba sa bulsa huhat Dg magkasama tayo? -Kulang ka pang pagiisip. Kung aug katawan mo'y sariling akin lamang, daau ng katwiran na ang lahat ug iyo'y akin din. - Gayon pala, 6bakit lihisanin mo na ako? 4Dahilan sa

Page  198 -198 -may bago Dg Datagpuan? Hindi ako ulol Felix. Kung natuto, akoug urnibig sa iyo ay matututo ring pumnatay. -6,Sarnakatwid ay namnimilit ka sa ayaw? -6Ayaw ka Da ha sa akin? -Mangyari pa. -iPalamara! -at sinuntok na naman. Nagpabaya Da si Felix ng una, nguni Dg' masaktan aynaitulak si Tarcilang. napaupo sa haul. Umiyak Da lamang at aug ipinagturiug: -Felix — na surnama aug loob - wala kaug Orabag sai tikiiu., Kaya ba't wala ua akoug banao'y ipiuagtulakan mo na laniang. iWala kang utang na loob! Hindi na pinahiahalagalhan aug pagliliugkuran at pagtingin sa iyo at pagkatapos ug ptiglitugap ay iiwan mo pa. Hindi na nilingon ang lahat. JBivab~ita ko aug halaug inangyari, subsob sa paggawa, piuasasalubuncgan palayaw kung durnarating', pinapahiran ug pawis, hinuhubdanl u.g diamit, piuapaypay'an, kiuakalong at inaalapaan, 6saka hindi pa rin marnarapatin? 6Nasaan aug puso uio? 6Hfiudi ha;,ng piusong iya'y isinumpa mong ako lanaung aug magilugat? - Diyata't sisirain aug pananalita dahilan sa kausap me?. -liwag kang maraming sinasalita-ang pagiinit ni Felix, na nadadaliri aug kanyang pananauso -kUng ibig mong hwug kang lamunin ug lupa. -Ikaw pa aug magagalit, 41iindi mo ha naaalaala aug ma, tatamis mong bigkas? Matagal ma'y nakikintal sa isip at granito: "Tarcila, ikaw aug pinakalalaugit ko kung libigiri, ktitulad~ MO y Si D)ia, nakasisilaw na parang araw, inagandang anirno'y hagoug hurnubukang bulakiak... -Siya ka ua-aug saway-kuug auo ano aug iY010 n~ uvingkat. - Upang rmaalaala mo kuug auo aug iyoIng paugako, -nahauv aug sabi ug tutuparin aug lahat koug Dais? 6,Nahan aug wi kangInagliliugkod sa akin? Naparam, nagiug dernonio na s a iy o ugaymn aug angel Da tinatawag, maghahayad ka rin. -Gawin mo ang magagawa rno. At akrnang kukunin auig samhalilo upaug mmaog. Natakho Dii Tarcila, nahawakan sa hisig at nagpariala. -Makapanaog ka, suhukan mo kung hindi lunmwa aug. lyong hituka. Nakuha sa sukbitan ang cortaplurna at iniakma sa, aalis.. Ng matanaw ni Felix aug kiutah ng patalim, nahintaku

Page  199 - 199 - tan, napaurong sa pangambang mamahay siya sa kabilaug buhay. -dTibigin mo ako 6 hindi? Sumagot ka-ang mahigpit na tanong. Nagalinlangan, kinuro muna kung patutuluyan siyang saksakin kapag sumagot ng hindi. — Paanong iibioin ka'y parati kang sumasamba kay Bako? Hangang hindi mo iuaalis ang ugaling paglalasing ay hindi kita mamahalin. — Bakit hindi mo sinabi noong araw iyan, ng nangliligaw sa akin? -Mangyari'y hindi ko akalaing mawilihin ka sa alak. Tumatabil aug dila mo't gumagawa ng di marapat kapag umakyat na sa ulo ang c,1)ieitu ng alak. —,Anong espiritu ang sinasabi mo? iNg mahuli ba kita'y alak ang dadahilanin? Mabuti ka na. -Wala Ig maraming salitaan, maghiwalay tayo. - Hindi maaari, Gano ang tinlgin mo s akini?,Hayo)? Ng mapagsawaan na'y iiwan at sukit. -Sa ayoko na sa iyo, bakit ka namimilit. Maghabol ka kung ihig mo. — Malakas na ngayon ang loob mo at may napapa -ukan? dNahan aug salapi kong sinira mo? Bayaran mo sa akin. -Ikaw pa aug magbayad sa akin, sapagka't aug tanda mong ivan ay nakabihag Dg bstang batang gaya ko. — iSus! Bata raw ito. Mtatitigas na ang l)aat mroy bata ka pang tuturingan. -Kulob na ano anD sabihin, ayoko na sa iyo. -Patay ang isa sa atin. Bago ka mapatungo sa babaeng kausap mo'y lalamunin ka muna ng lupa. — Ano ba aug iyo)ng ipinangangahas? — Ang akilg puri. — Inano ko aug puri mo? -Iyong ipalalaot sa kahihiyan. 6Ano ang sasabihin sa akin ng tao?;Bao sa buhay? —,Sino ang may kasalanan? fAt may puri ka pa pala niyan? -Mangyari pa. -- Ikailan na ako sa iyong naging kasama? -iNaku! Kung ano ano ang dinadalirot nito —,Hindi ba totoo? Marahil ikapito na ako. dGanyan ba ang babaeng naghahabol ng puri? Mabuting mapawalay ako sa iyo ng magkaroon ka ng ikawalo.

Page  200 -200 -'Nangungunot atig uoo ni 'Tarcila, parang lason sa kanya, atig binabangit ni Felix. -I lindi ako makapapayag, ikaw ang kinarapaan, sa iyo ak() magbabangon. -iAba! 43Bakit di paghabulin ang mga nangauna sa akin? -Ayoko Dg miaraining satsat, ibig kong matalastas kung sawa ka na sa akin. Nagaaliulangan si Felix, malaki man aug nais na isiwalat aug tunay na Da sa kalooban ay nangangamba sa kintab ug patalitrn. Mahirap nuga D~aman ang lumnaban. sa may tare un siya, av wain.. — Surmagot ka!-atig mapilit na usisa ug babae. -Napa~kabilis rmo namaug turnanong. -- Ng matata pko. Piiiabavaaug malingat ni Felix si Tarcila, saka sinungaban aug kortaplumta at inagaw. Walaug nagawa si Tarcila. Ng makuha ni Felix ang ki.natatakutan ay nagsalita. -Ayoko sa iyo, rnaghabol ka. -(Ayaw ka sa akin? Eto aug iyo. Di~ialnhloug D& babae. hindi na tinigilan ug suntok. Suntok din aug ibinabalik iii Felix Nagkalabugan na, yapos ni Tarcila aug lalake, kagat na walang bitiw aug ginawa. Piuagkaguluban u'g rnga kapit bahay at pati ng mga nagdaraan ay napahinto. Ng& ragkahi walay aug dalawa ay Damamaga aug muklha ni Tarcila, — Atno aug pinagkagalitan uinyo? ang tanong ug iSa sa m 6a d umialI6O. -l1yan..potig walang hiya, iiwan na ako ug matapos aug, gusto sa akin-ong rnatuliuig sagot ni Tarcila. -~,Kasal po ba kayo? -Hiudi —aug parirala Di Felix. -Wala akoug magagawa. Aug ayaw ay di mapipilit. -Hiudi po ako makapapayag-ang tutol ng babae-pagbayaran uiya ako. - ~Ano aug ibabqyad ko sa kanya?-ang pakli ni Felix. -Kung wala kang ibayad, ay pakisamahan ako. - Sa ayoko ua sa iyo. Natakbo' at naisuntok ua Daman ni Tarcila si Felix. -Hwag kayong pakalulong-ang sawata ug dumnalo at sila'y pinapayuhan -inahinusay kayoug magkasundo, kutig ano

Page  201 - 201 - aug pagkayarian. Maaari po bang magkasarua aug isang ayaw at isang ibig? Walang tigil na awayan aug kadulodu uha'y i,,iangyvayari. Mabuti pa'y pumayag ria kayo tandaing Tareila. -Patayin- na murna ako. Talastas ko aug kanyang pagbabagong loob Nalhui ko pong may kasamna, na walang salangu kaya ibig niyaug hjumiwalay sa, akin, upang doo'y maki-; —ama. 1-lindi ko Daman pababayaan siyang inatiwasay, kailan ma "it niabubuhay ako ay inatututong maghilganti. -— Kayo aug bahala kung ayaw nig mahusayan. -Talaganig ayoko na sa katnya-aug matigas nasgagot ni 'Felix. -Kurig ayaw kayv magbuntalan tayo. Suntukan nia wimang hindi maawat rig nagpapayo, - bang' rig sa dinatnan ng- pulis, ua tinawag pala rig isaug kapit 1-ahay na di mnakatulog sa kanilang kaingayan. Dinala sila kapwa at sapagka't walarng mailagak ay natulog -ila kapwa sa piitan. Kinabukasan ay pinarusahan sila rig bukomr na lumitis ug tig 10 pisong n-iulta, at mul3a noo'v nagkahiwalay na sila. si Tarcilayv iapag-isa, may rn-ga pasa auig mukha at nagI buibuton-g him nmang malahm. Manyari'y wala rig makafibig sa kanya, matanda na. MaLilaki aug twa ni Felix nrg siya'y rmakalaya, may ikakatwiran na, siva kay Elatig kung durmalaw Hiudi na siya mangin~giuur, sivayv wala rig katatakutani. Auig kaniyang pag-ibig aug nag-ataS na lisanin aug matandang naqgligtas sa karabitaan. Patay nia paitay siya kay Elang. lBata pasya at magarida. Si Felix ay hiudi pa nakasagip rig kakasamahin kundi ISaug Matanda na ay labi labihan pa. Paano'y l-iiudi marunong magsalita. Kung umakyat ng ligaw ay nakahalukipkip. Aug mnga inagulaug aug kinakaueap. Ang ibig yata niya aiy aug babae pa aug magkusang una'gsiwalat rig pag-ibig. At aug katotohiana'y si ftora IBebay aug paagi niyaug kap —ulong. Kung walang fior Bartolo Si 1-iora Bebay ay ma'gkakasala aug baila rig Mragsapatntahaulg nmingliligaw rito si Felix.

Page  202 xx' Bakas nk dalamhati. Isang sivaoy aug nasasagap ng naninirahan sa isang bahay na, pawid at nalilibiran ng Isarisaring puno no- kah()y Urnaga. Nakaupo sa iwang wari'y duyang nakabitinl sa dalawang punong kamatsile aug isang babae, sa auyo'y mahahalatang siya'y nagdadalamhati 6' kundi man ay natitira laMan~g aug nga, bakas' nu kanyang damdainin.Titinlgalang mapapabuntong hininga, waring libig apulbapin sa malawak na panginorin ang -kaligayahan ug buhay. Sinusuri aug halaga ng mga suliranin ug buhay Minisang mapatapik sa noo aug dalawang palad at sasabayan iug sariling hinanakit. Makaaawa aug kanyang lagay..Sinoman ay dadalawin uig hambal. Ngunl't kung ipupukol aug maayang titig at minsang palitawin aug Dgiti ay di, habag aug namumugad sa 1)us0, hindi lunas, kundi isang damdaming higit sa pagkaawa at ibayo sa paglingap: aug pag ibig. Kahit ayaw biwalayan Dg lumbay aug laraw8ng iyon, ay knUg bakit humihila sa balang magmasid, aug piS~ging mntl mnula-mula Ify waring nagsusulit ng kanyang kalinisan at masasapantabang wala pan~gnaggagawad ng katamisan sa pagmatnahalan. Subali't hindi, inuusig siya ng masarmang kapalaran. Mapagtitiisan aug tudla ug kasawijan. Namuhunan Dg kahihiya'y maaaring mamul- unan din Dg buhay. Wala s a kanya aug paghihiganti. Umibig hangaug kamatayan ay talliug kainwalhatian, sukdaug pinaglililuhian ug iniibig. Patuluin man aug luha sa pook ina kanyang kinalalagyan ay Walang magagawa, aug lunaS Dg dailita ay nagtampo at ayaw uig pasilay,sa kanya. Aug napiling tahana'y kubli sa lahaft ug twa, doo'y pinakatugtuging nananlapatan ay aug hunihanl ug ibon. Talaga namang malungkot sa Pulo, Bulakan. Ito'y isaug maliit na lalawigaug hindi nalalayo sa Maynlila. Aug likas ug karunungan ay madaling magrhatid: aug' ferrocarril.

Page  203 -~ 203 - Sakop riga rig lalawigaug ito aug kinalalagyan rig babaeng nalulumbay. Hihilig sumaandali, paranig hinidi panisin aug unti untiug kainitang inilal'aganap rig araw. Kinakaulungan siya rig puniong camnaehile. Hiudi man tiniatakasan rig ganda ay mnasasapantalarig mawiwindaug aug puso sa damdarnin. Kaguguni guni aug ipangaiiganlani rg tao. Kuiig matanong siya'y niagwawalanig imi'k. Napagkakaitan pati rig mga kakilala. Sakaling mapagsinunigalingan aug tao, si Batbala'y nakaaabot rig lahat. Sivanig ikinasisiridak, ikiriapangangatal kapag nadidilidili, ang hUlirig araw. Magpatawad sa may sala ay pagkakawarig gawa, kaya piniatatawad na niya aug walang pusorig uinaalimnura sa pagkatao. Aug likas rig mga Waake ay magtaksil 6 magpabaya kapag naganap aug pita rig kalooban. Patong patong ria hirap at hinaniakit, -habaug biniahalaxv sa isip aug mga nagdaan. KUrig makukunang larawan ay walarig makakatulad. Ang pagmamnahalan ay Diapakatamis, pinamumulasan aug mzga labi rig rnaa hiniramn na panaualita, rig nga, piling parigungusap. Walanig idinadalaugin kuridi aug kalingain sa kaharian ni, Bathala aug namnatay. Luksa Diga ang damnit, mahahalatarig siya'y isanig naulila. Nguni't aug balarig magtauong rig kadahilanan rig pagluluks-a. ay walaug naisasagot kundi pawang buntoug hininga Kay lurigkot rig hindi pagkikita, lao ria kurig sa walanig hainggau. Makiulayaw man ay Diatitilihan. Hindi na kakaunti aug inga riabigharii riiya. Isa't isa ay dalaw. Parnanhik, Suyo, hayin, alaala at iba pa, ay natutugong magiliw ng: chwag rig magaksaya rig6 panahou>. Natuto na siyang umnibig ay hindi ria mauulit pa. Aug magbata'y kakambal rig kapalaran. Hinihintay aug araw rig pagtutuos ay wala rig masisiyasat. Naroroon at nagugupiling sa bayang walaug honri i alipin. Alagad siya rig pag-ibigc kaya inatututong maglingkuran haugarig sa hulirig sarndali rig buhay.

Page  204 -204 - Bawa't patak ng luhaug mapatama sa palad ay nakapagpapaalab ng galit, poot na piuapayapa kUng miusan ng kanyang ptg-ibig. Habang lumalakad ang panahon a~y lalong gumagauda. Dahilan sa kauya'y lumitaw roon aug panibughuan, paano'y aug m~a binataug may kasuyuan na ay naakay na umibig s-a kanya. Nabalitaan Dg mga ginigiliw ug mga biuata at siyaDnga ii~agiging sanhi ng- sam~aau ng loob. -Ate, 'ate, umiiyak aug bata -aug bagibis tig takbo Hi Aug babaeng lyon ay diii iba't sl Elang, na napatung' sila sa Pulo upang mailihim aug kasiraaug puri. Nauganak na, isaug sauggol na lalake, malusog aug katawan, kamukha Di Lauro, kaya nahahalata sa biglaug tiugitn kung kaugino anak, kailan ma't nakikilala aug amna. Laurito uga aug iuilagay Da paugalan at si ginoong Lueio ai g napiliug kumpare Ilindi makatauggi aug matauda, lason man sa loob at m-akasasagahal sa kauyaug adhika ay tinaugap din, sapagka't lalo silang ma~gkakapalagayang loob. Si ginloong Lucio aug nagbabalitaDug patay na si Lauro, na i pinakikita aug pahayagaug kiualalathalaan. Luksaug talaga si Elaug ay laio paug uagluksa ug siya av inabalo. lyan aug ikinapapaiyak at ikinapapatigagal na lagi nii Elaug. Wala na siyang makikitaug liliugap sa kauya. ~4akahihiya ug umibig. Paug&alawa ug pagkarapa sa ka4a~wian. Nagtuloy na Dg bahay at kinaloug aug bataug umiWak. Kung inapagmasdan aug mukha un auak ay para ring buhavy aug kauyang giliw. MN'abussy aug kalagayau, hindi na-gkukulang si ginoong Lucio, airaw araw ay napaparoong nagt'4iakip sa kanilang tiga k akUlAugan. Aug boong akala ni tandaug Tasia at pati ni Elaug Dia ang pagdamay pagkakawang gawa at aug katotolhanan ay mnagkumnpare na sila, sapagka't si Lifiug at siya aug nag-anak sa bata. Aug pag-ibig ni ginootng Lucio ay laboug nagiibayo kung rnauuawang katiwala na sa kauya si Elang. — tUmuwi na kayo sa Maynila, doon na kayo man'rahiat Sa aruiD, wala rin lamanag kasauia si Liliug. Nagalinlaugan aug mag-ina. Si Elang ay Ilab na, sapagka't 6saau uiya itatago ang bata? 61pagkaila? Hiudi mangyayari. 4Paano aug gogawin?

Page  205 6llindi siya gaya ug ibaug sa, pagtatakip ng puriug1 ualPw~t riwara, ay itatapon auig anak. i0h, ito aug malakinug katampalasanan! Aug. magtakwil sa, sariling dugo'y daig pa, aug liavolp. 'isang kasalanaug walaug mnaipangaugafflaD. At tila, malakiug, kahihiyan aug aabutiD, yamang aDg dila Dg tao ay mataoD 6,Ano ang sasapauitahin sal kauya sakaliug uIi-aniralhan kgy ginoong Lucio? -H~indi kaya, isaug malakiug kapintasan- na, sila~y taugkilik-Inl ing isaug mayaman? Tunay at kumpare, subali't hindi gaanoug lilingapin kundi may lihirn ua injiugatati. At masasabi alipalaug siya'y babae ng halo. Kapag aug mata, at dilang makasalanan. aug buinalangkai~ upaggbi hiutaug, asalhat madaling lalaganap. U na'y aug mga, Draiugitill, na ayaw rmakikitang bumut~ aug huhay ug kanDyang kapwa aug slyang l imdi iuapapakall. s~iyaug magpapasalin salin ng likha Dilar~g paratang. 6HlindI' uga nagkakabula aug inaalaalapaiap Dg nagdadalauihati, si balong Lueio ay walang uais knuidi aug muakaisaDIZ puso ni Elaug. Hiudi ullilingon aug kasawian. paliblbasayv pag-ibig cang nagaats s. Tlugon ding pasang-ayon aug naipulas sa bihig ni Elaug. nagtagumpay aug paniniwala sa, iatanda. Nabigla. aug lumuluhia, uakasagot siya, hindi ua uafirip, na baka nilalatagan Dg panilo. Nagalak aug matauDda, diwa'y pag-asa na at landas nN ikapapanuto sa, binabalak. Hindi hinihiwalayau Dg dalamhati si Elaug, ibig mang maglihim ay di mangyari. Aug anaK ayinudi umaitatago, aug kasalanian ay Dararapat ua pagdusahan. Hindi inasisisi aug sinornan, aug mJUliug pagkariwaray wtilaung makasasagot kuudi aug sarili. Hindi uaglipat hu~go at siya ay na sa sa bahay na nii ginoong Lueio. Aug saugol ay nakakalong pa kuug miusan ni Lifiug, yamanag siya aug iUiiua na bilang Dg bata. Kay husay ug kanilaug buhay. Hindi mimiusang uagkakasabay pa ug paghalik aug dalawang babae. Mistulaug 1arawan ni Lauro. Magkasundo sila, yamnang platay na avg ini-ibig aila.

Page  206 - 2(36 - Paraug magkapatid na aug palagayau, nagbibiga9yan, naghahati Dig mga kakanin. Si Prisco ay Dnagingimli Dig urnakyat ng bahay rig isang tiakaririwasa, hindi iia uiya, nagagawa an~g gaya Dig mga kapangahasan. sa bahay ni Elaug. Si Paula ay tila nagmarnalaki, kakatwa, uga naman ivyong ~mababaug tutnaas. Isang araw ay lumapit si ginoong Lucio kay Elang, jig muariugig na umiiyak aug sangol. - 6Ano aug nangyari?-aug usisa rig mamasdang lumuluha, thiudi laruang aug bata, kuncti Pati na rig ina. -Maug Lucio-ang sagot na pinahid aug 1uha- ang dalamhati ay hiudi maparam, twiug magugunitang ako'y tudlaan rig Pula Lig lahlat.,Pinasasalamatan aug iuyoug. mabuting pagtingin, nguni... 6paano aug buhay? 6Saan ako tutungo? 6,Kaugiuo paglhahabulin aug puni? Ano aug isasagot kUng tanuDgin aug amna rig bata? Isisiwalat na sana rig matanda, aug kauyaug uasa ay nap)ipipilau, siya na aug naugungundaugan sa kalagayan rig ina-,ampon. Kipng sa bagay ay mauuugkat na, datapwa pigil at pigil Pa. hauggaug sa malimutan na aug lahat. -i1{ay hirap na pamnumuhay Dito! - aug dugtoug rig dalagang may bizmtong hininga-ang puri ay hindi nababayaran rig salapi... i0h, kasawiau! May mga tao palaug inianak sa pagdaralita. 6Paano aug auak ko? 6Nahau aug amna? Patay na.. - pinatatawad ko siya. Piuagkulaugau man ay idliuadalaugin din sa Maykapal. -Uwag malumbay, tanutnig may katwirang maipananabi, aug ama rig bata ay namnatay. Alam na uaman. rg madlang n~amnatay sa Japon si Lauro. Napaiyak na, namau aug dalaga, hiud-i siya, makatagal na, masambit aug kanyang Lauro Paraug kakahapon lamaug ay rimagkauuig sila. riapapakiugan aug matatamis ria pangungusap, nagkakadulutan rig mahihiwagaug likha rig pag-ibig, Naguguuita tuloy aug mnga sandali rig pagkakasal a, iyaug pagkakasalaug taglay niya, ngayon aug katotohauan. Hiudi riakantig ni ginoong Lucio aug kanyarig adhika. Si Elang ay panibulos na aug kalooban sa mabutiug pagtingin rig kanulaug tinutuluyan. Madalas na niagkausap si' Elang at si Liliug. -j.Natatago pa ha sa iyo ang larawan ni Lauro?-ang tanong ni Laureana.

Page  207 -207 -Go, siyang tanging alaalang naiwan sa akin, upaug ncakita, ko aug kanyang mukha ay para na ring buhay. -Kunin mo nga. Hindi na nagpakupad kupad aug dalawa sa larawan. Sabay na natigilan aug dalawa sa larawan. ~13akit? Alam na aug pag-ibig nila. -— eBakit may dungis na, ngayou ito?-ang pataka, ni Liliug. -Iya'y mga patak ug luha ko. Jpagtatapat ko sa ivo' Liliug, na aug mga dungis Da iyan ay saksi ug aking mga dIalamhati. Sa akiug pagkaulila ay walaug hinahawakan knudi ang larawaug iyau, isinmisadibdib, hinaliagkan at nawiwikaug mag-isa ang: iLauro ko! Napaiyak din si Liliug, nahagkan nainan aug larawan at nagturing: -Sayang ung mga panahoug lumipas. Ako'y maligaya kung naguusap kamni, datapwa hindi na, magkikita, wala na, irarito aug akiug pagmamahal At sinuuodsunod Da aug pagdadampi sa dibdib Dg larawan. Sa sarili ay naninibuglio si Elaug, dauga't hindi uiya mnapatuluyaD, yamang patay na aug umy-ari.' -ilalika Elang, taYo'y kapwa umibig sa kanya, tayo Dg,dalawa aug, maigpahimakas, ating pagpasssaan aug larawaug ito. Wala akoug kagiuhawahlan kundi aug siya'y makita kahit minsan~. Mabuti ka pa at may mapagaaliwan, may naiwan sa iyoug Laurito. Umantak aug sugat Dg puso, nasalang aug kanyang ipi.,nagpipighsti. NapatnUgoug hindi makatiuDg-InD. Nahihiya. -6,Suiuama ba aug loob mo? -Hiudi. -6Saan, nagbuhat aug luugkot? 6Ano aug namasdan ko sa iyo? W.Aala. -Nagkakaila ka sa akin, ipagtapat mo na, ako'y alam, Ug dumadamay sa iyo anomaug maugyari.-Liliug, hindi lamang kaipala natatatap knug ano aug hindi mapawi-pawing karamdaman. Hindi kailaugan kung sa paghihinanakit ay walaug katotohianaug tate glayin, subali't kung ganitoug tanyag na. sa madla aug pagkasawi, e-ano aug pusong ipagbabata sa hampas ug mga walang habag na magpaluha sa kapwa? Kung sino aug amis ay s~iya pang pinapaghihirap...Pinipigil ni Elang aug lihim na hinanakit, siya ay kina

Page  208 -I208 -kayag twi Da tig kapauglawan kung maalaala ua aug kalharap. av isa ring tum'atangis, nagmabuti sa kanya, dumaramay. at uagkaloob na mahinusay sa kasuyuan, uguni isang magulhug naman, aug natutong rnagbwal Dg lahat ug itinayong pagihbigan. Wala, Siyaug malay sa naghahari sa kaloobanl ug dnmmratmay, madalas ding pukawin ug mga, pagsititang kung minsan, ay nakapaghabalak ug mga wala sa, katwiran. Sa barap ug larawang nagiging kaaliwan sa dalawang puso ay makikitang nagsisiluha, 1hindi mlabitiwan aug inagiug.'sanhi Dg ka nilang rmga dalamh ati Hindi kailangang rmaging kay Liling, yam-alig walang ibaug sukat na hingahan jig inga hirap. Si Elang ay may larawam' iia rin ng nainatay: si Laurito. Datapwa, k nug impigmnamasdan. na, aug imabanavad ui rnukha, ng anak ay napabuntong hiningang nasasabi: -i0h, kapalaran! Pangalawa ng pakikibaka sa kataksilat'l ug panahon. Silang dalawa aug nagkakapangaralau, inga lihim na miningatan aug siyang nagpapabalisa, maliban kay Elang na wal'' iig isinasaloob kundi aug wala ug pangyayaring maihang-on pa, aug kanyatng puni. ~,ino aug mangaugahias na tuinoins na?-Siuo augp makatatagal sa kanilang kalagayan? Tunay at inamupon. ng isaug Lucio, datapwa, hindi niva matanto kung aug pagm-tamamahal na iyon ay likas ng pag(kakawang gawa 6) katutubo ug ibang-ldamdainin. Matay uiyatig firpin ay may itiuatagou~g hindi ipmnialhAhayag sa kauya aug umnamnpon, nahahalata sa mnalabis na pagmam-talasakit s~a kanyang anak at sa di pagpapabaya, walang araw na di siya tinatanlong kung ano aug nasa, at aug lahat ug mga damit at pagkaing muahiliug nii 1Liling ay ibinabahagi siya. Kung aug paglingap Dg mayamaug ito ay maipalalagay, -na kavatid ay miaawasan siya 7sa pin~apasang hirap, submdit kung hindi ay bagong salungahin. na naman. -6tkinakaloob mo ba, sa akin Elang aug larawang ito?ang naitanong ni Laurean.a-kailan ma't kakailanganin mol ay iyo rin)g makukuha. Masanam man sa loob na mawalay ay di turnuto'l at uixmyong tungo aug ulo sa kinakapatid na. -Paniabay nating hagkan-ang anyaya-tayo ay siyang may karapatang maginahal, itapon na ang paghihiuala, ita

Page  209 .-209 - kwil ang masamang hinagap, siya ay idalangin at mahali'n hangang may ikakayang pagmamahal. Aug matamis na pananalita ng dalaga ay nakaakit kay Elang, siya na ang nagpapasalamat sa mabuting pakitaug loob. Nagkapalagayan sila at hindi na nagsimpan ug mga panibughuang gaya ug dati. Si Liling ang umiibig na naghihirap, nagtitiis siya upang hwag mawalan ug ama aug isang anak. Ang kapalaran ay siyang nagmaramot din, inagaw ng kamatayan aug tangfiug pag asa ug na sa kahihiyan. Walang ibaug may kasalanan kundi si Don Dermetrio, iyaug may salaping ayaw malahukan ng* mababauag uri aug kanilang lahi. Hindi na inalumana ang rnga pula. ng iba sA kanyang walang hiabag sa mahirap. Pinahlimakasan nila aug larawan at uaragdagau aug dating kay Manuela lamang. Naghiwalay aug dalawa. Tinakbo na ug mna ang anak, tinapik tapik ng mariugig ua umiimgit. Siya ay nakikimatyag sa mga bulong bulungan. Nafirinig niya kun isauapinalalagay na siya ay isa sa mga napugayaug purl ni Don Lucio, at sa pagkakagayon ay isinabahay na siya upaug kasamahin habang panahon. Aug hinala ug tao ay siyang madalas uc ipagkasala, hiudi pa man ay knug ano ano na aug salitaan. May nagsasabing siya ay pinapalad, sapagka't napaugasawa ug isaug may salapi. Hindi uiya maatiui aug mga bagong parusa, siya ay ipinalalagay sa mga babaing madalling umnibigg at paraug walaug anoiman aug inga kapaugauyayaan. Ano pa aug gagawin, magtiis yamaug siya ay isaug mnaralita. Tangihan aug palayaw ug rnatandaug tumnatangkilik av ikabubulusok niya sa kahirapan. Walaug maghiahanap buhia y, sila ay pawang babae at knug may m-ga kapatid pa ay pawaug malhuit. Ito aug ikinahalinaug mnanirahlan sa bahay ug mayaman. At aug isa pa ay may makakasamuang Liliug na (lumadamnay sa kanya. Lumalakad aug araw ay Dababalisa 'aug balo, hindi niya matanto knuig paano aug paraaug pagpapasimula ug pagpapahayag ug damdlamiu. Siya ay inatatakot na. masugatan aug kabobniginagalaug aug karamdaman ug napahamak. Hlindi siya gaya ng ibang dinadaan sa galiasaj aug nais ay daanin sa inahusayan at knug sa kauya ay ayaw, walaung gagawin kundi aug magtiis. 1 ~~~~~~~~~~~14

Page  210 -210 -Siya ay nakikiramdam, inaasbaran ang mga, kilos ni Elang, na kung sakaling nawawaglit na, sa, alaala ang imga naugyari ay saka niya kakantigin aug pagpapakilala, Noon uga, ay kaloug ni Elang ang bata. Hindi naman siya, aug nagpapasuso, si ginoong Lucio ay gumugugol ug mnakakaya, ikinuha, ng sisiwa aug bata, at inariug para na niyang anak. Gayon na. lamang ang utang na, lob ni Elaug at pati na, ng kanyang mna at~ kapatid. Si Paula ay makisig na, rin, nawala. aug dating karaniwaug gayak. Napasok pasukan ni ginoong Lucio si Manuelang taugan aug bata. -6,Umiiyak ba?-ang tanoug. -Umniingit lamaug-ang sagot. -Dalhin mo rito at aking lilibangin -ang pagkukusa, ng matanda. -Hwag na, po, na'riyan naman ang sisiwa. -Baka, nagugutom, pasusuhin. -Kabibitaw lamnang, masamna naman aug oras oras ay pasusuhin. Napakagat labing lihim aug balo, sapagka't hiabang nagsasalita, si Elang ay inuudyukan na, ng nasang siya, ay makapagpaliayag. Malaki aug ipiuagaalinlangan ni ginoong Lucio, habang nakikita, aug anyo ni Elang ay bago at bagong damdamin aug sumasakanya. Aug hiudi uiya ikabigla, ay baka, mawikang kaya, inampon ay dahilan sa, tangkang masama. Ang pag-ibig ui ginoong Lucio ay dakila, hindi niya, ibig daauin sa biglaau at humahanap ug pagkakataoug magmasayang mukha, aug kinulang palad.ilabang hawak ni Elang aug bata ay uaiingit aug matauda, siya, man ay uasasabik na, hagkan aug bUngaug iyon ug nasawiug pag-ibig. Wala, Da rin lamaug ama, ay siya, Da aug makakahalili. Nahialalata, ng babae ua, aug gayOng pagtiugin ui giuoong Lucio ay kapuri puri at siya ay uagpapasalamat sa twiug mnakikitaug kinakaloug at inaalagaan. -Bayaan mo na, ako aug siyaug magmamahal dito sa, anak. Sakaling wala, man siyaug ama, ako na, aug iturnig yamaug tatap mo namaug ayokong ikaw ay abutin ug malaking kahihiyau.

Page  211 21 Hiudi na Dnilinig Dg ha~lo kung gaano kahalaga aug gayoug pag-amnin, at sa kanyang karangalan ay hindi na nangundangan Kung iba aug matanda, kaipala'y hindi mnaaatfim na amninin aug lahat Dg mnga pangyayaring sa kanya ay makasisirang puri. Palibliasa'y walang maliw aug pag-ibig, kaya, siya na aug nagpipitagan sa mga damdamin ni Elaug. - Kahiyahiya sa inyo, 6paanong magiging ama ng bata, gayong alam na ug lahiat ua iyon ay kay Lauro? Saka pa lamang naudyukan aug matandang ungkatin, aug matagal-tagal na tinitimpi. -Elang, dapat mo.ng alamin, na kung sakaliug ako, ay ibig mong makatighaw sa diuaramdam ay hindi MO ipag-kakait, na aug batang ito ay magkaroon ug amang tataugkilik. -Mang Luejo... -Maniwala Elang, kung aug kalagayan ko, ay inaariug makatitingin sa iyo, ay pagsisikapan ko, na aug mga napaluuging kapalarain ay maibangon at maitaughal sa madla. -e.Ako Po? — Maniwala ka. -Maglining mang Lucio-ang pamaugha ng babae-akalain niuyo kung sino ako, isaug hinamak at pinagsawaan ug pauahon, at walang inaasahang titingin at magtatangel pa kundi kayo, na lamang, saka ngayon ay... Napatnugo, ang ulo sa kahihiyan at matay niyaug kuruin ay kung saan na naman mapapasadlak aug kanyang kalagayan. -Jiwag moug ipaghinanakit sana, sakaliug ipagtapat na sa iyo, at mula pa noong sandalfiug mapalarang dulutan ako, ng pagakakataon ay hindi na napalagay at wala akong hinahaugad kundi aug ikaw ay maiahon sa lahat ug kahirapan. Subali't sa pagkahuli ko, sa panahon at sapagka't may nagin~gat, Da sa pusong iyan ay nagkasya ako, sa pagtitiis at ng hwag mo naman, mrawikang ginagambala aug iyong kalagayan. Ngayou ay wala ug sagwul at natapos na aug lahat na talagaug likha ug Maykapal, marahul ay may katwiran naman akong magsabi sa iyo jag boong katotohanan at isasailalim ug iyong kapaugyarihan upang pasyahan kung aug aking pagdaing ay mamarapatin. Hwag moug ikamauglaw, hindi ipagdaramdam sakaliug makasasama sa iyo, aug sinabi, at hwaig akalain na gagawa, naman Dg hindi marapat kung ako ay tauggihian, hindi Elang, maniwala kang hindi; at liwag mo

Page  212 - '212 - rnf namang hinagapin na aug aking pagpapatira sa iyo rito at pag-aampon ay sa nasaug matupad aug adhiika. Sakaling aug kapalaran ko ay sawi at hindi nakakatugon ng iyoug puso ay walaug magagawa, aug maagbata ay siyang kakaulayawin twi na at sukat na lamnang aug manatili sa pagtitiis. Masusnuod aug balang pita kahiman hwag sang-ayunan aug hibik at di mababago aug nakikita mong palayaw. Sakaliug wala na sa loob ang ninibig ay aalisin ko rin naman at magkakasya ako sa pagmamahal mnagulang. Ako uga ay nangingimi sanaug magsalita, pinaugaugambahan aug kasasapitan at tatap ko naman aug iyong mualabis na pag-ibig kay Lauro, Dunui ngayong na sa kabilaug buhay na siya ay napilitan (in upaug lyong maunawa. Sakaliug ipagkakasala aug akiug pagtatapat ay humiihinging kapatawarau sa iyo, hiiudi ko adhikaug sumugat sa karamdaman ng akiug minamahal at ngayon ay nahahauda akoug tampuhan mo kuug nararapat, nguni aug turing-aug ibigin kahi't ua sa sarili lamang ay hiudi maugyayari. liwag mo namaug biuagapin na 1~ailan ma't iyoug hwag sangayunan aug idinadaing ay magtatangka ako Dg laban sa iyoug kapurihtdn. hindi, maiiiwala ka, ako'y kuug namamatay man sa pag-ibig sa iyo ay hindi maruuoug.mamilit sa mga ayaw. Aug magtiis ay siyaug kakalasagiD, wabaug magagawa kuug talagaug hiudi uiya kapalaran. Iginagalaug ko aug iyoug kalumbayan at ako man ay isa sa rnga uagdadalamihati sa pagkamatay ui Lauro, yamnaug batid mo namaug nagiug sag~il tUboy Dg mga kasayaldn rig aking anak, Dguui talastasin mo namang hiudi ako riamibit ung maunawa aug, bayou ni Liliug at hindi ako surnabaugsaug man lamaug upaug hwag m~gauap aug iyougpgiagpuo Natuto akoug utnibig ay matututo din namaug MagbatO Sakabiug nauuugkat sa iyo sa mga sandaliug ito aug mabaou Dig sinasaribi ay sa, pagaakaLa koug walay na sa iyo aug muga kaluugkutan, at ang isa pa ay nahlahabag sa bunga rig iuiyouog pag-iibigan na walaug matatawag ua magulang. -Hwag moug sabihin na hindi ko aamiuiug sarili, kung ibig mo ay ibabahiagi ko sa karapatan ni Libiug aug bataug iyan. Walaug kaibauagaunua magiug sa iba aug bata, sa tunay na umiibig ay hiudi makasasausala aug kasawian, hindi makapuputol sa kanyaug bakarin, hwag uia di iyo lamang Elang. Sa mahabaug pananialitaug ito rig balo, si Elaug ay hiudi makahiuma, matamaung sinusuri aug kahulugan uag gayoug ruga p)aIngUD.gusa~p, at kuug madilidibi aug panibagong pagdudixbot

Page  213 - 213 -nug mga naranasan na niyang maka~lawa ay napapatulo ang luha. at di maitunghay ang mukha. -6Bakit ka lumuluha Elang? -- ang tanong ng mratanda ng makita ang anyo ng babae hwag kaug manangis, hitidi ka gagambalain na, sakaling lason sa iyo ang aking pagpapahiayag, makapananatili kang mahinusay at tandaan moug hindi ko man lamaug mababauggit pa. Pahirin na iyang luha,,ako ang Ibindi inakatatagal sa iyong dalamliati, bawa't damdarnin mo ay (linaramdaim ko rin. KnUg ang ipagiging malumbay ay dahilan sa akin, bayaan mo at aking ipinangang~ako at isinusumpang makapananaliimik ka,7 hwag matakot sa anamang bala 6 pagbabawas ng akiug pagliugap, hiindi nga Elang, kung ako man ay kulaugiug palad sa paghibik, ay lalo ko pang pag-iibayuhin aug sa iyo ay paglingap. Masusunod aug balang nasa, humniliug ug iyong ikabubuti at imapatutnUayang hiindi ko ipagdadamot. Bakal man ang puso ni Elang ay walang salaug unti unting maglalambot sa mnga malumbay na pananalita ng balo at matay na kuruin ay isa na naman siyang muagmamahabagin sa umaampon. Sa iiyak naman ang bata,', pagiyak Da waring nagpapabjiwatig sa pananahimik ng inang pinukaw. -Akin na,7 bayaan na akong magsawa sa batang iyau, aug minamahial mo ay labo kong pakamamahialin. At pinilit ngang kinuha na di naman nakuhang tutulan ni JEtang. Sa harap Dg lumuluhog ay di makakibo, siya ay walang pusong itagal na halos. Lalo Da kung kanyang magunita iyong mga sabisabiha. nan ng kumakalat na siya ay na kay Don Lucio, anopa't yamiang gayon na aug hinala ay ibig na Diyang totohanin, yamnang hindi na rin naman siya magkakasala na. Si Lauro ay na sa kabilang buhay. Aug pagkamatimpiin ng atiug babae ang siyang nananaig sa kanya. Nasusupil man ay hindi hayagang makapagsabi na siya ay talo na. Baka po maihan ng bata ay mababasa pa kayo-aug naisagot na lamang na parang pagaalala sa matanda. -Walang kailangan Elang, 6jdiyata't sa min'sang mapagdamutan ug Lauritong ito Dg kanyang biyaya ay isasama ko iug kalooban? Hayaan mo na, sanay namanD akong maihian... Napatapik sa noo au~g babae at siYa ay napasubsob sa mesa.

Page  214 - '214 -~ -8Ato aug nanigyari sa iyo Elatig?-aug usi'sa ni ginoong Lueio - 6nakabibigat sa iyo na mahalin ko aug bataug ito?.. -Oh... hiudi po, maauo na ugang may maawaug tumingin sa bataug iyau.... -6Bakit ka ganyan?. - 6Baka ipinagdaramdamn aug aking pagkakahauigit ug iyong ipagdadalamhati?. Napipi na naman,, hindi nakasagot sa harap ug nagmamakaamo. Matay na liningin ug halo aug kilos ni Elang ay tila mninamabigat aug kanyang ipiuahayag, subali't ug makaraan aug ilanig saudaling lumagaslas aug luha ug babae ay siya na aug lumapit. at naugusap. -liwag ka ug magdamdam, aking iniuuroug aug tanang sinabi. -Hwag po-aug biglaug sagot ni Elaug-isaug kalupitan sakaliug kayo, ay papaghirapin. Aug katawau at buhay ay kulaug pang ibayad sa iuyong kagaudahaug klalooban, datapwa... N4apauutol, hiudi uasabi agad at' siya ay nahiya sa pagkakapigil. -Elaug, kunig iyoug iluluhia twi ua aug pagauitoug hagay, mabuti pa'y hwag na nga, ako man ay malaki aug paglingap sa iyo ay magtitiis ua ako. At knug kahi't ua patay si Lauro ay hiudi mapapakuit din sa iyoug puso, aug wagas ua pag-ibig sa kanya, ako, ua aug gumagalang at pababayaau kitang manahimik. Ako, ay iha sa lahat, kailan ma't aug uapupnsuau ay maay isang pauatang makabuluhAn, hindi ko, uiuauasaug masira, sapagka't ayoko, namang gawin sa akin. -Wala akong 'pauata, knudi uaaalaala ko po, iamal~g aug akiug kalagayaug palaging nasasawi. -Aug nakaraau ay uakaraan, anoman aug iyong gawin ay hiudi manunumbalik, kailaugaug harapin aug iyong sasapitin upang matatap kUng talagang ikaw ay anak uga sa pagkapauganyaya., KUng masuri moug walang kasiugtamis aug aking pagsuyo ikaw ay makapag-iisip kung nararapat taugapin 6 biudi, naipaugako ko, ua Dugaug nabatianda akong magtiis, hwag kaug mag-alalaug may mangyayaring masamanag tangka sa iyo. Mga panugnuusap ua di ua mapaglabanan ni Elaug, siya ay nagagapos na ug habag at parang nawawala aug pula, aug upasala at uyam na ikakapit sa kauya. Kung liliripin ay masasahing napakamaawaiu si Elaug, hindi siya miininsaug umibig at mnadali namang padaig sa mga paglulhog.

Page  215 - 215 -Maramdauiiu aug puso Di Elaug, parang aug paghihik sa kanya ay siyang tagaagnas sa puso at hindi man siya, marunogmagpahirap Malaki aug utang na loob kay ginoong Lucio, aug mnga pag-abuloy -sa kanya at pagtingiu ay gayon na lamang, at kung hindi sa, kanya, kaipala'y na, sa, sa, laot na ngayon flg karalitaan.I -Elang Z-aug patuloy ng matanda hwag ka Dg maghinagpis, akalain mno kung may lihim. ka pang injiingatan 6 may mnga nahihiwatigang bagay sa iyong ikaliligaya sa mga, nagdaang panahon, ako'y magsasarili, ako'y hindi rin magpapabaya sa iyo, nguni finiugin lamaug sana, na kung 8akaling nakatapos ka na sa, iyong mga pangako at pagdadalamhati ay inaipahiwatig mo sa akin, at ako nama'y hindi rnf makalilimot sa aking nasa. An6" Elang, 6masama, ha aug palagay kong ito sa iyo? Hindi makasagot, nahihiyang itaas ang ulo, at ug mag-, kaganito ay napilitan aug baong hawakan ang ulo at ihiarap sa kanyang pagmasdan..-Lumnuluha ka pa pala-ang wika-6~sa aonog dahlil? -Mang Lucio-ang ruarahiang uaisagot Di Elang-ako ay nag-aalala -sa aking kabuhayan, sapagka't baka nalalabuan kayo ay kUng saan lamang ipalalaot aug akin... -6jAko? Tantuin mIoug kapag inibig ko ay kahi't na, ano aug dinaauan ay aking mamahialin. -Suriin aug kabuhayan, baka sakaling pagsisihan kung naroroon na. -Tumiwasay Elaug, upang inapatuuayan ang sinabi, ugayou din ay pakasal tayo. Napaurong si Elang, hindi niya akalaing 1)umulas sa bibig ug inaaring magulang aug mga salitatug bagay laimang sa mga, pusong sariwa. -6A~inlangan ka? Kaipala'y naunawa, na aug aking pagtituis, magmula Dg inaalamang magkaisa na Dg damdaniin kayo ni Lauro. Ako'y nanabinmik, pinabayaan kayong lumigaya, subali't iigayoug ulila ka na'y minagaling na idaing upang malunasan aug malaonl ug pagihihiirap. Aug hindi ko, ipaugahas ay baka lalong lumala ang iyong kalumnbayan, at aug isa pa'y baka mnaging alaugan sa iyo aug taglay Da gulang, uguni aug pag-ibig ko aug siyang nag-aatas Da sa iyo ay ipagtapat, yamang wala ug itagal aug puso. -Mang Luci6, ako'y di makakatagal sa inyong pagluhiog. 6Gasino na, akong miakapagpaparusa sa inyo? Augtain

Page  216 216 -hindi ikapanibulos ay aug nangyayari* sa sari'li, na baka bukas makalawang matalos ang lahat ay pangdirihan lamang, katulad ng m~ga may masasamang sakit. Sa tao ay hindi maikukubli ang kapintasan, sila na ang una unang inag-Uulat rig aking kabuhayaD, bagay na isa pang ipagdadalang hi'ya isa tanang kaibigan. Magmuni muni habang may panahon, alaming kUng ako'y si Elang na mapagkakatiw~laan, ako 'y isa rig walang puso, hindi marunong u~mibig, sapagika't, naubos na ang aking pagmamahal sa unang ini-ibig. -Walang kailangan. Sakaling nakalipas na iyong pagsuyo, may maidudulot naman ako sa iyo na pupukaw at muliug magpapasariwa sa mga, nalantang pag-ibig. Ako'y si Don Lucio, 6ano aug kabuluhan rig miga kaibigan sa; pagsinta? 4May nuaakapagaalis kayang ibigin kita? Ang tao ay~ hayop, malupit pa sa halimaw kung sila'y magparusa. Ang katunaya'y 6ano ang pakialam. sakaling mapauganyaya ang isang dalaga? Ang lahat ay umiibig: may katwaan at may kahirapan. KUng napalungi ka, ako ang siyang aakay, ako ang maghahatid sa karangalan, ako ang magsasanui rig Puri mong napariwara, ano, Elang 6minamapait mo ba? Bawat pananalita rig- Matauda ay natitigilan ang kausap. Si Man uela ay nabibitin sa paguninlay nulay. -6Nakasasama sa iyo? -— ang nult-kung nakasusugat sa iyo'y diyan ka na. At palabas -na. Napigil ni Elang. -Hintay kayo. -Ayokong palublhain ang iyoing karaimdainan, ruiatututo akong magtiis. - Mang Lucio, 6ano pa aug m'ukhaug ihiaharap kung ka~y oy abahin? -Huwag imagalala, kuug hindi maainin rig iyoug puso ay huwag, ang hangad ko'y kapwa pag-ibig aug imagkasama. -Mang Lucio.... at napaiyak na narnan. Hang saglit na lamang at wala Dg itatagal si Elang. Naaawa na aug kanyang puso. -6'Umiyak -ka Da naman?-ang puna rig matanda-kung ganyang m-agdurusa ka'y di ko rnakakayanang pagrnasdan. At tutunguhitn na iiga aug pinlto Dg silid. -Maug Lucio -— aug sausala -liwag kayong mnagkaganyan, inuibig ko, kayo Naghalik ang tinawagan at nagalak. - 6nuiibig ino ako?

Page  217 -217 --opo. -Salamat Elang, ehiidi kayn mabigat s'1 iyong kalooban aug kasagutang iyan? -ilindi po. -6Bakit pa iginagalang trio ako? Natigilan si Elang, hindi karakarakang nakasagot.' Kung ginagalak man si balong Lueio ay wala siyang maalarnang gawin, parang uanaingimning sayaran ng karnay ang kagandahang iyon. Iba nga naman aug batang kalooban kay sa matanda. Ang bata ay mapusok, dagling nakasagap, samantalang aug m~ga matatanda ay ~rnakukupad at pgrang kung tutuosin ay baguhan pa sila sa gawang inangligaw. Sa sagot ni Elang ay. sukat ng mapagkilala aug kanyang tunay na kasayahan, subali't siya ay napapatigil, lalo na't nakikitang lumnalagaslas aug luba sa mnata ng ginigiliw. -- KUng ako ay infibig mao at hindi mapait sa lyong kalooban, 6an6 aug kahulugan ng luhang iyan? -Tantuin mang Lucio... -Alisin mo Da, aug paggalang, tawagin na lamang Lueio -aug atas ng matanda. -Lucio kung iyan aug ibig —ang turing ng babae -kung nakikitaau man ako6 ng luba ay hwag ipaghinanakit, sapagka't huliug pahimakas ko itod kay Lauroug na sa kabilang bahay. Ilanggang sa mga sadaliug ito'y buhay siya sa aking alaala, ako'y kanya pa, naruni't buhat naman ug mabitiwan ko na sa iyo aug aking pananalita ay wala nic at kalas na ako sa kanya. Hwag sanang ipagdarand~anm kung sa tuwi na ay dalanqinan siya at iukol aug sandalitug eras sa pagaalala, tantuin na bagainan magigiug iyo na ay hindi naman maaaring-malimutan siya, sauhi sa tauging sanglaug habilin sa akin. Aug bata ay siyang bubuhtay ug tanaug pag ibig ko sa kanya. Hwag nainfang wikaing hiudi ko kayo iniibig, aug pananalita ko ay p1inahahallagahlan. -Ikaw aug babala, magaganap aug balang mnaibigan, alamn muo na namang igiuagalaiug ko aug lahat ng iyong nakaraau, Ilindi ako gaya ug ibaug ikinasasakit ug loob aug alalahanin aug inga nauna, iyan ay isaug kahidwaan, sapagka't liningin na, lamang, 6sino aug may karapatan, aug una 6' aug huh? Napasasalamnat Si Elang sa mabuting kalooban ng matanda at s4a pagkakasuudo nila ay walang, naisipang g'awin Si man~r L-uclo, kundi hawakan aug hata at paupuin sa kanyang tabi aug liyvag.

Page  218 - 2 18 - -Elan g-anang balo-upang makilala mo ang tunay kong pagtingin sa, batang it6, halina at 'sabay nating hagkan. Waring nagalangan ang babae, paano'y ibang lalake ang mnagdudulot ng pagmamahal sa kanyang anak. Gayon man ay napilitan ng liwag may masabi sa kanya. Tatlong ulo ang nagkadaiti: kay mnang Lucio, kay Laurito at kay Elang. Kakaway kaway ang batang nagagalak sa gayong pakitang pagrnamahal. Sinoman sa dalawa ay walang kinakabahan sa naballitang pagkainata~f ni Lauro. Sila ay nananalig na talagang patay na.~ Pati ni Liling ay namamalagi sa. paghihinagpis buhat ngmabalitaan. Sa paguusap nilang iyon na wani ay nalulukiok sa kasayahan ay siyang pagpasok ni Liling at natutop an'g kani'lang pagiisa ug halik sa bata. — Naku-ang wikang napaudlot ni Laureana. -Magatuloy ka-anang ama ng mapansing napaurong ang anak. Huwag na po, baka pa kayo maabala ko. -Hindi, aming nilalaro lamang ang bata. Nagtuloy na ang dalaga at doon ay nakiumpok sa ba-, gong magkatintahan. -Liling- anang ama-ipinakikilala ko sa iyo buhat ngayon na si Elang ay siya mong kikilalaning. Napataka ang dalaga, samantalang hindi makatingin si Elang sai anak ng magiging asawa. Palibhasa'y nahuli ~ng ugali ni Elang ni Liling ay hindi man siya tuncutol at isa na siyang sumang-ayon at nageabing ganapin sa, madaling panahon aug kanilang pagiisa. Katapusin ng" unang bahagi. PAIJNAWA:-Kaisalukuyang linifimb~g ang ikalawang bahagi nk Ali~t na itong may pamag-it na: ANG PATAY NA NABUHAY.

Page  219 Mga aklat na sinulat ni Dr. Juan Rivera Lazaro M(GA NAIPALIMBAG NA Ang Sumpa ng Dalaga......... 1 bahagi. iMagnanakaw.............I... jPagsisisi!............... 1 Ang tanging sangla............ 1 M(-A IPALILIMBAG Ang patay na nabuhay. jSaksi ko ang langit!. Namnat4y sa sarap.. Ang lihim ng babae. Luha at Pagtitiis. Ang palad ng abd. Ang higanti ng taksil. i Mary!............. 1 bahagi.............. 1 >..... 1..... 1...1...... 1.. * * 1 V... 1...... 4

Page  [unnumbered] I I: Ati.::f

Page  [unnumbered] I ~j I I i i IS

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] UNIVERSITY OF MICHIGAN 3 90 11501149I! l1 4949lLI1I1I1lIl 39015051494949

Page  [unnumbered]