Nabasag ang banga?
Castro, Remigio Mat.

Page  [unnumbered] i

Page  [unnumbered] I

Page  [unnumbered] r'ASC

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] AKDA NI, REMIGIO MAT. CASTRO May akda. ng Nobelang "1MILAGROS"1 at ng iba,'t ibanig Kuweintong wnapalathala sa niga Pahiayagan. Kasapi samialaking Kapatirang "Legionarios del Trabajo"l at sa "Ilaw at Panitik", Sarnahan ng nmga, Manunniat sa Wikang Tagalog. Panghuling Salita ni TEODORO E. GENER YMaimwaulat at Makata. Nagkamit ng Unang Ganting-pala, sa Timpalak?an.tit- k lig "Bonifacio Day" sa Antonio Rivera, Tundo at sa iba t ibang Timpalak. Kasalukuyang Pangulo ug Sanmahang "Ilaw at 1Panitik". Urnang Pagkapalimbag CLARA71EN7SON! (Ipalilinmbag dbi) Kasay~ay-u apLg-big na aw g uanag kislap ay sinakQsIibaii sa Pilipinas at ang paglalagablab tay sa "itpa, ig mgxL higu-atif ''a iavdugong larangan ng Digmaana s'a Eur'opa. A kIa, ria n g ii-ay katha, nitong- "NABASAG ANG BANGA?"

Page  [unnumbered] NABASAG ANG BANGA? Ika Apat na Akiat ng "Hlaw at Panitik" (Samahaa ug mgo Manunuiat so Wikong Tugalog

Page  1 Ang nugpolimbog Ang akdang itoly aring tunay ni Gg. Magdalena Sierra ni Mat. at sino man ay hindi makapagpapalimbag nang wala slyang paluintulot. Kung kczyo'y nuso Lalowigon Kung kayo'y nasa malayong pook o sa Lalawigan at may nais. magkaroon ng sipi ng nobelang ito, ay maaaring magawa sa pamamag~itan ng pitungpung sentimos na ihuhulog sa koreo sa pangalan ng nagpalimbag, daang An.tonio Rivera, Tundo, at tatanggap ng is-ang sipi ng aklat. May bawas kung sa pakyawan. Sti Mayrilla Magtanong kayo sa mga tindahan at mga aklatan sa Maynila at dooly maaaring bumili. Limang libo lamang ang bilang ng siping ipinalimbag. At, sa halagang anim na pung sentimos (P0-60) bawalt sip!. IUmagap kayo't baka maubusari

Page  2 NA ND 00: Sa giliw kong May-bahay, sa karamay~damay sa, "tuwa't Iigaya7~ ng pagtungga sa "saro ng buhay', sa masunuring ina ng aking ringa bunso. tanda ng rnataos kong pag-i big at pagmnamahal na waI~ng pagmanmaliw. ANG KUMA.THA.

Page  3

Page  4 4

Page  5 h3k,0 Parang Bukas na Liham lMangbabasang Giliwv:Ang aclat ia ito na it yong ma tuttngyhayan sa moga kasunod 11a, dahon, ay hindi isang tunay na NOVELtA na katulad baga ng w mia nabasa mo s0a tnga katham?g atitng nga n amtunlat at t makata; tanapa, ang aklat na ito, ay paglalarawan lamang ngI isavng buihay na aking isinakuwento at simibutkan na ku;g aa-tari ang ganoo g paraan. Tindi wnga isang tuienay na NOVELA, inluulitf ko, ang akf!t na ito, nupang harapan ng mga pahiyas na kailaryan. Mcannapa, ang kathang ito, ay isanyg C"nobenob1)ela2han flatang o kaya'y pItnaka-kapaticd na matawada ng 1,ga ka(raniwa'twg A'tlwento na Iliadaltas nating nababasa sa mgqa P'ahayayga. Kaya |Lga, at sakaling sa pagtunghay m anutn sa kany/ang t.ga dalron, ay Iwaka "talisod"' tayo ng ilang ''kam alio a'', "'o;(1kalJdagtta s( paglalarawan", "kawalan" ng sinasabi"' ('"paglalaban hlba:? kitaya n y mga isipain" at "KAPOBREHAN sa mnatitaimis na pan(gungnsap", ay iniihihingi k ng paygapaulman( hin n gayon pa, sa inga wgliw na nmangbabasa, at tiloy na ipitafrkiusap na sakaling ]:hahatulan ang abang kunmatha, ay isang hatol sanang nmkapagtuturo 6 makapagbibigay ng ILAW at huiwag anzg isang hatol n.a taangi sa salat na sa nahahaaldgayng pangaral, ay ldyok pa ng isang dlamdaming binubulag ng mainit na simbauyo ng kalooban. Ipinagtatapat ko w ang pamagat na NA.BASAG( ANGI BAVGA, ay hindi likhang sarili ahkiing pagiisip, kungdi, "-ntapulot" ko lanmang sa mlaganda at watang kaiatayang operetang "Palaagang Bucki" ng mlga Kapatid nra Iermnogenees Ilayan tz Lcon Ignacio. Marahil, ay napanood na ng pinakamarami nating mamamayan arng operetang itot, at laht, oo0, itnunit kongt ang lahat, ay walanyug hizndi nahatlinn at higit sa lahat ay sal brah'agi ng pagsasalayfe ni ATANG DE LA RAMA sa (I Ctanyany ANO ANG NANGYARI, NAIBASAG ANG BANGA...... Ang saliiang NABASAG ANG BAN.GA, sangayon sat ibig sabihin, at sangyaon din sa inilarawuan ng suamulat, ay hi di isang pangungusap na nahihiyasan. nylg META'ORA, kItdWi sacdyang NABASAG ANG BANGA ang ibig nilang sabihin,.pagka't maliwanag, wna, sa pangyayari, ay NABASAG ANG BANGA nig IDALAOANG NANAOK NO TIIG. NgA. uni't sa labas ng dtlaan, a(ng salitang INABASAG ANG BIANGA. ay binibigyan ngy ibang ka

Page  6 hidnyan ng ating PUB3LIco, kahulugang masarap dingyin, masa,rap bigkasin~ at hiindi " magaspang " yamitin, nguni't, any tunay na kahulugan o ang ibig sabihin ny satitang NABAASAG ANG 13ANGA, y ya ng ipinanqanyahuluyan ny maranmi, ay "ma gaspang" na totoo, "na/cahihirin", "na/cabibingi" sa panydingig, lbd pa sa- nma "dalaga" at masasabing "libe/oso" kung pagullsa pan sa harap, ng isan ylipunang dinada/uthan ny mga masesetiiny, nyluni"', miga mapa/ctwaring tao ng a/iny sosyedad. Sam akatuwid, any salitang NABASAG ANG BAN GA iza "ini anak" ng Kapatid na IHagan, at "binigyan ny buhay" namnan ny bayan, ay na-hiyasan ny dalawang kahiuganyo na /capuwa n,,agamit at magyagamit. Ang i/catawa o any huliny pakahuluayan, ay inaluking "pa gluling/cod" so Wi/cony Tagalog any nayeww.a, pay/ca 't nayagamii sa poybiygkas ny isa ybagay na "mah lay salitaint ny mata/kas sa payhaharapan" ic nydi nya tamang gagamitin any salitany NABASAG ANGI BANGA. Katunayan, sa isa sa mya buwang waydaan, sa TALIBA at so unanp, mu/cha, ay nabasa any ganito; ISANG AMANG IFJPNAGSAKDA-LSA,ALANG "PAGBASAG" SA "BANGA~" NG KANYA PiN AN 4K. Kaya nga,,at sa pay gamit ko ng panmagat no NABA SAG, ANGI BANGA, tangi sa naipaytap~at ko nang "napulot" ko lomany sa "Dalagang Bukid", ay wala a/cong ibang hangad ma1tiban sa isany "capricho" no. mabigy~an ny katapat any nasabiay salita, at any isa pa'y upai' y ma/cltulong ny kaunti, /cahit yabuhan gin, sa paybaka sa ugati ny~ "i/an" na magpah~anggol,nyayo y MAPAGTANGI' MAPAGMATA, at mapaypalagay na sila'y "hiit" a ibang nilalany. At upany lalony mapatunayan, ay hindi ako any maysasali/a, kunydi ang nilalama-n ny a/c/at na ito na siyang la/onq. ma4 taimo /cay sa akin, palibhasa'y isa lamang tagasunod sa isipan at ugali nyg mga taong yumnagalaw sa loob, bayama't sa katotohmwa'y niti/cha lamaitg sila ny sumulat nita. Bawahin ntga na/ivi, upany mapatunayan any lahat kong pauna, at any isa pa'y upany maunawa naman natin any layu-.1 nin ng "nobenabetahang" NABASAG ANGI BANGA? REMIGIO MAT. CASTRO Sa "Ilaw at Panitik" Maynila, Hunio ng 1920.

Page  7 1404~ XIx MxM xC6 MxMMl NABASAG ANCs BANGA? x^/W M AmWWYA W^iAix A mx' ^^M A^ no — ^ ^*Fx n Axm x Mmi*>^> xxx<1?* x*om^~' ^feK? I*-* xxx xMM* /v^^vk^/-v>S AA^V^AA ^V^^V^^SM /?vA~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~v^A^ ^v^T^A~~~~~~~~~~~vS ^v^^v^^v~~~~~~~~~~~v ^^ i~~~~~~~~i^It^ ^SS9^9^ I~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~t^^^t^ ^~ilSI^^ ^S^I^~^ t^~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ ^WA-W^ Y ^-y V ^^^^ V V^^^ V7A^>A 7 ^^ - 2~o~o? 'y0'?~?^ ^*^^y^? '>*?>?t~lT^H^^ ^*e^?11 I Ina at Anak. ~ P' I Doalya Geronima Crisostomo ni Ventura, ang bantog at lulbhang kilala sa tawag na Donya Momay, ay isang viuda ng kamamatay na mangangalakal na si Don Sehastian, isang lmestisong kastila na inang nabubuhay, ay tanyag sa mga lipunan lalo na sa mga pook ng Tundo na matagal nilang tinirahan, at sa. Santa Kru, bayang kanyang kinakitaan ng unang liwanag. Si Don Sebastian, 4y namatay na hin.di pa lubhang katandarn, at ang puminsala sa kanyang malakas na katawan, ay ang taksil na sakit sa puso. Mangangalakal palibhsa., si Don Sebastian ay nakaiwan ng kung ilang libong piso sa giliw niyang may-bahay, dalawang auto, limang miahahabang bahay na paupahan, isang malawak na lupain sa lalawigan ng B at iba pang ariariang mahahalaga. Sa matagal na panahong pamumuhay, ang magasawang Don Sebastian at Donya Momay, ay walang naaning pakinmbang, bilang bunga ng masarap na piagiibigan, maliban sa isang bulaklak na nagbbibigay higod sa kanilang puso, at ito'y ang magandang si Amanda. Si Donya Momay ay may rnainam na pangangatawan, bagama't may kagulangan na. Ang maputi niyang mukha na binagayan ng dalawuang matang paramag ilaw na tumatanglaw sa kan

Page  8 8 NABASAG ANG BANGA? yang b!hay; ang bibig niyarng imdala s panungawan ng mapuputing ngiping hasa at alagaa a linis, at ang ilong niyang hindi sarat ni matangos ay paraparang nagpapaaalaala ng isang kahapong kahilihili at kasabiksabik pagbalikan.. S ya ayos ni Donva MoImay, bagayma't nasa ganoon na ngan, gulang, ay nagpapaklilalan1' ng kanyang g 4apanalhunan, ay kinlabaliwan din ng Ilid raln.ilgl plso. Angl kagandahan niya at k'asariwaan ng. katawa an ang siya pa 'y isiangi matimtnlianlg binibini, ay nagbago inanl lahat, sub)ali't. aig hidi pa laamnalng nagiiba at parang saigat na pinaglaunam na ay ang ugali niyang pala-angil, laging simangot at kataasan l nma:;.-alita, n'la kinamihaslnan niya buhat nang lmagilng asawa ug nasirang si Don Sebastian, datapwa't, masasabi narnaing si D)onva Momay, ay isang tapat na a:iawa at mapagmahal na ] isa. May salapi palilbhasa, tangi sa malayango balo, at may anak pang d(ilaga, si Donya. Mnomay, ay mapagdalo s'a tmga "pistau ialtl '. sa iin s'a ingla mtiatatawag na social. Ang ating Donya, lnang niga sandalingl yaon, ay katatapos pa lamang makapaligo. Nasa kanyang silid. Nakaupo sa isang silyalig may sandalan, sa Iarap 1n isan.g nalaki at inagarang' salaiming napapatong 'sa isang iagandlang conmsola na kinalalagyan ng iba't ibang pabangorg lalong pili; mnga pulbos nia, l]nl laimanlg sa balat ina maselan a. a nagpapagand(a n.aimalilinL na katawan, nagpaalin-an gi-. k1utis, at naIpl)apakinis a ni laamon lll( ltka. Si Donya Momnay mayanran palibhasa, ay sagaia sa lahat ng bagay na kailangnn at hinihiling ng Sosy:edad. Ang silid. niyang yaom, ay nahlihiywsa n-g maiilana na palamutitlX binili sa H-apoln, nm dahil sis kanilang kainaman, ay nakapagbibigay lugod sa sinre mriang palaring inakamala.s. Tangi sa halimuyak ng mga pubangong nabanggit na natin, ay nakikisaliw;pa mandin ang kabanglhang nakaliligayalg maimruin na idinlndulot ng mga sariwanglt biunlaklak na 'a silid na yao'y parang nga piping bantay na sumasaksi sa lahat ng hiwagang iniaanak ng mnga pangyayari. Kulanrgkulaag nang isang oras si Donya Momay sa pagraayos na yaon ng katawan. *.*-, i ~

Page  9 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 9 Ang ating Donya, ay talagang matagal magbihis at halos ay daig Pa si Amanda. Kung minsan, lalo pa't kung silang magiua'y naaanryyahan sa mga "saraw", "piknik", sayawan o lanmayan kaya, maging kung pumapasok sa dulaan o sa sine kaya, ay umaabot ng magdadalawang oras. Mamgyari'y pinipilit pilkinisin ang balat ng mukha, yaong mukhang bagama't maputi at may kagandahan pa rin, ay "nanngungulubot" na at lubhang dagi sa bisa ng mga sabong lalong pili, mga pabangong pangpaganda ng kutis at mga pulbos na pawang tuimutulong iW pagbibigay tingkad sa kulay ng nmukha. Nguni't, palipas;na palibhasa at katuladl ng bulaklak na niltanta ng panahon, anl paringulubot ng balat, anoiang pagsisikap ang gawin; ma.glng sa tulong itg sabon at sa tuo ng maliganmgam na tubig n;i aiiasahod niyang nagbubuhat sa kanilang ducha kung siya'y naliligo, at maging sa mga pabango at pulbos na il)iniapahid, si Donya Momay ay hindi na mababago: Si Donya Momay ding may kagulangan na, may mangniangilan nalg "uban" ba naa lamumukod is magan4a at mahaba niyang buhok. Nang mga sandialing nagsansuklay ang ating viuda, bagama't katatapos pa lamang makapaligo, ay pinagpupusang mn igi ang buong katawan. Sa harap ng a.laming pinagsiasangg-l nian ng kanyange ayos, ay napapangiti kung natatanaw niya ang kanyang anyong higit pa sa tulay na dalagang nasa kanyang kasariwaan. Mabangong parang isang bulaklak, at mnapfutiMg kakulay ng kaayaaayang langit ng isang masayang pag- aa. AnI ating Donya na namnamatay sa pagbibigay lugod sa sariling katawan, ay titingin muna ng matagal sa salamin, pappuungayin ang mga mata, paknkurapin pagkatapos, at saka, ngingiting anaki'y siya na rin ang nagagandahan at naliligayahan sa sariling anyo. Subali't, kung masalat naman niya ang nangnngulubot na mukha na anaki'y "dagat Ha inalon', at makitaig mga tandang nangungauap ng kanyang kagulangaan, ay nawawalan ng pagasa, pinananamblayan ng maiglang puwo at namamatay? oo, namanatay awg apoy ng pagibig at paghanga sa sarili. At ang kalumbayan niyang ito'y lalo pang sumisidhi, kung mmalas ang larawant ni Amandang naroroo't parang nagma

Page  10 10 ~NABASAG ANG BANGA? magid lamang sa kanyanog pagnginlgitngit. Hahawakan aug laxavwai,' matagal nva tititigan at pagkatap os mnabitiwan, ay sipa iia rin ing unagwiwikang: -Oh, hindi!1 Hindi' uaaaring maparis ako sa anak ko iiya Y sariwaug bulakiak at muaasabingg ang mga: talulot niya'y niindi pa nacladamoiam halos ug malainig na lialik ng mnasayang buwan, samatalang ako, ako,'y palipas na't'axig mga-dahon ko'y phiagwfwaafl nang lantahin ug Araw I At, pagkawika 'y napasandig si Donya Momay sa kinauupan itinass aug dalawang bisig na kapwa mabilog at- nagpupuatian at aug imga kamay na dinala sa tapat ng batok na, Vjinugpapahingahan nug malagong buih~k, ay payapang pinapagduop at aug inga mata 'y pinapagsawang magutalas, sa4 " nakangIingilong" anyo niyang nuahiiarap sa, malaking salaming ginagawang tanungan ng maamong titig at nasaamyung u- giting panariwa ng puso. Sayarig at aug abang.panitik ay kulang na kulang sa kakayahan at kuing hindi 'y nailarawan pa sans arig ayos un. yaon ig ating " Dolia " na bagama 't may kagulaiigan, na gaya ng ating sabi, iiguni 't "tubig pa ring' kagamutan sa nauuhaw us. di mdaminn" Mah~abang oras us. usiwan, si Douya Momay sa ganoong ys Knug may gamuot lamang na mak-aluluias sa naghibigay. t~alumibayan sa kanya., ay bibilhing 'walaug' sala, imaging gaano min aug kanyang halaga. Sumantahing si Donya. Momay ay'aiwan samatagral na. pagsimp, siAmuanday aug giliw niyang, aiiak ius. naganda. at may sariwaug katawan, ay kasalukuyanig pinapaoglalaro aug niga uiP tali~k na, dalir'i sa niga, "teclado" ng kanilang piano. G~aya ng ating pagkaalam, sii Ainaaida'y kaisaising anak rg magasawang, Don Sebastian us. ngayo'y n~amamuayapa us. at ni DIonya Moinay. Aug bulaklak ng tahanan, aug mutys. ng kcanyang ina, ay katatapos pa lamanag -makaxama, Asa kanyang ika 18 Mayo.Naging kabilang. fm magagad t ism'ynu rsas ng bantog na "Instituto. de Mfujeres" at kung kaya

Page  11 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 11 nga lamang natigil sa pagaaral ay noon ngang mamatay anu giliw na ama. Inilabas siya ni Donya Momay upang may makasama sa bahay at makatulong sa mga gawaing kailangan niiang harapin, subali't bago na kamatayan ng ama, si Amanda'y magaapat na taon nang nakukulong ga naturang Paaralan. Kaya't masasabing basal na rin ang pagiisip sa ipalihang yaon na pinaghuhubugan ng sarisaring karuniungan sa ilalim ng matalinong pamamanihala ng G. Rosa Sevilla ni Alvero, karapatdapat na kababayan natip. Ang tanging hindi pinigil ni Donya Momay, ay ang pagpapaaral sa pagawit at pagtugtog ng piano. At ukol sa bagay na ito'y isang kilalang profesor ang sa arawaraw ay isang oras na nagtuturo sa kanlyang- anak. Sa p'agaaral, ay nagpakilala si Amanda ng malaking pagkasulong, pagka't tangi sa kanyang guro, sampu ni Doitya Momay, ay nakaupuuna na sa loob lamang ng ilang buwan, ay nakatutugtog ria ng mahusay at sa pagawit ay siya na rin ang sumusubaybey na magisa. Ang mga tugtugin niya'y kinagigiliwan -ng tmga nakapakinig at ang tingig ryang tangi a malamig at nakapaglalarong animo'y sa isang sadyang mangaawit, ay nakapagdudulot pa rin ng ligaya at luwalhati sa nalulumbay na puso.- Dahil sa katangian niyang ito, bagay na hindi nalilihim sa mga kaibigan nila at kaakyatan sa ballay, tangi pa ang madalas na pagbanggit sa kanya sa dahon nig tnga Pahayagal, ay ilan nang concierto ang nagkarangal na kinabilangan ng kanyang pangalan, mga pagkakataong tagumpay at tagumpay ang kanyang inaani. Lalo tuloy "lumalaki" si Donya Momay sa Kaniyang sariling palagay, at lalo pa nga kung tumatanggap ng mga papuri sa pitak ng mga Pahayagan. Lahat ay dahil sa kanyang pinakagigiliw na anak! Kay sarap nrga namang magkaroon ng isaug anak na katulad ni Amanda! Dahil sa mga katangiang ito ng kanyanag bulaklak ng tahanan, ay masaabing bihira sa mga kasiayahang idaos ig tintawag nat ing g ta sociedad ang hindi nila nadadaluhang magina. Kaya't hindi man niya ibig, ni kinukusa, silang magina'y parang napapabilang na tuloy knug minsan sa iga de (astocracia,:, na,sa-'t -4as.n man, ay aitumakod:.-sm mga kilos L

Page  12 12 12 ~ II NAB3ASAG ANG BANGA? at'gawalin dahil sa kanilang iniingatang katangian4, n1a, sa palagray nila'y pang kalangitan lamang;. Ang katulad ni Amnanda'y sariwang bulakiak na sa liar-, din ng kap'alara 'y mValalaong nagpapasikat.- Sa paligid niya 'y naglipadlipad ang mga paroparIong nauuliaw sa tamis ug neetar, nu, natitipon sa kanyang magelang ubod. Isa't isa'y lumnuluhiog. Jsa 't isa'y humlihinging.kaawaan. Saniantala, ang hulakiak ay tahimik at pa-tuloy sa pagotanggi at pagwa-walanig alintana!1 G anyan, ganyang ganiyan aug katul1ad ng inayuming anak ni Donya Momay. Marganda at inabait. Ma~puti at mnahawashawas, aug tabas ng maamong nuklia. iMiabibilog at nmapupungay aug niga matang anaki'y dalawang ilaw ng buhay.na s~agan-a sa lambing ng isang tuaimg sinulat sa gitna ng baliw na pagibig na taos sa puto. -Aug tanugo 0s n ga ilong na ina;Ralo ug isang bibig na nakaaakit.pagmasdan, ay lubliang nabagay sa kagaridalian Diyang patoy a himtala ang h~indi umtibig! Mahinhing, katulad rig mnaarong tubig ng isan~g 1_atisang busog sa alamat. Kaftulad ng nialamig na. simoy rig inalayang hanging sa- pagummagga'y nag-papasiariwa sa nigoa bulaklak. At sa gaida niya't kasariwaa'y iananaghili wari aug gitiw niyang ina! Oh, niundong mnasakim at balintuna! Kasalukuyang na-awi't iii Axuanda sa Waiw ng, plhio aug tuarikit na tula. ni Momoy Sevilla, ang mnaganda at kaakitakit na I1hiltippine.Beauty na. nilapatan ung tugtugin iii Huauing Hferiia; 4Cz at, isim~usog sa pagglalagay ng' tu'gtiugin sa operetang "Ang Hrus na Pula." iii Eminiano Trinidad. ~fimitugtog ng buong taliN~o at iinaawit ng buong p'agi bi g. 8aknang pagwi s isinansaa na halos ni Ainanda aug lainhing ng kan yang pusong may hilg sa arte a~t ang, kanyang kaluluwang nalafasing at nangangarap. ~ Kung rmakikit'a lanmang tiatin si Amandit ng nigs sandaling yaon! Oh., anong sara~p ura Ai

Page  13 IAXDA NI R~miGio MAT. CASTRO 1 1 13 lasin ang isang katulad niya! Kung naringig laniang natin!1 A tingig niya'y kaaya~ya. Kuang minsia 'y may lAmbing na ~katulad ng kay Titang Villanueva nra nakapagapapagalaw ng Irxso at nakapagpapaakyat na. sa, langit! Kung minsa'y nakapagsasa Atang de Ia Rama, ang Mutya, rg Dulaan na, sa kaunyangpagait, ay isinasaliw sa mnataginthig niyang tingign uiakaliligaya at'nakahahalina, sa laling wvalang dadamdamin at tulog, mang puso, aug mga ngiti niyang- kaakitakit nra nakaburbuhay ng tulain, at kung nminsa'y nakapagpapaluha sa galak. At kung minsan. nanma'y -isang tunay na, Amanding Monte&, ira ha — haing urnaawit, ay Waong gumnagand-ay at habang ngummgi ti y lal cng tumatamis na, anaki 'y kalapat-i iig pagibig!I Ganyan, oo0, rnauigrbabasang giliw. Ganiyan si ArnAnda. rg mg~a saudaling yaon! Hibang au~g diwa4 at lasing aug 'kalumuwa sa pangarap nina. Abdon, Hernandez at Igniacio! Nang xmatapos, ay uulitin sana, ni Amnanda. aug ipiriagpap~ttagay niyang paysasan-ay n-a yaon, ntguri 't bigla, siyan~g nafigilan, pagka't xnagbuhat sa malayo6, sa, labas nug tahanan, ay SrInodsminod na palakpak aug niarinig niyangr iginanti sa kayang pagawit., Dahaxndahanrg lumningon aug ating dalaga, nguni 't taking kahiyahiya. Sa bintana, ig "Casa de Huespedes" na katapat ng kanilang bahay, ay nakita niyanig aug pumualakpak, ay isamig Waake, at nang kanyang mapagsinop aty Rakilala. niya-ng yaon pala 'y auig estludianteiig niatagal riang nianiarnaliki sa kanya: Si Pakito. Paraug fjainris si Amranda aa ganoon., at bilang paghihiganti, ay dalidaling nagtin~dig at biglang isinara ang miga bintamang nahaliarap sa kinadudung'awan rig estudiante. Natawa si Pako sa ganoong namnalas, niguni 't, parang nag-, si41i pagkatap. Si A~n~da'y hiridi nra t~ungtog at' aug giuawa'y nag~tujoy s& silid na kinakitaa~n natin kay Donya Momay. Dang sandali' pa 't sa I-agawaan ng yeo' binbaagik 12) rig ta'Dghbli.

Page  14 Frar~cisco Malcampo., AMANG sa sinundang, xga. talata 'y naba~nggit atnang pangalan n i Pako, ahndi niagi.9 ing kalabisan, sakali't sa kabanatang i'to 'y muli nating banggitin, upang sa: gayo'y lubusan siyang makilala. Si Pako, mangbabasang giliw, ay isang binatang taga lalawigan. 1pinadala, sa Mayniila ng kaniyang amain, upang dito ipagpatuloy an~g pagaaral. Uli'la nang lubos at -ang tanging tumutustos sa kaniyang niga. gugulin.,,a auig naturati niyang amain na ngayo'y isang tanyag na kaweiemdro sa Florida Branca, Pampaniga. Ang ipinatata-pos sa ka'niiyang pilit. ay aug Patgaagrirnenor, pagka't iyan ang kabilinbilinati ng giliw niyaiig ama bago nalagutan ng hininga. Aug bahay na kinakitaan natin"s4 kanya, ay isang "Casa de lluespedeis", at sa bahay na yao 'y doon siya nangungupa1ian. Ang bahay na, ito, irog na mangbabasa, ay natatayo sa tapat ug bahay ng vitda ni Don Sebastian. An'g niga bintajimig inaghbibigayIiwaagsa. sala ng baha rgntagvida, ay, nahaharap sa' dormitorio nnaabi nan g "Casa de Hepdles" at'isa' sa. mga siMd ay iyngng tinutulugan niPko a ye 't kwiginang pa~akpakan niiya sli Amanda sa pagawit ay sa bintana ng kanyaiig tuuu anlyn nakadungaw. Si Pako, ay masasabi nating is~ang nmalikot na Liinatang widuang sinasaag na pagkakatab.> Nang niga unang taon ng

Page  15 AKDA NT REmiGio MAT. CASTRO 15 kanyangg pagaaral, ay kiinakitaaun n'g malaking pagsisikap ~at pagtitiyaga sa lahat ng hirap na karaniwang tiis'in ng isang uagaaral. Walang sandaling sinasayang. Maging sa oras ng pagapapahinga 'y niakikitang hawak ang mga akia-t at nagaartd. G-anoor. na lamang aug pagstisikap na ginagoawa, at talagang malaki ang liangad na makauwing agad sa kanilang bayang taglay ang "titulo" ng kanyang napagaralan., Ng uni 't, ka vikaan ina ngang "kahoy mang babad sa tubig, sa apoy ay huwag ilapit"'. Aug ganoong hilg ng ating binattt sa magaudang layon, ay unti-unting nagiba..Ang dati niyang kabaiIa3untiunti ring nawala sa "kanyang katawan at katulad ng ninagang. pagkatapos makipaglaro sa maghapo 'y nawawala upang bigyan daan ang paghahari uig gabi. Si Pako 'y untiutiting na-layo sa landas, parang bituing iniligaw ug 'ulap sa paningui ng maga tho, pagka't aug." lakas ng kanyang kalooban, ay dinaig ug lakas ng magdarayang hiwaga ng kamunduhan. At ganyan Si, Pako. Sa anyaya ng ilang naging kaibigan at kabatakan sa Paaralan, au'g ating "mabait", ay naging malaya sa kabuhayang k~atulad ug ibong walang panginoon. kungdi aug sarili. Oo, uaging malaya. Nalim'utan au~g pagbibigay lialaga sa sariling katawan. Naglagii sa-mnga "Bahay Sayawani", sa miga "Ca-baret" na lalong mnagara, nahaling sa mga walang kapararaliang pasyIalan at madalas makabilang sa miga "pook" na kung minsa 'y ipinagpapalagay nia "diniadapuan ng mga kalapating unibaba aug lipad". Aug pagaaral ay waring kinasuyaau ua ail xrnamuP.bing kung nagpapatuloy man, ay upang makasunod na lamnwg sa "huliug pasya" ug'kanyang ama bago uamatay, ngiuni 't ang totoo 'y piungltalamigain na ug Ioob at aug dating i~igla'y pinatninlay ng malayang hilg ug katawaai. Aug nmasa'sarap na sanuiali- Oa piling ug, mugk manwanyaw, aug niga bulungang "nakapagpapalagnat ng puso" sa tulong ng malalambing us tugtugin ng orkesta, sy ~parapar'ang -humnahalina- sal siungki niyang daindamin sa ganoong mga libaiigan alk paranani rAg minas"sayaug sandali. A~ng inagandang umagang,hinaharap u g kanyag paled ay hindi nannaaa

Page  16 16, 16 N~,ABASAG ANG BANGA?, yang lunululia noon dhil sipagkaft igaw niya sa laudas. Ngu-, Di-, alng laa g itoy iiangyayari $;a likod, ng kaala-man rig kaniyang amalin, gaya rin nanian kay Amianda nat ang palaga!,y, sa kanya'ay' is'ang- biniatang may nmigandaing hi'naharap:Bukod sa sakit nla i'yang hunialason sa kan~yango layon, ay nay isa pang balak~id, baga-m~a't ang ikalawang ito 'y tungo 0sa ibauig landasing lihis sa kapahamakaii. Si Pako 'y may mallaking hilg din sa muaica na maAhil ay kasing laki ng kanyai'o pagkahilig sa malayaug kabuhayang kinalalasingan ng, kanyang diwa. Aug ikalawang hilg na. ito, gaya ng nasabi na- n~atin, hagamal' sa mabuti hahangga, ay -diii ang hindi njakastisira, rin sa, kanyang mga p-agaaral. Sa kaunting panahlong mm'i'kol niya sa pagaaral i~a karunungang ito, ay malaking pagkasulong aug kanyang naabot, pagka't kung narinig lamang, niting tinutugtog aug kanyan violin,,ay rnasagabi natig flmndi si Pakito ang aypigilngacattrutgkg di isang tunay na. gurong nakapagpapa~salita at tuloy nIakapa~gpctpadaing sa nasabirig violin. Ilan isa mgga tuigtugin iig mga gurong italiarno aug kanyang kinagigiliwang paglibangan. Si Pakito, manghabasang irog, ay madali nating maakikilala. 1sa giyang pala-ugiti, nguni 't; laging iiagdidilim ang unoo at mapagsuflyap ng palihim, iHindi hIbhang mataas bagama 't may karbilugan ang pan~ga ngatawan. Jwagingr mabikas 'pali~bhaoa'y may ikinasusftnod. Dapat alamin na sa buwanbuwai, ay tumatanggap) sa kanyang arnain ng pitong-pujg- -piso, tanlgi pa. aug kaupahan sa bahay at sa pagkai'n. Sai iaikling talang iya'y paran, mabubuo aug kanyiuig kasaasyan, hag'ama 't imasasabi natinig iya 'y pahialaw lamang.. Ang ilan pa'y ang miga pangya'~ari n-a aug bahalang iuagdaigdag at. magpu~no,, _kaya 't magpatuloy tayo... Pagkasara, ui -Amaifda ng bintana at pagkatapos matawa 1i Pako, ay paraiig nagwaisi sa kanyang nagawa. - In&4kaja niyang napakapangit aug nagawa 'at' hindi malaog ikamuhi ng kanyang-i'iiibi ng. bigling pagkapalakpak, na. yaon,, k-a

Page  17 /,AD)A MI;EMJIO MA T CASTO: 7 ya't laki ng:amia, ay tinun'g ang kanya ig kriata-:at adalif4irig tumitik Ing ilan salita. agkfiraai ng ilang sandali at pagkatapos na mMUgalat, ay l*arahaigt binasa ang ganitong nalaiaman: " 'Amandai.: — " Pagkatapos 'kitang mabati, sa pamamagitan nito 'y hini' hingi kong pataarin mo ako sa nagawa kong malaking pag'kakasala. Napuna kong ang pagkakapalakpak ko sa iyo 'y iki"'nmnahi mo sa akin, kayoa't nagiuIg sanhi ng bigla iong pag"sasara ng iyong bintana. Ipinagttataa t koa sa iyo na sakali 'miang napalakpakar kita, yao'y Pahil sa malaki kpng pagka"lugod at paghanga sa kagandahan mong unmwit, ha, sa gas 'nanjang tkin, ai)g tingig m'y'.y katulad ng,sfa isang paralumang "Kapangapaagarap'. ' '"At ang paghanga ko'y hindi mo dapat ipagtaka, at la"o' lng hindi dapat ikagalit. Gaya ng masasabi ko sa iyo'y isa "akong alipin mo't nalalaang pagtutusan. Ang dlwa ko'y na"bihag mo't ang puso kc'y iyo lainang. Sa' pagtugtog mo "ng piano at sa iyong m ga pagawit, ang diwa ko'y nalalas&ug "sa paghanga:.- Kaya't sakaling mamuhii ka aa pagpnpuring na"gawa ko, inuulit ko, Amandanng ako sana'y patawarin. Ang "puso ko oo,, ang pso kong hibang sa malaking pagibig ang ' dapat iiong. parltsahan." "Kaya nga Amanda'y ipinagpapauna ko.sa iyong ipagta"pat na zng iahat ng yao y sa malaking pagibig na naghahari sa "aba kong puso. At sa pagasang ako 'y iyong patatawarin, ay "lumingap ng akalang kaya sa lingkod.-'PAK, O. At binasa pa ring mul. -Pagkatapos ay makailang hinagkan at,laingat na isinilid sa- isang. obre at sa ibabaw ay isinulat ang pangalan ni Aamanda. Ilang sandali pa rin na marahl ay sa pagiisip ng mga paraang gagawin sa pagapampit,:Sa mntga kamay ni Amanda ng natunurng lihaem. Mam-aiaya'y ngtindig at sadya sanng magpaparaan ng oras sa. pagtugtog Vng iolin, nguni t, an: ginawa,y nanag na taglay ang ob ring may lamanglilamm pai ky Amanda. " ~:

Page  18 J:,I A:*: 1^-*1",.;~ ' ~III. I.-i Sadyang biga sa Pagibigl M. 0 KIN.AHAPUTNAN ng araw na yaon, ay nakadungaw si Amanda sa mirador ng kanilang bahay at buong pusong sinasamyo ang rna sarap na hanging nagbubuhat sa kanilang halamianang agana sa mababangong bulaklak. An!g hapo niyang katawan sa maghapong gawain sa bahay, at ang diwa niyang ginllo ng malaking pagkamiuhi kay Pako dahiy sa inasal sa kanya kanginang siya'y umaawit, ay inihar hanap ng kaligayahan sa magagandang kulay ng mga bulaklak. Sa balintataw ng kanyang mga mata'y parang nakikita niya ang larawan ni Pakitong siya'y inaaglahi at sa kanyang pangdingig ay jparang umaalingawngaw pa rin ang mga huling tunog ng palakpak na kanyang lubos na kinamuhian. Nang nmga unang sandali'y humahanap siya ng paraang makaganti at sadya sanang lubusan nang pagtataniman niya ang estudiante natrn, at ang mga nasabi nang palakpak, ay ipagppaalagay na niyang dahilan ng isang pagkutya a kanyang pagawit, subali't kung magunita niyang si Pako'y malaon nang nangingibig sa kanya at nakikita niyang namanatay sa malaking kalasingan, ay nawawala sa kanyang hagap na ipagpatUloy ang pagtatanim at ang nagharing sapantahang ang inasal ni Pi ko'y isang tunay na pagkutyd 'sa kanyang karangala't pagkatao, ay napaparam na anaki'y bunton ng TuIo na tiiangay ng hangin at massabing yao'y udyok lamang ng.isang nangangarap sa pagibig, ng isanig nagugulong diwa at haling sa mga tibukin llng puso...

Page  19 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 19 Nagunita tnloy niyang si Pakito'y nababaliw halos sa malaking paghanga sa kanya. Ilan nang liham ang kanyang natanggap at ilan nang pagkakataong naipahayag sa kanya ang nilalaman ng dibdib, msbali't, ni sa imna iyan at mi sa liham, ay hindi siya nagppahalata ng pagla.ing-ayoni, bagkus- pa ngang pawang kawalang tpagasa axn kanyang inaanyo t itihutugon, pawang pagwawalang halaga. Ang totoo, si Amnda'y hindi sa walang pagibig sa puso, pagka't ant katotohanan, kung makapagftatapat llamang sa atin ang kanyang, dibdib at maipariringig ang kanyang tunay na tibukin, ay makikita uating ma bawa't pagahip nito 'y may pangalang naririilgig na inaans, at ang pangalang ito'y ang sa kababata: niyang malaong naging kapalagayang loob, KAY RENE. Ang,pangalalg iyan ang siyang laginja'y nababanggit, maging sa pagtulog yata at sa lahat ngsandali, mangyari'y kinahulihan niya ng katapataiig loob at kadalisayan ng puso. Angt mga anhing iya'y siyang nakahahadlaag sa landasing ninanasang tahakin ni Pako, at nagpapakulimlim sa bukang liwa.yway ng kanyang pagasa:... Si Pako'y bulag na bulag sa malaking pagibig kay Amanda. Ang mga anyo ni Amanda La kung minsa'y isang tunay na paghamak sa kanya, ay tinitiis niya't pinararaang parang liangin lamang; itinuturing na yao'y mga pagkakataong sumusubok sa katimtiman ng kanyang pagibig'n.a habang ginagayon ay lalong sumisidhi at parang "bayaning habang nasusugatan, ay lalbng nagiibayo ng tapang".... Si Pako'y may p4ring a;.g nmga matang 6umuMsnod sa atas ng kanyang damdamin. Kung misan at kung sila'y naguusap ni Amanda, lalo pa't kung muli niyang 4binubuhay ang mga hinaing ng kyanyaniu4iuluhog na puso, ay nakaiisip na tuloy ng maiitim na suliranilt na di dapat isagarwa ng isaig may tapat na pagmamahal, subali't, kung magunita niya ang nmga abiguang lagi niyang nakakamit at kung matanaw niyang tiatagulap ang. kadlisayan ng kaunyng pagasa, pagka't sa halip ia mapagpariggan siya ng Isang "oolng" kasingtamis ng hamog na sa maaaling araw ay nababkas sa mga bulak at lasing-sara g ng wmang sangla ng pag-ibig, ay ibig na niyang malimutang siya'y si Pakong mali

Page  20 0 20; NABASAG A'NG BANOA? iaw ang isip at may karangalanm. KIaya't sa harap ng ganyang ioga pangyayari`'- ibayo't ibayongl hirap at susonisnusong dmsa ang timuliis ng kanya.ng naaniamlanglaw na damdamin... Pagkatapos ng ilang sandaling makapagmmuimulini si Ama.nda, ay pararig niwalang bahala, ang lahat at sa katullaya'y mananaog sana't mlamimitas ng mtga bulaklak na ilalagay sa kanyang, florera, subali't siyang pagakyat ng isang utusan at siya'y inabutain ng isvang liham. Pagdaka'y nakilala ni Amaandang yao'y galing kay Pako, kaya't sa nasang mabatid ang nilalaman at ipang mailihim sa kaalamani ng irna, ay dalidaling pumasok sa kanyang isilid, at isinusi aag mga pinto. Kipkip sa puso ang malaking panainabik na mataho ang laman ng liham, pagkabukas ng sobre'y tinunghan karakaraka. -Kay Pakito rga!-ang sabi, sa-ilantala, ay lapapaugiting l)inabasa. Kaawaawa namanl- ang patuloy,-Rnguni't wala ako'ng mzagagawa. Ang pintuan ng aking puso9y napipinid at ang tawag ng kanyang pagibig ay hindi ko maringig. Kapwa tawad kamii! Ang akala ko'y dinamdam ang pagasara ko ng bintana kan.ilIna. Sadyang nababaliw sa malaking pagibig-ang patuloy atgaai pagabiy pinunit ang lihani at inilhulog sa siwang ng kanyang biiitara. PagkatapoS ay twatawatanwal tinmngo ang kanyang salamin, nagpulbos, nagbuhos ng pabanigo sa tapat ng dibdib at ang tangka ay isagawa ang pamimitas ng inga bulaklak, subali't bigla si;,ang natigilan, pagka't sa harap ng kinilang pintuan, ay isang auto ang:aaulinigan niyaang tumigil. DahandaJiang iniwan ang silid, luImapit sa may bintana ng -sala na noo',y naVipinid pa, at sta siwang ig persidna, ay buolng pananabik na sinilip. Nang makita niyang ang lulan ng auto'y ang tatlkng magkakaibigang sina Beltrail, Conrado at Rere. ay hindi nya aalmaman hung ano ang biglang nangyarisa kanya pagka't kdumt4i na siyang impasigaw sa malaking kjatuwaan.... Nanaog ag tatlo m kanilan sas.kyan, samantala, si Afman da'y naiwang nakahilig sa nmagara niyang divan....

Page  21 "' M''- ' "~ - " ~- "~ ': IV Ayaw uminom ng "Isuan"I ii; # NABOT i-go tatlong si Donya Moinay ay nasa halanman at hinabantayan aug, hardinerong oo0 'y nagdidilig. — Magandang hapon po Donya Momay, & ~ ~ -ang ~halos ay panabay ug ng'a bagong da -Ahah!-angr parang pagitla ng Dofia Dnaag malingunan aug tatlo. Maganclang hapon po naman. Magandang pagkakataon Rene. Talaga sanang tatawa-gan kita sa telepono. Halina sa itaas. Halina kayo,-ang- halin~g sa dalawa. -Huwag -na po Donya 'Momay ani Rene. linwag, na kayong umbaalia sa aniin. Ano po ba ang maipaglilingkod ko sa kanila ' -Wualng anoman, Rene, nguni 't, halina sa itaas at domn nat natin pagusapan. -Hu-wag na po,-aniang dulawa. Dito napo la-manug at malainig aug simuoy ng hanging naghbubuhat sa halamnanan. — Oh, hindi maaari. Halina kayo sa itaas. Sa, mirador tayo~ magusapusap. Doon. na'y fresco rin. lialina kayo. At. sa anyaya -ng mayhahay, aug tatlo ay nagpalunlak. 8i Donya Momay, samxantalang umaakyat, ay thiatawag' aug kanyang anak. -Magsiupo kayo,-ang anyaya sa tatlo nang sila'y ns itaas na. Dito nia'y masarap din aing hangin, ano, hnl a? at pagkasabi 'y muling ti-nawag si Arn~anda. Lumnabas, si Amandang, masayat ngingitingiti.,

Page  22 22 NABASAG ANG BANGA? Nagtindigan ang tatlo at kasabay ng pakikipagkamay ay masayang nagsibati. Si Amanda'y buong giliw na tumrugoll, at pagkatapos, umupo sa piling ng inma. -Mukhang bagoang gising si Amanda,-ang unang salita nii Conrado. -I-indi, nagbabasa ako ng nobela nwaig kayo'y dumatini. -Nalalanan mo, Rene, —ag parang naiputol ni Donya Momay sa batian ng dalawa, —nalimutan ko palaig sabihin sa iyo kagabing pumarito ka na sa linggo'y pista ni Amanding. — Siyanga po ba? -Iyan ang talagang itatawag ko sa iyo, kaya't ang pagkaparito ninyo'y nasabi kong magandang pagkakataon. -Kung gayo'y ipinagpapauna ko ang "Maligayang Bati", Amanda. -Kami ma'y bumabati rin,-ani Beltran. -Siyanga, Anmandai. Que cumplas muy felices con ci en palmos de narices,-ang biglang salo ni Conrado. Maraming salamat, Lalong lalo na sa iyo, manununukso, -ang baling kay Conrado. At nagkatawanan dahil sa cormicada ni Conrado. -Ano ang nararapat nating gawil?-ang tanong ni Donya Momay pagkaraan ng ilang saglit. -Aba,-ang sabat ni Conrado,-di magkainan po tayo? — Kay dali mo namaang hahatol!-ani Beltran. Kapag sa kainan, ay sadyang hindi ka na mauunahan, -Aba, hindl masama ang sagot ko -Siyanga naman, —ang salo ni Donya Momay. Hindi masama alg naisip ni Conrado, talagang tayo'y magkakainan, nTgui't, ang paraan, ang paraan ang ibig kong marinig sa inyo. -Siyanga naman, ang paraan ang dapat nating hanapin. IUmisip tayo ng isang bagay na karapatdapat sa paghahandugmn,-ani Beltran. Alamin ninyo, —ang patuloy, na si Amanda, ay isang binibining maraming kaibigan at kapalautangang loob na dadalo sa araw ng kanyang kapistahan, at dahil diyan, sa akala ko, ay lalabas naman ng kahiyahiya sakali't hindi ipaghanda ng marapat. Dapat nating alamin na ang familia Venit ra, ay hindi ganoon ganoong tao lamang....

Page  23 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO (23 t ':.T-_ -.-...-.^.. u -....=..-. —,, -Tyan din lang ibig kong sabihin. Para mong nahulaan ang nassa aloob ko,-ang sagot ti Conrado. Hindi nakasagot si Donya Momay, napangiti na laimang at parang n'pipilan sa harap ng ipinagpalagay niyang pasaring na yaon ni Beltran, samantalang sa Amanda'y walang inik at nakatlugo. Alangang matuwa at alangang hindi. Para siyang nabigla! Tinawag ni Donya Momay ang kanilang utusan at sinenyasang riagpasok ng limang baso at limang botelyang limonada. ' " Ang inutusa'y. hindi nagtagal at pumasok na daladala ang baindehang kinalalagyan ng limang basong may lamang limonadang mialmig. -Dulutan mo sila,-ani Donya Momay. -Salamat p Donya Momay. Katatapos po lamang na i ming magminjindal sa "Favorita' —ani Rene. -Siyanga po,-ang panabay naman ng dalawa. — Kai't na. Iya'y hindi makasisira. Tubig lamang naman iyan, eh? ang mga pagpupumilit ng may-bahay. — TTminom na kayo- ani Anmnda. Para kayong bag6 ng bago rito sa amiil Ikaw na aig mauna, Rene. Ang tatlo'y nagpaunlak, Pagkaraan ng dalawa o tatlong lagok, ay napasama ang mukha ni Conrado at minalas ang basong hawak at hagwalang tibo. Ang gay6 ' napuna ni Donya Momay kaya't biglang nagusisa.. -Wala pong anoman,-~ang magalaang n tugon ni Conraedo, nguni't, ngingitingiti. -Bakit nga haman?-h-n nagkapanabay halos na pagtafarnoag 'nina Amanda, Beltran at Rene. -Aba, walang anoian. Natawa lamang ako dahil sa.... -at hindi na naipagpatuloy ange ssabihin dahil sa biglang pagkatawa ng malakas. -Bkit aga-ang ulit ii Amanda. -Dahil sa ang naibigay a akin ng nyng utusan ay hindi lhmonada kundi ISUAN yata Natawa ako, dahil sa, a

Page  24 *24. * ' 'NABASAG. ANG BANGA^? wika ko sa sartiing: "tuttinaxini agad ang kaiinom kong I orbetes sa "Favoritia". Nagakalabitan siia Beltrata at Rene dahil sa hiasal na yaon ng kianilalg kasaniia. Si Amanda y:napatingipn sa kanyanix ina at paraag itinatanolng kiug ano ang nararapat gawin. Napahiya namanyata si Donya Momay sa nangyaa, kaya1t ganoon na lamanag ang mrga pagminuimurang ginawa sa utusan. Anig "ma.gaspang" na kaugalian niya ay hindi naiRubli o natim;pi S pul) ig nnga sandaling yaon. — Talagang waiang-hiya ka, animal!,-1ng mga panglvakas na nasabi. -Wala pong anoman yaon-ani parang payo ni Rene, Talaga pon!.g 'IXkan" ang kadalasang inaumix nrg pilyomn. iyan. Natbibiro lamang si Conrado. Huwag kayong mabahala! -Siyanga pu, wla ppoi!nir anon(lm yaon Dlonya Momay. Ang ISUAN po,-ang patuloy ni Conrado-ay dati kong iminomu at mabuti sa "nakasasagap" ng alimloin Ipagpalagay na po nating' nahilaan ng inyong utusan na ako'y "kinakaba~anr" ngayon, ligumnit inaniwala kayo, at ipinaqgtatapat ko sa inyo na ang tmnay na sanhi ng pagkatawa ko, ay "nasinuingalinagan al.k sa ibs kong nasuimpnan, sa nii iumppaan namir sa harap ng Watawat ng arning Kapisanan. -A,~ a'lir, yaon? Vamot, aling bagay a ng nasininugalingaii:$!a inyo? ang usig ii DonXya Momany na ong pi uno ing pananabilk. -Ang pagiorn ng ISUAN! Naisumpa po namin sa panmimagitan ng isang pulong kalahatan, na, sa ''loob ng 25 taon" ay hindi iinom ng ISUAN. - -At oaklt f -Malaking bagay po Donya Momay. Nai;yan po't makasaSgot,sxa Beltran at Rene. Naisitmpa po namin, gaya ng nasabi ko na sa loob ng 25 taon, ay hindi kaini nagssisiinom ng ISUAN at aug' sanhi'y aig niapasakit na;iaramdam 1ng ating Payan.'... 7-Ah, nalalaman ko na. Dahil sa kabalbalan ni Mr. Pitt!ang ptainwanrg:aisagot ni:Donya Momay., — iH ag: innyong itaa Donya Momay, ipagpatawad nin. a

Page  25 AKDA NI EMIJGIO NMAT. CASTRO 25 yo. Talaga ponrg karapatdapat damndami ng buong Pilipinas ang katorpihang pumasok sa isip ng amerikanong iyan. Biruin ninyong ljlalakadl sa bu(ong Avnerika, uparn ang nmga Samahan sa Pangangalakal doon, ay magharap ng isang kahilingan sa Kongreso ng Estados Unidos, upang ito ay lumagda ng 'Bill" na kapapalooban ng nmsaklap na tadhanang sa "loob ng 25 taon" ay huwag pagusapan ang anomang bagay na nauukol sa ating Kasarinlan? Hindi po ba iyan ay isang katorpihang masasabi na hindi sukat mahintay sa isang mabuti at tunay na Amerikano? Ang mga ganyan pong gawain ay maaasal lamang ng mga taonig nilalasing ng malaking kasakiman. Op'o, katakiman po at pagiimbot na masakal ang Pilipinas haiggang sa lubusang maging kanila, bagama't ang ganyang buktot na hangari'y tumatadyak sa kanilang makasangka;auhang "Declaracion de Inetependencia", sa "Bill Jones'' na kinalalagdaan n1, Panggako ng Kongreso ng Estados Unidos, na tayo ' pkagkakalooban ng ating Pagsasarili na pimatutunayan sa panmamagitan ng mga pahayag ng Dakilang Pangulong Wilson at ng karapatdapat nating Gobernador Iarrison. -Siyanga naiman,-ang sagot ni Donya Momaay ng buong paniniwala. Talagangr mamma ang naisip ng Pitt na iyan. Ang mabuti riya'y "nmapitpit" sana ang "dila" ng kanyang ling 'rngipi t&, uiang maalaalang siya'y nagkamali. -At hindi po lamang iyan, kuidgdi upang nagunita niiyang siya'y anak ng isang repnblikang amig binabandila'y ang pagphpalaya sa maliliit na bayang untimutilg pinapatay sa kuko ng g aga angangamkam. -May katwiran ka Conrado rngui 't,-alg patuloy ni Donya Momay,-huwag kang mabahala. Ang naibigay sa iyo ng aming utusan, sakali mang hindi limonada, ay hindi naman ISUAN, pagka't magbuhat na ang Pitt na iyan, sa isang talumpati niya noong araw sa "Camara de Comercio" na/ binaka niya ang ating banal na adhika, buiat pa noon, ay hindi ko na piuaakyat m amin ang ISUANG iyan, pagka't nalalaman namin na ang bawa't botelyang mabili sa kanya, ay pangparagdag pa sa kanyang ramyamanang gnigugulin ng pagpatay sa ating Kasarinlan.

Page  26 26 NABASAG ANG BANGA? -Mabuhay ang magaidang isipan ni Donya Momay!-a:lgmalakas na salita ni Conrado. -Maibuhay!-ang malakas na sagot naman ng (lalawa. -Hindi ako ang dabpat mabuhay kungdi ang ating Bayan. Isizaw nating mabuhay ang Pilipinas! -M3abulay arng Pilipinas!, —ang panabay nilang lahat. Salamat na lamang at ang mirador nina Donya Momay ay ialayo sa daan, at kung hildi'y narinig sana ng mga' nagdlaraan ang kanilang paghihiyawan. -Dahil sa demonyanog Pitt na iya'y kung isaan tuloy natungo ang ating usapan. Ano nga ba ang nararaJpat nating gawin?-ang baling kay Rene. -Ako po'y walang sukat miaisip. An. ipasiya ninyo'y sukat sa akin, -Ang raigi'y isang party, pero sin lsuan, —alg salo ni Conrado. -Siyanga po Donya Momay isang party-ang parang katig ni Beltran. -Kayo ang bahala nguni't, si Rene'y bingan nating magsalita. Ibig kong maringgan siya. -Siyanga naman,-anang dalawra,-magsalita ka naman kung ano ang niloloob mo. -Ayaw si Rene ng "party", ang ibig ulivh, sapagka't pista ko, ay isang velacion ang gawin,-ani Amanda at sinundan ng malakas na tawa. Sina Conrado at Beltran ay napotawanan din. "Sa nga nagkakaharap ay parang walang anoman ang birong yaon ni Amanda, nguni't para kay Rene'y may iban-g "kahulugan at ibang "tunog". Ang pusong gumigiliw ay talagangr mnaramcdamlir..... Si Rene'y hindi nakatiis at noon di'y sumagot. — Hindi naman, —anya. Ako'y walang maisip na paraan kungdi ang sumangayon sa inyo. At, ang isa pa, magbago man ako ng palagay, ay talo na ninyo ako, pagka't nasa inyo ang iafLyoria. -Bien dicho,-ang biglang salo ni Conrado at sinundan ng palakpak. Talagang si Rene'y, may damdaming demokrata,

Page  27 AKDA Ni REMIGIO MAT. CASTRO 2 27 I _ lagb uh-at sa sombrero haicgang sa d-ul rig sapatos. Hindi niya g ustori g,,umaluiigat sla k gust-uhan rig mnarami. Ang kanya 'y I/ox Poput, vox dci, hindi ba? Mabuhay si Rene! -Hy,-ang, salo, ni Beltran,-Mahiya ka- sa bahay rig may bahay. Pagbigyan MO k-aming kasamahan mo. _-Oh, hin-di bale,-ani Doiiya Momay. Nalaam~an ia, niatin aug ugraliug mapagbiro iii Courado. -Sa'makatwid, ay conformnc ka sa pagdaraos rig isang parfy.-aing~ baling iii Conrado, kay Ilene, at saka nagpatlyDo nya. Momay, aprobado po ang, party. Magfs~asalita sah'a si Douya Momay, subali 't naunahanisiya, iii 'R,_ne sa tanong ria: -Anongr party ang gagawin? Sukat ia, ba ang sabihing "iparty"? Nalalanilan mo ba ang ibig sabiliin rig salitang "party" -Aba, isang "party", e ao pa?-ang tugon ni Conrado. -Ano riga namnan "party" 1,-ang tanong iii B~eltran. -Aug ukol cliya 'y si Doriya Mornay aug bahala. -8iyangva iimanian, ako na, ang bahala, kuhlcg anoagtugon tig may bahay., Nguini 't,-ang patuloy,-dapat sariang miasimulan. rg ma~aga. Mahiraip na ano, dilimin. -Ako man Po, k-uig ako, ang iyo-ng tatanungin ay hindi ko, rin nalis ita tflcy~o'y clifnlin, MaM pa 't kiung diyan idaro sainyong halatn-~taua.-ani Conrad~o. — Bakit naan r binariggit mo ang halanrarian? Anong kapinsalaan sakali't diyan id~ios?-ang tanong ni Beltrani. -Sa sama. ay wvala, subali 't ipinagtatapat ko sa inyong natatakot akong dilimiri sa halamanang-iyan. -At, bakit,-ang patakang tariong ni Donya Momay. -Mam~gyari po ay may -multo raw - na lumalabas, diyan kung gabi.-Kalokohan!.... Malakirig kalokohan-anang may bab'ay. Mfay llaa nang taon kami rito 'y wala pa kamirig multong nakikita sa, halamnagiyn -Aba, Donya Momay-ang paggugumiit iii Conrado. Maniwala po ka-yo at totoo. Kung wala na po ngayon, ay sapag

Page  28 28 2S ~~ N ABASAG, A NG BANGA?. ka 't hindi na lumilitaw marahil; subali 't masasabi ko s no~ nay multong talagra riy~~n kungp gai, -Nakita mo ba? -ang tanong sa kaiiya ni Beltran., -Hindi nga,~ rguni 't. -HindU mo Pala' nakikita 'y bakit ka naninliwala6? I a 'y isang malaking kaulul-an. — Aba, Beltran, hindi katihilan'lamrang, lyan.. Pinatutunayan rig ama ko, pagija't ibinalita raw yhta sa kanya ng kaiiyang" aina nia sa, halamanangc iyan, ixoong natitira, pa rito vaorig arnerikairiic ong iangnirgaupahan kay Doll Sebastian, ay talagang may huimalabas na 'multo kung gabi. -Ah, lalo rang kaululani,-angr patuloy ni Beltran, samantala 'y tattnaw.taivri si Reiine at si Anmiida, si Donyva Momay ay pinakikiriggang maigi si Conrado. Sinabi mong. hindi mo nakita,-ang 1)atuloy Hii JBeltvan,- hindi rin nakita iig tatay mo, ay hindi malayongr ni ang lelong mo'y hindi rinnakia An katulad niya 'y yao~ng balitangr matand'a pa sa hunmukay ng ilog: ira, ang inilalaki raw rig alias ay na:sa pag~kakasalinsalin sa iba 't ibang bihg ngp mga riagbabalita. INgayon, Conra-do, ay, wala na iyang mlilto-muillt()'at Ivan a~y gawagawa, lamang rig raga l Ik""1athing isip na katulad mio. At, nagtawanan dahil sa pagrkabara,,ni Conrado. Si AmandaMy lalong natawa iig malakas at sinundan nri: "Nahuli ka na naman! Kundangca 'y naniniwala ka sa mga multo! -Ukol diyan, ang, putol nii Rone,-yamang maatga pa rin lamano, ay pagpaparinggan ko kayo rig isang kuwento sa akala ko 'y bagay na bagray sa kinatatakutangr multo ni Conrado, -Pakikinc-gani namin,-ani Donya lMomay. -Vengca, venga ano0 kuwento,-ang par ang patlya ng mapagrpatawa. ~-Nguni 't, iphinagtatapat ko sa iyonig ang kuwentongv ito ' totoon0 nangyari sa isa kong amain Hang siya 'y nagbitbinata. Ibig koingo s-albihil'y hind~i isanig gawagawa lainang na gaya ug karaniwag nrabsa naInJsasalaysay ko sa inyong, buongbuo sacrayon.~a pagkalkabaitancrg ginawa niya'sa akin. -Ibig- ko ug&ang'c mapakinggan, pag-ka 't ako ma'y shinasagian dian rg t~akot,-ang6 sagot naman ni Amnanda.

Page  29 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 29 Sisimulan na sana: ni Rene ang pagbabalita at sa katotohana'y nagpakaigi na sa pagupo upang magsalaysvay, nguni't siyang pagpasok lg isang utusan at ibinalita kay Donya Momay na nahahanda na ang hapunan. Nagtindig si Donya Momay at inanyayahang umabas ang mga panauhin. -Huwag na po Donya Momay —ang tanggi ni Rene. -Siyanga naman, huwag na kayong mabahala sa amin. -Hindi maaari. Lumabas kayo't tayo'y maghahapunan. Masarap ang aming ulam at mnaiibigan ninyo. Pagkakain natin ipagpatulOy ang kuwento ni Rene. -Lumabas na kayo,-ang sabi ni Amanda, kasabay ang masayang ngiti. Tatanggi pa; sana ang tatlo, subali't sa mapliaiir anyaya ng magina, ay napilitan silang magpaunlak.

Page  30 Sinat ng isipar)g bulag... LTSOG na busog ako!!-ang -nasabi, ni Conrado narig sila 'y mlakakain na. -ko man,-ang salo ni Beltran. — Ilfiudi ako makapaninaiwalang naugabusog kayo, pagka 't si Rene 'y hiudi ifasiyahan sa uilam,-angr pasaring ni Aman-da., -Aba, ako ma 'y busiog din Amanda! Kay sarap rig ulamn. -Masarap ha Rene aug paksiw na lechon?-aug tanong, ni, Donya Domay. -Opo, masarap na masarap. -At, nabagay naman aug painutat na pinya,-~ang salo iii. Beltran. -Nalalaman niuyo ku-ng ~sino aug nagluto ng paksiw?anangl "Dofia".. -Aug nanay,-arig bigglang salo iii Amanda. -Kaya pala muasarap, ---ani Conraxdo. Talagang nmabuti Aug kamay ini Donya Momay sa pagluluto. -Oh, hindi naman.... -Aha, aug kuwento? —ang paalaala ni Con~rado. -Slyanoga Pala, anang mnay-bahay. Ha'lina/sa mirador at doon na natin pakiriggan. At, nagsipagtindigan. Nang n'angaala mnirador na'y Si' C0o1nrado, rin aug unang bu-I inasag sa pananahuimik. ~-Venga, venga ngayon aug, kuwentong- yan. Ngingitingpiting nagsindi murna, rg isaug "Fatima" si Rene,

Page  31 AKDA Ni RENMIGIO MAT. CASTRO 3 ragpakaigi sa pagkakaupo, at pagkatapos, ay magsixnula &a ganitong pagsa-salaysay: - -Ang amain ko ffoo'y lalabingranimuing taon pa laimang-. Sa kanilang nayon, ay litaw ang kanilang augkan, p,'alibhasa'y isia na namg inuuignaakririwasa. Siya, noo'y uagaaralp,, kahi 't binata na, sa, eskuelang na sa silong ng konzbento. Binata ip:dibhas~a, ay sagana sa inga kaibigran at kakil-ala. Nguni 't, gayIa nug karan agnngaai a nioa kaibigan,, ay dalawa, lamang sa kanila ang nagring mahal!~a kauya, ang kinabuhusan ng kainyang ioob, ia~ging inatalik na kadaindtmin at kasama sa lahat ng kilos at lakarin..Ayo n sa sabi sa akin, ay parang tunay na Mnagkakapatid angr palagayan nila. Kadalasa 'y nagkakcasalo sila sa isang dulang, at kung minsan, lalo pa 't kung ginagabi sila. &a Jpagyalani, ay, sa, fsild ng akingr anmain nakaka-tulog silang tatlo. 8a basarapa, ing Laiiilaiig pagsasama'y nahihili tuloy aug ibang, -kasamahan at kaibigan..... Kaya, ang nuno ko 'y lcgrod na lu, god. Ikinatutuwa ang kanilaug palagayan, lalo pa 't nang Mataliong- ila 'y parang nmagkakapyatid. A-ug amain ko 'y nagiagangalang, Martin, samnantalang ang kanyang mga kaibiga 'v Ferniando at Benito, ka~puwa tubo sa lisang iiayon at magkakasama sa pagaaral. S1a, linakadliakad ug ara~w, ay isang da~lalgang taga nayon aug, uaiiga~ man u akngamain'. Maganda at mabait. Sa kanyang kilos ay nalalarawang mnagiging tapat sa pagibig at ulirani sa pigsita.Kaya't ag pso nag amain ko 'y -nabihag niya 't liaging alipir'g mistula. Aug clamndaming yaon ug pusol'y isinauguni a dlawang kaibigan at hiningan sila ng, pasyang na-, rarapat. Si Fernando 'y tumauggi sa. pasiniula; subali 't n'ang makia nya ag mhigpit na nasa nig akin amnain, ay sumangaYon1 nari Si Benito 'y dalidaling kunmati0 -at nangakoiig tu~tulonghaugangsa maipagtagumPay ang ganoong nasa. -Ano, anIg pangalan ng dlalaga?-ang tanon~g nii Amnanda. -Cris-te~ta, ug1uni 't Crista aug sa, kanya 'y taguring itinata-Kay ganda ng palayaw. Nakaaak'it,...ani Amandla nil. -Nagdaraan aug mnga araw, nguni 't nagcdaraang nagiwa ngig aa.Untiunfting iigaajaoa_ sila ng akiing

Page  32 32 NABASA AG A BANGA? amain. Ang magaiidang pajaiho'y laging mnasayang umaga ang ipinamamalas sa puso ng dalawang nagnanasang magisa ng tibukin. Ang lahat ng ito'y hindi nalilihim sa dalawang kaibigan, lalo na nga kay Benito n1a inaging taaap,g'hatid-liham. * Iang araw, iang ang puso ng amain ko'y lubhang naunhaw na sa init ng kapuwa puso at nillalaling ng masakit na biro.ng mga di pangkaraniwang tibukin, ay hiningi kay Crista na sila'y magkausap lamang at tulutang madampian ng nanunuyo niyang labi ang mga kanmay na may bisa ng buhay na kanyang kinamamatayan. Ang kahilingang yaon ay hindi nagkapalad p.a nagkamit ng kasagutan. Nakaraan an.g isaJig lilggo, dalawa, tatlo at isang btwan. Isang araw, natatandaan kong noon ay araw ng Lunes, ay inabutan daw iang amain ko ng isang liham. Si Benito ang may abot at ang sabi'y galing daw yata kay Crista. Udyok ng malaking pananabik na maunawa ang nilalaman ng liharm ay binasa kapagdaka. Oh, gaanong galak ang naghari sa kanyang puso ng maunawa ang balitang taglay ng llham. Sa malaking kagalaka'y sasadyain rna raw sana sa kanilang bahay at itatanong kung totoo ang irma nalalaman a. liham na yaon, nguni't'... -Ano ang nakalagay sa sulat?-ang tanong ni Donya Momay. -Ilang pangungusap lamiang, subali't, sa "ilang yaon ay nasabi na ang lahat". Pagkawika nito'y sandaling napahinto si Rene sa pagsasalaysay, pagka't ang hawak na "Fatima'y" namatayan ng apoy. Sinindihang dalidali at pagkatapos ay nagpatuloy: -Sa liham na yaon ay tinanrggap daw ang kanyang kahilingan at ibinalitang ibig isiyang makausap at,sa kinagabihan ay magsadya siya sa loobang kinatataynlan ng bahay ng kanyang nilalangit. Hinanap kaagad ng aking amain at ni Benito si Fernando at ibinalita ang gayong kalugodlugod na pagasa. Pagkatapor ng ilaang pigpapalitan ng kurokuro, ay iafgkasundo silang sa ika 11 ng gabi'y magkikita sila sa isang pook na"malapit sa Iooban nina Crista. Nagokahiwalay silang taglay ng aking amain ang lalong ka

Page  33 AKDA NJ REMIGTO MAT. CASTRO 83 1li5qiyab an at ma-laking lugod ng kaluluwa, kaya 't nang gabing ~yaon -ay hinda tuloy, nakuhang maghapunan. Hindi pa s'umasapit ang takdang oras, ay naroroon na ang aking amain at sakbibi ng malaking pananabik. Sa ganong pafrkaulhaw, ay halos tumulong sa mahinanig t-akbo ng kanyang or4 -san.' Nguni't ang dalawa ay hindi pa d-umarating. Sa paglhb hintay na yaon ay mayayamot na sana ang aking amain, subali 't ntayamaya 'y sumipjot si Fernando, at nagiisa. Tinaniong kapagkaraka -.'Benito, ng-uni 't, walang masabi si Fernan'do. Sumapit ang ika Ill. Wala pa rin aing kanilatig inaantay. Ang pananabik ng aking amain ay par-ang mnga kamiay na tunnitulak sa kanyang, likuran. 'Si Benito 'y wala pa. Nang hindi na yata niatii~,t ang masidhing riiais na makitang agad an g da-lagan g kina-namatayan at nan g nakikinikinita, niyang naroroon ina 't siya 'y inaantay, ay -niyaya na si Fernando. Napupuna ni1yang flanging inig ang mga- kamay ng kaibig~an. Siya man daw ay sin asal nig kaba ng dibdilb. Ayon sa sa bi. sa aki 'y kapwa sila n~atatakot~q grawaing kanilang sasaltmgah in. Napakahira-~p!.. At, lumakad sil~a. Pagsapit daw sa looban nina Crista, ay nania~mig ang kanyang kamay. Si Ferniando ay lalo na. Ang di~i n ngf gabi 'y laganap na, tootoo. Ilang~ minuto silang -napahin,to. Lilingalinga sila't nagmainatyag. Mayamaya'y nakaramdlam siyang may Pumnnkol sa kanila. Inakal~a niyang si Crista nia yaon at siya 'y kany-angr tinatawag. Kiiialabit niya sij Fernaii, do at inayang sila 'r lunmapit sa. tabing bintana ng bahay, nguTIi t, nang sila'y nalalapit na, ay imiang inaputing anino aug nutanaw niyang -naglalakad at war'ing ~sa kanila ang tango. Binulungan niya, s;i Fer-,nado 't itinuro aint kanyang nakita. Akala niya,'y si erista na, yaon; kaya 't naglakas loob siyang tumalag'a ia inapalad na sandaling malaon niyang pinangarap. Subali 't, h!..ang aninongr yaonig sumasahubong sa kanila, ay bigla, raw dumnipa, at... nagbabaga, ang mga bibloI -Hesus%!-ang nawika ni Amnanda, Nakatatakot! -Nagitla siya sa namalas,=ang patuloy ni Rene. Lumaki ang kanyang ulo. at nangatal siya ssa takot. Inajpithap niya s

Page  34 34 34 ~~NABASAG ANG BAINGA? Fernando; subali 't wala na ito sa kanyang piling at aug narinig nia lamang iniya ay ang mariring bagsak rig.kanyang nga, paa, na untirntiing n'awawala sa kanydang pangdinig. At sa laki rig katakutan, sqya inia'ay tumlakbo ringr walang I'ingon. -Tcrribld., ---ang sabi ni Conrado. -Naninindig ang nmg-a balahibo ko sa, katawan-ani Arnanda. -Ngayo0?-aing tarioiig nii Donya Moinay. -Nasa kanilang ba~hay na. siya 'y lilingon-lingon pa rin atf aug bawa 't kaluskos ay paraing kinatatakcutaii. Pagkaumacr,a at nang, sila 'y nagaagaha iina, ay ibinalita iig aking-ainain sa kanlyang ama, aug nan~gyari. -_Ulol,-ang sabi esar kanyaii ug asking Nuno. Hinidi ia. panahon, ngayon rig inga, himala. Lumipas na ang kasaysayaii iug mioga asuwang. Ngayo 'y wNala ang mga " inilagro ". Nanlgarap ha 1lrmang marahiul kaigabi,-aing sabi pa raw yata sar kanya iig kfayang ama. Patuloy arig mga araw. Ang aninoing yaoil, ay napabalita, sa maranuing ta~o, pagk un'. butkod paia, sa kanila, ii Fernando, ay imay ilan pangr nakakita at nag patotoo, na, yao 'y tunlay na, multong lumal-abas'-sa, hating.gabi. Gaya n~g dapat a~saha-n, ang balitang yaon, ay kumalat 1halos sa buong naryoki, pagka 't au~g karainihan sir mgra hindi nakahita, ay matnuing mnagpaliaganap ng balita, at animno'y totoong nakita ug dalawa, ruing mata, kung magsalaysay. Sr pangyayarrtig yaon, ang sabi ng aking amain, ay minsan pa nliyan~g na-pat-utayan yaong sawikaing "ang inilalaki rig alias ry nasa mga iiagh~abalita". Yaon ria laming ang uisapnsiapan sa bahaybahay. May nagersasabirig manahil daw, ang mnuitong yaon ary ang sar ara, ni -Crista ria kung kaya, lumialabas, ay- may ibig ipggbi'lin. Aug -iba 'y naniniwala, sa ganito, sa, dahilang aug ama, raw yata ni Crista ay bigla-ng namatay, pagka't aug seokit ay sa, puso. Aug ilan naman, lalb ira aug mrga babaing " binabanig aug simibahan at tinataughaui. noon " at - aaw anaw ay nogil7inis ng kalutuwa, ay nagpaipalagay namang ang-multong yaon na, pinagokakatakutan ary diii ib~a't kaluluwa, ng lisang banal ina kura-ng napatay- sr. fr

Page  35 AKDA NI REMIGIO MAT. -CASTRO yong yaon, dahil sa nahuli raw yata ng lalaking nakikipagpalital nvg damdamin at tibok ng puso sa minamahal at giliw niyang asawa at kung kaya lumilitaw, ay humahanap daw yata ng taoing sukat mapagbilinan ng kayamanang naiwan at ituturo kung saang stilok ng kombento ibinaon. Sarisaring hinuha ng m mgaatamtandang mapamahihi ang inilalabas dahil sa pagsipot ng naturang multo. Ang looban nina Crista ay pinagkakatakutan tuloy at!a ika 9 pa laniang ng gabi 'y bihira na ang nagdaraan. Sa gayon ng gayon, ay inabot ng malaking pagkanmhi ang aking Nuno, sa dahilalg ang balita ay iiakaplipinsala sa may mga mahihinangl loob at napupuna niyang sampu ng amain ko'y natatakot. Dahil doon, at sa hangald marahil na mailayo ang aking ramain sa maling paniniwala, pagka't ighiigiit niyang yao'y pangarap lamang, bagama't marami na ang mrga nagpapatotoo, ay nakuhang napa:angayon ng aking amain na siya'y saniahan lamang. Buhat daw nang mangyari ang panakbuhan nila ni Fernando, ay ilang araw na hindi sila nagkitaitatang tatl6. Ang oras na inaantay nila ay sumapit. Lumakad sila. Dalawang bataan sa bahay ang kanilaiig kasama na pawang may taglay rna palaasan. Napuna niyang <mg kanyang ama'y hindi man lamang sinasagian ng takot, at sabik na sabik na makita ang multong kanilang pakay. Pinasok nila ang looban. Tahimik na tahimik noon. Ang kadliliman ng gabi'y pararig tumutulong sa kanila. Ang Nuno ko'y may tagubilin sa kanilang pagkiskis niya ng posporo'y samdan nila ng palo ang multo. Sumangayon lamang ako,-ang sabi ng aking amain, nguni't nghahari ang takot sa aking loob. Gaya rin ng una, ay siya ang unang nakakita s~ anino. -— Hayrn!,-Bn bulong daw niya sa kanyang ama. -Hayun nga!, ang sabay naman ng dalawang bataan. -Alisto kayo! Huwag matatakot. Talasan ang mga tainga at tandaan ang aking bilin-anang aking Nmuo sa kanila. Dahandahan silang sumaalubong. Ang maputing anino ay nakita niyang sa may hagdanan nina Crista nagbuhat, at mara-...' 1: 1' v1 f ':..!,,, 1 / "

Page  36 NABASAG ANG ]3ANGA? hilkug kyakumlo, a spagka 't riarandam an may miga tao sa lomban. Patuloy sila sa paglakad at arig anino 'y gayon din. Na~ng rialalapit na sa kanila, at sa nas~a marahil, na mulitg manakot, ay iniunat Dia Damnan ang mga bisig, at katulad rig nakaraang gabi, ay drimipang walarig kakiloskilos. Arig bibig ay muling pinapagbaga at talaga, rga, raw riakatata-kot malasiri. Hiindi riagparaan nrg panahon angc Nino ko at kapagkairaka 'y nagkissks rig posporo. Auig dalawa nilarig kasama. ria talagang, nagihihiritay rim lamang rig hudyat, ay pararig halimaw na diumaluhiong sa, multo at piriagisabayang hambalusin rig palasan. Ang aninong mahiwvaga, ang multong niagtanim, rig sindak sa maramirig tao, ay di. man lamang, rakuhiaang riakatakas, at sa, takot na mamatay, ay natuton~g huiningi Dog patawad. -Oh, zBa~thala! Lakirig papkamaDgba aug- humialili sa kariilang sindak riang matariglawari auig mukha, ncr multong yaoin. I -At, bakit? Ano arig kanularig nakita? —ang mga tanwiog ni Amandarig punionrgpuno rig pariglaw. -Ang multo, ay si Benito pala! Si Beniito~ig kaibigan at katapataing lbob ng akiiug( amain. Si Benitongf itinuringy Da kapatid at di mimirisang kinasalo. At auig Benitorig ito ria pinagkatiwalaan rig mgoa lihim nila, ni Crisia at suimumpang tumulong., ay siya pang uinaunanig riagpanganyaya sa kanya, riagtaksil sa pagkakaibi~gan at pumugay sa tarigirig karacrialarig ipinagmnainaArig pagkatuklas sa gayorig riapakalakiing kabalbalarig iiiasda ni Benitouna 'y sa, Ranularig pagsasamahani na kanyarig dinuuagisan., at ikalawa 'y dahil, sa kagluari itinanim apuo't pag, Lsp rig marami, ay parang liwanag Da biglarig b~umulaga sa mating, paniniwala rig mga mapamahuing matatarida, sa aming navoai.a& biriulag rig di tumpak ria parianalig na, itiiqanim sa kanilarig diwa 't kalooban rig mga, maparigaral rig mali!f" -At diyan natapos. -Hesus! Nanindig ang mga brihok ko,-ani Donya Momay. -Nakiatatakot naman. Ang palagay ko ba 'y riganga-yon lamang riangyari. Para kong nakikita, ah??-ang, sagot D.Aana -Kaawaawa riaman ang, amain mo. Talagarig iyang, mga

Page  37 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 37 kaibigan, kadalasa'y siyang madalas magtaksil at magdulot ng kapahamakan sa pagsasama. Karaniwang mrangyari ang ganyan. -Siyanga po Donya Momay,-ang sagot ni Rene. -Ngayon, matatakot ka pa sa mga multo?-ang tanong ni Beltran kay Conrado. -Aba, hindi namaan ako natatakot, ell? Sino ang may sabi sa ilyong natatakot ako sa multo Ang sinabi ko'y ikinuwento sa akin ng aking ama, pagka't ibinalita raw sa kanrya ng Lelong ko! -Ah, pilyo!-at sinabayan ng isang pingot sa kanyang tayuga. -Ary!... ay!.... -Ano, unlit ka pa? —ang patuloy ni Beltraln. -Hindi naH.... Hindi na ako uulit. At natapos sa tawanan ang napakasarap na paghaharapan. T- inugtog ang ika 8 ng gabi nang iwan n g tatlo ang magarang bahay ng magina, nguni't nang nasasa hagdanan na ang dalawa na kasabay ni Donya Momay, ay nagkapanahong naibulong ni Rene kay Ammanda ang isang "panakaw" na: -Pararaanin mo ba ang gabing ito na di ako dudulutan ng bahagyang "pang-aliw ng puso"? - -Husto ka na ng "kaululan" Rene. Dinaig mo pa ang mnsmros na batang mahirap pagsabihan. Wala pa sa loob ko iyan. Sa ibang arawna naating pagusapan pagdatig ng ng ka.nyang Irnahonl Dahil sa pabaong ito ni Amanda, an i mga' "'adios" ni Donya Momay ay hindi tuloy naalumalna ni Rene at paadaka 'v Inmulan na lamang sa kanyang auto at sakbibi sa kalooban ang moga huling pangungusap ni Amanda na pawang pagwawalarng i>ahala sa kanyang dalisay at tunay ha pagtatapat. Ang atinc biata'y umuwing gulonggulo ang iLp at nanglulltuml alg puso.

Page  38 W WWWWWWWWWWWWWWWWW s WSZ, VI Ob, Dakilang Pagibig! I KA I 'talo't kalahati na ng gabi nango mauwi si Rene sa kalilang bahay. UnLuwig lalulumbay ang ipuso at sakbibi ng madlang li-i r ap. Aing hangad niyalng malunasan aing.s...-* sugat ng kaanyang dibdib, ay lalong hapdi at lalong "kirot ang kanyang dinamdam, pagkatapos ng mga hlling salitang ipinabaon ni Amanda bago sila niaghiwalay. Dahil sa laki ng damdamin ay hindli tiloy nakuhang nakapagbi. his ng damit na suot. Ang han gad niyang makausap si Amanda upang maitantoiig ang panglalamig na kanyang nahalata nrg sinundan niyang pagdalaw; ang di pagbibigay lunas sa kanyang pAiso, gaya rin ing napupuna niyang di pagpapahalaga at bagkus na pagwawalang bahala sa kanyang mga lay-unin, ay paraparang nagpapalamig s m'aai)y niyang pagibig at nagwawala ng pagasa. Nguni't si Amanda'y kanyang iniibig! Hindi na miminsang naipakilala niya ang dalisay na tibukin ng kallyang pus o, ang kanyang hangaring paglinkuran, ang pangarap niyang maging katulong sa mga dalahin sa buhay. Nguni't, ang lahat ay pawang kawalang pagas, pagka't sa tuvi nlyang itanong kung pinahahalagahan ang kanyang pagsusumalmo, ay panglalamig na nakapagpapalupaypay ng puso ang itinutugon at saka madalas sundan ng miga salitang: wala pa sa

Page  39 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 3 39 loob koc ang itinatanong mzong iyan, at saka sus~undan ngy: alalahanin mo any m~ga nakaraang panaho'n ng ating kamnusmu~san. Han nang liham, na, kinapalamnan rig kanyangr himutok ang iplinadala, kay Amanda, suabali 't, ni isa man lamang na, nauukol sa pagibig, ay hinidu nagkakapalad na ma 'agot, maria pa, ay mga kasagutani ug ioJang pusonig kapatici at pusong punongrpuno rig kataimtiman. -Rene, ---ang, madalas ipariniga kanya ni Ainanda kung nakakausap niyaing magisa. Alalahanin miong ako.',y itinurhigc mlong kapatid at ikaw man. nama 'y gayon din.. Liijguiiin mo lama ng ang masarap ria kabapom rig ating ka~bataan, at rmakikita mong lumalabag' ka sa iyoni-gy (lalisoay na, pagmnarnahal sa akinl. Ang mgra lpaftatapat ria iyan na. kunrg minsan ay "kapaitang" itinuturhig, a~y nada~las mnakaakit sa ka-nya, upanrg sa saaidali ng kanyang~ pacriisa, ay kati~,apin ang 'sariling puso, riguni't ito 'y pugong tapat palibhasa at pusoiig wa gas anig pagibigt, ay tinutugon siyaiig "ipagpatuloy-angr mgra pag-daing, pagka 't karaniwang nakikita na, aiig maniatili harigganig wakas, ay nag-tata~gumpay." At si Rene', gumigiliw pa~libliasa, at alipin -iryig ga, tibukin ng puLso, ay patuloy sa binaksang kabariata rig p)agi1)ig, at patuiboy sa magwagi man at sa masawi. Oh, dakilangr Pagibig!. Si Reie, marighabasan.-g giliw, ay isa ring estudiantengr katulad ni Pako. Kasaluikuyang nagtatapos sa pag'k arianaiinggot sa Unibersidad rig Parnahal-aan. Anak iry isang anrkaighangrakaririwasa sa" Tuirdl na nagnrgangalang Lauro at Julia, Tia hang),-a nga-yo'y nangabubuhay pa. Si Rene, bagtama't nagaara~l na k-as-altkuyan,t ay id-inaraos din ang kanyan,, malaking hugc s~a p~agsfsulat sa Sarilirig Wika. Angp pangalan iiiya y kabilangr rii lagi sa talaan rig atiing mgra manunulat. Isang "prosisstangy" mayx sariling, tuntunin sa pag-sulat, sarilirig indayogr at sarilirib diwang kan~yang kanya lamang. May mg-a lathala siyang pinaghahainap ng mnga mnarigabaisa, mga lathalarig bus~og sa iayon at isipan at sa ma.talmis ina pangungusap, na riaka o~gpapagalaw rig puso;at na I i

Page  40 40 NABASAG ANG BANGA? kapagpapanginig ng kaluluwa. MTay mga kuwenfo siyang aaiimo 'y larawang tlluay ng isang kabuhayang naganap, at may mtga dagli siyang nakalpagbibigay lugod sa damdamin ng bumabasa. Sa kanyang mga lathala, si Rene'y madalas magkanlong sa ilalim ng mlga sagisag ng Taga-Aliw, Paso at Paroparo. Sa ilang timpalak na binuksan, ang pangalan ni Rene'y parang balndilang nalapaawasiwas na taglay ang lahat ng tagumpay at, ganap na papuri. Sa kanyang silid, ay ilan nang objcto de artj, ilang busto nina Rizal at Boniftacio at ilang Diploma ang nakikita, niga naging ganting-pala sa mga naturang timpalak, at isa 1)p1an katnulayan ig kanyaag pagkaliranunulat, si Rene'y nasasapi sa isa sa niga Samahan sa Pananagalog na lubhang tanyag at malusog. At ang mga bagay na iya'y hinda nalilihim sa kanyalg magulang, kaya't madalas siyang pagbawalan, pagka't sa ganang kanyang ama, ay makasisira sa kanyang pagaaral ang gawang pagsusulat sa mga Pahayagan at pakikialamn sa mga suliraning naiiba sa kanyang pagaaral. Ukol sa kaugalian, ang binata natin. ay masasabing tapat makisama, mababang rhob, nguni't buhay ang puso, mapagdamay sa mga nangangailangan ng kanyang tulong, wxalang kasamaang-loob, ang lahat ay kaibigan at lubos na kinalulugdan sai kagandahan ng paguugali. Si Amanda'y naging kapuwa bata niya sapul pa ng sila'y nagaaral, naging kalarolaro sa inga oras ng pagpapahinga sa araw araw, at buhat noon, hanggang sa sumnapit sila sa katatatalang gulang, ay laging naipagtapat na niya sa iba't ibang paraan, lmaging sa biruan at sa totohanani, ang malaking pigibig na tumubo sa kanyang puso. Nguni't, si Amnanda'y pawiaig pagwawalang bahala ang ipinamanmlas sa kanya, hanggang sa rnga pagbibirua'y madalas r masabing: -Hoy, tRene, malhiya ka niyan ay.... Magdilihensia kana ng mapapalikiian mo! At saka pagkaraan ng mga sandali'y sinuzsundan ng mnga salitang punong puno ng lambing ng isang kapatid na: -Nagagalit ka ba? Ilindi pinap.anslil ni Rene ang anomang pasaringm at bag

Page  41 A1KDA NI RFEMIGIO MAT. CASTRO 4 41, kus pa ugfang Patuloy sa pagsasagawa ng kanyang layunin. Patuloy ssa pangingibig! bsang araw, ay dinalaw ni Rene'si Amanda mintsang pagbabakasyoninn sa Singalong, at doon, sa piling ngr mababangong bulakiak, ay muling itinaghoy ug ating binata ang mga daing n~g kanyang puso. Isang ngiti mxtnang bahagyang mahalata, sa kanyang miga labi ang ipinakita ni Amandi at sinundaunug ganitongf mg a pangungutsap~: -Lagi mo, akong pinatatawa- Rene. Hindi ba't madalas ko nang naisagot "'a lyongy wala pa ist lob ko ang anoniang bagay na naumikol sa pagibi g? At tangi sa roo 'y magaral ka munanog magpitagan -sa ating mga pagkikilala. Jgalang mo, aug miga nakaraan!1 Tantuin. mong musmos pa ta-yo 'y nagibigan nang mahinusay, nagsamang hindi naliadlaugan ug anomang ~,ana ng loob at sa inga paglalaro y par~i tayong tunay na magkakapaft'd. Lumaki tayo sa silong ng isang Paa'ralan. Ikaw angr lagi kong kasamasama at sa m~ga, pangahas na nagwawalang pitagan sa akin, ay ikaw din aug tagapag~tanggol ko, at saka ngayon, ngayong- nakikilala na iiatin. ang kahihiyan, ay- hahandugan mo ako, ng pagibig? Ilindi ba't ivan din angr madalag k-ong iwv-ika sa iyo? Nahan. ang paigkakapatiran? Minamahal kita 't iniibig pa, maniwala ka. Rene' nguni 't pag-maniahal at pagibig ng isang kapatid sapul pagkabata! Kahiyahiya sa makamamnala-si sa m~ga naging k~p'uwa bata n~atin at lalo na am ko! Pag-bigyan mio naman sana ako kung talagang itinut-uring na kapatid! At sa harap ug ganyang mga pangungusap, ay laging, nawawala sa pagiisip ni Rene' aug lahat niyang dapat ikatwviran., Nahihiya, rin 'naman siya 'kayaA' di na sana ibig ipag-pumulit, subali 't aug pagibig niya kay Amandta'y "sutnusuko" halos sa langit, at yaon' ang dahilan kung kaya 't patuloy rin siya sa Sinum~p~arig pagibig. Kung minsa 'y may katwiran si Amanda, pagka 't nang mnagkakilala sila iii Rene' angsipgaral pa lamang sila sa isan g, "Primaria" sa Tundo. Nang panahong yao 'y sa daang Ik1ya

Page  42 t 42 NABASAG ANG BAN GA? pa niakati'ra sina Amarida, pagka 't sa silolng ng kaiiihamg bahay riakalagay anrg iliga kal~akal rig kanyang ama, at aug kanilaiig bahay na kinatitirhian urgayon. sa Sta. Krus, ay inuupahaii rig i,,ang, mangan galakal ia, amerikano. Magbuliat nga sa kanilanig kabataan, ay arrakaibigani na Silang parang magkapatid. Nag-sunurang mahinusay.- Sa tiria~ay o sa aniomarig ibinabaon ni Rerie y magrkas-alo sila, graya rin riaman ia mga ibiriabaoni niya. Sa mga paglalaro,`~apg lalakad, sa pag)pasok at. magirig sa ~aguwi, ay silang dalawa lamang, aug lagring nagrkakasama, kaya 't kung minsa 'y napupuna' tuloy rigr kanilaiig tea-cher aug ganoong napakatamis n,,a pagsusunuran na lubhang kalugro~dugod, kaya 't madalas na ga panigarigaral ria ginagawa sa niga bata, ay aug kanilarig pagiibigan aiigl inihahalirituladc~ at sinasabling "kanilanpg pama-risan" Sa paglalakara 'y laging (ptiiragpaparunggitan. sila iiir miga salitarig riaka.su~sugat rig rnga batang naiinggit sa kanilang pagsasama, bagay Tia ma~dalas itulo rig lulha.ni Amanda. At dahit duoo'y hindi -na mhiminsang, nakipagaway si IRene'-sa, niga yao~n. A-noing tamis mala~si' ancg granoong pagriibigan! Noon pa, sa rmnrang puso ni Rene', ay tumubo na ang matiridling dam~d.amii rig pagibig, liarggang sa sila 'y magkahiwalay iia, pagka't Si Amanda'y ikinulong ni Donya Momay uparig magrpaltuloy rig pagaaral sa "Instiftito de Mujeres" at si Rene riama'Iy nataas rig Paaralan. Ngruni't, b~ago sila na,4k-ahiwvalay, aywan kurig yaon ay isang tanda pa r'in rig pagibig, ay -iagfpalarawvan silang magkasipingr at kapwa may pigil ria aklat. Sa kanilarig pagh~iliwa'lay ~na totoorig dinamdam. ni Rene', gaya rin. naman ni Amanda, ay, hindi riri sila nagkalimutan. 84 pitak rig niga P'ahayaga'y inadalas paguk-ulan rig mnga dagli at pasingaw rig puso. Sa inga kuwentong kanyang inilalathala. ay kulang na lamang ilarawan aug' kanyang kabuhayang naggsusumamo sa malaking pa~ibig kay Amnanda'., At sa kalagayang-iyan, gaya rig ating napagakita., ay nakabiin ag malaking hangad niR Reeng si A" amila'y mag-ing isang, t'unay na kapatid sa puso at katali rig daindainin. Bagrama 't hindi pinahahalagahan ni Amanda aug pagpujgumilit ni Rene', subali 't

Page  43 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 43 ito'y mahal kay Donya Momay. Walang pagkakataong hindi si Rene ang nababanggit. Walang lakaran silang hindi si Rene' ang tinatawagan sa telepono upang nmakasama, kaya't ang dalahirang bibig ng tao'y nagkakakaala tuloy at ipiinagpapalagay na "sila ni Amanda'y nagkakaunawaan na ng mga tibukin ng puso.' Nahalata ni Donya Momay na si Rene'y may malaking pagibig kay Amanda subali't ina palibhasa, at inang may pagibig at pagmamahal sa kaisa isang anak, ay di ipinahahalatang nanma-r malayan niya. Kung lmaaari nga lamaig lmargmrungkahi si Donmya Momay, ay nagpaunra ina sana siya g kaiyaung niloloob at iiiarmuki na sana ang kanyang anak na makipag-isang dibdib kay Rene, subali't ang -pagka ina niya'y siyang ilumipigil sa kanya at sa Ioga (daiat niyang masabi. At kung si Donya Momay 'tlami ang ng masusunodl, ay wala nang ''kuiltil butil" pa at sa harap nla ng isang pare o riang sil uimaug "UiJlistro" lulutasin a.g salitaan! Nguni't, nasabi na nga nating si Donya Momay ay gumagalaung sa kalooban ng anak. Kinuha ni Rene ang kanyang toga libro at aung hangad ay mag aral, at sa gayo'y sandali niunang malimutan ang m1ga pai!,'ara1 I ng kanyang pso, subali't, hindi pa halos nagiinit ang likod sa sandalan ng luklukan, ay siyang pagkuliling ng telepono. )alidaliang hlinapit sa pagaakalang ang tuIatnawag ay ang pilyong i Conrado. at aayain na namani siyang magpasyal, nguni't, laking pagkagulat ang biglaig nag-pasikdo ng kanyang dibdib, pagka't hindi si Conrado ang tumawag kungdi isang biiibini. -IIelow, ---ang marahang tanong sa hangad na makilala. -Rene? -Opo, si Rene ang inyong kausap. Sino po sila? Hindi pa halos natatapos ang kainyang pagtatanong, ay narinig niyang ang kanyang kausap, ay pahalakhak na nagtatawa at para siyang pinaglalaruan. Bibitiwan na sana ni Rene ang "auditivo" sa pagaakalang yao'y kagagawan lamang ng isang walkang pitagan o isang pagkakamali, subali't naringig niyang muling tinawag ang kanyang pangalan.

Page  44 44 44 ~~NABASAG ANG _BANGA? -Gpo, kausap ninyo si Rene,, subali 't, Silo 90 silft? -Kung kayo 'y totoong si Rene, ay hulaan -niiyo! -Ako po'y hhiffi isang mangliuhula. Jpagpatawad n~invo. At biglang tinapos ang, paguusap. A.ng "auditivo" ay padabog na isiuabit, isubali 't aug timbre 'y nuzling kumuliling. -Heliow. -ang halos ay pagalit rig binata. -Bakit mo binitiwan augr auditivo? Nagagalit ka ba. -Hindi ako s'a nagagalit, n~,uni't ibig ko mnunang, makilala kayo. -Ibig mo akong makilala? Ako 'y si Beltran! -Hindi. Kayo 'y isang binibini! -Ako'y si Conrado. -Nilalaro ba ninyo ako, ou ano? Nang hindi na kumikibo si Rene 'y mulingP nagpsalita augr nakikipagusap. -Ilellow? Re-ne? Huwvag ka naug magyalit at hindi na kita tatawagin magbuhat iigayon at hindi na kita muling kakausapin. Ganyan ba augnao, sausabiung umiibigl hindi pa ma 'y.... IRene, aug- gumaganibala. sa.iyo na iyong, kinagagalit-an ay atio kap'atid mnongy si Amanda, at humihiiigi mg malaking -kapatawaran. Adios at hindi na uulit..., At biglang nawala. Naputol na bigla ang paguusap. Tawvag ug tawag siRene nang mnalaman na ya.o 'y si Amanda, subali 't aug kausap niyxay wala na' sa aparato. Hiningi iiiya sa sentral aug bilang ug telapono nina Amand'a, subali 't, sa kanyang mga pag-hinigi 'y psawang no contestiz aug isinasagot. Ilindi niy a takalain aug tumswag na yao'y si Amanda, pagka,'t nagbagfo rig boses. Aug estudi'ante'y muling napa~lukiok na taglay sa puso anr, lalb at lalong damdamin. Sa isipa'y naghari aug sarisaring guniguni. -Nagtampo na kaya sa akin?-ang marahang naw~ika, at pagkatapos ay nmlnalas rig buong pagibig aug larawan nfla nia Amanda nang sila 'y nagsisipagaral pa at aug wika 'y -Amaunda, hauggang kailan pia kaya?

Page  45 ~ -.,- "T.,X EV: 'gk6 VII Ang "'Soiree" ni Amar~da. P~AGKARAAN rig ilanjg araw. Linggo no-on. Kaarawan ni Arnanda. I ~~Au~g lialamanang nahiahara4p sa "balconagye"' nig magmia, ay nagriba, rg ayos ncga~~ ~ you. Aug kanyang paligidligid, ay napapalamutilian -ig sarisaring ilaw na, iba't iba, aug kulay at iba't iba augy laki. Sa gitna, ng jardiay dalawang mahiabang dulang ura nagagayakau, ang nakikita ia. kiiiapapaxtungan rig sarisaring ma-,tamis mga kopitang Ikristal ia, uallihiyasan ng iha 't ibanig hugis na nakasalalav sa mgca. platitoug, kiiiag-uguhitan a, mg-a Paligid, rig mga kulay gintoug esmalta~do. Mga basong nagiinamian, niga pichel fri tubig na, malamig, mga, bulakiak ia, sariwa at mnga, serbilyetaug Iaan lamanig sa mga pangbihirang tao. Sa dakodako roon, av isaing mesitagy niagragayakan din ang nakikita, at sa, harapan ay nakatiti-k auiig ga iiito "Ponche de los Dioses" Sa glorieta, ay riaroroon aug -,orkesta Jlaya at -nagpaparinig rig mgra tugtugingr busogr sa lanbiugv at paggiliw. Magiika apat na at kalahati rig hapon. Marami naug plananhin. Sa harap nig pintuan sa daan, ay isang mahabang kuwintas wrg sarisariiic auto arigo nahahialayhay. A ng loob rig jardin nina, Amanda, ay uapatulad sa isang Siyudad rig mga, tipanart. Mga binata 't biuibini aug- nakikitang nagyaot dito na nag-sasamantala, sa ganoong napakatamnis na s andali upaug mas~aIrili 4ng pag-bibigay., da~ar sa kanilangr damdamin sa. pagibig. Sa kabilang dako, ay mga, mangangcalakal, m,,a, Kinatawang bayan at mnga Kawani, rg Pamiahalaan ang nakiki

Page  46 46 NABASAG ANG BANGA? tang nagpapasyal at kinariringgan ng sarisaring balita hinggil sa ganito at sa ganoong suliraning bayanl at sa' pangangalakal. Si Donya Mormay ay gulonggulo ng pagtanggap s;a iitga panauhin. Si Amanda'y gayon din. Si Beltran at si (Conlrado'y katulong na riin at ang ilang kaibigan at kakiiala. Si Reule'y wala roon, kaya't naitanong ni Donya IMomay sa dalawa ang kanilang kaibigan. -Darating pong walang sala, Donya Momay, —ai Beltraln. -Iniwan po naming nagbibihis,-ang salo ni Conrado. Sa mga panauldi'y kabilang si Pako. Ang estudiante nati'y hindi kasalamuha nina Beltran at Conrado, lagkat, maghbuhat nang mahalata ng mga itong may tangka siya kay Amanda,,ay sadyang nagkatkabigatan sila ng loob. Gaya. ng alam na uatin, sina Beltran at Conrado ay miga kaalam ni Rene, hinggil sa tIga lihimr nito kay Amanda. Si Pako'y kahaluhalubilo ng kanyang mnga datihang kamarlad a ta mga pasyalarn na noo'y panauhin din ng may piging. -AMialigayang bati, Pako,-~anang isa sa itoga kaiusap 11a naka-terno ng vcrmuda. -Sa anong dahil?-ang sagot naman ng isarin nakasalamlin. -Hindi mll ba nalalama't naririto tayo upang ipaunlakan ang kaarawan ng anak ni Donya Momayv?,-ang nlit ng nakavetrmuda-at sinllndan ng ilang "'kindrat" at mga "ngiting'' makabuluhan. -Mga kasama,-ani Pako sa kanila-alalahanin ninyong nasa bahay tayo ng may kapistahan. -Siyanga naman-ranang nakasalamin. -Ano ba ang inihandog mo sa kanya?-ang marahang sabi ng naka-vcrmuda. -Ak6?-arng paraig pagitla ni Pako. Ako'y hindi naghahandog ng anoman. — Iindi?-ang ulit ng mapagisisa. Tignan natin. At ang dalawa'y lumapit ma nmesitang kinalalagyan ng mga handog at nalgmasidmasid: sa mga natangogap ni Amanda. Sa mga handog na nakita nila, ay kabilang ang kina Pakito, Beltran, Rene at Conrado. Ang klay Pakito, ay isang "Pen

Page  47 AKDA NI REr.MnIGO MAT. CASTRO 47 denting may inga bato' at yari sa bantog ia plateria ni Agapito Francisco, ang kay Beltran, ay isang gown na sutlang kulay rosas at ang kay Courado, ay isang kahitang pulbos na A L'i.o a at sa kanyang tarleta'y nakasulat ang ganito: Mafhalafgang alaala ng isang walang sinasabi. Natawa ang n akasalamnin lallug mabasa ang tarheta ni Conrado at lalabilabi. Salamat na lamang at di napuna ng mayara na noo'y nagdaraan sa kanilang likuran. -Hi(ni (po ba magsasayawan?-ang tanong ni Conrado kay Doonya MoIliay. -Aba, nagsasayawan! Simulan na ninyo. tIindi pa natatapos ang pagslasialita ni Donya Momnav at sa huni ng isaig,-l nakaaakit n:a "fox-trot", ay nagsasayaw na si Conrado sa anakl ng isang naging-konsehal na sa wari'y kanyang pinapalikian. At, nagkasunodsunod na ang lahat. Sa anrvaya ng masarap at malambinug na fox-trot ni Zapa-;ta, ang kanyang walang kamatayang "Ang Gayuntl",tav kinawit ni Pako si Amanda at isinayaw ng buong pagibig. -Aman(ding,-auing sabing punollngpuno ng p)aggiliw. Para akong naaakyat sa langit sa inga sandaling ito. Ang tmga bisig mo'y katulad nlg daftwang kamary ng luwalhating nagdudhulot nIg ligayaa sa nauuhaw kong dibdib. Sa piling moy wala akolg kamatayan! At angc tugtuging iyan, ang tugtuging iyang punongpunno ng pangarap, ay tumutulong sa pagbibigay ng buhay sa puso kong nnamamatay sa ligaya't nangangarap sa pighati! Amanda, iniibig kita! -Pako! Hindi ako nakipagsayaw sa iyo uipang ako'y pagparinggan ng ganyang mnga pangungusap. Alalalhanil mon g maaaring mampakinggan ng iba, at... -Amanda! -Kapag nagpumilit ka'y hindi na ako makipagssasayaw sa iyo. Bibitiw na ako, hala! -Hindi a,* nguni't natanggap mo ba ang aking liham? Sasagutin sana ni Amanda ang tanong na yaon ni Pako, subali't, siyang paghinto ng orkesta. Sa kahilingan ng madla'y muling tumugtog. Nagrramada-*1. '

Page  48 48 NABASAG ANG BANGA? ling lumalapit si Beltran kay Amanda upang maisayaw at ang hangad ay mailayo ito sa nga bisig ni Pako, nguii't, ang kaliksihan nito ay hindi nakapagbigay daan sa hangarin ni Beltran. Ang dalawa'y muling nagsayaw. Nangdidilat ang mga inata ni Beltrang minamalas ang estudiante. SiyaIig pagdatilg ni Reneng lulan ng kanyang magarang auto. Pagpasok ng ating binata'y namataan kaagadl na nagsasayaw ang dalawa. -Si Rene, Amanda. Dumating na ang pangarap ng iyong puso-ani Pako sa dalaga. Nahalata ni Reneng may sinasabi ang binata, pagka't si Amanda'y napapangiti at sa akala niya'y nasisiyahan. Iarang dinagukan ang kanyang dibdib. ITindi sana mnagtutuloy at talagang tutungo na lanmang sa Luneta at doon na magpaparaan ng santia ng loob, nguni't natanaw siya ni Beltran at siya'y tinawag. -Kangina ka pa hinahanap ni Donya Mornay. Bakit ka girnabi? Nagslaayaw ang d(alawa. Nakita mo nia ba? Aabatanl ko sila. Hind(i tulmu-gonl si Rene at sa mga labi'y ilang masasaklati na ngiti ang hinayaang magsabi ng kanyang dinaramdam. -Rene,-ang halos ay pasigaw ni Donya Momay nang matanaw ang ating binata. Kangina pa kita itinanong kina Bel. tran. Nariyan si Amanda't nagugulo, sa pagaasikaso sa mga pianauhin. Ilindi mo ba siya nakitai TIindi nakasagot ang tinanong, pagka't nang mga sanda1ing yao'y nagdaraan si Amandang kasayaw ni Pakito. Napahiya naman yata si Donya Momay kay Rene, ay pinangdilatan ang anak at parang ang ibig sabihi'y "huwag kang makipagsayaw diyan". Pagkatapos ng tugtugi'y tinawag ni Donya Momay si Amanda at pinagsabihang "harapin niya muna ang kanyang inga inanyayahan, bago ang pagsasayaw". Narinig ni Pako ang muga salita ni Donya Momay, lnguni't ito'y nagwalang bahala. Parang napahiya si Amanda, )akit at nang sabihin yaon ay nahaharap pa naman sina Beltran at Rene. Magiika 6 na ng hapen. LAg m(ga kopita'y may laman nang sorbete. At sa anyaya ng magina, ay nagpaunlak ang mga panauhin.

Page  49 AKDA NI REMIGIO MIAT. CASTRO 4 49 Augy "Ice Cream Party" ni Douya Momay ay totooing kiialugdan ug lahat. Maluluitong na, barkilyos, mga broas na bag~ongbago at sarisaring mat-amis, aug sa malinamnam. iia, sorbete, ay pina-gsalusaluhan ug mga panauhin. -Superior aug hauda iii Amauda-aug, nawika nii Conrado. -Talfagaug superior,-ang salo ni Beltran. -Alamin ninyoug aug lahat ay utaiig kay Donya Momayang inalakas na sabi ni Courado. -i'yo, sinalbahe m~o na, naman ako. -siyauga po, naman,-ang, sag-utan i-g maramii. -Salamat po. Aug lahat, ay dahil sa — anak ko. -Mabuhay s~i Amanda!-ang sigaan. -araming salam-at,-anaug ipin agdiriwaug. Pagkatapos, ug kainan, ay magsasayawan na sana at sadyang tatapusin na sa ganoon aug pagdiriwang, uguni 't, nap-agitna si Donya Moumay at nakiusap sa mga panaiihing pauillakang sumald'ali aug pagpaparangal ua gagawin inia sa maga haudogr na, natanggap ng kauyaun, anak, upang makapagbigay lugrod sa mnga nagmagaudang loob sa kapistalian lii Amauda. Aug "pakiusapi" ug, may bahay, ay sinalo ng isang mangong, na, palakpakan ug kalahatan, bilaug pags~angayon. Pagkatapos, ay isaisaug hinawakan ini Donya Mornay augr mga hauidog at binasa aug, unga pangralaug nakatitik sa miga 'kalakip na tarheta~. Nang sumapit aug pagrtataas sa haud~og ni Pakito, ay Hang "tsuperioir" augr naringig sa dako ug m,(a panauhin, at ilang palatak ug dila sa ugalaugala, na, Dagpakilalang naugagitla, da,hil sa kahalagah-an. ug haudog. Maugyari, gaya ug alam, ua natin, ay isaug peudenting nahihiya~~an ug iHang batougr makikinaug aug uakitaug nakapaloob sa, i-sang estucheng sadya at ku-~ lay bugha'w. Aug pangalang nakasulat rsa' tarheta 'y aug kay Pako, ugui 't bahagyang 'naringig ng mgra panauhin,' pagka 't kinusang hiuiuaau. ui Douya Momay augr paghaiuggit~ ig, paungalaii. Aug "gown" ua haudog, ui Beltran ay iiakapagpatawa sa ilan, nguni 't, aug laloug uakapagdulot sa lahat ig ka-tuwaan,,W ay ang haudo niCuaog sn ahitang pulb-s na tig-wa

Page  50 50 ~~NABASAG' ANA T3ANGA? -walorig pu 't limang s iitimos, lalo pa riang basahin ang na.s,-it sulat na: "Mahalagang al-aala n~g isangr walang siniasabi". Nagrtataw-Na iman Si IDonya Momiay, ay suimasamf~ana rin ang kanyaing- lob, pagka 't ang hinahanaphanap niya, aug 'iaasahan niyaug ihahandogr ni Rene,, ay wala. Nguni 't -4a tatbong Jiahongv buong ingat na nababalot ~it' kiriababasahani s'a ibabaw rig mga salitang: "'bsukan pagrkatapos rig kaii an'?, ay nialailagak pa rin aug, huh nlyang, pagasa. W~\ala yatang, handog si Rene'! Aug nawviwikia sa sarili, samantalang binibuksami. Nalrig maalisan na rig balot ang mgra kahon, ay nabama sa ibabaw rig ~bawa 't isa aug mga salitarig: "Kay Amanda". Isa't isq'y nanabik na maunawa aug mga la'man. -Aug-ilari ay nagpapalagay na yao 'y mga sapato's aug ilan nam'a'y manyik~a uguni 't, laking pagkamangfha, pagka 't naig 'buksan ni Donya Momay, ay nakitang ang laman rig muga inasabing,kahoil ay isang- sinelas, isang kotsQ-o at isang, sapatilya. Laking pagkatuwa aug -naghari sa kalooban ni Doiiya Momay, lalo pa rig mabasia aug tarheta ni Reneng -kinababasahiar rig. mga salitang "Dukharig alaala" Si Amanda'y miapala-pit tuloy sa ma at sa nmga labi 'y sri- numn raw aug di ma~ulatan~ pa~gkatuwa ng pu o. Anog "sinelas", aug " kotso ".at aug " sapatilya" fly pawang sadya aug -paokakayari. Aug sinelas ay kulay bughaw ria putian, aug kotso ay kulay granate at aug sapatilya, 'y 8arol ang pangibabaw na p~nagftganda rig isarig bulakiak ria yari. sa, pelus na may iba 't ibarig kulay. Aug sirielas at ang kotso ay talagang laamr lamuang,oa moa paang maseselan. Aug eskarpin, gava riri Tiaman rig dahon,, ay niyari sa magandang tensio -pelo. Kaingodlugod malasin. Kaakitakit!! Nakapaugingimingy darmpian rig paa at nakapanghihinayang isuot. Talagaug ang muga paa lamuang, na, katulad rig kay Amanda aug karapatdA.'pat gumuamit, rig ganoong mga yari. Paamng birhen palibliasa, kaya 't aug han-~ dog na yao 'y tuipiak at hlbliang bagay iia bagray. Nguni 't, saan yari aug mga yaon? Isal' isa 'y nagtatanong sa sdfrili. I I

Page  51 AKDA NI I EMiGIO XMAT. CASTRO 51 Nakilala agad ni Donya Momay kung saan yari,- nguni't, sa nasang makapagpasaya pang lalo sa pagtitipon, ay hininging hulaan ng mga panauhin kung saang sinelasan yari. -Ang makahula kung saang sinelasan yari ang mnga handog na ito, kung binibini, ay pagkakalooban ko ng isang sinelas na katulad nito; kung binata, ay isang sinelas din o kaya'y sandalyas, at kung may asawa, ay isang kotso,-ani Momay sa karamillan. -Ako po,-anang isang nananabako. -Saan ang inyong hula? -Ilyan po'y yari sa sinelasang nasa daang Sakri!stia. — Hind!i po, anang isa. An y mpa i yan po'y yari sa isaitg sinelasang nakatayo sa daang Avenida Rizal, malapit sa Bangbanlg. — Sa sinelasan;pang natatayo sa;Dolores. — Sa Santo Kristo po. Isa't isa'y nagparinig ng kanilang hula. Kay saya ng pagssagutan, nguni't, nagtindig si Pako at nagtaiQngi;}ay. Donya MAomay kung pinahihintulutan siyang makapanghula. -Oo, maaari. Lahat ay may laya. -Hinuhulaan ko po na ang mga iyan sangayon'sa ayos ng pagkakayari, sa kaselangan ng panallahi at hugis na taglay ng bawa't isa na nagpapakilalang ni.ari sa ilalim ng matalinong pangangasiwas ay yari sa bantog at walang kapanrgagaw na sinelasang '"Ang Tibay" ni G. Toribio M. Teocoro. -Ako man po'y sa "Ang Tibay" din-anang naka-vcr* mut ta. ',. - t -Sa "Ang Tibay" din po ang hula ko,-anang nakasalalinD. -Donya Momay, ako po naman,-zsigaw ng asawa ng isang konsehal. -HIintay muna kayo,-ang pakiusap ni Donya Momay Ma itang ginoong nakasabay ng humihingi ng salita. Hayaan ninyo munang manna ang magandatg asawa ni Dr. Papa, ang >Pangulo ng ating Hunta Munisipal. -Ako man po'y hinuhulaan ko rin na ang mga handog na iyanl ay pawang yari sa kilalallg sinelasang "Ang -Tibay", I. t.

Page  52 52 52 ~~NABASAG' ANG I~ANGA? pagrka 't sa nakaraan pong "K.arnabal ng Tagumpay " at sa tanghalan ng " Aug Tlibay, ay nakabili ako ng isang sinelas at isang sap~atilya na ang pagkakayari, ay walanpnain sa mnga iyan. Pagkatapos ng- paliwag nyangmaybahay ni Dr. Papa, isa 't isa 'y. sa "Aug Tibay" na ang hula, kaya 't samnpa u g mnga nagipgalagay ug una sa iba't ibang sinelasan, a nagbago na, rnf ng palagay at iianiwialantg auga ganoong mnga yari, ay sa " Ang Tibay " nga lamang tanging makikita at makabibili. -Kun lahat kayo'y sa "Aiug Tibay" ang, hula, ay sino kting gayon aug dapat magkamit nog ganting-p~Ja?-ang patawang tanong ni Donya Momay. -Angr ganting-pala pong naunikol sa, akin, pa~gka't ako ang unang nakahula, ay inihiahandog, ko nia rin sa may kap istahanaug magalang nasgt ni Pako~. -Aoman po,-anang may-bahay n i Dr. -Papa. -Sa -pangalan ncg aking anak at sa p)angralan kong sarili. ay n agpapasalana-t kami sa inyo, nguni 't pista rin lamang ngr aking, anak ay miaghah-andog naman ako Dg anim na pares na.yari sa '"Angt Tibay". Duanin natin sa pagsasapalaran at sino mang magokapalad ay pagrkakaloobani Ig isaug pares. Kung lalake ay isang sinelas, kunn dala'ga ay-sinelas din f) sapatilya at kung may asawa ay sn ae na kota~o. Mtgsayawan na inuna kayo?t tatawag ako sa "Ang Tibay". At ipinagpatuloy aug. sayawain. Umakyat si Donya 'Momay at mayamaya 'y narinig aug ganitong salita sa telepono: -Dalhan lamangoniniyo ako ngayon,-din, ng labingrdilawang pares na yari sa inyong sinelasan. 'Ang ibig ko 'y tatlong pares n~a sinelas ng~ lalake, tatlong, pares sa babae, tatlong pares na kotso at tatloiig pares na sapatilya. Sa labingdalaw'ang iya~y anim, lamang. ang kukunin ko at aug animn, ay ibabalik namin,sakali 't hindi makuha ng iba. -Ngayon din po. Pagkaraan ug Rang sandali, ay ~isang Ford ang hilmaharurot at pagdatingr sa bahay na m~iy- kasayahan, ay labindalawanlg

Page  53 AKDA NI REMIGIO MAT. CASRTO kahong may laman ang ipinagkalbob kay Donya Momay ng isang kawani sa "Ang Tibay". -Naito na. Simulan natin ang pagsasapalaran,-arng buong galak na nasabi ni Donya Momay sa karamihan. Si Donya Momay ang nangasiwa at ang paraan ay sa pamamagitain ng mga maliliit na papel na gaya ng karaniwang gawin sa mga pagsasapalaran. Ang lahat ng panauhin ay pinagkalooban ng tigisa. Si Amanda alng pinapagliawak ng mga "papelitong" may "suerte". At isinagawa ang pagsasapalaran. Ganoon na lamang ang kasayahang naghari. Sa wakas. at nang gawin na ang pagsisiyasat kung sinosino a1ng nagwagi, ay gaanong galak ang naghari sa puso ng mga nagkapalad. Tatlong magagandang binibini ang nagkaFjalad, dalawang binata at isang matandang babae ang pinagkalooban nli Amanda ng magagandhng gantilg-pala. Sino manl sa mga naghandog, ay hindi nagkapalad. Dahil sa naging wakas na yaon ng kapistahan na hindi nila inaantay na mangyari, ay hindi tuloy nakausap ni Rene si Amanda at ang hangad niyang alamin kung siya nga ang tumnwag sa telepono nodng isang gat, ay hindi naisagawa. Kaya't ang ating binata'y hindi rin naisba n.lg sukal ng loob at bagkus pang naragdagan nang makita niyang sa pakikipagsayaw kay Pakito'y ngingitingiti at anaki'y nagkakaunawaan na ng tmga tibukin ng puso. Oh, panibugho! IIanggang sa gitna ng mga kasayahangl pinagaapuyan n1 damdamin, ay nakaptaghahari ka pa rin at nakapamamayani sa puso! Pagkatapos, ay saka pa lamang naghiwahiwalay ang mrga panauhin sa gitna ng buong kasiyahang loob maliban lna lamang kay Reneng sakbibe sa puso ang panibagong damdamin. No6'y magiika pito na at kalahati ng gabi.

Page  54 :E~X 5 re x rxx_ Mrt x n* i ftlF mHii M3II ^^ywww, Vt/wW ^ ^ f i t Soalmisim! ' N ' '~ ANG mlakapagbihis nla si Rene ng kanyang damlit na pangbahay, ay tinungo ang kanyang susulatan at ang tangka'y padalhan ng liham si Amanda, ngulni't, bago pa lamang sinisimulan ang mga unang talata, ay nagbago kaagad ug isipan at ang lninabuti'y miling tawagan sa telepono. Lumapit sa aparatoat hiningi sa sentral ang bilang ng telepono nina Donya Momay, aguni 't. " -The line is busy-ang platamong kasagutan sa sentral. Makaraan ang ilang sandaly li'y muliiyang tiniawag, at nooi man ay busy at busy pa rin ang laging isfifmasagot sa kanya. -Sino kaya ing kinakausap ni Amanda?- Ang naging kasayaw kaya niya?-ang sa sarili'y naabi, subali't pagkaraan ng ilang saglit, ay siya na rin ang nagalinlangan, kaya't nawikang: -Si Amanda nga kaya ang nakikikpaisap? Hindi kaya si Donya Mom ay? ' At sa ganya'y nagdaan ang ilang sandali. 'Muling lumapit sa kanyang susulatan at sa halip na liham alg silnlat, ay yumari 1lg isang kuwentong inihandog sa kanyang giliw. At, pagkatapos, ang ating binata, ay mapayapang tumungo sa kanyang hihigan at namahiniganu taglay sa damdamini ang buong pananalig na kagigiliwan ni Amanda ang kanyang kuwelto na ilalathala sa Pahayagang kanyang sinusulatan. r"JII~~. L~L~V:* '. 1 ^, -

Page  55 AKDA NI RE.MIGIO MAT. CASTle) 5 Umaga. Nakadungaw si Pako sa kanilang bintana at walang inaagapan kungdi aug tnga kilos ni. Donya Momay. Nang natanaw niyang nanaog ng bahay at nagtuloy sa halamanan, ay dalidaling, lumapit sa telepono at pagdaka'y hiningi sa sentral ang bilang ng kina Amanda. Pagkuliling ng telepono'y kinausap ang ating dalaga. -Quicn llamnla — Amanda, ako, si Pakitong kinamumuhian mo. -Kay aga mo naman! Nakapagalmusal ka na ba?-ang tatawatawang tanong ng ating binibini at hindi pinalhahalagahan ang mma s!alita ni Pakito. -Hindi pa at inabala ako ng kuwentolg illihandog sa iyo ng abogado mo. -Abogado ko? At sino ang abogadb ko? Anong kuwelnt( ang sinasabi 1mo?. — Nabasa mno ba ang TALTIBA kagal)i? —ang muling tanong ni Pako. -Hindi pa at bakit? -Kunin mo at blasahii mo(a aug kuwentong inihandog sa iyo ni Reune na pinamagatang "SSALAMISIM". Basahin nmo at doo'y binulaan niya sa mairiam na piagkakalarawan ang magiging kabuhayan ninlyo sa hinaharap na, araw. Ngayon ko lamlnalr napatunayan. Sinasabi ko na! -Iyan na ba lamang ang sasabihin mo? Maraming salamat sa paalaala. Wala kang dapat ipakialan sa bulhay ng may bllthIy -at biglanig ifilaituan ang aparato. Sa harap ng inanyong yaon ni Amanda, si Pako'y paranl sinukluban ng langit. Ang pagawwalag alan la lsa kanyang mga pagtatapat, ay nagdudulot sa kanyang damdamin ng sarisariig isipan. Samantalang si Pako'y nalalagak sa gayong pagmnullunimuni, si Amanda nama'y dalidaling hinanap ang TALIBA, bagama't kakabakaba ang kanyang dibdib at ang buong akala'y kung ano na ang mga, kabalbalang inilathala ni Rene ukol sa kanya. Pumasok si Amanda sa kanyang silid-na daladala ang mav f r < *~- V

Page  56 66, 56 ~~~NABASAG ANG BANOGA' Nabing Pahayagan, ipininid ang -mga pintuan at isfinusi, ncigpakahilifg sa kanyang sofa', at hina'nap aug ibinalitang lathala. Sa ikatlon-g aiukha, 'at sa pitak na laan sa, mga, pangsabado, av nakit cia n hin-ahanap. Taglay a-ng btorig paaabika bin,,asa. Ganito- aug nalalaman: ",Pan g-Sabadlo ny TALIBA SALAMISIM! Si ~tniRe. Airianda: Basahin mio larnang ito. Inihahandog ko sa iyo ng bu-ong puso, tanda, ag mnataos na pagibig. B. "Aug isipO ko 'y litongclito at aug diwa 'y nalalashig. 8a ubod rig1 akirig puso 'y rialilimbagr aug dakila morig laraw~an. Araw gabi 'y walang ibanig uaghahari sa gunita kundi ikaw;, ikaw na, tanging p)agasalt ikaw ria aliw~ rig buhay. Basahin mo'sa gunita, klug nagdaang mgra araw, lingultI~nionmog sumandali ang nagdaang k-abataang naging saksing naingungusap rig tapat kong pagmanamahal; lingunin mo't -makiklitanig may katwiraug auig dhv a ko ay imala'siug sa. pagrib ig! Dahil sa, iyo 'y inabot ko -aug miapgtiis rig p)ighati t ingra hirap. Dahil s.-,a iyo 'y nahahandaugt paalipin. M!angyari 'y bituiri kang may kislap iia nangurigusap, at bituing patnubay 4o sa landasin rig) matinik nia kabuhavanl. "A mandla: Bassahin mo sa kasuriod aug Salamisim rig diwa' korig dah~il sia iyo ay nangarap. Basahin mo at naito, aking buhay-: "hang taon ang, lumipas buhat nauig idaos ang masayarig "Iee Cream Party" sa kararigalan mo. Pagkatapos rig sayawan, aug puso mno'y riapahiriuhod na "ikaw ay maging akin' at ako ay maging iYo" "Inak-it kitang isakatuparani aug atipg mga, sumpaan. "Pumayag ka. Pumayag kauig papagtaliin aug ating Mgla pu115, at aug napili mong luhuran, ay -aug Pakilang Sambaharig

Page  57 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 57 Sarili, pagka't nang wika mo'y kailangang tangkilikin natin, alang alang sa kanilang pagmamalasakit sa ikararangal ng ating bayan. "At, pagkatapos, ng kasal, ay nagsama tayo't namuhay ng sarili, n!guni't ikaw noo'y ulila nang lubos at gaya ko ring nagiisang lumalangoy sa dagat ng kabuhayan. "Ang panaho'y patuloy sa kanyang matuling paglakad, at ang bawat bakas na naiiwan ay tmga tuntuning nagtuturo sa lahat. "Tatlong taon ang lumipas. Sa Pasay, doon, sa ang lahat nang sandali'y kaligayahan at ang bawa't oras ay aliw sa buhay; sa bayanl ng palaminga't liwaliwan dahil sa kanyang kaakitakit na baybayin, sa pook lna pinagadadayo ng marami dahil sa mga di paingkaraniwang biyayatng idinudulot ng masarap na hanging nagbubuhat sa laot ng karagatan; sa Pasay na mapalad na nagkapanahong pinaghandugan ng makatang Delio ng kanyang puso at b7uhay, ay doon tayo nanirahan, sa isang "Chalet" na nahaharap sa dagat na ipinagawa natin at nginanlan "Villa Amand'a". "Ako noo'y isang bantog na abogadong may talln-gapan sa gusali ng Masonic Temple, sa. Eskolta, at ikaw na.rmian ay ina ng) tatlong batang sanggol ang ipinagkakaloob sa atin ng panahon; tnga sanggol na nagbibigay lugod s'a ating dalawa. "Para tayong mga ibong nagsasamang mahinusay. Bawa't araw na lumipas, ay lalo kang gumaganda sa malas ko. Ang katawan mo y bumibilog, ang mga pisngi mo'y nainumurokmurok lalo pa kung katanghalian at nagbibigay ganda sa kulay mlong nagniningning. Sa malas ko, ang ayos mo'y parang anghel na mistula! Walang oras' na di ikaw ang sa puso ko'y naghahari. Araw araw, pagdating ko sa tanggapan, bago ako magsimula; sa gawain, ay kinakausiap muna kita sa telepono kahit wala na akong masabi kungt minsan kungdi ang alamin sa iyo kung ako'y inilhatid mo ng iyong matamis nla alaala. "Paguwi ko ng tanghali, ay hindi ako makakain kung nagiisa sa dulang. Ang ibig ko'y lagi kitang magkasalo, pagka't samantalang ang pagkai'y bumubusog sa aking kataulhan, ang

Page  58 0 58 NATBASAG AN G BANGA?. ganda mo na~ma 'y umaaliw sa aking" puL so at niakapapaiu akiug rnga kap-aguran. At pagkatapos, kung tayo 'y nakadungaw ina sa biutanaug nalhaliarap sa malayan,, dagat, ay NbVnabalita ko sa- iyong paglaki rig ating mga anak, ay inagciging sakay tavo rig ain man sa m.ga "Emprs" o "Marurig" nagyayaot dit~o sa, ating dalaniplasigan, lalakbayin niatin aug, kar'agatan; nmagliliwaliw tayo sa iba 't ibang Siyudad ng Amerika (Iadalawn -natin aug bagong Europa upang dotn 'y miasaksihan natin aug mga hiwaga ng- Bagog auong kaaaai fi.g ating Ba-yan pagsapit rig kanycaig Pagnsas,-ariij., -upang dinig aug mga anak nati 'y mamulat naman aug mnata sa liwanacr rig iba 't ibauig kabihasunan. Magdaraan tayo sa, lumnang Europa at lulan ng iLang Aerophano, ay tutunglhayan natin aug mg-a bakas u-g nagdaang pagbabaka.; ancg nangaiwang pook ina nagirye piping saksoi sa pagkaputi rig di Miang buhay at dadalawin na~tin ang mga libiugan ng mga bayani ng,, Kalayaan at itutur() natina sa atiugc mga amak arig halimbawa rig mga naghiaudog rig bulnay rig dahil sa, ikalalaya ng 8andaicdicg "Nguni 't ikaw ay tumututol at aug wini'wika mo'y "ndatatakot kancg maglakbay dagat". Makukuha na. san-a kitangg inapasangayon, subali 't, nang maalaala mo aug mga buktot ni a kagragawan o aug walaug pangalang inas-al ng mga kawal rigo Kaiser sa mga walang mnalay na, Belga, ay lablo kang nagpa katauggitanggi at wika mo'y " para mong u ababanaagr aug madugong kauiay ugr mgfa aleman na naghalang uiiwinis sa buong Mundo. " At, Ca takot ko namang ipagkasakit mo auig aking munakala, ay naghago ako. ng palagay at aug moa biyaya na la~mang i,.a palamnigan iic Bagyo aug inihia-ii ko sa iyvo. Nanayag, kang sa Bagryo mia la-uanog tayo magrbakasqyon, ba~gama't ipinagbibiliu mo rin'g( ingatan. kita Sa bagsik rig mgra Igrorot, hagray ma isinagot ko sa iyong " aug matandang kasaysa.yan ng mgra igorot, ay napawvi nan~g ka-sabay rig pagkawala ug lakas at kapanlgyarihan ri ia Worcester ua uagtauim -ng lagim at paglhahatihati sa ating Bayani. "Pagluwas ko ugc Maynikia sia dakong hapon, ay agrad akong, unaUuwi sa takot kong malumbay ka 't ako 'y wala. At paguwi ko na uDg hapon, tayong lima 'y uagpapasyal sa baybayin. Thkaw at

Page  59 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 59 ang mga bata'y kapwa kayo naglalaro sa pampangin. Tinutudyo ng paa mong malilikot ang tubig na bumabati sa buhangin, nguni't ako, sa takot na matinik ka't masugata'y lagi kitang sinasaway at sa toga dikya'y tinatakot. At sa takot mong madikya'y lumalayo ka sa tubig, lumalapit ka sa akin, at inaaya hang umuwi. "Anong srap ng buhay natin! '"Mahal kita 't ako nama'y mahal imo rin! "Kung maaari lamang ay hindi ko na ibig ang ako pa'y mahiwalay, pagka't lugod mo aug palagirng ako'y kapiling. "Doo'y pawanlg aliw at kaligayahali. Ang blhlay a parang tnabangonig sampaga para sa ating magaaanak. Pavwalg pagibig at pagmamahal. Kung aking tayahiu, ay valang gabi ang ating pala.d; pawaug bukang liwayxway nla nagbabalita, ng maisaya at kahilihiling hilnharap. Ang malalambing na taguri ng ating mga bunso'y parang mga bulaklak na nagduruyan sa kulay rosas ilavlg mga labi. Kay gaganda ng mnga bata! ''"Ngui't, ang palad ay parang araw na may gabing sumusuniod sa unaga. Sa hlarap ng kasaaiahan at masaganiang pagsisimpan, ay may lungkot tna kapiling at may hapis nia animo'y i)alasong may busog ng kamatayan. "Noon, ang bayan nati'y patuloy sa paglawaak ng maseselan at matataas na sagutin sa pagka bansa. Sa kapangyarihan nIg Estados Unidbs sa ating Panalalaan, ay iisang amerikano ia lamang ang kumakatawan at ito'y ang Pinunong Kapuluarn. Ang lahat ng mtga tungkulify niasasa kamay 1a lng mga kababayan natin. At upang makapaghanda tayo ng sariling lakas, ang dalawa nating Kapulungan ay nagpatibay ng isang Batas na nagtatadhanang maging sapilitan ang paglilingkod sa hukbo. "Aywan kung sa kasamaang palad, ako, akong ligaya sa iyoing mga hapis at aliw sa lahat mong kalumbayan, ay natawag upang maglingkod. Ako'y hindi nakatanggi, pagka't ang bayan angl tumatawag at hinihingi ang tulong ng kanyang mga anak. At, ako, anak ako palibhasang nagmimithing siya'y dumakila, ay wala akong nagawa kungdi ang sumunod at tmnupad.

Page  60 60 NABASAG ANG BANGA? Ang katungkulan ko para sa kanya'y siyanrg nagatas sa akin. At ako'y naging kawal ng ating Hukbo. "Nang ako'y paalis na upang tupdin ang tungkulin, nang ako'y nananaog na ng bahay, ay tigas mong paiananangis. Parang bata ang ayos mo. At sa laki ng hapis ko'y hindi kita gustong makita. Ang dibdib ko'y halos mawalat, danga't wala akong nagava, ang Bayan ang siyang nangangailangan sa akin. Isang mahigpit na tungkulin ang sa balikat ko'y nabababaw. Nananaog akong ang palagay ko ba'y hinihimatay ka! Nang hanlapin ko ang ating mga bunso upang sila'y hagkan bago ako umnalis, ay nangiaglalarong na'sumpungan ko sa tabi ng dagat. Masas!ayacg ganoon na lanmang at hindi ikinababalino ang paglayo ng kanilang amang nagmamahal sa kanila ng labis. Oh... ang niga bata na ga namani. Matutunog na halik at mahihigpit na yakap ang iginawad ko sa kanila, at bago ako umalis, ay muli kitang tinawagan at ipinagbilingr "sila'y iyong pagingatan at baka malunod sa dagat". "Malayo na ako y nililingon pa kita, nguni't Diyos ko, uniiyak ka pa ring sa akin ang tanaw at kayong magiina'y kalong ng hinagipis. Ganyan na lamangr ang pagkaawa ko sa inyo I Kunrg miakatatanggi lamiang ako! II. "Lumipas ang ilang buwan, nguni't hindi ka na nagiisa't magkasama na naman tayo. Ang pilinuong natagpuan ko'y napaakabuti. Ako'y kanyang nakatulong s!a lahat ng kanyang gawain; -pagka't ang kaya ko'y nababagay sa lahat niyang kailangan, kaya't upang nlapanibulos, ako'y hinirang na maging "Sargento Ayudante". "Ang pangkat nami'y nahihimpil sa isa sa mga bayan ng lalawigang Kapampangan. Sa isang sariling bahay ay doon tayo nananahanang mapayapa. Sa oras na ako'y nasa bahay, ay wala akown kaaliwan kungdi ikaw at ang ating mga anak. Nguni't, ikaw, ikaw aking Amanda ay lalong umiinam bawa't araw, ang ganda mo'y nagiibayo ng uri, ang dilag mo'y piarang perlas na may buhay, at ang iyong mga mata'y parang pintuan

Page  61 AKDA NI REMNIGIO MAT. CAiSTRO 61 ng langit na may bituin ng pagasa. Ang lahat kong kahirapang tinatamo sa maghapon, sa piling mo'y naapapawi. Naiisban ng damdamin ngr puso ko. Ang dlwa ko'y sumisigla't lumnalakas ang katawan. Sa malas ko'y sariwang Sampagita! Kay gancda 1mo aking buhay! "Datapuwa't, sa ganda mong mg apaniag, ay may pusong nabighani. May kaluilIwang rnaalipnii at may dixmnag nagayuma. Kaya't ang ating pagiibigan, ang tanis ng pagsusuyuan at ang pagsasamang lublhang mahinusay, ay nanganib, pagka't doo'y may kaaway akong lihim, may nagbabalang agawin ka sa kamay ko't sa piling ng iyong mga bunso. At, alam nmo kung sino? lamng binatang tanyag sa bayang yaon at anak ng Pangtllong bayan. Ang ganda mo'y nagpagulo ng kanyang isip, ang dikit mo'y bumulag sa kanya at nagudyok sa puso niya upang ikaw ay ibigin. Nguin't hindi ka niya makausap. Wala siyang kaparaanang magavwa upang maipagtaipat sa iyo ang mga tinitiis niyang pagibig. Ginigiliw ka ng binata, nguni't hindi mo nalalamnan. At ni ako'y walang malay sa gayon. 'Isang gabing maalinsangan. "Natutulog na noon ang ating m ga anak. Tayo noon ay nagpasyal upang msagparaan ng sandali sa labas ng tahanan. "Sa isang landas na mahabang patungo sa kabayanan ay doon tayo nagdoaan. Noo'y magiliw mong isinasalaysay sa akin ang masaya nating kabuhayan noong ikaw ay dalaga pa. Ang ating mga sayawan at pagliliwaliw. Ang nmga paglalakbay sa Antipolo, stampu ng maiakit kang dumalaw sa Ubando isang araw ng kapistahan doon sa nasa mlong makita ang mukha ni "San Pascual" na mapagbigay ng anak sa tulong ng kanyang kasuno sa Simbahang. i "Santa Clarang pinong pino" na binabantayan ng isang paring laging inaantok; ang mga dinanas kong kahirapan d'ahil sa iyo, ang mga pa.gkabigo kong nakamit, gaya halimbawa nang kita'y yayaing magpasyal upang panoorin ang huling araw ni Momo, at ang mga pagbabantang ginawa sa akin ng mga kaagaw ko sa pangirigibig sa iyo sapul pagkabate, ay paraparang sinasariwa nating lahat sa pagiiip, gaya rin naman ng unang araw na iniwan kita upang tupdin ko ang

Page  62 62 NABASAG ANG BANGA?7 tunk-ulin kob sa pagka-kawal rig hukbo. Nguni't, diwa 'y ta dhana na rig-buhay, noo 'y isaing putok ia, sa, wari ko 'y sa isang rebolber au~g ating nlarinig. Natakot ka 't, nagulurn~illanan. Ako ma'y nagaulat din, subhal't naglakas loob ako 't hindi natinl piniansin. Dala ng takot nmo'y niyaya mo akong rnagbalik na 't umttwi. Kita nama 'y pinairugan. Datapwa 't di naglilipat sandali 'y isa pang putok sa. malapit ang nmuli tang nlarinig. At pagkcata~pos av isa pa at siya kong pagka-timbuang ira bigla.. Aug punglo Dog miga du-wag at magdaraya ay naglagois sa. dibdib ko. Ako nama 'y na~gpaputok din, liguni't, sayang, ang isip ko 'y naparamn at aug diwa 'y riawala. Aug katawan ko 'y naligo sa sariliug dugo. "Pagkatimbuang. rig katawan ko 'y narinig ko pa ang tinig mong furnatangis at sa gitna nog kadilfiinav' untiunting lumalayo 't napaparam., Mangyari 'y inagaw ka. Iniagaw ka, ng niga walaug kaluluwva't pakundangan. Aug katawan mo'y sinamnbiIat, dinala ka sa inalayo, sa, pook rig kamatayan rig puri mo, aking buhay. "Nagtagnmpay arig bitiata! "Sa piling niya 'Y n1apiit kang nal-alaban sa,iyong ptuso 't kalooban. Aung miga tutol mo 't panambita'y hindi nv ia kiiiggan. Auig ganda mo ang sa kanya ay nagturong. kitlan ako jig hininga. Anoug lagim ng sinapit rig palad ko. Ang putukanug sunodsuniod ay narinig sa hiinpilan. Ang bantay ay riagpagibik. Nagdaluhan. Pata akong, inihulan'sa kainilya 't itinuloy sa p~aganurtan -upang doo 'y malunasan ang sugat ko. MI. Isangt araw aug Ilumipas.' Pagkam-ulat ug mata kq'y ikaw agad ang hiia'niap, ikaw ria akiu~g patnubay at lunas ko sa kahirapan. Sa piling ko 'y iraroroo 't -naghabantay a~gtatlo tang niga bunso 't paraparang irananangisso Aug ngalan mo't aug rigalan ko'y nagduruyan sa labi rigI~gra batAng walang malay. Sa piling ko'y walang, alis aug dalawang mariggagainot. Aug mahait koug pinun 'y naro

Page  63 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 63 roo't naglabaantay rin sa akin at isang "nurse" ang kasama. Nais nrilang mailigtas-ang buhay ko. Nais nilang agawin sa kamatayan ang palad kong nalalapit na sa hukay. Nguni't, sayang lamang ang lahat ng kapaguran, pagka't ako ay naglubha. Untiunting ang dibdib ko ay nagsikip, ang paghinga ay naingapos at ako ay nakikitlan na ng buhay. Ang katawang mahina ay payapang namaalam, ngunm't ikaw na buhay ko ang lagi kong tinatawag habang 'ako'y namamnatay. Bigla akong napagullat. Nang imulat ang mata ko'y waha ako sa himpilan at ako ay naririto sa sarili kong talianai Noon ko lamang nagunitang yaon pala'y SALAMISIM ng diwa kong Lnahihibanlg sa mala- king pagmamahal at pagibig sa galna mo, Amanda ko. Amanda: Hayan ang pangarap ko. Baahalin mo't pagkatap)os ay tainltim na isapuso't alalahanin si: RPENE. Pagkabasa ni Amanda, ay matagal na napasandal sa "sofa" at pinagninilaynilay ang mga napalainan sa mainam na pangarap ni Rene. Hindi niya maalaman kung ano ang kanyang ipapasya. Sa katotohanan, ay ginulo ang kaplyang isipan at pinapanglumo( ang kanyang puso. Noon, ay lalo niyang nlapatunayan na talagang napakalaki ng pagibig sa kanya ni Rene. NoLo nlya nahulo kung gaano' siya minamahal nig kanyang kabababta at itinuturing na kapatid. Nang mga sandaling yaon, sa kanyang gunita, ay nagkapalad na nmaalaala si Rene at kiniaawaan ng hindi oras, at nananaig man sa kanyang alaala ang malaking pagibig-kapatid na natanim sa kanyang puso buhtat sa kalyang kamusmusan, nguni't, isangr damdaming hindi dating itinitibok nanian ng kanyang puso ang naramdaman niyang biglang tumawag sa kanyang gunita at namahay sa kanyang panimdim! Yaon kaya'y pgtawag na sa tunay na pagibig? Oh, liwaga ng buhay! - -Kaawaawa naman,-ang nawika sa sarili pagkaraan rng

Page  64 64 NABASAG ANG BANGA'? ilang sandali. Oo, kaawaawang Rene na dahil sa akin, ay namamatay sa malaking pagtitiis at naghihirap ang puso. Ngu- 1i't, ang patuloy-siya'y aking kapatid na itinuturing at sa katotohana'y iniibig ko rin siya't minamahal, danga't pagibig at pagmanmhal nga lamang ng isang pusong kumikilala sa ipinagpapalagay na kapatid at naginug karamaydamay sa mga hirap. Siya.ang m.ay kasalanan! Siya ang may turo sa akin na siya'y mahalin ko at tumbasan ng pagkilalang loob ang mtga ipinakita sa aking pakikisama. Ano ang wiwikain Ing Nanay, sakali't pairugan ko ang dakila niyang pita? Ano ang wiwikain ng tmga nakakikilala sa amin at nakatatalastas na ang atinig tiga pagsusunuran, ay talagang sa magkakapatid lamang, gaya- ng mga naging kasamahan namin sr pagaaral? At si Pako, ano ang sasabihin? Di magiging isang katotolanan ang tnga hinala't naibalita sa akin kangina dahil nga sa lathalang ito? Nguni't, kaawaawaa naman si Rene! Ikamamatay ko yata al)g suliraning ito! At pagkatapos ng miga pagmiumunimlunlingo iyan, av nagtindig si Amanda, tumungo sa kanyang susulatan, at pagkatapos 'ng sandaling pagiisipisip, ay tumitik ing ilang talata. billang pasasalamat sa inihandog sa kanyang kuwento ng itinutuiing niyang kapatid na si Rene.

Page  65 - A Ix Mga Pagkakataor)I MTNANA0~G s-ania si Renie at aii~ taugka~y paroonan sina Conrado at B~eltran up~ing mnaki-~ balita ng iRang bagay hinggil kay Anmanda, subali 't siyang, pagaabot sa kanya ng isang liham ng kanyang ila. Itatanong slanangr tal-agra kumg kangino galing~,', Tbali't ug" niakl-ala aug fift na nakasulat sa sobre, ay nag-walang kibo na ~t naghalik sa kanyaug taniggap)ang ugingitingiti. IDalidalinig binukson an-g iiaturang sobre at binasa aug Iihamn ia, laman. Yamang Ihindi nalilihim sa- atii aug mnga ginagawa't nangtyaaikay-Rene, ay hindi naman. makasisira. sa kanilaung Iihirn sakali 't sainpung tayo'y makibasa sa lihom nAa kanyarig hawak. Ganito ang rialalaman: Sabado, Marso, 15 nig 19.. "Rene Nabasa ko ilgayon lamang ang kuwentong. inihandog mno sa akin iaa inilathala nMO sa TALIBA. Hindi gagaanong ga-~ fak ang tiliairiQ p~ag t hinthi manh ako karapatdapat ay nlaalaala mongL paguLkulan ug isan g. mainamrn na bunga ng lyongM isip. Minsan pang ipinakilala LMO aug iyonig pagykamatalinong iuainunulat at augv itina-tagruri sa iyo~ng ",Balitang Kuwentista"' ay lalo at lalo pang napatutunayan bawa't'araw. Binabati uggakita- at, pinasasalamatan. Ngpini't, rmasamain mo man at 'ma

Page  66 66, NABASAO ANG BANGA? ging masakit man para sa iyo, ay ipagparaya mo nlang ipagta- pat ko sa iyo na sa ibabaw ng inim aig iyong lathala, ay, nakapagdulot sa akin ng malaking pansin. Ang panalagalqg mong ginamit, ay napakainam, ang pagkabalangkasl iay ganoon din, subali't ang diwa o ang layunin ay hindi ko naibigan. At hindi dahil sa anomal, kunlgdi dahil la dahil sa ginawa nmong paglalarawan ng isang kabuhayan, na ayon sa iyo'y "napagsapit natin". Nalalaman kong nang sulatin, mb yao'n ay hibangnla hibang ka sa malaking pagibig na lamalasisg sa iyo. Nalalaman kong yaon ay sinulat mong taimtim na taimtim sa iyoig puso, palibhasa'y makailan mo nang ipinahay-ag sa akin ang wagas mong pagibig. Nguni't, sa paglalagay mo ng tuumy koilg pangalan at sa paglalathala mo ng iyo ring pangalan, ay hindi mo na nagunitang ang lathala mong yaon ay magbubunga ng xmnialaking "escandalo ". Bakit hindi mo naisip na ilagda aing iyong sagisag na dati mong ginagamit sa. mga pagliham sa akin. Sa taya ko^y siniadya mo marahil.... Ayoi sa aking napatutnnayan, ay marami na ang nakalahalatang may malaki kang pagibig. sa akin, pagka't hindi na umiminsang ipinahalata mo sa iba't ibang pagkakataon, subali't lalo pa manding marami ang nakaaalan na ang pagkikilala natin ay utang lamang sa pagtitinginang-magkakalpatid na napunla sa ating mg'a puso buhat pa noong tayo'y nagaaral sa isalng "Primaria" sa Tundo. Unang una'y mababasang walang pag'sala ngr Nalnay ko at biruin mo kung ako'y makagalitan at mapalo dahil doon; at ikalawa'y ano ang sasabihin llg mga makababasang nakakikilala sa atfin? Laking kahiyahiya, Relnel Lagi ka pa nanMrng kasama namin sa Auto sa niga pagpapasyal! Hilldi mo man kinukusa'y nakagawa ka ng isTang kasiraan para sa nagmamahal sa iyong kapatid! TJkol sa pagibig na ipinaggugumiit mo sa akin, ay hinihingi ko sa iyong huwag mo na sanang ipagpatuloy. Limutinn mo na at sa iba na ibaling ang maganda mong hangad. Sukat na ang tnagmahalan tayong parang magkakapatid na gaya ng dati; Gumiliw ka at hayaan mo namang ako'y giliwin ng iba! Para sa aki'y lalong masarap ang gai5yang pagpapalagayan. Kaya nga't

Page  67 AKDA Ni REmI'GIO MAT. CASTRO 7 C) 7 ipinakilkiusap.ko sa iyong hangygahan ina sa-na ang pagibig na inilaflaan para sa akin. At sa ganya 'y asahan mong manukit sta king puso aug ininamahal kong iyong pan-galan, na uagiujg karamaydamay ko at hanogga ngayo 'y dumara may pa sa akin. Jyan na lamang Renre. Muli 't muli aug pakiusap kouig lhuwag mo na akou~ hbahandugau ug~p ganya lathala, paggka t lahan mai sma kalooban k~o 'y mapipilitan marab il na niagdamdam ako sa iyo! Ibigr mo bagang magfkadaimdamin ako sa iy6?ilauggaug, dito, limutin mo nawa aug) gawaipg pangingilbig,.,sa akn at lumigayaka Kun g may. panahon- ka'y mnagkauisap 1aniaiii- fayo. Tannlin mou~g nasa Simbahan aug nanay. Ang nagamanh~al moing kapatid na si Amtanda". Makaitlonug biniasa iii Rene angr fliham na nasaiig mialiwanagrang maigi angr tunay na laynnin ni Amanda sa.gayong pagliham sa kanya. Pagkatapos, ay mga ngiti, inga ngitiug pufong puulo ug hliwaga aug sunodsunod na dumalaw-N sa kaityanga labi, at sa~ gawa ugi~ malaking paglhihinainakit, ay puptunitin sana ang liham. at... uiguni't, aug gan oon niyangp hangrad ay piinigil ng t,.imbre ug telepono na noo'y kum IlI"i ug0 katakottakot. Jiumapit si Rene at nakipagusap.; -'Quien aiama -Rene? — Pagrutusani -Ako Si Cofirado.' Roy', ch~ico, kangrina ka piiam-in iihinihmntay nii Beltran sa ka.uilaug bahay. Ano, hindi ba tayo m~ag-.papasyal? -Kayo na lamaug~.%... -Aba, hindi maaari. Kailaugangr kasama ka. Sassama ka, ba o hjndi? -Kaiyo aug mnasusunod. — Bueno, parine kapr dalhin urn aug Auto, ha? Rloy,.Rene, nabasa namin aug. kuwento uni kay Amianda. Superior, chico, Superior! -Pilyo, sinalbah&' mo naiman ako. Saka ila natin pagusapan. Nariyan- na -ako.

Page  68 68 68 ~~NABASAG ANG BANGA? Laban man sa kalooban ni Rene 'y dalidaliug( naulaog, atLlan, ng kamyang, auto, ay tumungo sa bahay na nag-ing, tipanan: sa kina. Beltrau. Inabot iii Reneng, si Courado at si Beltran ay uaugakatayo na, sa tabi ugr daan, at siya aug inaautay. Iluminto lamangr sumntandali aug car at pagkasakay ng dalawa ay nagepatuloy. -Saan aug tungoo natin,-ani Rene sa dalawa. -8a Luneta,-ang sagot iii Beltrain. Huwag,-ani Conrado. Magdajan muna tayo sa harap ng bahay nina Amanda. Para ano. pa,-auga kunwva'y pagtutol -ni IRene. rado. ma 'y sangayou din~,-ang katig ni Beltran- kay ConAng pagkukunwaring a yaw xii Rene' ay dinaig ng kagustuhan ng dalawa. At, an'g car nila'y doon nrga nagdaan. Makaapat na paraandaan aug kanilang ginawa, nguuli't Ili,aninto Ug kanilang- minlimithi-,ay wala silang nakita. Sa ikalimang, pagdaan na yao 'y sadyangf kahulihulihan na sana at -talagang patutungo -na sa Lunpta, sa pagtapat nug kanilHang sa — sakyan sa may pintuan nlina. Amanda, aysyng albsu Pakito at sa kanmay ay isang bungkos ugo mg-a sariwang bulaklak aug hawak. Natanaw nilang, tatlo aug binatanig y'aon, kaya't paraug phiagtiyap na nagkas-ial.ay aug paglbanggit nila. sa pangalan nito. Hinabol sila, ug tingin ni Pakito, pagka,'t'naringig pala ang kanilang, pagrsambit sa. kanyang pangalan. Paraug nawalan mng Jiwa si IRene at augy autong kanyvaxig pinalalak-ad, ay biglang, uifekisekis. Aug matalim na n-gipiuT ng anibugpho, ay naramdaman niyang tumimo sa kanyang dibdib! Nuon pa, lamang nakatikim si IRene kuug paauo kahapdi ang sugat ng puso!? Aug dalawa'y hindi -nagkaimik~n, nguni 't, matgal diuna nag-katingrinan, Aug auto 'y nagtuloy sn Luneta at si Pako xa'y sa kanilang bahay.

Page  69 AKDA -Ni REMIGIlo MAT. CASTRO (39 Sa isa sa nrga patalunan sa "Cavite Boulevar" sa tabi ng clagat, ay nagupuan ang- tatlo.Ang dala-wa-'y laging tatawatawa, samantalang si Rene 'y parang pinagsisikipan rig dibdib. Si Conrado ang unarig na asalita at ang dalawa 'y inanvayahangr pumaroon sa Pasay'. -— Ano ang gagawin natin- doori? Dito ma 'y iuasaraup, diii ang hangin at mayroon ~pa tayofig iiapagpapahinigaham.-ang salo ni Beltran. -Tunay, riguni 't, doo 'y lalonig masarap arjog hangiw7kay sa rito. Ang isa ko pang hangad tna pumaroon. sa Pas~ay, ay upaugr mah'anap riatin ang balitangt "Villa Amanda" at sa chalW w)J ipinagawa ni Rene, ay doon tayo miagparaan nog oras. -Aba, naalaala ko -nga pala!-angr sagot ni Beltran sa pasaring jni Conrado'kay Rene'. -Hali-na, Rene-angc balingy ni Conrado at sinundaii rig isang maramot na ngiti. Sa pasaring ni Conrado, si Rene 'y walangr kibo. Ang mnapa~gpatawa 'y patuloy sa pag-s~asalita: -Pucs, chico, na'pagusiapan riga namin ui Beltran kanginang.tinawag, kita sa telepono, na, sa. lahat lig nasulat moug kitwento, aug Salamisimt mongyan au pinaka superior. Napagkikila-lang, ins pirado ka. Talagra! Sa tanggapin umo at sa hidi, talagang minsan4 pa'y ipinakilala, mo kung- langgn m a ia abot ang kalakhan rig-iyongr pagibigr at pagmamahal kay Ainanda. Pues, sa pulong natin sa linggo, ay dadaihin ko ang bilangr nri TALIBA na, kinalathalatan rig jyongr "Salamisim", at pagrkatapos ng salosalq, ay babasahin ko upang maringigr rg ating n1(iga JBulaklak. -Sangiayon ako,-angr sagot ni Beltran. -Huwag, mgra kasama. Huwag- ninyo akong ganyaniri. Para kityong -hinidi mga 'manIunulat. DapaT ninyong alaminin unang una, ia' yon ay hindi -nangyari at hindi" rin naman manigyayari. -Hindi mangyayari -ango hadlangc ni Conrado. Maaarbig imangyari. Muy pos~ible!

Page  70 70.NABASAG ANG BANGA? -Hayaan mong nmagpatuloy. Ikaw ang taonlg ayaw nang magparaan hg salita,-ani Beltran. -Tignan ninyo,-ang patuloy ni Rene at parang hindi pinapansin ang pasubali ni Conrado. lpinagtatapat kp sa inyo na nagsisisi ako ngayon dahil sa pagkakalagay ko ng tunay na pangalan hi Amanda. Ng'ayon ko nakuro ina malaking escandalo ang nagawa ko. Makikita ninyo, kung mabasa ni Donya. IMomnay! Ang totoo'y nabigla ako sa aking nagawa! -Nabigla ka dahil s hibang ka sa malakirig amnoritis!!!ang biglang salo ng mapagpatawa. -Kung ukol lamang doon ay wala kang dapat alalahanin, -ang sagot ni Beltran. -At, wala kang aalalahanin, pagka't si Donya Momay ay may malaking sinmpatia sa iyo. Nahalata namin iii Beltran. Maniwala ka. I-ayan siya't buhay, tanungin mo! -Basahin hinyo ito,-at dinukot ni Rene sa bulsa ng kanyang arnerikana ang liham sa kanya ni Amanda at iniabot liay Beltran. -Kangino galing? -Basahin niyo. At binasa ni Beltran.* ~ ~ -lakaslakasan mo nama't nang maringig ko, anang walalg kallngkutan. At nilakasan ni Beltran. Pagkatapos nmabasa'y nagpatuloy si Beltran sa pagsasalita: -Escandalo iga naman! — Tyan ang pinagsisisihan ko ngayon!-ani Rene. — Nguni't, hindi rin,-ani Beltran. Ipinagugunita kosa iyo pagba't naaabot mo ang aking sasabihin, na, talagang sa ganyang mga pagfmamahalan tumutubo ang isang tunay at dalisay na pagiibigan. Siao ang makatututol sa tibukin ng puso? Ang puso'y siyang sinuisunod ng isang tao anomang lakas ng kalooban! Ang layunin niong iyan, para sa akin, ay ipinagpaypalagay kolg dakila, pagka't nagpapakilhla ng isang banal na adhlika ng puso: Ang pagibig! \ -Talaga!, —ang sagot ni Conrado. May katwiran1 ka sa.

Page  71 AKDA NI IPEMIGIO MAT. CASTRO 71 iyong ginawa. Sa maalaman ni Dolya MHomay at ngf sino pa man, ay huwrag kang manganib. Lalo na si Dsinya Momay! Ang maatandang iyan ay isang "patilng?" na matatawag. Mriakikita mo't tatawa lamang iyan pag nabasa ang lathala mo ukol sa kanyang anak. Paano'y sa nalalaman niya yaong sawikaing kastilang: de la amlistaq nace el ca riio, dcl cariiio mace el amor y cl amror,nace el.....Hindi natapos ni Conrado ang ibig pang sabihin, pagka't pinutol ni Beltran at tatawatawa siyang itinulak. Si Rene'y natawta rin. Si Conrado'y lalo na't itinuturo si Rene. -Talagang pilyo ang clemonyong ito,-ang sabi ni Beltrali. GanoonL kay husay husay nitong salitaan, ay hinaluan din ng kabalbalan. Pilyo! -Aba, hindi kapilyuhan yaon! IHindi ba totoo ang sinabi ko? — Husto ka na. Pagagalitin mo laniang si Rene. -Sino ako? HIindi, hindi ako magagalit. Sanay na sanay ako sa ugali ni Conrado. Nguni't, -ang patuloy ni RKene sa nasang maiba na ang salitaafn. IHindi ba si Pako all nakita nating lumabas kangina sa pintuan nina Amanda? -Si Pako nga,-ang sagot nilBeltran. -Siyanga pala. Mabuti't naipaalaala mlo,-ani -Conra(lo. Ano kaya ang ginawa ng ulol na yaon? -Baka bumili ng bulaklak. Hilndi ba nilnyo nakita't may dalang isarg bungkos ng lumabas? -Hindi, mga kasama. Hindi gauoon allg pala gay ka -aig putol ni Rene nang hindi na matiis ang laman i g dibdib. Iba ang sumusuot sa aking isipan sa binatalng iyan. Noon pa mang makita kong nhIgssasayaw sila nii Amanda sa kanilmang hardin, ay talagang kinutuban na akong may ibang tangka at ibang layunin. Hindi ba ninyo napuna at siya lamalng arg tangivng nakapaghandog ng isang pendenti? Kibng ang hanlgad ba niya'y pakikipagkilala lamang, ay kailan lmaghahaandog n'g ganoong napakalaking halaga -Tila nga namani,-ani Conrado. -Sa maging totoo man ang mga hinala nating iyan, ang masasabi ko sa inlo'y huwag na siya.ng kibui...Magpatuloy ka;.: -

Page  72 NABAS AG ANG BANGA? sa longlauds, ene. ilwag mon bgyang daan aug mga, pagrtanggi Hi'"Aman~da at assahan mong, katulonlg MO kamoi. Magbuhat ngrayo 'y susubukflan ko aug mga. ikinik-ilos ni Pako at gagawvin ko auig lahat kong maka-kaya, m ikabibigo ng, kan~rang p~afgingibig kay Amanda. sakali ma-ng may tangka siya-ng maTugibig. -Salamat, Beltraii. -Ako, man, Rene. Maaasalban nio rin aing aking tuloing. Lagi kcong kakausapin si Amnanda, at ikaw ng ikaw aug lagi kong' ibubuhay sa kanya. -Datapwa 't, huwvag nin1,yong ipamamalay nia nagkakaalam tayo?-ang paranig pakiusap iii Rene. -Sivangiia nainan,-a~ji Beltran. -Conformec,-ang sagot hii Courado. Kung gayo 'y tayo, na, at.... -At saan ta~yo magtutuloy -ngavon?-a-ng tanong ni Rene. -S~a inyong- bahay, —ang patuloy iiil Conrado. Kakausapinl ko sa, telepono si Amnancla, at kunwou'y ibabalita, kong nabasa, ko ai~g kftweuto mong haudog sa, kany-ia, at sa, gaiiya 'y q igue Dagapan.. sisinulan ko na. ang',camnpaiia at espera. Tututol. pa saiia si Refle, subali 't sumanlgayo~m din si Belt~ran sa inisip ni Conrado, kaya 't aug tatlo 'y nagsilulan noon (tin sa, auto at sadyaug ang, tungo 'y sa, bahay ni Rene, subali't, nang sila 'y nasa Luncta, na, at nagc~araan sia may harapan nug MunnMuento ni Rizal, ay kung ano 't nasalubong nila, augo autong kinalululanan ug mag-ina. -Am~anding,-ang biglauig tawag, ni Conrado. -Hayun sila,,-ang sabi ni Amanda sa, kany~ang ima. Il1minto, augr auto nina Amanda. Aug kina, Rene y nagbalik at inilap it sa, kinahihiintuan' pig sa magina -Makailang nult kitang tinawaggan, sa tele-pono, Rene. Kaya, pala wvalang sumasag~ot ay raririt-o ka. Talaga, sanang isasamna k4~ namging magpasyal. Wala- kpiuing kasama. ~-Si Conrado po aug niay -kasalanan. Siya, po aug n ag-aya.., saamin dito. Taaapu assadya, ako sa, inyongbay rmg'ayong hapon,-ang, magalaig' no tugon x* binata.

Page  73 e ARDA NT RENIGIO MAT. CASTRO 73 -Siyanga po Donya Moinay. Si Conrado uga, Po augo da-,,pat nitiyong sisihin,-ang sagot nW Beltran. -Hindi po ako at si B~eltran,-at tatawatawa, na nanian ang palatukso. -Ang kahayupan mo'y dinadala, mo hauggang saan, pIilyoaug tugon ni Donya Momay, at pagkatapo.s ay inanyayahan si lRieneng umaogka~s iia sa kanilang sasakyan. Nawala sa ulo iii Renie na ang da~lawa niyang kasama ay hindi mnaruIDong mnag,1)al akad ng~ auto, kayal' ma'nanaog na saia, at paiirugan aug anyaya ug ina ug kanyanig nila-langit, subali 't tumutol. si Conrado at s-inibing siya'y hindi marunong mnagpa~lakad ug auto. -Marunong sji Beltran,-ang sigaw -ni Donya Momay magbuhat sa kanyAng sasakyan. -Hindi po Douya, Moinay. Ako man poly wala ring muwang sa pagpapalakad. -Bueno, kung gayo 'y iiiagpalit tay'o. Dito kayongr dalawa at diyan kamiug magmna. Tututol sana si Amanda sa ganoong ipinasya uig kanyang ila, pagka 't noon ay marami nang taong nagpapasyal na, katulad nila, subali 't, maging isau~g kauga-lian na na anoinang ipasya ni Dony'a Momay ay hindi -nababali, lalo ja't kung si Amnanda lamang, augr susuway. Kaya 't laban mau sa kalooban ng (lalaga, ay nanaog sa. karuilang auto at lumipat sa kinalululanan ui Rene. Aug dalava'y suniakay naman sa inibisan niq magima, samantala 'y palihim na napapaugiti. -Sumunod kayo sa amin,-ang sabi ni Donya Momay, at lumnakad aug kanilang auto. -Saan gusto umong pumnaroon, Rene? -Kayo po aug masusunod,7 Donya Momay. -Ika~w Amanda, saan aug gusto -mo?-ang baling sa anak. -Hindi pa. tayo niagmiminintdal,-.ang mal~ambing, na sagot ni Amanda. -Siyanga pala. Ka~yo bang tatlo 'y nagsipagminindal nalang tanong kay Rene ng buong pagtitiwala. -Kanmi poly hindi pa rip, subali't niga busog po kami.

Page  74 / 4 i4 _~~NABASAG ANG BANGA~ -Kung gayo 'y magmirniinindal. tayo sa "La Campaiia" at pagkatapos ay iuanonood tayo iig palabas sa "Ideal". -Ayoko sa "Ideal", Nariay, ang,,ibig ko 'y sa "Sirena". -Huwag sa "Sirenia" pagyka 't may balita kamiiig di uiua1no'y may puliunan daw yata aug inga Frayle sa siineng iyau,aug, pasuibali' 11i Relee. Hindi ku~inibo si Donya Moinay, subali 't iiagpahalatamrg sunmangayon sa ssalita iii Rene. Ilumiuito aug, kanilang auto sa tapat igc ''La (Carpana" at sa likod nila'y sina. Beltran at Conarado. Nagsipagmninindal aug limuang magklrakaibig)an at pa,-v1bkatapos ay nagsipagtuloy sa sine "Ideal" at doo 'y iiagsipagrparaani ng Hange oras na, maligrava sa panonood ugr niajiinam na 'pelikula sa tuLlong nug nakawiwiling tugftugin ng, orkesta.

Page  75 CW2 CW2 LIW7 Nagsa "Delfin",_si Rener)g... OO'Y isaiig, masayaing niinagang sa bd gliawia la iag it ay walang ulap, ina uuagbibigay kadiliman. Malamig ang siunoy rug hangin. Ang itaw ng araw ay hindi pa, nakapapasok, kaya 't sa murang talulot ng mgra bulakiak, ay~ hindi pa, Da-~~ papawi ang mgra patak lug hamog na iniwan ng 2 iuakaraangr mag-damag 8a halamlanan n iuia, Amanda 'y sarisaring ao g ga bulakiak anig nas-asaimyo. Sa hihip ngy hangri'y dalawa vi ri cri kabang"uhan aug, nakaliligayang sam-yuin, at ito 'y angc "bango" ugr 1inga sariwang), bulakiak rua ilagiginog palamunti ncg halamanain, at ang katabgitanging "bang-o " na isang bulakiak na karaiiiwauug s~aIWhing "may buto at may laman". AngO 'builaklak" na itonig "n~gumingiti 't kumikilos", 'ay walang iba kurigdi si Amanda na 1ng) uga, sandalinig yao 'y namunumupol.g nuga sa-riwauigo bulaklak. Ngunil' bulakiak. palibhasary, sa, kanyanig uboci ay natatago aug inatamis ana nectar n~g isang dalisay na- pagibig, na naka-Lunhaw, ay hindi katakatakang mahintay na sa, kanyanig piling, ay isang "bubuyog" ang nmakitang aalialigid. at naghihintay ~ng pat(kaka~taong makasirnsim sa kinamnama-tayang tamnis. At ang "bubuyog" Dua ito,,nuangbabasang gil~iw, ay walangr iba, kungdi si liene Da nang umagarug yaon, ay nagfbakasakali-ng makausap si Amanda ng sarili, kaya't nang matana~w ito sa, haiamanai'i ay di na, nuhang pasintabi at wvalang alinlailcgang nangabhas Da pumasok. 'Nakatalikod si Amanda't narniritas ng muga bulaklak. Dahandah~ang lumapit, si Rene at buong payapang tumhayo sa, may

Page  76 i 76. NABASAG ANG 6ANGA? dakong likuran ng dalaga. Ang awitan ng mga ibo'y parang nakahalina kay Amanda upang lumingon, subali't laking paglamangha ang biglang naghari sa puso ng makitang sa kanyang likura'y nakatayo si Rene, kaya't napa-Hesus! na lamang at minalas ng buong pagtataka. -Hindi kaya isang kapangahasan ang nagawa ko?-anang binata at sinabayan ng mga ngiting sakdal, ng tatamis. * -Hindi, Rene. Wala kang aalalahanin. Nataniggap mo ba aug aking sulat? -Oo, Amanda, kaya't ako'y naririto't nahahandang pagutusan.,. -Nabasa mo bang lahat? -Oh, hindi lamang nabasa ko, kungdi, nataudaant ko pa, pagka't makailan kong pinagulitulit na basahil. Ano ngayon ang ipaguutos mo? Naririto ngayon si Rene. -Hindi nakasagot si Amanda, pagka't hlindi niya maalanfan ang sasabihin. Sa buong katotohanan, ay talagang sa pagkabasla ni Amanda sa kuwento ni Rene ay talagang nagiba ang mga tibukin n~ kanyang puso ukol sa binata. Ang tigas ng,kanJang kalooba'y warling dinadaiLg nO Iga hinlaing at pagtatapat ng kanyang ipinagpapalagay n.a kapatid. Si Amanda'y sadc-ang may pagibig kay Rene, at. ang mga pagsusumamno noo'y dinidingig ng kanyang puso, subali't, pUsong babae palibhasa at pusong nahubog sa palihan ing kahinhinan, na siyang "tatak ng ating kadialagahan", ay nagtitimpi sa pagsasalita, iniliihim, at tinatarok, hangga't maaari, ang Iagibig na iniluluhog kung isang paimbabaw lamaang o isang paghiJbakasakali sa kanyang kapurihan ng isang mapagsamantala, kaya't, ano maig daing, pagsusumamo, paglulog at mga pagtatapat ng binata, kunwa'y hindi niya pinaialnsin, at pinararaang parang hangin lamang bagama't ang totoo'y tumitimo sa kanyang puso at nagiiwan ng di pangkaraniwang "kirot" na ang tanging makauunawa'y4 ang mga pusong kinauukulang katulad ng iniingatan nilang dalawa. -Amanda,-ang patuloy-kay ganda mo sa aking malas! Nagagalit ka' ba sa akin?

Page  77 AKDA 'Nl RExili -1o MAT. CASTRO ~ 77 -Aba! at bakit ako magagalit sa iyo? May nagrawa ka bang pagkaka gala? -Opo, Amanda! Nagkasala ako sa iyo at kinikilala kong a.~ag pagkakamali aug(' nagawa ko. -iindi lamancg isa, ni dalawa ni tatlo, kunlgdi isang libon~g pagkakasala aug(, mga nagagawa mo sa akin~, gayon ma'y pinatatawad kita-. -Amanda!t -Rene, iyan aug buong kaitotohianan, pag~ka 't, nalalainan kong ~binubulag La -ng sariling damdamrin. -Amanda, sukat na aug pagpapasakit. Maawa ka sana sa akin:. Hindi nakasagot si Amanda. Mavamaya 'y 9i Amanda rna aug- pumutol sa pai~anahimik, subali 't umiba. na nig salitaan sa ganitong wika: -Umalis ka ra. Rene at aabutan ka ng Nanny. -Umalis ba, si Donya Moinay? -Nagsimba sa. Kiapo. Hindi mo ba, nalalama 't araw iig IBieriles ngayoil? kaya 't unialis ka na, sana. -lpag-patawad mbi muna Sa a-kin, Amnanda. lbig kitang, miakau~,,ap rig sarili yamang ig~o 'y isa. nang pagkilakatao~t augr umagang ito, -Hindi tayo inagsasarili, Rene. Ilay-tn aug aming hardiuero 't tinatanaw tayo. Tignan. mo. -Kahit na, malayo siva t hindi maririnig- aug atingr paguusapanu. Sandali lamang. -Kung hindi man niya inarinig, av ruarirninligv iiailnan u mga bulaklak na ito, at silak anug magbabalita sa kanya, rg atingf nmapagmusapan. -Ah, hindi. Aug nga bulakiak na iyan iay miga piping saksi lamang ng niga pusong nagiisa rig tiuihhbwktulad. mo 't katulad ko. -Kahlit na. Darating u a oa anbt ka. nia nito. Hindi kaila sa lyong may masamang "bihig" aug na.nay lko. Mapagwiwik-aan ka, ma hirap na a-ag magkagaty on. Tpinakikiusa1p kong umnalis La na sana.

Page  78 78 NABASAG ANG BANGA? -Walang kailangan, Amanda. — Mumurahin ako't papaluin. — Hindi, at sasabihin kong ako ang may kasalanlla. Ang hangad ko'y maliwanagan sa iyo sa umagang ito, ang kapalarag ng aking puso. Malaon nang panahon ang mga ipiuagtitiis ng sariling kahirapan. Malaon nang pagsusumamo. Malaon nang P)anaghoy, subali't, ang matigas mojng puso'y patuloy sa mga pagwawalang bahala.' Ang mga daing ko'y di mo pilapansfin. Ang hinaing niyaring puso'y namamatay sa pagibig, ay niwavalan mong kabuluhan at sa bawa't liham ko'y pawang kawalang pagasa ang kasagutang nahihintay. Ang kapalaran ko'y ayaw mong palayain at bagkus pa ngang pinapaguulap mo ang kulay rosas kong pagasa sa iyo. -Paanong maapapairugan kita'y sa wala pa sa loob ko ang mga bagay na iyan? Sa iba mo na ibaling aug magandang haJ]gad na iyani sa akin. At ang isa pa'y namamali ka lamang! -At, bakit? -Mangyari 'y.... — Naxiamali ka ng palagay, Amanda. -Allo ang mahihita mo si isang katulad ko? — Mahitako a a ako'y iyong maibig! -Di sukat yaon Rene. Ang pagibig ay naahalanap at nakikita sa lahat ngc sandali, nguni't, ang bihirang makita'y ang pusong banal at dalisay na katulad ng ginto. Sa akin ay hindi n.mo makikita ang katangiang iyan. -Dahancdahai ka, Amlanda! — At bakit! -SinusMugatan nmo ang aking damdamin! -Hindi RCenc. -Mangyari pa. Ituring moyng hindi banal ang iyong puso at di dalisay, ay para ring iniwaan mo ang aking dibdib. Ipa]agay mong hindi giuto ang iyong puso'y parang sinabi meng hindi karapatdapat ang aking pagibig at dapat na akong mamatay, pagka't Sa salamin ng aking mga mata'y pasisinag ko ang banal mong damdamin at ang kadalisayan ng iyong loob, Ang puso mo'y isang mundong punong puno ng mga alamat.

Page  79 AKDA NI REAIIO a MAT. CASTRO 79 rla dakila. Malasin mo ang imga bulaklak. Ang pagbuka. ng kanilang mga talulot, ay naingangahulugang tinatangg ap nila ang haing:pagibig ng binatang panahong nragaalaga sa kanila, na ibinulong ng malamig na hamog ngo nakaraang magdamag. Ang pakikipaglarong ginagawa ng hangrin ay para manding ikinalulugod nila ang mcga biyaya ng panahon, kaya't sampulng mga: daho'y nagsasaya't anaki'y nakikipagdiwang. Malasin mo lamang, Amanda! Hindi kaya niahahalina ang iyong puso sa kaligayalangl kanilang tinatamasa? Tanungin mo ang bulaklak na iyong hawak. Tanungin mlo lamangc Amanda, at maririnig mong sa bawa't talulot ay may "oong" tutugon. may "oong" makapagpapagalaw sa mnatigas mong puso upang dinggin ang magiliw kong pagsusumamo. Amanda, maawa kana sa akikn kung sadyang iniibig at miniamahal na gaya ng karaniwan mong sabihin. -Rene, ang kinaaawaan lamang ay ang noga may sakit! -May katwiran ka. Talagang ang tmga may sakit lamang ang dawpat kaawaan, nguni't, ako'y dapat mo ring kaawaan, pagka't kung malakas mo man akong namamalas, at walang karamdamnan ang katawan, nguni't ang puso ko'y may sugat, naghihirap, kalong ng walang awang kalumbayan, 'at ku:ng ipagkakait mo pa ang iyong habag sa akin, ay asahan mong muamamatay, oo, mamamatay na walang pagsala... -Mamamatay nga marahil, nguni't, hindi daliil sa paIgibig! Marahil ay talagang may sakit ang iyong puso o talagang may sakit ka sua puso kaya ka galnyang lagi karig nalulumbay. Ang mabuti'y patingin ka kina Dr. Papa at Dr. Cecilio o kaya'y kay Dr. Nolasco, mga kilalang mabuting manggagamot sa sakit ng puso. -Hindi, Amanda, tatawanan lamang nila ako. Ang sakit ko'y dahil sa pagibig! Dahil sa iyo,! -Sinungaling! -Hindi alo sinungaling, Amanda! -Salitang lalake! -Tunay nga, salitang lalake, subali't, ng isang lalakeng

Page  80 I." s80 NABASAG ANG BANGA? may dangal, may pagibig at may isang p(ngungus4Ap. Tanungin mo ang iyong mga halaman; isaisahin mo ang kanilang miga bulaklkk, bawa't manga'y lapitan mo at isangguni ang aking kasagutan. Bawa't isa'y suriin mo at sa wakas ay makikitang ako'y hindi sinungaling. Ang pagmamahal ko'y dalisay at ang pagibig ko'y walang pagmamaliw. Sukat na. Hindi kita' maintindihan.... AAmanding... Amanding na ibig! Gamutin mo ng paginamahal at paglingap ang nababaliw kong puso! Iniibig kita, Amanda!... Gunitain mo lamang ang tunay na layunin ng aking Salamisinm na inihandog sa iyo at doo'y maliwanag mong masusukat ang kadalisayan ng aking pagibig at pagmamahal. At, ang dalaga'y hindi naman nakasagot! Ang mga matang datidati'y nakatanaw sa malayo at waring niwawalang halaga ang mga karaingan ni Rene, ay dalandahang itinungo at hindi man kinukusa'y napagwaraywaray ang bulaklak na pigilpigil... Si Amanda'y lalong nakaramdam noon ng di piangkaraniwang mga tibok ng puso. Noo'y nasasarili nila ang pananahimik, pagka't aung hardinero'y nagwawalis ng mtga dahong laglag ng halaman sa dakong likuran lng bahay. Nagpakalapitlapit si Ren'e sa kinatatayuan nii Amanda at buong pusoIg innlit ang malambing na: -Amanda, iniibig kita! Natulo ang luha ni Aman,da. Si Rene'y hindi nakaimik, subali't, nabuhayan ng loob. -Rene, nmalis ka na sana! -Tugunin m mna ako. At, hindi nakasagot s Amarnda. Ang rmga matang anaki'y dalawang bituing may sariling ningning at sariling ilaw, ang itinitig kay Rene ng buong lambing at buong pagibig, at ioon, ay minsan pang napatunayan ang mga sawikaing: ang hindi' <asasabi ng bibig na kung nminsa'y nagsisinungaling, ay naasasahi ng iga matang Papat na tagapamahayag ng miga tibukin ng, puso. Nagsa "Delfin" si Reneng "kinawit ang malantik na baywang" ni Amanda, at sa luklukang pahingahan sa hardin, ay

Page  81 IAKDA NI REMIIGIO MAT. CASTRO 8. 81 inagiliw na iniupo at hiningan ngp sangla ng pagibig. Parang niawalan ng loob si Amnanda, kaya't titindigv sa-ua pagka't hindi sangayon su kanyaiig pita, n~guni 't maliksing napigilan iii Reuie't nagturing: -Uuwag kang umalis,. Malasin mo auig dalawang yaon,at itinuro ang dalawang ibon na ii" rnga sanldaling yaon ay imagiliw' na naguulayawan, magkapiling sa isang pugad, buong pagibig na niagaabutanl ng pagkain sa pamamagitan ng tuka., at sa mga anyo 'y nagpapakilalanog nagpapairaan ng "lalong dakilanig sandaling" puspos ng tarnis at ligaya. Malasinl Mo,aug patuloy,-at kay sarap ngp kanilang pagiibigyan. Nagaabutanl ng pagrkain, nagiibigan at anaki 'y nlaguusap na katulad din natin. Malasin mo 't kahilihili. Nagmamahalaii! Nagpapalitan lig damdamnin at katulad ng ating mga pusong kapiling ig, mga bulaklak. Nakaiiniggit! Hinidi ka ba naiinggit? Malasin mo lamnang, Amanda! Tinanaw lamang nig dalaga, liguni 't, pagk-ata pos, ay itinun11gongv muli angr ulo at wari'y nanginigiti. Parang napapahiya! Sasamnantalahiin sania ni Rene aug ganoong p)agkakataoi), at sadyang hahagkan si Amanda, subali 't biglang tinakpan ng kanarig kamay ng binibinii aug bibig ng, biniata at auig sabi 'y: -Iuwag, huwag kang mangalias! -sa lamang.. -Ni isa 'y hindi maaari, Rene. Wala pa sa panahon. -Isang isa lanang-Para mo nangy awa! -Hindi maa-ari! Hindi ka- -ba maruniong ngt Wikang Tagalog? Kung baga ssa maugga 'y huwag mo munang "pitasin" at alisan. ug "bulbo". Hayaan mnong "mahinog sa puno". Kung gayo 'y anong katunayan aug mapaughahawakani ko na Ako'y iyong iniiibig? -atunayan? Naito,-'at dalidaling hinubad sa kanyang leeg ang nakasabit na mnabangong sampagita, at bago finiabot kay Rene, ay ginawaran muna ng mnatutunog na halik, kasabay auig wikaug:

Page  82 8t2 NNABASAG ANG BANGA -Hayan, tanggapin mo ang "unang sangla ng pagibig" ti abot ng aking kaya. Inabot ni Rene at noon di'y sinilsil ng halik, nguni't, lnang ang banggong hinallanap uiyX'y hinindi yatanilasamyCo sa "nakayll-iig yaou ni Amanda", ay tiagwika: — Ito na ba lamagll' -Labis pa iyan! Ang dapat sana'y isalng bulaklak lamang, ng'lni' t iya'y hindi lamanTr isa kUingdi slampul! — Hahatian ko si Pako sa bigay mong ito. Hlinldi sinagot ni Amanda ang kanyang kataniungan at naltawa na lamlanl'. Magsasalita sana si Rene at sadyang magtatanong pa ng ibang bagay, pagka't ang kanyang katanungi'y naiwan sa alangantin, snbali 't siyang paglpasok ng autong kinalululanaIln ni Donya Momay- sa piltuang mlasa sa' daa1. Natanaw agad ni Ama-nda, ang kallyang inla, kaya't iniiwan at sukat angc binata sa pagkakaupo at walang nasabi kutnlgdi: "Ang Nanay ko". Patakbong umakyat sa hagdtanan nlg kusilna upang maabutan siya sa itaaS ng bahay. Salamat ia lamang at pagpanaog ni Donya Momay sa anto, ay nagtuloy kaagrad sa itaas at kung indi'y natanawt sana ang paglabas ni Rene s-:a kanilang halaima n a 1. 4- X

Page  83 ~4~l~~~~~i! j\I(mum~/s~1~;jr;~V XI Hindi akalaing.... 14N j AKADITNGAW si Pako sa kanyang bintanla, hang si Rene'y lumalabas na nagmamadali sa pintulan ng looban nina Amanda.:Pagangiiat ng' kanyang ulo'y nakita niya si Pakong' siya ang minamnalas at halos ay langdidilat aung nlga mata, nguni't bihata palibhasang tumatalaga sa lahat ng mangyayari, ay hindi maln laniang inisip na ang gayong pagkakatao'y maaaring maging simula i-ng( islng masaklap na wakas sa kapalaran nlg kanyang Amalnda. Nagtuloy si Rene,sa kalnyang bahay at alng tangka'y tawagan, si Amanda sa telepono at muling tftatunlyan ang kanilang napagusapan sa hardin. Ang mga pagkakataon nga nama'y daig pa ang pinagtitipan. Hindi iniisip ni Reneng sa kanyang paglabas ay kanyarng masusumpungan alng binatang ipinagpapalagay niyang kaagaw niya sa pangingibig at ii sla hagap, ay hindi inaasatan, ni Amandang ang kanilang pagnulayawan ni Rene ay maasasksihan ni Pako, pagka't sa buong katotohana 'y sadyang a nawala haman sa aaalaala ni Amanda si Pako ng ntga siandlaling yaon, nguni't ag1, estudianteng ito 'y katulad ng butiking walang inaagapan, kungdi ang pagdapo ng langaw na makapapawi ng kanyang kagutunmau. Hindi nalalaman, ni Amanda na pagpasok pa lamang ni Rene ay nakadungaw na si Pako at sadyang tiniktikan ang kanilangf nga ikinikilos na rdalawa. ~Ang lahat ay namalas iii Pako at ang kulang. nga lamangl ay "maringig ang kanilang napagusapan", kaya't ang dibdib

Page  84 84 NA-BAsA. ANG IBANQA'? u i Pako y kulaiig na lam'ang suia-bog at sa -puso 'y paraug niaIkatimo anga balaraw ng kamatayan. N~oo'y minsan pang naghari sa kanyang kaloobanl aug niga hinala ukol kay Rerne. Augr mga pagbnbndhi ni~ya 'y lalong nagtumibay at si Amnanda 'y ipi'nagpalagay iniyaing iisan'g dalagang hindi kanlaisnais, uguni 't ito. ay kanyangr iniibig at pinaglalaanian iig kanya ng buhay. Tatawagan sania sa telepono si Amanda 7t ib~abalita aug kanyang namnalas, ugiini 't niagbago kaagad ung islipan at pinagrtibay na ipagliliim aug kanyang nalalamaii. Sarisarnig isipan ~aug binalangkas sa sarili ukol kay Anianda. Aug hangad iiiyal7y maipagtapat nfg inboslubusan aug malaking pagibig na tinitiis sa puso, kaya 't pagkatapos ug ilang sandaling pagmumuinimuni, ay pinagtibay na lumiham kay Don-, ya Momay at huminglingy pahintulot nia makaakyat sa kanilang bahay at mapabilang, na ' aniathin ng kianyang anak. At sa ganyangl balak, ay naiwaii si Pakong( nagiisip sa kanyang! silid,

Page  85 ?i l iii,. M M XII Mananar)ggol. ULANG kuilang sa1 (alawaivy taoun angr nakmaraan Sa tulong ulg nilalakhig pagsusumikap,,,apag~aaral, si Rene, ay maluwalihatiug nakara~an:{ ~~a hulinig pagsu-sulit na ipiuaganyaya sa pagrkamanananugol. Gano'on na, lamanig aug katuwaang nagumapaw sa puso ug -kanyang mga magrulang, pagk~a't naganap aug kanilang dakilang pangarap: ang, makitang si RePn 'y isang abogado. Parang nabuiksan angr langit para kay mangr Lauro at kay aling Julia,. Nang matunghayani ni Amanda aug balita nug mga Pahayvagan hinggil sa pangalan ngt mgra nagsipagwagri sa plagsusulit, alao na aiug bating finilathala nina Beltran at Conrado, ay parang naakyat din siya sa kaluwaihatian at aug pangalan ni Re — nae'y katulad I g talang nagniniugning sa kanyang malas. Noon. di 'y dalid'aling ipinlakita, kay Donya Momay. Isang ugiting busog na busog, sa kagala-kan aug kapagkaraka 'y sumuI~aw "-a. mgya labi nito, pagrka 't sum-agi sa kanyang, isip, na, sa pagtatanggob sa kanyang hanap-buhay sakali 't magkausapin, ay may "abogado" na siyang matatawagr sa kanawanawa. Ai~g magmna'y kapwa pinamahayan ng galak sa puso, ngn ' aou i gits Amanda sa dahilang para niyn -naguguniguniug sa hindi malayong pan~aho 'y tatagurian siyangr "maginoongr abogada". Aug bagong kapalarang ito na- tatahakin ni Rene, ay ma

Page  86 86 - * ' NAABASAG ANG BANGA? katutulong ng walang sagwil sa ikagaganap ng kanyang p)angarap sa buhay: ang pakikipagisang palad kay Amanda. Anrg masayang langit na laging tumutunghay sa pagsusuyuain nilancg dalawa, ay lalong nagliwanag at katulad ng sanggol na sa hawa't sarndali'y pawangr ngiti ng kasiyahang loob iug dumudunlgaw sa mga labi. Ang pagmamahalan ng dalawang pusong alaga Fa mairog iia kandili ng panahon, ay lalo namang nagtatalik at dlhil 'doo'y lalong dumadalas ang m1ga pagdalaw ni Rene sa bahay ng kanyang giliw at kung minsa'y lii(di Ina tuloy isinasama sina Beltran at Conrado, pagka't sa gallang kanya'y "nakaaabala lamanig" at nakahahadlang sa Imga '"plagkakataoug" kulrg milnsa'y dapat sanang masamantala tin nlauuhlaw niyang mga labi sa tamis at ganda ni Amanda. NguNnil't ang pagiibigan nilang ito'y hindi na rin nalilihim sa kaalaman lng dalawa, kaya't kung sila'y nagkakalharapharapan, avy madalas silang pinaguukulan ng lmga salitang kung insa'y '"lay anghang ng sili't may tamis ng pulot". Ang pagkakaiba ng uri ng pagmamahalan nina Amanda at Rene, ay nalilihim pla rin kay Donya Momay, pagka't ang rmga kilos ii Rele'y lilndi nagbabago, lagi lring matimpiin, bagama t kung minsa'y hindi makapagpigil at sila ni Amanda'y... nagtitinginang anaki'y nangangahuuganang kapwa hindi na makatiis s-i matinding simnbuyong hindSi ila mahulaan kung anong d(amtdamili... (Ganoon na lamangl ang sarap sa isang pusonvg nagmamahal ang lmakaramdam na siya'y minamahal. Katulad ng isang bulaklak na lagi na'y may kulay ng pagasa. Nguni't, bagama't para sa kanila y pawang bukang liwayway ng kaumagahan ang lahat nig sandali at anaki'y wala na silang kamatayan, ay may isang dilim na untiunting lumalapit at katulad llg babala r;g isang darating na unos. Ang kaumagahan nila'y, nasa sa panganib, pagka't may gabing nagbabantaing maghari at ito'y ang kasamaang budhi ni Pako. Masasabi natin nia magbuhat ng utnagang masaksihan niya ang pagsusumpaan ng dalawang magkasi, ay lagi lnang sumusunod sa mga kilos. ng dalawa. Para kay Pako, si Amanda'y isang bulaklak na kinamamatayan ng kanyang kaluluwa. Ang bango noo't kagandahan, ay mabisang ~~~~~~~. --- — — J —.l,

Page  87 AKDA N RIEMIGIO MAT. CAASTR 87 l-inas na nagbibigay lakas sla kanyang katawan, ngunli't si Rene'y ipinagpapalagay na isang "ibong mangdaragit", isang taong walang damdamlin at paggalang sa kapwa. Ang larawat ni Rene'y kinasusuklaman niyang malasin. Sa bawa't sandali'y walang naghahari sa kanyang panimdimn kungdi ang nakita liyang pagsusuyuan ng dalawa at ang niga pagmamahalang namamalas niya sa bawa't pagkakataon. Parang apoy IHa untiunting sumusunog sa kanyang diamdamin at parang balaraw la tumatarak sa kanyang dibdib. Ang makamandag na bisa ng panibugho ay namamayani sa kanyang puso at ang pagiisip niya'y nilalasing at inilalayo sa mabuting landas. At sa katunayan, ang bawa't pagtqwa, ang inga alaltlkliak na miaringig niyang namuinutawi sa bibig ng magkasi, ay parangl mga ngiping bumabaon sa kanyang puso. Nguni't, sa lahat ng ito, si Amanda'y kanyang in'big at kinahihibangaln, nig kanyang diwa. Ang plagtatali nug damdamin nina Rene at Amnaida, ay hindi nagiging balakid -sa kanyang layunin. P'atuloy siya at samantalang hindi napagtitibay sa harap lg nlma tlatlas ang pagiisang puso ng dalawa, ay ipinagpapalagay niyang may karapatan siyang dumaing at maghandog ng tibukin ngl kan-?yanig puso. Si Pako'y nangwiahawak sa matandang sawikaing "kung hindi ukol ay hindi bubukol", puagka't nananalig siya sa inga -pangyayariln: "ang kanin, na sa sa bibiglna'y nahluhll(ogo pa kung minsan", kaya't uplang mabigyang bulhay ang kanyang hangarin, noon di'y umupo sa kanyang susulatan at tumitik ng;iang kataga para kay Amanda. Sa kabilang dako, ang mnga bati at pakikilugod n;a tinatanrgap ni Rene at ng kanyang mnga magulang ay nagkakasunodsunod halos sa araw araw. Lahat ay naghahandog sa kanila n,g maligayang bati. Isanlg hapolnl samantalang naguusap ang nagasawalng magulang- ng ating abogado, ay sumagi sa isip ni maimg auro na tupdin na ang kanyang naipangako kay Rene noong ito'y n-agaaral pa na dili iba't ang siya'y papagliwaliwin 1a Itapon bago paharapin sa kanyang tanggapan at doon sa tulong ng iban, g hangin ay mabawi ang nagbagalg katawan, pagka't napiuna niyang dahil sa mtga pagsusumikap ng kany'ang anak sa pA aarCl,:~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ic

Page  88 NAB ASAG ANG BANIGA? kilo n~a rg rialalapit na aug pagsusulit, ay nagbago ang datilig mabilog ria katawan. Naisip niyange ngayon na aug panahongr dapat isagawa. ang kanyang pangako, at sapagka,'t nagainap na aug kanyaiig pangarap at ang kaisaisa nilang anak ay nakatupad sa banal na tungykulin, ay nigayon na uga inakala niyang riapa paniahon. -Siya uga pala,-Iang parang p-agsiangay on iii aling Julia pag1 atapos maipagtapat sa kauya ni mang Lauro augr kanyarig hangad.-Siya nga pala, aug patutloy. Naingavayat nga aug ha-' tang iyan at aug thiugin ko ba'y niang-liit aug, nukha. Kung gayo 'y kailan dapat ganapin"? -Sa loob d~in, ng buwang ito, pagrka,'t aug hangad ko'y inaihanda, kaagad aug mga kakailangai~in sa pagbubuk-sas riig kaiyang buf ete,-an imtang" Lauro. -Yamang, gayon, aug maigi yata 'y isabay na sa kanyang pagalis aug hapunang dapat nating ihaudog dahil sa kanyang pagkakapagsulit. -Ganyan ga, ganiyan nga,-a-ng sagot iii mangr Lauro. lyan nga aug~ talagraiigr sasabihin ko danga 't naunahian mo Iauanag ako. -Kunug gayon ay kailan~gangc ipagbigay alani mriong agad sa kauya aug lyong naisip upangr makapaghauda inarnan lig mga ka~ilangan.a -Ako augr' hahala, sa lahat. Aug ibig ko lainang ay kasaugayon kita s~a lahat kong gagaw'in. At sa ganyan, ay uagkaisa aug magasawa. Si al ig Julia 'y p)umfayag una aug giliw at pinakamarnahal I-a, anak, ay rnalayo sa kanyang Piling lug mga h1ang, buwan, at bagama 't mnasakit sa kan'yang pusong nmaglakbay daga atktn aasmi sa paglalayag, ayv napahinunod na rin, huwag lamaug-tmag g~i sa kabiyak ug kanyn idb

Page  89 Isang ano?.., RAAW ng Biernes noon.. Sa nagsisipagsimba sa Kiapo, ay kabi[ lang si Donya Momay, pagka't nang iabubuhay pa si Don Sebastian, ang giliw na asaVwa., ay isa na siya sa mga masugid na devota ng "Nuestro Sefor Nazaren6i' Iaa lubhangl "popular" sa lalilat ng "Sefior" at maraming "suki" na tagappagpan kung inilalabas sa kanyang Simbahan. Ang ating "Dofia", ay matuwid na nakaluhod at sa kanyaag anyo, ay nagpapakilalang angkin sa puso ang isang nlarubdob na kabanalan. Naging panata na niya alg sa tuwing araw ng biernes, ay magsimba sa Kiapo. Para sa kaniya'y isang nmahipit na tungkulin sa buhay alg bagay na ito. Magbuhat rlg mapabilang njga siyang isa sa mga "devota'", ay wala pang biernes na masasabing naipagkulang niya sa Simbahan, kasakdlalan mang ang biernes na iya'y inuula't binabagyo, pagka't ipinagpapalagay niyang ang ulan at bagyo ay "kagustuhal^" din ng Diyos at ang lkpgustuhan ng Diyos, ay makapinsala man sa kanyang nilikha, ay hindi masama. Wala nang kaligayahangi itin'nturing ang kanyang palad na hihigit pa sa pagsisimba, lalo pa't sa Simbahanl ng Kiapo, pagka't nakikita niya ang kamahalmahalang anyo ng kanyang Patron. ^Ang hapis na mukha ng kanyang Nazareno", sa tuwi niyang malasi'y nakapagpapalambot ng kanyang puso at sa harap n' larawaljg yaon, ay madalas maisumpa niyang kasalay..-C" P

Page  90 g0o NABAS'AG ANG4 BAxNGA? ng mga dagok~ sa dibdib na magbabago iia, siya Dcg ugali, di Ila magsuuuanaoiot at babawahian na ang niga pagmurnura sa n-iga ta4 'sa bahay, subali 't, kuing ano 't pagalis na int Siinbahan at pagdating sa kanyang, bahay ay nagiinit kaagad ang ulo at aug tingin sa mg& bata ay parang' demonyong, kinabiubuwiP~tan. Madalas tuloy maggalinlangan aung atino, "Dofia." sa bisa tig pan alangin at nawawalan nug iwala sa isang bagfay na kaiiyang pinawninwalaaln. At sia pagaakailangr tiinitikis siya iug kanlyan g "Patron" osyaysdyang sinusubok, sa pagkvakaluhod, ay kutang na lamang aug- isigaw sia Mahal na Poon aug nangyayari sa, 'kaniya, kaya 't sa mga mata 'y parang i'big ngumiti aug luha. Nang hapong yaon, ay nakaramdam si Donya ~Momay iig b9glang kasiglahan ng puso at sa pagkak-alnihod, ay nawawari ni1yang siya'y dinidingig iia pagka't paau nakita ulyangr bigrlang kumUrap ang, mapupungay na mata. ug, kanyang "Nazareno" Para siyang nawaln ng diwa.. Ang palagay n iyay naaakyat siya sa langit at augr dalawangr bisig ug10 "Nazareno"7 ay parang miga pakpak ng isang "biplano" at Un~tiunting- nagdadalta sa kanya sa malawak na himpapawid. Sisigaw sania si Donya Momay, psagka't hindi pa man, ay para, na siyang nalnlula, subali 't sa kanyang pangdingig, ay parang, naringicg ulyang ihiniulong sa kanya ng kanyang " Patron " naK'_ Huwag kaiig magIlilikot Momay at baka tayo maubusan ug 'g~asolina 'y' nrahuhulog tayo" Ang taimil na pagdalangin nga niaman ~ay nakapagdudulot sa, isa nog sarisaring palagay at hinuha. Nakapangangarap! Talagang, buongbno sa kalooban ng m1a, ni Amanda augr kany~anlg pananampalataya, at sa akal~,& niya'y wala na sliyang katigtasa'n maliban doon. Oh, bulag na pananampalatay~a! Sinamantala nii Rene aug hapong yaou upang muting mnakausap ug satifinani sli Amanda. Gaya ug atincg pagkaalam, ba - gama 't sila 'y' dalwwugkatawang namamalas ngui't, augr kainilaijgo mga puso 'y nalululan sa isang sarong ginto ug dalisay ua paggfiliw. Aug 'pagiiusap nilangr yaon, ay parang,*.pama

Page  91 AK'DA Ni REMIGIO MAT. ICAgTRO 91 91 imaalam na kainilang ginagawa, pagka 't ilanig araw rta Iamang, paya rig alam. nz natin sa napagkaisalian rig mga magulanig ni Renie, ay lilisanin nito ang, Mayn'ila. Si Amanda, sa harap ng gayn pagayari, -ay kalong rig lumbay ang -prso at si Reneng kanyang irog tay gayon din riamian. Manlgyari.'y magkakalayo ~silarig magkasi at magkakalay Ong di man lamang magkakaabot ng tingi01n. Ang pinananabikai~g paguiulayawan, augy pagsusuyrian at ang piriapaugarap na panariagano, palibhasa'y kapwva. anak ng, pagiibigan, ay mah~ahadlangan rig walarig awang karagatan, ogaya rig araw at rigz gabi. Mapait, oo, mapait sa dihmng mapait at sa kanilarig mnga pusso'y sumisidhi aug kirot Ticg walaug panigalang damdamiin, subali 't, sadyang ganoon wng tadhaua kung matuwNa 't magbiro. Talagarig sa mga sariwarig puisong katulad nig mgfa bulaklak karaniwang ikapit ang ganyang, mga siphayo.! Ainaki 'y pasya 1!0g sangr bari, pasyaing ang, kamatayau lamang ang tangying makapipigil! At sa hfarap rig ganiyang pangryayari 'y buong lumbay ria iiag)wika si Amanda: -Renerig giliw! Aalis kaing ma'rabil ay sakbibi sa puso aug dakcilang- kagalakani samanitalaiig ako, akon~g itinuturing morig kapilas n~g iyongo puso 'y maiiwang lumuluha, sa piling rig kalumbayan. Oh, rig palad kong sawi! Ulilang iniwan ng giIiw kong ama sa gitria rig hapis, at nigayo 'y maunuila pa rin sa sariwanig pagmamahal, sa kanidili,, sa kalinga at sa aliw rig aking Rene, ng Rene kong lunas sa madlang kahirapan. Ikamamatay ko yata! -Pagibig ko,-ani Renerig punorigpuno rig pag mamnahalMagarida kong Amanida, hindi kita iiwani rg mahabanog parialion. 11ang buwan lamang at babalik akong mmli. Ibig ko lamai* makasuniod) sa' rapagkaisahari rig aking mga magulan. Utang ko sa kanularig dalawa arig akirig buhay. Tungkuii~i ko onug sumhunod sa kjanilaug nais, lao;pa sa isaing bagay na iialalamari kong magalinig at makabuluhiar. Kurig sa bagay, ako 'y tutungro sa Hapon rig nialalaban sa akirig kalooban rig dahil lamartg sa iyo, pagka't batid kong ikahahapi's mo aug" akiugc pagrails.

Page  92 NABASA(4 ANOw BANGA?, -Rene, ikababalis-a ko yata't hiiidi.. -— Amanda, alam, kong saiidalicg -mawalay sa iyoncg BuxiI'igiii, ay nagighiog sanhi -iig iyong, mga balisa, at lalo pa marahil "kuxg iako 'y mnala-yo sa- ibayo ulg dagrat. Mangyari'y tunas ako sa iyongy puso at tangring kagrainutan sa lahat mioiig kahirapani. Alam moug kit-a'y iniibig at bahagi ka niriulgc buhay, malihan,xa iyo y wala ina akoug kaligavahaug miaituturing sa balat uif Iitipa, subali 't, akiug -Anianda, pairugran na natin aug imga huihuMg lambiug ng aking ama. Nais iniyangr fmakasaiighap namnan ako rig ibang hangiri. Ang malaking ipiiiaghagro rigf akinig katawan dahil sa p~igaaral, ay sivang dahilan Dog lahiat. -Sang-ayou bagfa si alingr Julia? -Oo, at silangr dalawa 'y Dagkaissa. -At_. ikawv sang-ayon ka ha? 1Hindi nakwasagot. si Rene ougui 't sa mgfa labi ' parang- ibig sumungaw aug mga ugiti ng kasiyahang-loob. -Nguni 't, apat na, buwan! Ap~at ina buwanig malalay-o ka sa akin, lanoug hirap. -iidi nanian apat na l)uwan,, Amnanda, mg~a d'alawa lamaxig. -Dalawangr buwan la-mahcg? Para sa akin, aulg ilalug araw D~a hiudi ki~a makita 'y paraug, ilang taon Da ang palagay ko! -ay tamis, nguni 't, katitiis aking, Amanda. Pilitin nating ang ating mga puso 'y matutoug makipaglaban sa pamiiniminsaug dagok ug kapighatiai -. Turuan natiug, sumangavon sa tadhana ng palad, at dahil sa pagibig, ay ating, paglabanan, 00 akingr Amanda, paglabainan Mra natin augf mgra ganyang balakid. Iuiibig kita at ito 'y hindi lihim sa iyo. Sa kalupi rig akiug palad, ay ang ptung-1ala mo aug unaug, nasu-sulat at dahil sa iyo 'y nahahanda akong, magypakasakit, inguui 't, sa ak-aja ko 'y hindi naman d"pat aug sumuway sa atas ng mnagulang. Sa ibabaw nog lupa'y sila aug ating Diyos. Aug auak Da hiudi matinnongi~ sumunod sa magulang ay hiudii riln matututougr 'Sumunod sa kanyang, iniibigy at aug, hindi miarunong, sumunod sa kanyang infibig ay hiudi karapatdapat -sa isaug tapat nai pag mamahial at paggiliw. Hin~di hat aking, Am'auda? Nakatungo si Amanda 't hindi sumasagot.

Page  93 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 9 -Dapat mong tantuin ~pa, habalug naroroon ako 'y ihahiaida naman ng akir~g amia ang bagay at aug, mga kailangran ko sa pagbubukas ug sariling biaf etc. Pagdating ko rito 'y pasisimulan ko agad a-ugc panunungkol sa bago kong, kapalaran at asahian mongr auagpatatagumpay ko ay sus-unod aug pagiis a rig ating mg ca puso, pag-ka 't ipagtatapat ko iia kay Donya Monlay aug ating, pagriibigali. At -sa araw na 'iya 'y hindi ka nau yaon-g Ainandang, -aiak lamiang 'ni Doiiya Momay...-At, bakit?-antr taniong ni Amandangr punongypuno uig pagtatalia. -Pagka 't tatawagin ka nang asawa nrg isangr Abogado at sa ganya 'y matutupad aug mga laynnin rig ak-ing "Salamisim" IDi mani kiniukussa'y napangiti si Amnancla. -At, tangri sa roo 'y umiasa kang, ikaw at ikaw rin. Hindi kita malilimot! Sa ubod rig akin —g puso 'y pangalan mo lamangy angr nalilimbag. Sa diwa ko 't pagiisip ay walang, ibanig nalalarawan k-ungdi aug gfandia mong sa langit man yata 'y walang kapang~agaw! -Kayo bang, mga lalake.... Hustu ka na nga ay!... Augr katulad ilinyo 'y yaong may sakit na habang pinipisanan, ay naaalaalang tawagan angr lalong kaliitliitang " Santo", ngu-Amanda, iya'y paglkukulang ng tiwala. Sinusu~gat-an mo nainan a~ko! -Nasubukan mio na ba minsan man laniang, aig, iyong Rene? -ilindi na. Yao 'y biro ko lamang sa iyo, subali 't, iaalaala nio pa kaya ako sakali 't ikaw ay nDaroroon na at sa nagiinamang Casa de Te na lubhiang mapanukso at anaki 'y katawan rig isangio dalagang may rosas sa dibdib, bagamla't may bulok na puso, at sa gitna rig luwalihati 'y aliwin ka iig mga Geisha o ngr is,:aniig Mimosa halimbawa., sa pamamnagitail rig mgta mapangakit nilan saaw t pg-aitna sagana sa lambing, at sa pagibizg? Magunita mo pa kaya aug abang giniliw, lalo pa 't kung ikaw ay lasingrin rig ganda nilang sagrana sa bango 't lublhang, mapamihiag? Marahil ay hindi iia! ilindi na, nrga kaya, aking Pao, ibig? -Amanda, ikaw lamarig ang nagsasabi niyan....

Page  94 -, 94 94 ~~NABASAG ANG BANGA?.Oo uga, subali 't maaaring mangyari. Tignan mo, aug kalooban ng t-ao 'y kat-ulad rig malawak Da karagratan at ang ating ruga puso 'y walang pinagiblian sa lulutangintang na -bula at sa hihip lamang nig liangi'y napaparam na bicyla. Mangyari 'y.... May katwiran kia subali 't, sa aki 'y hi-ndi mangyayari' ang ganyan mong, pralagay., Kulang pa baing saksi aug mga nakaraang araw ngo'ating kabataan? Glanyan kaya aug iyong puso? Tinatanoing kita. -Kunig ganyan ang- aking puso?-ani Amandang napapa110giti. Aywan kb,-ang patuloy. Aywan ko kung ganyan ug(a, ug.0uni 't, tahasang masasabi ko sa iyo, na habang sa mga ugat koWY nananalaytay aug malinaw na dugo rig isang pilipima, habanig aug kulay kong ito 'y hindi pa -nagbabago, at habang hindi ko pa nalilimot aug kahinhinan at kiatapatang loob na siyang katangiang ip~inagmapuri ng ating Rizal, ay matututo pa run akong m'aging tapat sa paggiliw, uliran ang puso 't tapat sa sumpaan. Miminsan. akong umirog, Rene, at ang pagirog kong iya 'y naisumpa ko na sa iyo. -Salainat Paraluman ko. Kay sarap mo para sa akin! -Jyan nga lamnang, si Amanda mo 'y tubong silangan, mahirap aug kanyang buhay at salat sa kagandahang sukat iuaipagmal~ki, samantalaing doon, sa bayan rig mga " Crisantemno", ay sagana sa magagara at muagagandang binibininig kulay lauigit, xmukhang birhen at mnapupu-ngay aug mnga mata, at ako ay hindi man lamang maaaring tagapagdala rig maiinam nilanig ba~kya at tagapagayos ug nakaliligayangy pusod. Doo 'y maramuing katangiang makaaakit sa iyo-ng kabataan, na. siikat makapagbago rig iyong isip. Ipinanganganib ko Rene aug iyong pagalis. Oo, uga.... Ilihis nawa ni Bathala at huwag ka Dilanig mnahaIinia! -Tjmasa ka sa akin. -Maalaala mo pa kaya ako? -Parang bago ka sa akin,-aing sagot ni Reihe, na halos ay papagsalitain sampung mga mata. Limutin kita 'y isang malaking kataksilan aug magagawa ko..Lakiug pagkakasala! Malilimot kita diii aug hindi, riguni 't, iya 'y mangyayari kunig aiko'y banigkay na at namanmayapa, yaon pa mal 'yhindi pa rin kita

Page  95 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO - 1 inalilimot, pag-ka 't tataglayin ko sa lang-it auglog alaala, a paghlarap ko sa Diyos, asahan, MO 4king ibig, a'v atig pangalan' inong mahat s'a akin aug uiia kong ipangsusulit, at ihihihli Sat kanya ng awa. Iyan ang laa.At iyan aug katotohanang nalilimbag sa aking puRso. -At kung magkularig ka 'T -Kung magkutatig ako"? ilihinfgin ko rna kay Bathalang lapatan ako ug mabigat niyang parusa, at aug, akingr kaluluwa ' papaglayai sa malawak na ilang hancg~a't -hindi mo pinatatawad. Napangiti s-i Amanda rsa hulinig pangungrusap ni Reie, ngu1 -n1i't pa~rang hindi nasiyahan aug puso at muling nagotanong: -Paano mo ako babalitaan, ng buthaybuhay mo roon? -Pahahatdan kita ng fliham. -Aba, p40no, malalaman ng nanay ko aug, ating mgra lihirn. -Kung gayo 'y kay Beltran o kaya'y kay Conrado. -Lalong masama, pagka 't malalaman diA. aug ating Iihimn! -Walang kailangan. Sila 'y mga kaibigan ko 'at halos, mga kapatid kong, tunay. Aug lihim ko 'y Iihim, din nila. _-Naku, kahiya-hiiya! Lalo akong tutuksuhin ~g. nmga pilyong, yaon. -Hindi ka dapat magbago, Amanda. Alarn mo na augf kanilang,mga ugali. At pagkawika ni Rene 'y minalas aug oraslaug na~sa, kanyang bisig at Dagpatuloy sa ganitong pagaasalita: -Yayao na. ako Amanda. Nanganganib akong maabutan dito ug iyoug, ma. Lilihaman kita, agad pagsapit ko sa, Hapon at gaya ug nasabi ko na 'y tatauggapiin mo sa pamamagitan ni B~eltran o ni Courado. Nguni 't. makapaglialakbay kaya ako mg walang anomang pabaon kangr padala? -Ab, nasa, iyo na aug larawan kon ag ikam'. hat na Mahal sa iyo, pagka 't ako roo 'y milcabalintawak". -Hindi sukat yaon, Amanda. -At aug panyo kong liabing Baliwag na, ginamnit ko sa pa4 -papalarawan, ay nasa iyo na rin. -Ni yaon (ay hindti pa rnf.

Page  96 96 96 ~~NABASAG ANG BANGAI -Eh, anio pa aug, ibig mong ipabaon ko sa iyo?7 Paugr-upa baga-'sa pasa'ge? Ihihingi kita. sa iianay ko. -Napahalakhak si Rene sa huling tugon ugr kanyaiig kas,,il naikinalipad tuloy ng mg~a kalapating -nangakadapo sa,- is'ang sagra, -ug ilaugilailg sa kanilaug piling. -Bakit ka natawal Hayan, hinji pia mna y tinataw'aian imO Yna ako.. -Bakit ako hindi matatawa sa ang uialita mo ly alagann sa lupa't alaugan sa langit. -Mangyari 'y' ay'aw mnoug sabihiii kung, ano auig i~bigr iiong ipabaon ko sa iyo I -Bueno, kung hindi ino ipagniamaram-ot, aug ibigr ko 'y isaug... -Isang anoll -Isang pabaonlg walaug pagmamaliw, paba~ig hindi inaidudulot ng sino muang kaibic)an, ng siwo maug imagulaug; ia — imaoug hindi nabibili ng -salapi, kuug di ug pagibig, at aui~g pabaong iyau, ay ikaw lamang aug, tanging makapagkakaloob sa akin. Alani mo kung alin? Isang.... Ilindi naituloy mu' Rene aug ibig niyang tukuyini, paglka 't aug kanyang tangrka 'y yaon din aug hiniugi uiya' ng pagkaloobaii siya, ng unaug sangla ng pagibig, kaya't dagli siyang tinugonI: -Pagibig ko, Rene uig aking, kaluluwa. Aug puso ko 'y iyo at iyo haugrgang sa libingan, nguni 't aug hangad mo'y parang lasong kikitil ug aking buhay. Oo, packa 't aug, tainging hiyas ko, aug nagbibigay ningniug sa, aking pagkatao, aug dangal ko sa gitn~a ug kabuhayan, ay siya pang minirnithi moug dabhin... Pag aug hiyas na iya 'y nawala na sa akin, asahian motig matuftulad ako sa isaug bulakiak na untiunting malalas sa taugkay, lilipiasan ug ganda 't papawian ng haugo, at ni sa iyo y hindi na magiging karapatdapat. At taugli sa riyan, iya 'y hindi' pasasaan. Ikaw at ikaw rin aug mflakasas~amyo. Asahan mong inabango pang aabutin mo 't may bulo pa rin aug kanyang mga talulot.. -Diyata't... -Diuaramdamn ko, Rene. Ang gayong pagtanggi ui Amanda 'y hindi tinutula In ni 9

Page  97 AKDA NJI REINIGIO0 MAT. CASTRO 9 97 Rene..Sa gayongr imayo ugr kariyang giliiw aiy minsan pa, iy'ang napatu-nayan ang kadalisayan ug p-uso nito at ang pagkamapu-q ring walang kahambing. Noo 'y malapit ilang mamahingra ang araw ng Sag~igdig. Mfagpapaalam na sana si Rene't sadyang lilisan ai* kasi sa takot na, siya"y abutaD. ni Donya Mlomay, subali 't pinigilan SIya, ni Amanda 't kasabay nang pagaabot ixg "simgsing" ay na-gwika': -Tanggapiu mo akingic Rene aug, siDgsiug na ito. Mfababasa, mo riyan aug akin-g pangalan pagka 't nauukit sa, kanya. Tang~gapin mo upang maging piping saksi ng ating pagiibigran. Jugatan mo siya. pagk'tyayalaagyuag kong ama. Malialin nib sana 't iingatan upaug sa. tuwi mong mnakikita ay maalaala, mo ako, at loobin nawa ni Bathala na iya 'y maging ta-' gapagpagunita sa iyo sakali't surna pit sa atil ang ma~pait na pa~nahon na tayo'y papaghiwfala yin ng tadhana.. at natulo aug luhd'ini Arnandang isinuot sa daliri ni Rene au~g naturaiig Aug, mga Whlig pangungusap nii Amanda 'y paraug ~balaraw na untiunting nabaoin sa, kanlyang puso. Umalis si Reneung taglay sa damdamin aug mapanglAw na saiidaling sumaksi sa kanilang Pamamaalam.

Page  98 i XIV Ang kagaspar)gan ri Dooya Momay! A NIgNG a "gabi Ing mga gbi" ay sumapit at ang ta - nan nina Rene ay napatulad sa pugad ng aliw at luwalhati. Kaliwarnagan ng buwan. IMagiikapito pa kIamang. Noo'y araw ng Sabado. Al, A gabing yaon, ay siyang gabi ng saya at lungkot sa dalawang kaluluwang alipin ng pagibig. Sa gabing vcaon ay lilisanin ni Rene ang Maynila, pagka't alg sasakyang ikanyang l-uilanan, ay tutulak sa ika 12 at kalahati. Marami ang niagsasabing papakabigla ang kanyang pagalis, at napakabigla liga naiman, snuali't, nalalaban man sa kagustuhan ng lahat, angc pasyang yaon ay hindi maipagpapaliban, pagka't ang ' Marung' kanyang lulullanan ay hinldi makapagtatagal sa ating daungan. lyal alngl satlii ni-g lahat, kaya't ang pagdiriwang na yaon, ay * 1r-, V ll* al **I1 bitigaal dintlg inlihanda bagalma't mnasasabirn ganap nanian ang kaayusan at sagana sa lahat 1ig kailangan. Salmaltallag sa tahanan ng bagong abogado, ay nagiinapoy tna ang kasaylalan at anaki'y tipanan. nig lmga haling sa pagibig" sa tahlnaan namain lg inga Ventura, ay panauhin si Pakito, at lpalauhIilig lindi ganoto-ganoon lamaiig, kurngdi, panauling "n14 -mnamaliki"; inaligingibig - Kmnailangal i i iPako ang lantaranig paklikpagusap lng ukol sa pagibig sa ilalimn n1g; kapahinltnlutati. ii )omnya Momay, pagka't nang mt ahmalata Yrito na may taglka siyang miangibig kay Amanda, ang ginalwaa'y hliirgpitan ang k kanyang anak,at halos

Page  99 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 99 ay iptinagbawal ang pakikipagusap sa nasabing binata, maliban nla nga lamang sa takdang oras ng pagakyat ng isang nangingibig. Napilitan si Donya Momay na magpasya ng ganoon, pagka't gaya ng ating alam, kay Pako, ay may kabigatan ang kanyang loob na di gaya kay Rene. Kung mapipigilan lamang niyang huwag nang umakyat, ay ginawa na sana, aanga't hindi niya magawa at ang tuntunin sa paugingibig ay kanyang iginagalang.- Gayon ma'y pawang "kagaspangan" ang kan yang ipinamamalas kung umaakyat na si Pako. Naroon ang magnimra sa mga utusan sa balay, narool aIng makipagusap Ig mnalakas sa telepono at kung minsa'y madaluas tawagion si Amanda, bagama't wala namang sinashbi kungdi alg lhanl.^ad lamalng ay mainis ang nasuabing binata. Sa likod ng lalhat, si Pakito'y patuloy at parang walang anomang namamalas kay Donya Momay. -Amand'a, —ani Pakitong halos ay l;twak nla angir pusl) i.a kamay. Kulang ka ba ng pagtitiwala sa Inga pagtatapat ko? Sukat na ang mga paTpapahirap! Ang di nmo pagtlgonl sa akingr pagibig ay ikamamatay ko, Amai la. -Saka na natin pagusapan iyan. Magulo aug aking isip ngayon. Hindi ko maalaman ang aking gagawill. ITmuwi ka na at sa Ilnwebes ka na nluling magbalik. -Ah, nagugulo ang isip? Nalalaman ko na. Dahil. sa paoalis ni Rene. — Nalalaman mo na pala'y bakit mo pa sinasahi is akin? -Amanda! Si Rene'y kulang ng pagibig sa iyo. Kuntg sadyang tunay ang kanyang pagibig, disi'y hindi ka niya lilisanin. Si Rene'y hindi na babalik... Paniwalaaln mho ako. -At bakit mo nalalaman? -Hindi mo dapat ipavgtaka. Nalalaman ko ang sanlli ug kanyang pagalis, ang tunay na dahilan! -Ako ma'y nalalaman ko rin. -Nguni't, hindi gaya ng pagkaalam ko. -Kung talagang iba ang nalalalan mno kay sa nalalamarn ko'y kailangang sabihin no ngayon sa akin. Anlo ba ang sanhi? -Dahil sa iyo! -Dahil sa akin? At bakit?-alng tanong ni.Amandang punongpquno ng pagtataka.

Page  100 I 100 100 ~~NABASAG ANG BANGA t -At bakit?1 Ha, ha, ha, ha,..Dahil sa umabot sa pangdii1 gig nii. mang Lauro aug pagkakagustuhan ninyo iii Rene., -Maauo kunog maalaman? -Maano? Pues., hindi nakasiya sa kalooban ng isang ama ina aug kanyang anak,. ay map'aganoon lamang.... -Ano aug, sinabi mo? -Ang iyong naringig. Na si inang-Lauro at Ri aliug Julia'y walang.... -Kasinungalingan!-ang, bigl~ang hadltang rig dalag'a. -Amanda, aug mga magulang nii Rene'y walang gustong mapangasawa ka, nri kanilangr anak! At iyan augy ~sanhi kungr kayra't iaalis si Rene ngayong gabi. -Kasinuingalingan! Nalalaman kong ako 'y iniibig nilang lahat. At magka ganoon ma 'y walaug kailangamn sa akin. Sukat aug pagibig ni IRene upang ako 'y mabuhay. Aug pagibig iiiya 'y sukat na sa akin, -Magsisisi ka. Aug manug-ang na hindi kasundo iig'kantyang bienan, ay paw'ang luha lamang aug inilalangap. -Walangr kailangan. Hindi sila aug aking pakikisamahan. Aug pagmamahal ui IRene'y sukat na sa akin. Iniibig ko siya pag~ka 't'nalalamah kong, ako 'y kanyang iniibig. -Amanda! Magsisis~i ka rnf ka-pag di ka naniwala sa akin. Sasagot saria si Amanda, subali 't sa tapat rig kanilang bintana, ay isang' tao aug tumawa~ga sn ia u naht Nagtindig- si Amanda at inabot aug liham. -Kanginio iyau,.Amanda?-anig taunugp niiPako. -Sa.. nanay ko. Diyan ka, muua't ibibigay ko laniang sa kanila. Nang magbalik si Amanda 'y kasama, ra si Donya Momay, kkaya't hiud~ na nakuhang inakaupo pa sa pinaug~galingan. -Basahin mo lamang, Amanda. Hindi ko na makita aug "letra" Mialabo na ugang talaga. aug- mata ko. Dinala ni, Amanda sa may tapat nri ilaw at doo 'y binasa, ng-nui't, binasa rig marahan sa hang-ad marahil na maikubli sa kaalaman rig bifiata. -Ilakas mo, hija. Hindi ko lipinabasa sa iyo uIpaug ikaw la

Page  101 AKDA NI REMIGIGO M\AT. CASTRO10 101 mangr magisa angr makaalarn.. Ilakas mo't ibig kong, ai'iugi0 ang" shiassabi. Si Pako 'y walangr kibo. Ang liham ay malakas ita binasa nii Amanda. Ganito ang nila-laman: "Donya Momay: "Kangina pa namin kayo inaanitay. Hlindi matutuloy ang "lahat kapaghin-di kayo dumating na magina. Rene." -Siyanga nan. Marami na sigaurong a on aia hiya kay Rene. Nahalata ni Pakitong aug kulang? na lamangr ay paalishi siya ni Donya Momay, kaya't noon di'y nagrtirdigr angr ating, binata at nagpaalam. -I awag bahala, Pako. Kung sa bagay ay kahiyahiya sa iyo, nguni't ikaw na aug bahalang inagpupuno nog amingy kakulangan. Kami lamang ay dadalo sa pigPingO ni Rene. -Jnaanyayahan ka namin. -Sala~mat po at wala po kayong dapat alalalianiiin Doniya Momay. P-aalam iia po sa inyo. Adios Amanda. Si Amanda 'y hind~i nakasagot. Parang, napahiya naman sa nangyari at kinahabagfan din s~i Pako. Si Pako'y nanaog. At nanaog na nalulungkot. Natiaog nia halos ay mawalat aug dibdib sa mala-king; dalanmhati. Nanaogr Jia linudi nasunod ang kanyang pitang linlangin si Amandia at'iliihis sa tunay na katotohanen.,Sa tapat ng babay nina Rene, ay huminito agauto ng niagmna. Nasa, hagdanan pa lamang aug dalawa, isa 't isa 'y sumahiwbong; na at nagsisibati. -Magandang gabi po, Donya Momay. ITuloy kayo. Tu.loy kayo 't kangina pa. namin kayo inaantabayanangr magina,Atig pasalubong ni Rene na halos -ay magsayaw sa malakinggcalak, -Enhorabitena, Rene,-ana-ng "Doiia". Binabati kita dahil sa maluwaihati mong, pagrtatagumpay. -Maligayang, bati, Rene!,-ani Amam~da. Salamat Po Donya Momay. Salamat Amanda. Tuloy kayoj at umupo.

Page  102 102 NABASAG ANO BANGA? -Nahan sila?-ang tanong ni I)olya Momay na ang ibig sabihi'y "ikung saan naroon aug kanyang ama at ina". -Nariyan po't nagaayos lalanl g ngmga kailaugan. Nang makita ni Rene alng kanyang 'ina, ay magiliw na tinawag at ibinalitang naroroo nia ang magina. -Magandang gabi po, Donyla Momlay,-ana ng ia ni Rene. -Aba, aling Julia, Inag'aIlangd g abi po naman. Binabati ko kayo dahil sa tagumnpay ng inyong anak. Abogado na si Rene! -Salamat po. Tuloy kayo,-at inihatkl sa luklukan ang magina. Isa't isa'y nagkamaykamay sa kanila. Si Zaragoza, ang reporter sa IPahayagang sinusulatan ni Rene, ay lumapit sa kanya't'nakiuwp na siya'y ipakilala kay Amanda upang naisayaw. Noon di'y inilapit lig ating binata at-ipinakilala sa. ganitong pangungusap: Donya Momay, ipahilitulot ninyong ipakialala ko sa imlyo si G. Zaragoza, kaibigan ko't reporter sa Pallayafga.... -Delfin Zaragoza po. Lingkod nilang inapaguutusan. -Salamat po. Mayroon kayong bagong kakilala: Momay po ang pangalan ko. Naalalman po ni IRene ang amilng balay. Magpasyal naman kayo. -Amanda, si (G. Zaragoza,-ani Rene. -Pagutusan po nila.: Delfin Zaragoza. -Ganoon din I)O namanl Amandia Ventura. — Amanding,-ang salita ni Rene,-sila ang halitang r1eporter na kinagigiliwanl mong mabasahalng lagi ng niga balita; ang kronistang kunnrg naglarawan i11 niga pangyayari, ay parang nangungusap, halos. -01h, hindIi po. -lnwag kayong miianiwala. Siva I) o algfr mlanunulat at hindi ako... -Siya1ngta po 11lnamn. 'Ta.lagall balita nga naman kayong reporter. -liwan ko muna kayo't aasikasuhin ko lamang ang mga dumarating na panauhi!, —ang pakiusip ni Rene sa nagunsap. At naiwang nagunusap ang dalawa. Si I)onya Momay 1iaman at ang ina ni Rene ay nagnlusap diiu.

Page  103 AKDA NI REmIInIO MAT. CASTRO 103 Ang sayawa'y nvasasabing ragiinapoy halos. Ang magandang bulwagan ng bahay nina Rene, ay nlapapalamutihan noon ng iba't ibang phiyas, mga bulaklak na sariwa, mga dahon ng sasa, mga engkabeng iba't ibang ayos at laki at mga ilaw na sarisaring kulay. Ang tahlanan nina Rene ilang inga sandalinl yaon, ay masaabing isango pook ng kaligayahan, ng aliw ng puso't ng pagiibigacn. Ang mga kulay ng ilaw ay lalong naglibigay gandhi.sa mga damlit na suot ng nmga palnaniin; mga damit na iba't iba ang kulay at anaki'y m-a bulaklak dingr iagyao't dito sa saliw ng malambing na tngtugill llg orkesta. Mayanmaya'y lumapit si Rene't isang bandehadong may lulang nlga baso ng' serb-esa ang daladala at dinulltan ang magina. — IIesus!!!, bakit ka pa nagpagod? Iliindi pa iniutos na lamanl sa mga bata,-ang sabi ni Donva Momnay at nagpakilala;ng minahalaga ang ganoong ipinalnalas ni Reirm. -Walia po.ng anoman Donya Momay. ITminom kayo. Ikaw Amanda, uniniomi ka. -Naku! Bakit pa ik-aw.ang nagdala. Ialiyahliya anama iyan! Isang abogrado ang imagdulot ng serbesa f-at sinlundan pg isang ngiting parang tinutudyo si Rene. -Walang anoman Amanda. Hindi pa ako abogado. Ilangga ngayo'y wala pa akong biufete. -Uminonm la nga naman kayo!-ang sagot ni Zaragoza. -Kayo man ay iinom din-ani Amandta sa reporter. -Opo, iinom tayo. At, nagtigisang bas'o sina Donya Momay, Amalnda, Zaragosa, aling Julia at Rene. Ang bandehang talngan ni Rene ay inabot Lni Beltran at dinala sa komedor. -Amtanda, kaunti lamang ang inumitll m:o, at )baka ka nahilo, —anli Donya AMomnay sa kanyang ainak.;Sa salitdanig ya1onl, ay parang napahiya si Ama dI a, kaya't hindi na ipi1iagpal iloy aiig painom. Hindi napnula ng sino nmanl ang kanyangl lpaglta'tngging I, linom pagka 't agl baso'y -hitdi binibitawaii, sa takot na mlakagalitan ng ina. Miagssasa-aw sa alll si Zaragoza kay Ainmanda yamalngl naiblulolg na. iii a k'ay ItRele anlll pita niyang ito, sIbali't siyan pag

Page  104 104 104 ~~~NABASAG ANG BA-NGA lalpit ug amia" ni Rene at iuanyayahan silang magsilabas upangf muakapagliapunan. _-Aba, maraming salamat..Kami 'y nakatapos'na sa bahay, -ani Donya Momay. -Hindi malari. Lumabas kayo, utanig na loob. Rene, palaba s~in mo na sila. -Iba n1a muna aug paunahiiti ninyo. -Hindi maaari Donya Momay, ani, Rene,. Sasaluhau ko kayo -qppiig laloug sumaya ang pgainanntn Hidi nangpakutikuti aug magina at kasabay rig ilang p)ananhin, ay nagsidulog s~a nah-ahandaug mesa sa komedor". Sa upuLang, yaoin, ay inakisalo sina, Beltran, Zaragoz'a, Conrado, Rene, at iba panig paniauhiln. -Si Donya Momay aug nasa, isang dulo at' si Zaragoza aug ka-tapat. Sa kaliwa 't kauan ni Donya, MIo-may -ay naklaupo *ina Amanda at Rene at -sa kalliwal' kanlan naman ini Zaragoza ay sina Conrad~o at Beltran. Patuloy aug pagkakainan. Si' Ama~nda 'y walang kibo. Wala sa 1001) aug harapang yaon. N'asa-sa gunitang lagi an~g pagalis. ng kanyang giliw at ilaug -;'andali na lamang at ya~yao na. Sa baso iig tubig ity parang niasasalamnin uiya aug inukha. rog kanyang giliw na nagtit~iis at nalulumbay. Parang sinasakal siya sa pagkain. Aug mgfa kasnyahau-g idinudulot doori ay parang patak 'ng lasoug untiunt ingy tun-idtwiiaw sa kanyang pagas-a.SiRre0, Si Rene aug lagying naglalaro sa balintataw ugs kanyangr Inga mata. PNgii!Naaalaala niyang baka aug s~sakyan ni Rene 'y masawi sa gritna iig dagat, kaya 't napatigil sa pagkain. Si Donya ~INomay ay napahinto, lalabilabi atf anaki 'y tinabangan. -Bakit po Donya Mom'ay-ang tanoug ini Rene. Bjusogr na po ba kayo 7 -Ayoko, -Da!-at lalabilabi rin. -Kay dali naman. ninyo. Ayaw po ba kayo nitong "Pawo" Masarap po Donya Momnay. Ito pong "Ja'mo'n en Dulce". Kumain kayo ug kaunti. -Siyanga po naman,-ang sagot ni Zaragoza magbuhat sa kanyaiig kiriauupan. Masarap' po -naman aug handa ni Rene! -Siyan'ga. Masarap nga. Sino ha. aug scfibi-rosinero umo? i

Page  105 AKDA NI lEIEIGIO MAT. CAMSTRO 105 — I~sa poing taga, Intramuros ia' nagiug cos incro rig Senador... -Aha!bauti rin iiama~ng pangla a mnayroon aDng Sewador na yaou.l. -lakit po Donya Mo1may?-ang pataka iii Rene. -Kaya pala!... aug, panuitulit ng "Dofia" at parang piDawvawalang hialaga, sa ganoong napakaramiug panauhin, aug ia~nda ni R~ene. -lBakit -Po? -Palso aug pagkaluto. Kulaug sa Tasa'. Palso! Nawalan tuw Joy ako rig gana. Para sabihin ko sa iyo an~g buong ka-totohiaDan, ay hindi pa uga kami riaghahapunan ni Aumaida. Nagmadali kami sa paguiupanding makatupad sia iyong aiiyaya at augr isa pa y sa malaking pagasang dito 'y makatiti-kim ri-g inasa rap 1a, handa, yaou _pal~a'y palso. No vale, nada ang koSinero mo!, -at, pagkuwa 'y tunmindig sa pagkain irig hindi. ia inautay na, makatapos aug iba. Napa4hiya si Rene sa karamihan. Si Amanda'y riapakagatlabi at sa malaking "ka-gaspangamng inasoal iig kainyang ina ay pana siyang natubigan". Nagkatfinginan sila iii Rene. MNatulotulb aug lu~ha rig Ating, binibiini. Kung "asin" lamang siya, gaya, ng karaniwaai g sawikain, "ay natunaw na, sana s'iya". Hapis ua hapis sti Rene. Sa uangy aring yaon, ay naliabago sa kanya si Amanda. Sina Conrado at Beltran, gaya rnf namari ni Zaragoza, ay riagkatinginan din. Kay laking kahiyahiya! Salamat na, lamang at ang iga. maguilang ni Rene ay nangasaloob at nagugulo sa, pagtanggap sa mga panauhin. Aug ibang naiwan ay nagtindigan na, riml Samantala, sa loob ay nagklakagulo dahil sa pagsasayaw. Ilabang aug orkesta 'y patuloy sa. pagpaparinig rig maimina ii iyang panayaw, si Donlya, Momay nama 'y nagpapausok sa may bintana rig isang "exelente" n"r "Katubusan" na nakasumpal tga kanyang walang pakunxia-igang -bibig. -Doriya Moinay,-anai reporter. Maisaaaw ko po ba aug inyong anak? -Opo, Isubali 't, ayoko lainang rig sayaw na dikit.

Page  106 106 NABASAG ANG BANGA. -Wala kayong aalalahanin. Ako man po 'y namumnuhi rin sa granoong sayraw. At si Amianda'y nakip,,ag~svaw, subali 't iiakipagrsayaw na hapis ang mnikha at malmugkot anog puso. Mangyari 'y nainlumbay sa dalawang bagay: Sa pagribig at sa pagaalaala 'sa iiiasal na ''kagaspangan'' ng kanyang ina. Si Rene na.sadyang gabik na ~sabik na isayaw si ~nna av naiwan,-a isang, uptian at ikinaliahapis ang aiaiang tinang~gap. Tangi sa roo 'y ikinlatatakot i-ia sumnapit sa kaalaManl ng kanvag Wnguang augr n~angyari. -Rene, — an nlap~akalakas iia tawag ni DOD -a Moinay mag~cbuhat sa kanyang kinaunpan. Rene, halika 't kita 'y inagsayaw. Si iRene'y napangiti rin bagama 't, may sugaat angr puso a t nagpasalamat. -flalika. -Siyanga naman, magsaylaw na kavo,-~a-ng payo nina Beltran, at Conrado. Turnn di si onyaMoiny, ilapitan si IRene. at pinipilit na isayiaw. Gayon na lalndng ang mg~a pagtanggi ng abogpado, subali't hindi nangyvari aung sa ganang- kanya. Napilitan ding mao~sayaw sa "ecapricho" ngr viuda -ni Don Sebas'tian. At, sabihin Pa. Nagkatawainang katakottakot. Ang sigawaIng "mabuhay si Donya Mornay" at, "mabuhay si IRene", ay n~_agkasnnodsunod'halos, kaya 't sampu ng magasawang nangagrsisikain noon ay napapasok tuloy sa pagaakalang kung along kagayahan, ang nangya~rii sa loob. 'At sampua uga ng magasawa'v ntakitawa na rin. Kning sa bagay ay hindi nainan kataw,,atawIa, ant. pagsasayaw ni Donya Momay, pagka 't mar-unong namang tala'at sadyang snmiasayaw, ng~iiii't kung kaya lainang nagkatawanar, ay sa dahilang parang -nadaan, sa tnksuhian ang kanilang pag,-sasavaw iva dalawa. Naghintuan mumnarg sumandali. Ang mgra katulong ni IRene 'y inamahagi naman ng, sorbetes. Si Amanda'y napalayo sa Ina. Nang mapuna ni Donya Momay ay bfinitawang agad ang kopa ng sorbetes- at hinanap ang anak. Si -Amanda 'y dinala ng reporter sa palamzigan at doon sila nagusap. Walang anouiang tangrka ang, reporter. Nag~papa

Page  107 AKDA Ni REMWIGO MAT. CASTRO10 107 raan lamnang rig miasarap na sandiali sa, pook nia yaongo inalayang uagdaraan aug nialainig na sinmoy ng hangin at samantalang nagiinurnan sila rig sorbetes, ay inihihing ii 'Amanda rig pagpapaumanhin ang "kagaspanganig" nagawa ng kanyang Ina. Mayarnaya 'y -..a darating si JJbnya Momay, at halo's ay pagalit ua nagsabing: -Sefiorita, inabuti ka na, po! liabang niagugulo kami sa loob ay naririto ka nama 't nakikipagpalarnigan, ha? M \abuti ka na! Tlistu na! llustu nia aug "de palipaliki de ocho zcuartos". Halina urnuwi Sasagoot sana si Arnanda't ipaliliwanagf sa Ina augf kanilang Pirraguusapani, subali 't bigla siyang binatak sa. karnay,,sanranatala 'y hinagisari muna, rig masakit na tiingin ang kausap. Augf reporter ay nawalai rig salita. Nabigla sa niaiigyari., at napigil aug darpat sabihin. Matag'al na sandalirig naiwan d0oog` nagiisa aug manunulat. Sa-larnat na lamang at walang nakaino sa iiaiiyaring yaon! Pagdating sa loob, ay nasalubong agad ni Rene aug mlingina. Magpapaalamn nia sana si DOny a Momay, rifuni't, naunuIban ni Rene rig pakiusap upang maisayaw si Amanda. Masanrasama man ang loob Di Donya Momay, ay hindi riakakibo at napahinuhod sa kahilingan rig abogado. At sa huni rig isang "Fox-trot" ay riagsayaw aug magsingibig. -Aaiis na lako, Amanda,-angr marahang bulong ni Rene. -ihaatidka n-amin -sa "Pier". Ipaalaala mo lamang sa Nanay, pagka 't ibig nang urnalis. -B~akit'? -Man gya~ri 'y nakitang kausap ako ni G. Zaragoza sa la bas. -Oh, walang" anoman, ako aug, bahalang mragsasabi. Maagvkaisip, ka sana, Amnanda. Layuan no aug mara sukat nmasabi sa in1yo. Arig mtga kasayaha 'y iiwasaii mo nurna, hangg.a 't wala pa ako rito. Mahirap na aug, mnalulong sla "sociedad", pagka 't niariyanl ang inabuti at nariya'n din aug imasama. Aug nmga kasayalha'y paranig pagkaiing kinagugut-uran, ng nrahihiniango puso, augdi marunong makibaka'y siyang hirnialasap D. a a a long kapaitani.

Page  108 I08 N NNABASAG ANG BANG A? -Siya nga ba't ayaw sa akin ang iyong nma magulangl -Iya'y kabulaauan. Iniibig ka nila ng halos ay higit sa pagibig sa tunay na ainak. At ang lahat, ay dahil sa ipinagtapat ko kagabing iniibig kita't ako nama'y iyongl iniibig.... At sino ang may sabi sa iyoJ? -Si Pakito. -Si Pakito HIindi ka dapat magtaka. IIindi ba't nangingibig sa iyo ang estudianteng iyan? Hindi ba't, iyan aug laging sumusubaybay sa ating pagmamahalan? Hindi ka dapat magtaka! Iya'y gawagawa lamanag ng isang may budhing mapaghiganti. Kaiingat ka, sana giliw. Ang pagibigf ay lumilikha ng mga hiwaga! Ang naaapi'y sadyang nawawalan ng katwiran. -Ano ang una mong gagawin pagsapit mo sa HIapon? — Ang ipasya mo'y siya kong tutupdin, Amanda. -Ang ibig ko 'y lihaman mo ako agad upang mapanatag ang aking kalooban Sasagot sana si Rene, subali't siyang pagtigil ng orkesta at sa may dakong tagiliran ng bahay ay pinagkakaglulhang maigi angl pagpatay sa apoy naa untiunting gumagapang sa palarindingan ng bahay. Nang magkalinawlinaw, ay natuklasang pinagtalgkaang sunugin ang bahay na'yaon, pagka't isang kamisetang lalaki ang nakuhang babad sa "petroleo" at inihagis doon. Sapagka't sa nasabing palarindingan ay may mga alambreng ginagapangan ng '"Cadena de amor", kung kaya't nasalalak ang naturang mitsa at natuklasang nagdiringas. Ganoon na lamang ang pagkakagulo. Nahinto ang sayawan at sigawang di nmagkamayaw anug naghari. Ang tingig ni Donya Momay ay lalong nakapagpatulig at nakasira ng loob sa marami, kaya't parang hinalong nilugaw ang nangyari. Nguni't hindi nagluwat at napatay din ang nagbalang pagkakasunog. Ang lalong hiwaga; ay hindi nila matuklasan kung sinong malikot ang nagkaisip ng ganoong walang pangalang pagbibiro. A ng gayo'y hindi nakasira sa lakad ni Rene, pagka't ang taning sa kanya na dapat niyang idating sa sasakyan, ay sa ika 11 lamang. Noo'y magiika 10 nang mahigit. — Mga Ginoo, ang oras ko'y sumapit, at yamang nakaraau

Page  109 AKDA NI REMITIO MAT. CASTRO 109 na rin lamang ang gulo'y dapat na nating wakasanl ang kasaya han. -ihahatid ka namin,i anang karamihlan. -M-laranling salamat. Ito lamarig ay sukat na sa akin. -Hiidi, ang sagot ni Beltran, ihahatid ka nam ini nina Amanda. Hindi na tumutol si Rene. Tinutugtog al ag "Home sweet IIome' samantalang lana — naoog si Rene't aug moga1 panauhllil Lulan ng kanilang auto'y iniwan ni Rene ang kanilaltig tablanan na bagama t miay ngiti sa mga labi, ng1unri't may hapdi sa puso't may lungkot sa kalultuwa. At sa pintuan ng Pier ay doon nagwaka ks alg lugod at kasaryahan. Mga kamiayanwg naiil1igpit ang niagin g saksi ng gafnuloolgr pagpapaalam..Nang mnga sandaling- yao'y mga patak n(g Iulia ang( namiayani sa mata nig mnrga magulang ni Rene. Si Amandla'y hindi nakapagpigil pagka't antg p)alagay niya'y sasasabog ang kanlval),Y dibdib. At, makailang sandali pa'y iniw-a nxila ang pookk na yaoi. Malayo na sila'y tinatanaw pIa ni Rene, kayca't nakuha |pa ring nakawayan si Amandca lbago maala sal kanyang pa:i gimn..

Page  110 ....>^....+.. *^...^................ A4~4~4~4^*~S*<5~4*^4*4~4^^^%<^4^~~?^^^~<?^^4~4^ xv Isang ar)inong rnahiwaga AGBALIKAN natin si Pako at sandaling liayaan ang magina na noo'y hindi pa dumarating sa kanilalng bahay. Pagpasok ni Pako sa kanyang tutulugan, i t, ay inihiga na lamang at sukat ang katawan sa kanyang c ama. Hindi na nakuhang nahubad pa ang damit na taglay at marahil sa laki ng damdanming tinanggap, ay kung kaya't sampung lakas niya'y nagtampo't sumnandali siyang iliwan. At sa gayong anyo, ay ilang sandali ang lumipas. Mayamaya'y nagbangon at mahinahong nupo sa kanyang kama. lisipisip. Parang may hinahanap. At noon pa lamang napunang siya pala'y hindi pa nakapughuhubad ng damit na taglay.... Oh, damdamin sa pagibig! -Sa mga sandaling ito'y wilingwili marahil si Amanda.aug nawika sa sarili,-Kasawian na kaya ng aking pagasa ang gabing ito? Nagsasaya roon ang aking bulaklak sa gitna ng kaluwalhatian, marahil ay walang kalayolayo sa tkaiiyailg piling ang abogado at sa bawa't tugtugin ng orkesta'y lagi silang nagsasayaw, samantalang ako, akong nilagakan ng siphayo at iniwan sa gitna ng pagtitiis, ay nariritong nagiisa, kulang sa pactitiwala at sa tangkilik ni Donya Momay... Oh, Palad! Haling na haling si Pako sa nalaking sama ng loob. Ang mga ipinamalas ni Donya Momay, lalo pa ang napatunayan niyang malaking pagkiling kay Rene, ay nagdala sa kanyang isip sa ialng paghihiganti. Iliganti, oo, ang apoy ng paghihiganti'y M r""~"lD;n~ "

Page  111 AKDA NI REmIGIO MAT. CASTRO, 11t nagaalab sa kanyang puso't unti unting sumustnog sa kalnyalng diwa. -Htindi, hindi maari!-ang niawika samantalang papasyalpasyal sa kanyang silid at sariling nagngingitngit. Ang kaapihan ko'y suko a sa lafngit at humihinging siya'y ipagtanuggol Oo, ipagtanggol ang kailangan! E alno ang masakit sa akin sakaling ang lalhat ay maiapisanan? At paagkawika'y m11ul ing utl1llo. -Ah! yari nia sa akin. Maniagot ang mnianaagot at bahala na.... Lumapit sa kanyang baul at isangl cnaiscta arig kinulha at isinilid sa bulsa ng amerikatia. Dalidaling nauaog at mayamiaya, ang kanyang katawan sampu ng anino, ay nawala at paranglf, nilanon ng gabi. Saan kaya ang kanyalng tungo? Humigit kumllang sa dalawaang oras ang nakaraan. Siyang pagakyat na muli ni Pako. Hangos na hangos at parang may humial4abol. Pagkahubad ng amerikana'y iHanig lagok ng tubig ang tinungga na siyang nakapawi sa kanyang tling-al. Umupo paglkataplos sa kanyang hihigan at doon nlag)araan ng mnahabang sandali. Ang mga dam(amin sa pagibig ay muling naglbalik sa kanyang gunita. Ang kabiguan tinamo sa binalak sa paglhihianti'y muling nagpasariwa sa kanyang puso at para sa kanya, ang pangalan ni Doyva Momay, ay parang tinik na Inakahihirino kung, kanyang gunitain. Ang'paged na katawan, ay inihanap ng lunas ssa kanyang kamia. Pinipilit sanang iwaglit sa isip ainl mga saama ng loob na nakukuyom sa kanyang dibdib, pYnipilit sanang makatulog, nguni't ang mga mata niya'y parang Inga bintanang hindi maipinid. Ilang saglit ang nakaraan. Mayamaya, at marahil sa nasang maisban ng hinanakit, ay dalidaling nagtindig, kinuha ang kanyang biulin at hinayaangsa bisa ng malulungkot na tugtugin ay kausapin ng kanyang d(iwa anlg nlga hinanakit ng sugatsugatan niyang puso... Kasalukuyang tinutugtog in binata ang kapangapangarap na "Serenata de Schubert" nang sa harap ng pintuan rnir1w Amanda, y naringig niya ang pagtigil ng isang auto.

Page  112 112 NABASAG ANG BANGA? -Narito nal -ang nasabi sa sarili, nguni't patutloy sa paghagod 1g biulin. -Kay sarap na tumuigtog noon,-ani Beltran. -Go nga, at p3rang nangungusap ang biulin-anog tugonl ni Zaragoza. — Ang tiumtugtog na iya'y si Pako, ang estudianteng kaagaw nil Rene;sa pangingibig —ani Conrado. -A nmnda,-ang marahang sabi Iii Beltran,- nariringig mo ba ang mrga pagdaing ng " iyong kapit-bahay"l? -Jlayaani mo rga ang ulol na iyaanl. — Biuewo, maraming salamat, —ang sabi ni Douya Momay. Magsipagdaan muna kayo,-ang patuloy. -Huwag na po't hatinggabi na-anug sagot ni Beltrafn. -Magsisimba ha kayo bukas, Amanda? —an tanong ni Conrado. -Aywan ko sa Nanay. -Oo, magsisimba kami sa "misa de cuatro". -Kung gayo'y..... Hindi na naipagpatuloy ni Convado ang kanyang sasabihin pagika't tinngon kapagkaraka ni Ananda, ng: " 0o, aantayin ka nam8in'' -At kami?-ang parang hinampo nii teltran. -Kayong lahat ay aantayin namin,-ani Donya Momay sa kanila. -Adios, Amanda. -Adios. -Maligayang gabi Donya Monzay. -Maraizing salamat. At ang magina'y umakyat ng bahay, samantalang ang tatlo'y nagpatuloy nla sa paguwi. Naringig pa ni Pako ang pagpapaalam ng vrngasa lupa, nguni't, patuloy siya sa pagtugtog at parang wala sa loob. Ang lalong malalambing at mapanuyong tugtugin ang siya niyang ipinariringig kay Amanda. Pagakyat ni Donya Momay, ay nagtuloy kaagad sa kanyang silid at diwa'y sa malaking kapagurang kinamtan vng katawain at marahil ay isa na ang pakikipagsayaw na ginawa kay Rene, ay nakatulog agad pagkaraan ng ilang sandali. Nguni't si Aman

Page  113 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 113 la'y hindi. Nanunuot sa kanyang pUuso ant malamig na hulli ng biulin na anaki'y sa isang kallulwang naliligaw sa landasin at humihinging kahabagan. Pinakikinggaln niya ng buoln pananaimtinm. Nagugunita niyang ang tingig ng musika'y naghahatid sa kanyang diwa ng masasayang pangarap, nagpapasariwa ng puso, gumigising sa damndamin at nagdudulot ng ligaya sa kaluluwa niyang madalas magliwaliw sa mundo ng mnga tulain ng musika, nguni't nang mga sandalilg yaon, ay 1alo siyang nanglata, pagka't pumukaw sa kaIlyang gunita ang p)agalis ng kanyang, giliw na Rene... Naghahari ang buong katahiimikan. Tinutugtog ni Pako ang Tu che a Dio spiegasti Pali, bahagi ng ay del alma enamorada ng operang Lucia di Lammiermoor ni Donizetti. Sa pagtugtog na yao'y ginarmit ni Pako ang kanyang kakayahan sa plaghagod ing biulin. Pagkaringig ni Amanda'y bigtlang napatindig. Hfindi na naisip na baka nagigising pa ang kanyang ina. Lumiapit sa bintana at sa siwang ng persiana ay pinakinggan nlg buong puso. Sa tugtuging yao'y nananiariwa sa kanyang gunita ang laloh)g mlasalrap na sandali lrig kanyang buhay, pagka't ang bahagigl yaonl nig Ltcia ay sadyang favorita niya. Pagkatapos ay hindi na uniulit na tnumugtog Muling naghari anng katahimikan. Nlagtuloy s Amanda sa kanyang silid at mapayapang liumiga sa kanyang katre. Pinatay ang ilaw. Ilang oras ang nragdaan. Ang katahimika'y lalong naghari. Ang dating kaliwanagan ay biglang naglaho at nangulilmlim ang mukha nig langit dahil sa ang buwan ay nagkanlong sa lnukha ng ulap. Mayamaya'y isang anino anlg niakitflng nagtutumuling bumabagtas sa kalsada. Pumasok sa looban nina Donya Momay. Daaiandahang namaybay sa pagitani nrg inga halaian at iluminto pagdating sa, tapat ng bahay. Sandiali munang napatigil at parang nagbubulaybulay. At mayamaya pa'y nakitang kinulha ang mahabang hagdanang kawayan na niaka sandal sa may kusinaan at dahandahang dinlah sa likod ngc bahay at pagtapat sa

Page  114 114 114 ~NIABASAG ANG BANGA? may bintana, ng silid ay buong, pagiingat na. isinandig. Mayamaya, ang naturangf anino, ay inaingat at dahandah-ano, nanhik nra, animo 'y isan,, Zigomar na nags-asamanitala &a katahimikan ng gabi, npyang, sa tulongr nito, ay masunod anug marLnugis n iyaug budhi. At mayainaya pa, rin, ay nakitancy nabuks~ain ailg bintana, ng naturang silid at aug (auino ay nawala at sukat na katulad ng pagkawala ug maputiig. buwan., Sino kaya. anc aniiion g yaon? Magnanakawv kaya? oh abiing mnatahimik. Sa likod ng iyong pagpapabaya a pagwawalango pa uiiugat s a kapakanan ng iga, kinapal na, sa buong maodamiag ay ipinagkakatiwala sa iyo aug, kanilarto kaJpalaran, upang rnagparaan ug mga, sandalirig maligaya, sa, ma — pacfbiyayang bisig ni Morfeo, aug ilang naman na lumalabagr sa iyong pananahimik, ay nagsasamantala, sa, iyon g madilim na p'aghaliari, upang magawa, at mnabig0yamr~ daani aug masamang hilig, rig damdainin, augr di wastongr pa~gnugali at ang mahalay na. tibok ng puso na, binubulagr nu martungis -na budhi. Sino iina. kaya augy aninong yaon? Sundan natin ant, gabi. Pagtiylagaan nating, pagpuyatan upang, sa, ganya 'y inakilala kung sino ang mahiw.agang anino na nagdulot ng alinlangaii sa atin.

Page  115 -- -I I e*M.~ 'e eee'e e *e' * e'l e * e'e ' e*e..'.'e'l*' * *........... * *....l.**e. e **e.l,el* *e *.*~e *W*.*: e. e' w.::: *** ' **: *: ' *: * **S **:*:*: *~***: ~,~*: **: S.,:* *. * S *~** i *~~: **** * *,**:::::* **::: XVI...at, pagkaalis ni Pako'y... LAN nang sandaliig nahihiimbingf si Amanda. Ang pata niyanug katawan dahil sa pagsayaw na nagawa at ang pagod na pagiisip d (ahil sa pagaalaala sa kaanyang irog na Rene, ay paraparanig nagkamit ng ginhawa sa tulong ng mapagbiyayang kapangyarihan ng pagtulog. Lubusan niyang nalimutan ang imga mapagparusang damdamin ng puso at marahil sa kanyang gunita'y pawang, mapuputing kulay ng isalng masayang pagasa ancg umaaliw at nagbabadha ng isang pagbabagong lakas at pagbabagong buhay. Ang ating dalaga'y payaplang nakahiga sa kanyang katre at walang kamalaymalay sa anomang mangyayari sa gabing yaon. Nakadamit na pangtulog na kulay rosas, lugay ang mahaba at malagong buhok at nakukumutan ng magandang kayo. Ang kanyang hihiga'y nasasabugan ng tnga sariwang bulaklak, at sa kanyang ulunan, ay nakasabit ang tuhogtthog na sampagitang sa tuwing hapo'y pinipitas niya't ipinapalamuti sa mabilog at maganda niyang dibdib na laging kinabibighaniang malasin ng "inakasalanang mrata ng mtga binata." Patay ang ilaw ng silid, at kung nakababanaag ng kaunting liwanag, ay utang na masasabi sa bintanang nabuksan kangina. Naghahari noon ang lubos na katahimikan. Makaraan ang ilang sandali, ay big'olan nagulantang si Amanda, pagka't n r."n r-1)r:~~=~

Page  116 116 NABASAG ANG BANGA ginising siya ng isang kamay na naranmdaman niyang nakapigil sa kanyang, bisig nla kanan. -Sino ka -ang tanong m, punong, puno ng plagkagulat. -Ako!,-ang paanas na sagot. -Sinong ako? Ibig kitang makilala! Sino ka? Sisigaw ako f -Huwag kang, maingay. Ako, Aimanda, ako! -Bitiwan mo ako. Hindi maaari. "Ibig kitang makilala! Sino ka -Amanda, hindi mo ako inakikilala?,-ang rnainginginig na tinig ng tinatanong at marahang umrupo sa bingit ing katre. Sa malaking takot ay si sigaw sana si Amanda at magmamrakaingay na upan g siya'y madaluhan, nguni't,ang gayong tangka'y hindi niya nagawaa. Nakilala niyang ang tingig na yaon ay dili ibat ang kay Pakito. At sa naasang mnapatunayan, ay mluli-g tinanong: -Sino ka? Si Pako ka ba? -Oo, Amanda. Ako nga,-at saka pa lamang binitawan aug karmay ng binibini. -Bakit ka naparito?-Umalis ka na! Umalis ka na at naririyan ang Nanay ko. Gising pa siya. Mapapahamak ako pag nagkataon! -Iiuwag kang rnaingay. -00o, Iguni't umalis ka na sana! -Sandali lamang. -Ayoko! Ano ang gusto mo at naparito ka? Saan ka nagdaan? -Sa bintana. Hayun tanawin mo 't hngga ngayo'y nakabukas pa. -He-s, als, a ang ginawa mno? Umalis ka na para mo nang awa. Unialis ka na't nanginguiig ang katawan ko. -Iluwag kang maingay kung hindi mo gustong magisnan tavo rito. -Pero, por Dios, ano ang naisip mo't gumawa ka ng ganito Ano ang ibig mo?-ang parang nagmanmakaawang tanong ng dalaga. -Ibig kong ipagpatuloy natin ang hindi natapos na pagnusap kangina. Ibig kong....

Page  117 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 117 -Oo, oo, oo, nguni't, bukas na. Pumnarito ka ng maaga at nagsasawa ka. Nguni't ngayo'y umalis ka na lamang. IIala na! Para mo nang awa sa akin. Sigue...-at ipinagtutulakan ang binata. — Ah, hindi Amanda. Iyan ang hindi maaari! Ang ibig ko'y ngayon din at yamang naririto 'ha rin lamang ako, ay di ko na gustong ipagpabukas pa. At, hindi ba sawikain yaong: "ang makukuha sa paupo ay huwag nang kunin sa patayo"? -HIindi ko naiintindihan iyan, Pako. Ang ibig ko kung sindyang taos sa iyonlg puso ang pagibig sa akin, ay dalpat mo akoln sundin sa aking nasm. Tinatanong kita: Ang pagibig lmo baga sa akin ay sa hangad lanang na maapoagparaanan ng haling na damdamin? -Hindi. Aimanda, hindi. Ang pagibig ko sa iyo'y dalisay at naputing katulad ng liryo at mabangong higit pa marahil sa kabanguhan ng sampagitang nasasamyo natin sa iyong ulunan. Dahil sa iyo'y itinataya ko ang aking bullay, ang aking kapalaran at... ang aking hinaharap. -Salanat, Pako, nguni't, kung iuiibig mo ako, di ininameahal mo rin ako at ang aking kapahamakan ay itinuturing mong iyo rin? -Mangyari pa! -Di susunod ka sa aking ipakiusap? -Kahi't man tunay na kamatayan, ay tutuparin ko, hulwag na di galing sa iyo! -Tunay? -Oo, Amanda, tunay na tunay. Saksi ko ang aking puso. Naito, danmahin mo at.... -ETuwag ka sanaigl malikot! Ayoko ng ganyaln! Sisigaw ako nang magising ang nanay ko! -Hlindi na. -Kung sadyang tunay ang lahat monlg pahayag, ay iplinakikiusap ko sa iyong.... -Alin yaon? Turingan mo agad! -Ah, hindi maaari kung iyan ang hihilingin moo! iHumiling ka na ng iba, Amlanda. Hilingin mo ang aking buhay, ang

Page  118 118 118 ~~NABASAG ANG BANGA? aking puso at sampu uig pagibig, ngruui't iya'y hindi maaari. lulibig- kita, Amauda! -Hindi mo ako iniibig kung ganyan! Sa inasa mong iyau, 'ly na-sisiujag ko aug karungisan Dg_ iyongC puso. Ipinakikilala mo sa akin sa gabing ito, aug mnasama, mong tam-gka; aug ma.,siraan lamnang aug aking pagkadalagfa at mailugmok sa pusali nog ka-~ sawian ang aking kapurihan..,.. _gayon kita nakilala, Pako! Wala kaug habag!.Y 1 -Ikaw angy laloug walangy habagl. Aug mgca pag-titiis ko 'y labis ina. Hlindi na kaka-untiug siphayo aug auangalas ap ko sa rgaxa ug malikot na abogado mo. At, ngayoni, yamang w~ala kang habag sa, aki 'y nianaisiin ko pang, mamatay dito bago I-ta Iisaiiin. Nalalaman kong luagpakalasinog ka sa piling ung iyomg abogado at sa kanyang bisig ay nagdiwaug, kayong katulad ug dalawang ibong walaing karnatayan. -Pako, namarna'li ka sa iyong placlaay. Umalis ka na para urn nang awa,. lBukas na iiatin ipagpatuloy aug, paga-Lusap. Saka, na, kita sasagutin. Pagaaralan ko muna. Sinunggaban, inuli iii Pako ang mgYa bisig- ni Amnanda at iiag-anyong baha~gkau. -Huwag!,. Huwag kang, ganyan. Tiuwag kang malikot! Lapa..staugan! -Anmanda! -Sisigraw ako? Ikaw aug, bahala! Nariyain ang nanay ko at nakahiga. Unialis ka na, para mo nang awa. -Oo, ubuni 't isano, Saksi ngf pagyibig aug, nais ko!1 Isa lamaug! -Ilindi malaari! Kung patay ua ako 'y saka. io masusunod aug iyoulg pita! -Iliudi nmaaari.-;ang parang panlanakot ua. tanona ni Pako. -Oo, hindi maaari. Alamili muong aug isang pagibig n kinukuha, sa gahasa ay isaug pagnanakaw ua, mastasabi!. -Walaug kailang~an, yamnang, tinitikis mo ako. At sa harap ng ganyanig pagmnamnatioas iii Pako, si Amanda'y napaiyak ua lamnan~r. Amu mga luhang nauggagaling, sa kaibuturaii no kany'aug puso'y sunodsuuod na sumungaw sa ma

Page  119 AKDA NI RE 11(GI0 MAT. CASTRO19 119 pupungray niyarig mga mata. Nakita niyang au ngr lahat niiyangr pagytutol aymawawalang, kabuluhan at aug pagrkauhaw ni Pako sa dugo uglo kanyang kapuriha 'y hindi nia maiiwasan. -Pako,-a ng kanyanrg pagsusunuarno,-laa kaney habat Kulang kanug plagtatapat. Aug asal na iya 'y hindi. asal ng is'aig may dakilang puso. Iya 'y sa inra walaug dangal lamaify maIihiiitay. Kuing 1,iadyangr buhat sia iyong puso ang~ pagyibig mo sa akin, disi 'y hindi mo ako pagnana~saang ganlya-litin.... Maaxwa ka san~a sa akin. Kahabagan mo ang aking puri. Mamnamatay ako! -Amanda, kung aug mnga pagsusunamno ko at paotatapat, gaya mri n' man ncg lahat kong hangarin, ay kawalani pa rin u pagibig, ay ano pang pagribig aug- liahanagiin mo? At up'D (I mapatunayan mo,,ay... at bigh ng napa "lesus_" na larnangc si Amanda. Aug binatang parangr halimaw na gutom sa lamiami nug tao, ay nagtaniglang daanin sa lakas anju marungis niyang(' mithi. Si Amnanda, pagkatapos muasabing: Pako, hituwag kangp malikot, huwag kang ganyavn, ayoko, ayoko, bitiwan mao ako; uwalaug hiya, at maawa ha sa akin, ay parang ucabuhayan ng loob. Augp katutubony lakas n1a abot ng kanyan,)iq kaya, ay giniarit noon. Nagrtanggol sa, harap ng ganoong kapanganilban at itinay a aug konyavg buhay at katawan, nmailigtas lamang ang kanyang puring n abibiugit sa kaptahamakan. Ang, katawan niya g gapos samga kamay nii Pako, ay ipinacriiwasaii. Mga kagrat, suntok at mnariring k-urot aug pinakasandratang, ginagamit niya, nguni't aug lahat ng yaon, ay p'arang walang anonman sa ating biniata, at bagkus na pinagilibayuhan rig lakas. Nahalata. ni Amandang untiunthiug iniiwan nia siva ngr kanyang lakas, at sa takot na mapahamak aug ktaiyang puri, ay talagaiig sisigaw na sana at tatawagin ang, kainyaug ila, 1fl~Uli't, biglang sumnaisip na nmagsindi ngr ilaw, upary sa tuloiig ng liwailag, av makakita ng ibang maipagrtatanggol. Samantalangv ano, isang kamay ay ipinagsassanggalang sa ginyigiagis niyallg katawan, ang isa nama 'y untiuntimg ik'inapa sa susi ng ilaw na nasa piling ng, kaiiyauff hihigan, at kasabay ncg pac - sasabing: naito na ang naway ko, ay, pinindot acry niaturango 51151. At bigrlangr nagliwanag, sa silid. Nabigla si IPako at. aug buonig /

Page  120 120 NABASAG ANG BANGA? akala'y si Donya Momay na ang nagsindi ng ilaw. Sa tulomg ng biglang pagliliwa-ag, ay parang nawalan ng loob ang biiata at diwa'y sa takot na rmapahamak. ay madaling iniwan si Amanda at halos ay patalong tinuingo ang bintana' at patakbonlg 'amaog sa hagdanang kanyalg pinanhikan. Napanpo ang ating dalaga sa kanyang katre, nakatukod ang kainay nra kanan sa bingit nito at kinuha lng kaliwang kamay ang napahagis na kumot t dinala sa kanyang dibdib. Sa hapis ni anilg lmukha, ay napalarawan ang mnalaking pagdaram.dam. Ang lmga matang luhaan, ay nakatanaw sa malayo at parang hinaliabol ng tinrgin ang magdarayang rIagnasang magsamantala sa kanyang kahiniaan... Makaraan,ang ilang sandali, at pagkaalis ni Pako'y dooa. pa lamang n ihalata Ii Amanda ang bigat ng bironig glv ia sa. /la nya. Noo'y mnagiik.aapat na ng inadalinrg,araw. Ang inga iuha ng pagdaramdam ay laloing tiumulo sa kanyang mtga mata at paraparang tumiututol sa ganoong napakalinktot na sa kanya'y inasal. Nagunita niya si Renenlg noo'y nasa gitna a n ng malawak na karagatan. Mayanmaya at nang di nla yata makayaya g ating dalaga ang mtga bugso ng sakit, ay biglang inihulog ang katawan sa ibabaw ng dalawang uiilan at inliypyop alg hapis.na mukhang kaunti nancg umarrgisan. At, naiwan sa gayong ayos a-g kaawaawa.....~*

Page  121 XVII Mga mataor)g makasalanan: S> A pagmamradali ni Pako sa gawa nrg maltaking pagka(gulatl at katakutan kay Donya Momay i'a /&~,5U1....ipinagpalagay niyang, siyanc, nargsindi ng ilaw, ay hindi na iiakuhang alisin ang hagdanang kanyang ginamit. Pagkapanaog ina pagkapanaog ay patakbo halos nia lunabas sa looban at umuwi, bakit ang isa pa'y may hl1iwanag'an iia noon. Anrg buong akala nii Pako'y sarilinigsarili nila nii Amanda al nangyari, nguni't sawii ng pagaakala, pagka't alg nmakasalaniag- mata ni tao'y in'abot sila ng malilikot na sulyap. Nanig mga sandaling lumalabas si Pako sa pintuan nina Amanda, ay niatan aw siya nii Conrado na noo'y kataong nagpap)a:svyal na kasama sina Beltran at Zaragoza, pagka't ang tangka'y gisifigin ang magina sa pagsisimba gaya nig karaniwang, gawin linggolinggo. Hindi nga lamang nakita ang pagpaniaog niya sa hlagdanan, pagka't ang bintana ang silid ay nasa dlakonig likuran ngr bahay, subali't kinabahan na ito't pinagharian ng malaking alinlangaln, bakit at talagang may hinala na sila sa mga kilos ni^ Pako ukol kay Amanda. 1Hindi '-nagaksaya ng panahonl at noon di 'y itinuro sa dalIawang kasaimla upanig mapagsino. — Si Pako.... Hayuuuuln... at kalalabas pa lamanig,-at natanaw pa nia n aman nila ang pagpasok ni Pako sa pintuan ing kanilang bahay. aAha, —ang patuloy nii Conrado-. -Sinong Pako,-ang tanong -ni Zaragoa..~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~P.hr~ l~N- 29U

Page  122 122 NABASAG AN BANGA? -Ang mahigpit na kaagaw lli Rene sa pangi:gnibig kay Amanda. Ang binatang iya'y dapat mong makilala: Tya'y si Pako, ang hinangaan mo kagabi dahil sa kahusayang tumugtog ng biuilin. -Samakatuwid, ay naroroon kagabi sa sayawan! —ang ulit.gr reporter. -WYfala at nasa kanyang bahay at inabot nga nating t.umutugtog nig biiulin ng ihatid natin anug magina. — At saan galing? — Sa looban. -Ano, sa looban? —ang parang pagtataka ni Beltran. Sa Iooban nanggaling? Masamang balita iyan.... -Oo, nga! Napakasamang balita para sa atin,-ani Zaragoza. -At lalo na para sm katoto nating Rene. Que barbaridad! At sa looban manggaling sa ganitong oras! Mlasamang biro iyvn, —ang inga salita ni Conrado, Mabuti pa'y hindi na tnyo nagdaan dito!,-ang patuloy. -Ulol!, —ang sagot ni Beltran. -Hat ulol ako, at bakit -Mangyari pa. Kung hindi ba. tayo nagdaan dito'v maki. kita ba natin iyan? Di sana ang kasama nating Rene, ay...... -Iyan din ang ibig kong sabihin, na, con todo un abogado, ay lalagay ng como se (dbe... At ang isa pa'y matatawanan siy'a ng tontmrg iyang ipinadpad lamang ng baha dito sa Mayni la,-ang tatawatawa pang pagsasalita ni Conrado. -Tila nga may katwiran ka Contrado,-ang sabi i ni ulZagoza. -Bucno, halina kayo't. ipagbigay alam natin kay Doinya MoMaay ngayon din. -Huwag, huwag Conrado. 1-lwag mong initan ang iyofoi ulo. Una'y wala tayong karapatan at pangalawa'y hindi su. kat ang makitang nanggaling sa loobani upang ipagpalagay sa masamang bagay. Dahandahan choy!,-ani Beltran. -Bakit walang karapatan? Hindi ba't tayo'y miga kaibigan ng Imagina? Anong malay mo kung angy pilyong iyva'

Page  123 AKDA NI REMIIO MIAT. CASTRO 123 gumnawa ng masama? Di tayo'y makatntulong upang maging.iaksi ng ating nakita,-ang tutol Ili Conrado. -Hindi iyan ang mabuti. 1:initayin natin ang mangyayaxi at tayo'y tumalaga sa ano't anorian. Ang nmabuti'y halinasa sa imnbahan. Mamaliki. Doon natin abangan ang maginia at lalong mabuti para sa atin. Mahirap, na ang madawit sa salitaan, — igf sagot ni Zaragoza. -Kayo ang bahala, inguni't may palagtay akong wala nang inaasahan si Rene sa kanyang Amanda. Kaawaawang kaibigan. Nabasag na angJ banga ng kanyang mlutya!-ani Conrado samantalang sina 'y patutgong simbahan. -. Aba, siyanga pala,-ang muling wvika ni Zaragoza. Tamanlgtama uga pala sa nangyaring iyan, sakali't magkatotoo ang sapantaha natin, sa Nabasag a'q Banga ni Moneng Iagan sa kanyang "1Xalagang Bukid", ano? -Kung magkatotoo'y lnqaaari ngang masabing Nabasag ang Banya,-ang sagot ni Beltran, nguni't, paano si Rene? - Ah, wala na! ' Nabasag ang baga" ng ating abogado,ang abi ni Conrtado, pa.karaan ng ilang sandali. — Bakit nmo sasabihin iyan sa ating kasama? Sabihin mo kay I)Donya Momay pagka 't 13anga niya ang Nabasag. —iani Beltrani at parang dinaramdan ang mga pasaring ni Conrado. — Iyan ang mali wtmnag. Ngayong ko nga pala n.aalaala. Kay Donya Momay na "bastos'. nga naman nararapat ikapit ang salitang iyan, pagka't ang ipinagmamalaki niyang "banga" ay ''naba>ag" na. Naaalaala ko pa hangga ngayon ang ginawa sa akiln nang kami'y naguusap ni Amanda sa palamigan kirgabli. NgtayonsiSya maglbabyad,-alng parang paag.ttabalbnta nii Zaragoza -Siya, hustu na ang salitaan at naririto na tavo sa. SinmbahanJ. Igalang lnatin ang bahay ti 1)iyos., —ang wika Ini Beltran sa dalawa. At ang tatlo'y nagi sipo sa mahabang xangko sa 1oo)b nig Simbahan ng lKiapo. S'aantlaritan aug tatlo' parang tunay na banal sa pakiki}tig ng misa baroo'y ang idinayo rooit ay ang pagpaparaan ng oras sa panonood ng iba't ibang ayos at mukha ig dalaga, sa balamy iaman niri Amanda'y nagkakagulong kasalukuvan. Ang

Page  124 124 NABASAG ANG BANGA? Hmalakas n a ti1 gig ni Doinya Moumay ay parangl kampanang t uetelembaug na walaug humpay, pagka't ang hagdauang n1aiwan ni Pako, ay nakita ng hardinero sa nmasaming ayos at ito sa takot na siya y maparamaay ay dalialing ibinalita kay Donya Momay. i -Saan mo iniwan kagabi aug hagdialanag iyan? —ang tanong sa hardinero. -Nakasandig'po i sa tabi ng puno ng ilangilag, — -Napagnakdawan kami, -ang sabi. Sa silid Ig anak ko lagdaan aug maglnanalaw. Laulong nagsisig7aw pagkatapos. Anug mgca kalapit bahay na kapanhikan nila ang pagdaka'y lakialain sa niangyari sa nasang makatulong sa magina. Ang usapan ng lahat, ay nabatay sa hagdanang nakasandig sa tapat nig bintana ng silid at dahil doon, tag lahat ay nagkakaisa sa palagay na si Donya tomaay iga,ay apagnakawan. Maingay sa loob ng bahay. Ilindi magkaunawaan. Isa't isa '- nagtatanggol sa magina at paraparang nagpapakita ng pagmlatnalasakit. Si Donya Momay ay sigaw ng sigaw at nagnmumurang katakottakot. Hindi tuloy nakuhang nakapagsimba. -Napagnakawan kami, ang sabi. Sa silid nig anlak ko nagdaan aug magnanakaw. -Siyanga naman,- anang isa sa nmga dumallo. Hiindi Ira naawa sa magina ang walang hiyang yaon! At lahat lahat ay nagkaisa sa ganoong hinala, subali't kung tanungin kay Donya Momay kung ano ang naniakaw sa kanila. ay wala siyang masabi, pagka't hindi naman nagbabago ang lahat ng ariarian. Ang apa rador nua may salamin ni Amanda sa kanilang silid ay hindi nabxxbuksan, at wala nii bakas naa sukat mluasdabing nanakawan. Nguni't ang mga pagtatanorng na ginag'awa ng karamihan ay napapawing lahat dahil sa kasisigaw na katottottakot, bakit at nratutulungan pa ng kaingayan ing iba. -Eto, tignan niuyo. Eto ang mga bakas ng paa, —ang wika, at itinuturo ang mtga bakas ng sapatos a na niwan ng magnanalka.w. Eto, tignan ninyo kunrgdami Iami napagnakawang talaga! Its's, que rbarbridad. Napagnakawan po kami..... -Siyanga natman,-tt1-aalng iba. Eto, kayr liwanag ang mrga marka ng sapatos.

Page  125 AKDA NI REmnIGIO MAT. CASTRO Samantalang al, ila'y nagpapalagay ng gayon, ang karamihan sa ma mga agsilalo uppafn makabatid sa ilangyari, ay natitigilan. Ilindi nila makuro kung ano('t ang mga bakas na yaong naliwanag na nakikita..sa tabla na nagbubuhat sa bintana ng silid, av klng l)akit sa tabi lamnang n katre ni Amanda humangga. Siniitinag' nila sa m:ay tabi ngo aparador, sa may tapat 1ng "mesa veladora" at sa lalagyan ng mga pabango, at sa kinalalagyan ng konsala, ay wala namlan silang mabakas at ang pintuan ng aparador ay nakalapat,at hindi naaano. Nangapataka sila sa gayong namalas. Ngulni't ang gavon av hindi nila. ipinaramdam sa may-bahay. )alawang katanlungan ang naLrhahalihalili sa kalooban ng tanlan: 0 napagnuakawan sila ng pa,aari, o ng karangalan. Ang bulongbultlmga'y nnti nuting lnanamayani. Si Donya Momay sa iarap ng karamihan 1ng nlagsidalongr kalapit-bahay, ay paraug nalito ang pargiisip at hindi nakurong buksan ang aparador at siyvasatin kung nawawala ang mga a hmanrg damit at mga alahas. [Jlnupo sa ismang silya at nagliiyak. Atg ilang kaharap ay napapailing. Nangaawa. Si Amlailda'y namumutla. Malungkot na nagdidilidili at nakiapo sa kanyallno kama. Sa kanyang puso'y;parang balaraw na nak'itarak aug inasal ni Pako at lalo na tang eskandalong nagingl bunlga. Sa kanyang sarili'y nasasabi niyang ang lahat ay nagppapalagay na "siya'y narungisan na ng karanglalan". Para niyaang nababasa sa mnukha ng karamihan ang mga salitamng: '.l Aanda, hindi ka na dalaga"! Mayamaya, ay isang pulis na amerikalno aig biglang bumulaga sa nagkakagulong tao. Ititmro kaagad si Donya Momnay. Ang pulis ay nagtanong sa ganitong wika: -Que pasa, seiiora? -Ay mister, aqui tieize ladron. -Tiene ladron? Donde, donde esta ladron —4anlg talolngll ng punlis iat sa naglharap na t oga tao'y parang kinikilala kung sino ang magnatlakaw na ipinagsumbong ni Donya Momay. Manmataumata a akaramihan. No hay mas ahoera, bamnus ya. Uste visto. este —at itinuro ang hagadana. Uste visto? Pics, anoche sube aqm, y todo roba.

Page  126 126 \ ABASAG ANG N'TA ANA ) —0thouw. ucho malo... Yes.... Yes.... — Si Mistter; ladroWt pasa vniana anocie, anari-g kaharaip. — Aill righ t, all right. Mucho lmal.o ladron mucha mati lo,-at pinagmasdang maigi ang bintanaang itinuro ii D)onya Momay. Pinalayo ng pulis ang mga tao at pinagmasdang maig'i amg mga hakas ng sapatos rg magnainakaw na naiwan sa tabla. Biglang napatigil ang lamerikano pagka't aig mga bakas ay mlkatawag i. kanyang pamisinl. Ang napuiia kaingina ng ilan na dili iba't ang mtaa baka.s na na iagbuhat s bintana ay sa tabi lamanag rig katre ni Amancda hulminto, at nawala na pagkatapos dito, ay siya ring gnmulo sa kanyang isip, kaya 't tinawag si Donya Momay, at pagkatapos pagmasdan ang naturang kaia, ay nagtanong ng ganito: -Quiwen duermee aqui,.testc -No, mister. Y no duceriec aqui. MIi hija, -- itinuro si Amianda. -..Uste duermie quvi, Seio'ritat Sa tanong na yao'y nabigla si Anmnda kaya't hindi naka-agot. Tumango na lamang at parang nawalan ng loob. Sa iay(. ng amerikano'y nahulaan niyang nagsaloob ng mateking paLaalinlani an. — ja!. ---ang patuloy ng pulis, samantalang minamasdan,i Amanda at anng mea bakas na mahiwaga. -Aja, —ang patultoy. Mu1icho malo ladron! Mucho mnalo.. All-right, all-right. Mi sab~ nowz! M i sabe... Pagkatapos, ay nilapitan ang aparador at pinabuk.smn kay 1)onya Momay. Siniyasat mng laInan sa lbob at minasdangf maigi ang an yos ng silid. Ang dating maba1asik na pagmumukha, ay nagbago at nahaialha n nlg masyaig,inyo. Itinala ang pangalan ni I)onya Momay, ang kay Amanda at alg bilang ng bahkay, at pagkatapos, ay tatawatawang rlagpaalam na hirndi maai lamang ipinaliwanag ang gagawin:. Sa harap lng gayong pangyayari na maliwanag na. iniwan sa ala-? iganin ang lahat, ay galit na galit na nagtanong si Donya Mo-:ay sa xtga g kaharap "kung sino ang tumawag. jg pulis7. -Ako po, — anarg utusan. Kaya ko po tinawag, ay nagisng ako sa inyong kl<siisigmaw " akale kong naririito pat ani mrag

Page  127 AKDA NI RE.MIiIO MAT. CA.STO 127 nanakaw kaya't dai dali kong tinawag ang pulis. Hindi na uimimik si D)onya MNomay. Ang iga dumtlong kalapit-bahay ay nagsiplagpialam nha. Sa bibig ni Donya Mornay ay pawang pagpap'asalanlat na lamang ang narinig. Na ng asa nmalayo na ang mga dumalo sa nmipagntak<wat, ay narinig sa bibig ng ilan ang ganitong mulitaaln: — Naniniwala ka bang napagna-kawan nrga si Donya Momay? -Naniniwala akong napagnakawan sila, nguni't ang na. Wakaw su kanila'y isang bagay na hindi nabibili sa palagay ko. — Iyan din eang palagay ko. Ang nanakaw sa karila'y ang mahalag ang hiyas ng kanilang karangalan. Ang kapurihan. -- At aling kapurihan -— Ain pa kungdi ang kay Amanda Nakita mo't ang mga marka ng o tos s atos kanylnng katre lamang huiranitong — Samakatwid.... -Samaka.twid, ---ang salong bigla ng isian mllukhia pilyo, -..ay "nabasag ang ba nga" — Hesus! —ang tutol ng isang dalagag kasabay hnito paglakad-Napakadali mo nam.ang hahatol 4' ~3? *^

Page  128 :a n- li t na s 41\ A 4 ~ 0' 4 4IJ II \ AII Whip g h I lum o ' I XVIII l-indi po, hirgdi po nababawasan... NI N G pagna)akawang nanigyari l kina. )onya Momay ay nabalita sa lahat ing- sulok. Parang hbolaulg gumung'lolg,at napasalinsalin sa iba't *t*^ ibang bibig. Ang hihip ng hanging lumalaro sa sanga ng m.ga punong natatannim sa kanilang halamanla'y wari baganpg mga piping balitang gbubulong sa pandingigo g ahat at isinalaysay ang hiwagang nang yari. Gulonggulo ang isip ni Donya Momnay. Sa kanlyang sarili'y ilinalpapalagay na ang lahat ng nakiaalam ng nangyari, ay ilagka.kaisa sa hinuhang sila'y hindi napagnlakawan kungdi.... aywan ngra niya. Tulig na tulig anm kalliang pagiisip. P'la niyang iiaririnig nala a lan a agia ag lang nia g lging pinaguusa:pan, at pagrkatapo's mabuksan ang hiwaga, ay iagsisipaghalakhakanl at itinuturo angt biltana ng kanilang silid at ang hagdanaiig naging saksi sa malaking kapilsalaanl sa kanilang kapurihlan. Hindi nmapaklgay si Donya Momay. Mata'y liyang kuruin ay wala siyang muatiyak na katotohananlg sukiat makaplagpatahimik sa kanya. Dalawang.suliranin ang naglalaro sa balintataw ngl kanyang inga Imata: 0 nuapagnakawan sila, o hindi i? Subali 't, kung napagnakawan sila, ay ano ang nanakaw? Alami niyang ang bulongbulunga'y parang ulupon.g na gu-maXapang at ang uira pinagiuusapa,, ay parang kamandag na lumalason sa kanilang kapuribhan. Hintdi tuloy nagunitaung magalmusal sa gawva ng sama ng loob. Anlg nga kilos ni Amanda 'y nakatutulong sa kanyanlg mga hinalang may kinalaman ang kanya.ng alak.a nanllgyari, ka.ya't nang hindi na yata matiis ang

Page  129 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 12C9 matinditng dagok ng hinanakit, ay tinawagr ang anak at tinaiong rng ganito: -Kita naman ang magtuus. MiagsAbi ka ng totoo. Nanfgifiginig si Amandang hindi makaplagsalita. -Magsabi ka ng totoo tungkol sa nargyari at sa nalalanan mo. Sino ang umakyat dito kagabi? -Aywan ko po. -Magsabi ka ng totoo, hindi maari! May unmkyat dito at nalalaman tmo! Magsabi ka sana't huwag mong papaginiting lalo ang ulo ko. Sinong lalake —ang umakyat dito -Ayvwan ko po. -Por Dios y por Santo. IIuwag kang magkaila, anak ko! Mai gsabi ka ng totoo. Alamin mong ang kapurihan natin ay nat'taya a nangyariing ito. Sino? -Hilndi ko ng'a po nialaman nnaay.... -Aywan mto? Ah, walang hiya!,-at biglang sinampal si xAanda. Aywan mo,-ang patuloy, —aywavn mo pala, ha? —~<t ruling iinundayan ng isa pa, dalawIa, at.... sutlno(&isod na:. —Nanay ko! -Walang hiyang anak! Kung hindi mo nalalaman, ano't ang mga merka ng smpatos ay rakitia., rating mliwanag na sa katre. mo lamang tumigil? Anong hiwaga iyan? At saka sasabihin mong hindi mo nilalaman? Ah, demoniya..... at biu igy 'ng muli ng dalawang smod Tna sampal, han ggrang s napasubasub ang kaawaraang walang ka mlamn. -Nanlay ko! Wala po akong malay sa narngyari. MaarinE wmry umakyat nga, subali't.... — Ano t - Natutulog po ako, Nanay. -lIindi maari. Magsabi ka ng totoo. —.y Aywmt ko po.... - -Ayaw mong sabihin? Pues, nalalaman ko na, si Zaragoma Si Zaragoza ang nangahas,a ating bahay. Wala nang' iba. -.-H. Hindi po. — Si Pako na mLaktwid, kuyg hindi si Zaragoza. Ah, maraiii ay si Pako nga pagka't ng dumating tayo'y naaalaala kong gisilg pa ang hayop na iyan, at tumututog ng biulin, Pihc

Page  130 130 NABASAG A.NGC BNGA nang si Pako. inpl)osibleniv nia.gilnalakaw anl unLakyat ditol, pagka't wUala ianaing ninlaaw nia anoman. — 'iWala po a'kog ka'alarnmtm a nalngylar, ai Nalay. -King' galyo)g ayaw ml)lon-g satbihin alng ttotloo, 'y ipatata — wag ko ang dalaiwa sampn r nila (- cncrado at Beltraan, up lig sa harap nilang apat, ay manusisa ko ang katotolhaani. Aayvaw kanng iragsabi? Makikita lmo't mnapapalliya kajlg walal u)aglsalal,;digm<! -Huag po Nanay. Maawa ka namanr sa akin! — Hluwat? Maawa palan? Bakit di mo sabihin 1ang buong katotolhanan upang. malayo sa lalong kahihiyan? ' Alat mo na ang ugali ko. Sa akipy parpan, vin o vino ang lahat. Magsabi ka lamang ng totoo'y aayusin ko sa tahimik ang nalngyari. Hindi nakaimik si Amanda. Sa inga mata'y masagarnaug tuha ang tuniulo. Para sa kanya'y narmatamisin na. sana't sat sarilinin'anlg lihimn sa kanlyang puso at tatanggapin na ang lka hlt ng pasakit ma ag u mamanng g tuna knamrtayan, n.gWuWi't., a ng hluling minarapat ng kaniyang ina na papagharapin sina Pako, f3eltran, Conrack at rang bagonig kakilualang si Zaxagoza at door linawin ang Samliranin, ay paring balaramw na nal ayamba sa kaiyang dibdib, Nagtindig si Donlya Monay at lumabas upang umiiomu ng tubig. N;aiwan si iAmanda,sa gtit na ng mlalaim na paglmumunai mnumi. Makaraan alng ilani-g saglit, at pagkatapoLs ktauL.,i[pin tg paglisip ang siarililig puso, ay nakabuo ng isang pasyang ipawt' pa-t na sa irn a a bung katotohanain, yamarn sa harap ng Diy(os ay mlalinis ang kanyang budhi at, dalisiy ang kalyalg kaplri han. Pagpasok nli Donya Momay, ay muli siyang tinianon..Si Axnanda' y hindi pa mi sumasagot, ngt,, sa ayos axy iapaghl latanlg napahihinuhoid sa kanyang kagiustuhtan. I TTmul)olg miti at inilapit ang kaiyang luklukan. at ang anak n mrailling tinat — -—.Magtapat kan1a sana aina.k. Sino anll umakyat kagabi? IHindi nail)nka nii Amanda ang kanyang mnga labli, sabali't na paiyak ng mnalkras at, an tlmukha'y isinulxsob sa k'andunga). g1 ina at piar'aug tamnalaga sa tlahat I g parusalt nlanmirapatitn

Page  131 AKDA NI RIE.MIIIO MAT. CASTRO 131 Hindi naklakibo si Donya, Iomay at siya yman ay napaiyak din Inang hind i marn kinukusanig man 'i ai. — AMasamang amnak, papatayin kita! Inilugso mo ang aking kalariangalal at kapuriihan. -I-indi po Nanay. Ilindi po inababawasan..ang a inyong kapurihan. -Sinungaling! -Naniay, hindi po nagsisinungaling ang iyongg anak! -. Kailangain kong rnaalanan iang nangyari. Isalaysay mo ui) ayon din. At.s paimanmagian ng maliwanag, bagama't dahandaihalmg PagSsawalita, ay ibinuhay ni Amanda ang mga nangiyari sa kanilak ni Pako. Lahat lahat ay kanyang ipinaatapat sa giiiw lla ila, iatnggnlg':sa 'ij ',nglaw na gabing nagdulot sa. kanila ng ligamg'am. Ipinagtapat ngca ng buong liwanag arn m tnga pagatanagool ima karnyanlg inagarwa a sa ariling pagkababae. — Nguni't, —aang hadlang ni Doanya Momay,-paiano tmo -lkonog mapanilniwalang hindi ka niya "napiu,-aala.' " -— Nang nararamndaman kong iablabawasan na ako ng lakas, ay naisip kong sindihan an g ilaw. I)ahan dalanl kong inabot ang suIing malaprit sa akini hinihigan at kasabay an p)agsasa hing "'narito na ang Nanay ko", ay bigla kong pinihit. ang naturan, susi, at sa tulong ng ilaw na biglang ngliwanag, ay naIigtas ako sia kapal llanamnahkan. -Paano kang inakaliligtas gayong nragliwanag lainanlg? -.Nagullat mnarahil ang inagnanakaw na yaon o marahil av Hoatilkot sa inyo pagka't alam iylang lagi ninyong hapilirng ang r'ebolber, kung kaya't patakbo akong, iniwan iat dlalidaling nag[balik sa bintanang pinanggalingan. -—.Maaniwala kaya akong hindi kIa niva.... -- Nanay, iyan ang buong katotohlanan! Nariyanl;ang iyos at naririnig ang aking pagsasalaysay. Kung kulang pa i.a'y. saklsi ko ang aking buhay at ang sarili kong kapurihan. Naigtindig si Donya Miomay at iniwan ang anak. Pumansok sa kanyang silid at malayapaang humilig sa isang "pprctsosa"'. XWala ch (nanig nalalabi sa akin1 kunlgdli ang p tisigin sa.mga lllkiman an lg n ga nangyari sa aki ing alak,- ' antg lnaabi patgk"a

Page  132 132 NABASAG ANG BANGA? tapos ng ilaLg sandali. Ang mga may utang ay nararapat si gilin. Sa HJukunmn, sa Hukuman-at sa gawa ng malaking kagalitan ay napapasuntok tuloy sa hangin ang inang tigib ng kahirapan ang pueo. Si Amanda pala nan, mnga sandaiing yaoi, ay nanunubok sa mga gagawin ng ia, kaya't nang masilip sa siwang ng pin tuan ang mga pagsuntok at mga pagaamba, ay.nagdalang katakutian isa pagaakalang yaon ay iniuukol sa kanya, kaya't anrf gihnaxa'y rnadaling unuipo sa kanyang katre at ang mukha'y isinubsub sa tmga unan.... — NgFi 't-ang patuloy ni Donya Moniay pagkaraan ng ilangc sandali, —kung paguusigin ko naman saa HIukuman ang itna nangyari sa amin, ay kami rin ang mapipinsala, lgka't ipasusuring walang saa sa smanggagamot si Amanda kung til nay ngang napinsalaan, at kung sakaling hindi mapatunkayai, bakit at ang anak ko ia niga ang nagsasabing walang nang-yari sa kanila, ay m-alaking kahihiyan. Mabibilad lamrang sa kaalanian ng madla, ang isaln bagay im mapapawi sa hiabahabaa ng iaraw. Lalo pa akong mapapahiya! An1g maigyaya ri'y pa rang ako na tng kuinuha ng tbto at ako rin ang kwsang pu malo sa akig ulo. Ah, hindi maaari! H indi nga! At ang isa pa'y hindi ako makapaniniwalang umalis si Pakong ganroon na laaang. Nalalaman kong dahil diya'y itinataya ang buhav rig mga lalake! Oo, may nangyari sa aking anak. Nahihiya la mn lg ipagtapat sa akin ang laliat. Sabihin ln ang ibig sabihin, silo ma'y hindi makapaniniwalalg "walang nangryari 4a ka nila". Oh, kay sama kong kapalaran! Kung buhlay laniang cs Sebastian.. At ano ang ipapasya ni Rene sakali't umnabot a kanya ang balita? At sa laki ng' sama ng loob, ay natulo ang miasastaklp a Ohl,palad, anong tkit mong m.agbiro!

Page  133 'K -'i6 ---' - 'Y - 4' 4/- I/ i i z- ' -3 -— 1- --- "6 WE 6 -^i@-f-/ato-a W-Y 6rrCm 6 W ' X Z^s^ @Q^^gXF^i^tt" t^^ v^' v-34W?^-^-/^^^9^^^^^^^ ^^^^?^Te *Wf^^ 9 ^ XIX ftng batas ng puso'y ang pagibigl; KALA\W ANG ar aw. Nagthahapunan ang mga m'agulanfg ini RT e,'Ang utusan nila'y pumasok s, a komedor at inia boLt ay mang Lauiro ang Pai aya-anrIl karrara. ting lam.ang. -Kangi.nag n na g m i n a n1 a I ako s. "Tonm's Dixie"?, ay narinig kong pinaguusapan un tatio kl.ta. na di umanoa'y. napagnakawan ang maginu. -Siya nga mba -ani aling Juliang punolngpliunco n pagt(a taka. -Nguni't, -an, hadla ng ni nang Lauro,-anr g na.ingyari'y hindi raw namanm matiyak kung napa.grnakawal. r'a o kung ano' -— At, bakit? — Aywan ko ba. Pinanabikan ko sanang mabatid ang bu.ong nangyari,.ng-uni't dlahil sa kaingayan ay hindi ko naringig na mabuti, at saka ang inga naguusap ay 1Tagialis Ilna niaua sa akin. — Diyata't napagnak awan ang magina K a~awaawa rati 'man! — Hindi pa matiyak kung napagnakawan nga o hindi. Il ahanapin ko ngayon dito't bakla sakaling nahalita na. Makalawang pinagpihitpihit ang inga mukha iig P[ahay - gang hawak, subali't, ang hinahanajp ay hindi makita. Mang -.yari'y ang pangalan ni Donya Momay o ang kay ADanldl a r hinahanap, pagka't initaia.ha.tng malalathala, gayong sadyang

Page  134 134 NABASAG A NG B1ANA? inilihim Tig Tagapamatnugott,at. ang paga:lalthal ay ibinatay na lanmaln sa- pangya>yari. Nguli'ti.sa ikalawanlg dahon at sa imalalaking titik, ay nakalatlhala anlg sulntmusinlod na pamnagat: "I.sag (akaivanug mah'iwagan '. — Ito na marahil,-ang.:lbi. BakIingigan mo't aking bhabasahin. "AuA' iapabalitang nakawarn kagpabi sa tahanain lr isum11 nmiag-inang lubhanc tanyag:a ating lipunan, ay rnagiginlg san"hi rnaYon ng iba't ibantr bululnian. UTkol sa ttuay na naang."yari, ay hindi n;amin nais macpauna. a ula t nga ng ma may ka" pangyarihang snumiyasat, bagam a't ukol dito'y may ibanr b a"gay kamirtg nalalamrn. "Ang nlat na nalalkuha namnin sa Kagawaranl inr li'al pulis, ay itanito- an: sinasabi: Kahapon ng umaa, ans glnar(liang "may Big. XZ, ay tinawag rn g isan' tao npa ng dum11alo sa isa-ng "bahay ina di mrnano'y napafT-,natluwan. A n.E bahay ay pagaari i.... (ditor'y sinadya naniring hindi inihayag anug panlgalan, 'bilang pagbfibigay). Sa ginawang p'agsisivasat, tay walanug lasabi ang pulisia, kung di ang hagdanang ar niittarg nakasandi g 'sa tapat -lt, bintaina ng silid na tin utulug'an ng alnak na dala"ga ung may bahay, at ang mtga mrarka ig sapatos sa loob ng sitid, na ';nang may bahay, di utmanol'y yaoni ang mgea bakas ng "ma^nanakaw. Subali t ayon sa pulisia, Yang nakapagtataka, "ay aHIg )pan yayaring ang nas. bing bakas na nagbubuh'lat sa "naturanhg bintana at nagpa.patunoay na. doon nria nagbuhat ang umnakyat, ay kung ano't iakapagtatakalg sa tabi lamang rng katre ni dalaga humangga. Siniyasat din mn pulisia kung naI"buksan anlg apanador na ra.sastm loob ng silid at iba. pan:g mna 'kasangkapl n, buali't nakapinifd la la'hat at wala siyang ma"sabing nawala it ni ang may bahaay ay gayon din. Ilanggang '"iyan al, nasa.suabi sa ulat nl mtga pulis'. "IHa ngg ang n1ryo y w-Irala p)af balitang.l nalalaban o nag"papabulaan sa bagay ina i tan, kt ay't ipinam;rtaya i -iamin sa, pa"nlahon klung napagnrakaiwan nga o klung ano lainant1 ang nantgv"ari sa naasabing bahay. Nguni't; ang ganyang mrga pagktakata"(,v karaniwau nt lam a.ng niajigyari oi masaksihanl sa tnga bahay

Page  135 AKDA NI REIMn;TGI MAT. CASTRO 135 "na may inaalagaang Bulaklak. IHindi kaya kagtagawan,ng 'mlalikot nia si Kupidoan ang liwag nlg iyan?" -TIayan, —aing patuloy ni inancl Lauro. Napakaliwanag ang I alita. Wala nanp. ibanil tiimtutkoy ang Pahayagang ito kungdi sina Ionya Moimay na niga. Salamat na lamang at, ini lihim ang pangalarn ng may bahay. — Marahil ay si Zaragoza ang lmay sulat n.r balitanlg iyai. — Marahil nga, —an sagot l.i rmiang Lauro. Malalaman na tin hangi'anig bukas. -— Kaawaawa naima n! —ani aling Julia ina kimthalatlaatlr ncg malakinira habag. — Talaga. Talagang kaawaawa! Sino kayang walaing kalu luwa iang niakagawa ng ganoong kapaslanganr A-Ang lalong maigi'y dalawin natin ang mail:ia at sa ga yo'y maaalis tayo sa alinlatgan. Sakaling hindi sila ang ibinabalita ay rnadadalaw na tuloy natin at akali namanrg mapatunayan, ay nalalamnan mo nia ang ating dapat na gawvin. — IHuwag. Huwag Julia. Magparaan tayo ng araw. Sa kaling magkatotoo ang balita ay mapapahiya sa atin ang magina Ang dapat ating pagaralan ngayon ay kung ano ang' narara pat nating ipasya ukol sa ating anak. Mahigpit nla.slirarlitr.an:g bagay na iyan. Napakaselan.... Napakaselan.... -— Kaawaawa naman. - ~-Kullg ako lamaing ang ftatanunit lagi moa'y yari na aneg paa,' ya k a,. - -'aawno? - KnIng' map atunavang angl nlanakaw sa kanlia'y 'ag'' kLiyanmai an ni Amanda, o ang hiyas niga k. lpagkadalaga, ay (lapat nating putulin ang pangltigingibig ng aniak mr). -Napakadali nama Ig hatol npiyani, —ang parallg i tpad.i santigayon ni aling Julia. -Oo, rnabagsik nga pagka't iyan lamanlg aug t.angingl lul nas. Ang karangalan mluna bag(o ang pagibig. ag pagibi g ilw. watlar~! karangalan ay katulad nff buh lklak na walaRng bango. MaIpapahintulutan mo bang ikapit kay Rene ai rn^ matsakit na sa litang "punmitas ng bulaklak na wvala nawlg bango"? -. ---lilndi iminuant magkakaganoon.... Sakol li inantg 11u)Ipatul

Page  136 196 NABASAG ANG BANGA? nayan ang balitra ay hindi magiging sapat yaon upang masabing wala ng ban go "... -Hinmdi pala? Ang mlasasabi ko sla iyo'y hindi laiang iyan ang masacapit niya. Lihim pa ba iyo, asaa kyo, s yaong tiaamag nanrg litang "ang datihang kabayo'y madaling masakvan"? Ang hdi n gyayari anyay sa mahabang panahon, sa isang sandali'y niagaganap. Ang kapahamakan ay dumarating na hindi inaantay, kaya't dapat mong tanogapin sa aking maaring ilapit sa batang iyan ang lahat lng pula dahil na dahil lamang kay Amanda. Akalain mong si Rene ay isa nang abogado. -Sumasa iyo ako sa paniniwala mong iyan, subali't, hindi natin masasaklaw aing pagibig ng isang tao, Lawo. Almmin mong ikaw ma 'y umibig diii! — Tunay, nguni't, tantuin mong bulag ang pagibig! At ang isang taong nilala.sing niyan, ay walang inaalaalang kamatayan. tora sa kanya ang pagibig ay' isang bnlaklak na maganda, samaktatwid, innuod man ito, ay bulaklak din.st kanyang malas. [luuuit ko sa iyong nlg anak natin ay isa nang abogado ngayon t D)apat nating pa;unahan at mahirap na ang masilo. Kimxn, magc kataontaon.... — Lauro, magisip-isip ka. -Ano Dapat niyang pagbigyang dangal ang kanyang sarili at tayong mga naagulang niya. Niapalaki na natin at. nakapagaral, ngayo 'y katungkulan naman niya ang magbigay lu -:ood sa kanyang mga magulang. Kung hindi lamang sa nangaring iyan, a.y kasangayon akong maging kaisang palad niya Ai Amanda. — Namanali ka niyani Lauro. Tayong mga maguvlra ay itialatu kapangyarihang makialam sa nmga tibukin ng paso?n ating mga anak. 'Ang pagibig ay walang kinikilalang batas tmaIOban sa batas nj puso. Daramdamin ng ating anak ang iiapasva nioulng iyan. -Nalalaman koeng imsazkit sa dilang masakit, nguni't, rmattatanggap mo bang siya'y tawatawanan? Mamatamisin mo tang ang akiing pangialang sinasagisag niya, ay maging larularuan ltamang si lahlat n sulok at kutyakutyain nTg mrga nmikahabalit:a, Sa agkaln iatin ay wala pang natatatwanan ng kanu

Page  137 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 137 yang kapwa, diyata't siya pa namang kaisaisam g supling natin at nagkapalad pa namang naging abogado ang siyang patatawa Oh, hindi. IHindi maaari, Julia. Bukal na bhukas ay sisiyasatin ko, at kung aking mapatunayan, ay nalalaman mo na ang ating 'gagawin. Hindi pa halos natatapos ang niga huling pangunguap ni mang Lauro, ay siyang pagdating ng tatlong magkakaibigan. -Magandang gabi po s0a kanila, —a]g panabay na bati. -Tuloy, tuloy kayo. Ano, nangagsilapoin na? Tapatan, ha? Nalalaman na nlinyong wala man dito si Rele'y naririto naman kami't plara na ill siyang narirlito.... -Salamlat po, mang Lauro-ani Beltran,- katatapos pa lain a-n g niamin. -Baka nga naman hindi?-ang mfagiliw na tanong ni aliing Julia. -Tapos na po, aling Julia. Hlm ag kayong mabahala,anang reporter. -Siyanga po,-anan g nmpapaatawa. -Kung gayo'y sa loob. Halina sa loob,-anang may bah ay. At nangagsipagtuloy a, tanggapan. Pagkatapos madulutan ng sigarilyo, ay si mang Lauro rin alng nagsilllmula s ganitong pallmngnnsap: -Ano ang maipaglilingkod ko sa inyo? -Wala kayong sukat alalahanin. Ang parito nami'y gaya rin ng dati, —ani Beltran. -Hint'ay kayo,-at pagkasabi'y nagtindig si miang Lauro at kinuha ang Pahayagan at pagbalik ay muling nlangusap. Nabasa ba ninyo ang balitang ito?-at atinuro ang pitak na kinalalathalaan ng nakawal. Ang tatlo'y parang nawalan ug loob, lalo na si Zaragoza, pagka't siya ang sunmlat ng lathalang yaon ay para siyang nabiglea at ang buong akala niya'y pupuwilingi ni mang Lauro. -Nabas aa nia ba ni -ang mull i ni imang Lauro. -— Opo, nabasa nDa namin,-ani Beltran, at naptingin kay Zaragoza.,.

Page  138 138 NABASAG ANG BANGA? -Siy a ng inyong tanungin, —ang sagot ini Cont rado at sabIay turo sa reporter. — Siyanga pala,-anang may bahay. Dapat monl malaman ito. Kanginonlgl angkan nangyari ang balitang ito? -lyan po'y )balitang nakula lmang namin sa kagawaran tg moga pulis. -Oo, nga, nguni'tl angr ibig kong malaman sa iyo'y kung saanll bahay nangyari, pagka't dito'y maliwanag n a sina.sabi nlii-yvoolg sinadya ninyongy hindi inihayag ang prangallan nug may) allay. Ipagkakaila sana ni Zaragoza anga panalan ng magina,. pagka't nnanr unav'y nalalaban sa kanyang tungkuling ilabas ang lihim ng kanilang pasulatan, lalo pa sa gayong maseselang balita at ikalawsa'y nagdadala siyang pangamba, pagka't batid niyang si Amanda'y kasuyo ng anak ng kanyang kausap. Nahalata ni mang Laurong hindi maipagtapiat ni Zaragoza, ka:>ya't siya nia rin ang nagpatuloy sa ganitong pagftatatpat; -Ayarw ninyong sabihin, ptes, nalalamau kol. Itos' nan-lg yari sa bllay nlina Donya Momay. Nabigla!ang tatlo at para.ng nawalaln ng,lob. Sa1impu ngz laoing Lmapagpatawang si Conrado ay l:analimilk dill at alitt mltca galit ti Zaragoza kay Donya Moniay dahil sa kagast)anmgatig itiamal st kannya, ay nalimot na lahat at sinagiank aiU malakitgi 1i1a!)at da(hil ia int aka[lang marami na ang nallkaalaml lna Silla allit ti i ti i k(,y sa balita. -lIindi 1b kina D)onyVa Momlay na.llgyari ito? I' cus, anig tjo:sftl.>Si) ko.a inyo'y yari na anlr aminigl pas;yao. Na si RtetK {..... — Siyanga po, na si Rene'y sullatan buIkas d(it at I)l)alIikiil kaagad upang nmaganap na ang pakikipagisang puso kay Aminil lan, yamang ganoon na rin laranag-ang biglang agaw ni ('nraldo sa ibig pang pn tabihil i milang Lauro. -Ano? Ang pakikipaisang dibdib? Upang putulin sabi[lin mo ang kanilang pagiibigai n.... lyan ang pasya ko,-at ltas;lablayan ng tindig. -lTindi namnan po napatuna.atn kung ano aug uan gyari, maillg Lauro,-ani Beltran.

Page  139 AKDA NI RE1IGIO MAT. CASTRO 139 — Hindi napatiinayan?.ltanong mo kay Zaragoza at (dap-at niyang iaalanan, pagka't nakalagay sa balitanry, minayroon dawv silang ibang bagay na nalalaman". Itanong nmo. HIayan at kaharap natin. Mlaputi nla alg tiga buholk ko, Il'ia anak Nagdaan din ako sa inyong pan'ahon.... Anollng malay.iiatin... kung ang iiagtangkang' siilmunoc sa bahay ko'y siya rin ailm, walang kaliluwang naingalhas sa kaatwaawang magina? Wala ba kayong nalalamallg kaagaw,i l etele n1 pan ingibic' kay Amllidla -Wala po nanral,-al ig halos ay Isaglkap-alllany 1,- tiatlo, Hnbali't nagkatama ang nlga mata at parang ang guinita nila'y. ia1hulaan nni matandla. -KllTg g',ayo'y alam ina nliiny allg akin_ kapasyahan. -Marangal po nantan si Aiianiia, at t:anlgi sa 'ro'y inabait pa. Alang-ala ng man lamaniig sa lntg'a pagoiilbiigan nill nil Ia ig maliliit, mang Lauro,-ang parang payo ni Beltran.1 -MA'arangal iiga at mabait at hlilndi ko tinatawarai at par'a sa ki akin nangyari sa kanya ay hinmdi kIawalang dalgal, 0guni't sa ldallilang hindi sa a lak ko nangyari aiig napagiusapan natin, ay muatuwid na ilayo ko ang gaanang akin at magpatuloy siya sa mapalad na lalakinog Inatagm(o ng' madlalng' kaliga7yahan sa kanyang piling. Kayo ba'y sangayo, lla alg iiyong kaibigan na ngayo ' isang abogado Ipa niaman, ay natawatawanan tlaina g? Alatanis l!a sa ilnyong 1(o) na anlg ilnyotg kaibigan ay napagwikaaing: "''au,; karong t1irla ttttayan, na ang iba'y tmWtim pag katt ItI.f? Lumagay k ayo sa aking kalagayan. lsang' ama3ng' namamahal at umiiibig' sa kanyan'g;t:,;tnk, ao ~atg naatrlrapat koiig gawin? — May katwiran kayo mang Lauro, tguntlit, ipahii itxulot inyong sab:ihin ko na sakali't magkatotoo ang niga bintan:ag sa n-allyari kay Anmanda, ay isalng dakilang grawain ang magagawa n:i Rene sa lkanang buhav, ang maging isat, maniimmnubos. Abt hindi lamanag siya. Marainli na at sampu i n kaayvsayan ay nagbabalit a sa ati. Par sa akinl ay isin, nlaking tanlllnpay ang kainyang mnaklakamit sa harapl) 1 katauliaiu sakaling sa ibabaw nfg na.tlngyaring iyaln, avy 1alo nliyatg lakiisahan si Ananda. Dalaiwanig, bagay ang p'ara kl fi.:aktikli

Page  140 140 NABASAG ANG BANGA? nitalfg malulugod sa kanya: Ang Diyos at ang mnga tao. -Ang lagay ba'y magsa-Celso siya sa "Busabos ng Palad" ni Aguilar? -Hindi po naman,-ang patuloy ni Beltran. Si Amanda f. po naira'y hindi imaipaparis sa isang Ritallg hilnanlgo sa gitn?7 nyg lsak? Malaki po aug kaibhan, parangt umaga arng sa kay Amantda at gabi naman,ang kay Rita. -Mapatutunayan ko pong hindi pa naaano,-ang biglang sabad ni Conrado. -Hindi pa iaaano? Bakit kaharap ka ba ng mangyariTang parang pagtuya ni miang Lauro, —ang sabihin mo'y nabasay na ang banga! Ano, hindi ba G. Zaragoza? Nagkatawanan lang lahat. Parang naparam aug tmga uapagusapan, pagka't sa pagpasok ni aling Julia'y napuna nrg lalhat na tumnutulo ang umga liha. -Bakit? Ano naman ang nangyari?-ang tanonig ni mang Lauro. -Kung makita ko anu tatlong ito'y aaalaala ko augng aking aniak.... -Huwag niniyo siyang alalahanin, aling Julia. Marahil at sa mnga sandaling ito'y nakikipagsayaw yaon ng katakottakot. Ang bapor na kanyang nasakyan ay para ring Sirydad rg Maynila sa laki,-ang bigla ni Conlado sa hangad na mapawi ang sama ng loob ng ina. -Kaunti na tayong matupok kagabi. Sino kalyag masamallg loob ang nangahas ng ganoon? Salamat na lamang at walaig hangiin,-ani aling Julia. -Salamat na lamang at nabusan kaagad ng tubig,-alng sagot ni Zaragoza. -Ah, hindi, ang sabihin mo'y salamat sa akin at kung hindi sa kapapalong ginawa ko'y hindi rin mapapatay,-ang salo ni Conrado, bagay na nakapagpataw a sa nagkakatipol. -Hahaba pa sana. ang mga paguusap na yaon kungdi sa ilangr sunodsullod na kidlat na sinundan pa ng mangilanrngilang kulog, bagay na rnagbalita ng isang darating na unas, kaya.'t ang tatlo'y nagpaalam na noon din at hindi na nakuhang

Page  141 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 141 talantay iang pagbabasa ng lalanmunan lna sadyang kaugaliani sa bahay na yaon >sa tuwi silallg ldadalaw. -Salamat ng mnarami. Dadalawdalavin din slana liyo kami at ituring ninyong naririto rin ang inyong kaibigan,ang habol ni martg' Iauro in ang tatlo'y nasa sa lupa na. -Sivanga nalman,-ang katig ni alilng Julia. Sukat sa ilaung "makaaasa kayo"7 at ang tatlo'y madaling nawala sa kanilang panligalas. Ang matatalimn na kidlat ay parang miga kamay na tlrn1ntulong sa tatlong tumatakbo na lIalos sa pagmamadali.

Page  142 __^Cfm_\___5_1_______ — ~~L-~PBI- I — ~- ~_~Ll- l~ -- I- ~ll l — 13 xx ftng nalantar)g Bulaklak I ANG araw atir nIagdaaln. ~ l Ang mga bintana ng bahay nina Amainda, ay lagiung inakapinid. An lg pagdalaw ng mnia kaibigan a makail;aIn lIatinlg nasaksihan, ay biglang naputol, at aig d(ating masayang tahanan, ay napatulad sa mapaigl aw ina libingain. Sa O'anarng palag ay lli )Doiiya MIomay, ang dahilaun an lahat, Jay antg pngiyay'airing nababatid nia natin. Ipillnapap-alatay iyangh ikiiiahiliya sila ng mgaa dating kaibigan, llilalayuanl na at pim ng lmay mnga sakit iia pitaungdidirihaji. li-ldi nliya nl tataI()on,1 aug' kahihiyaing inlabot nilang magina'y dinlarla idi din tig "ilanl, at angr hiindi nga pagsileay sa pintuia Iig kalilaing tahianan, ay p'awang pagiwas sa mga sukat mas abi ng makasalalalt ' niata ing ttao. Na. pakahapding i)aingy ayayri! Ang niatinding bironr giiawva ni Pako'y katulad Ing kamanldag mia unti unting guiuaplang sa kata wan ni Amnanda, bigilang lihn.as-on sa kIa-yang lakas, at nagdulot o, o, nagdulot ng malakikng kapinisalaaii. Ang buong akala ni Donya MIomay ay sarili niya tlmai)g agl pagrdaram.dam, gayong sa ktatotoha a'y is ant in tbigat na pataw ina tinitiis ng kanyang mahal iat maandanlg anak. At, dahil doo'y... Nag kasakit si Amnanda Ang dalagang nagiging usapusapan sa. lahat ng dlako, ay nahihiga. Ang miatinding ag'lahi ng palad, ay nagbrunr a ng kapinsalaan at waring inagchaatlid sa libilgan sa i_ anc alw-an ba

Page  143 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 143 hid dtul:liis sa isang mnabang(o at sariwang buklak aka tnlahil sa lpa.-tatatllago-l sa kanlyalng sarliling kapurihlia'y nalanta at waring kukuplasanlll n sarililg kabangulhan-... Nala i ta nlg Bula klak! g Sa kaanlvagl hli la y masaklap na lulia all la ging kaulayxaw, tmga buntontr hi innga anug sa paminsaninisa'y bumabati sa kanyan g kalungkutanl at mga guniguni ngr ka amatayan ang lagritli dunadalaw sa kanyang isipan.. Kaawanawang alipin ng sarilingc palad! Sa nialalalim na matang animo'y dalawang ilaw na ultiultiit pinalialabo n. kawalang pagasa, ay nababasa pa rin ang kadalirsayaln ng kanyanlg ka-purihang anaki'y mabanlgong liryong sing-pluti ng blusilak. At isa tg pisni, sa tmga pistiin S m biganima't nagsisipaliiutla -a'v nalalarawan pa rin agll kawalanr lbatlid-dungtis ng isang pusong may dangal at tumututol sa kaapi}lanlg napacgsapit, ay maliwanag na nababakas arl kag andahalll ug isaln' tumatangis.. Kung sa harap ng mga tao'vy i.ui sityangl pitnagaalinlluat1gantan nguni' t sa liarap ng DI)yos, angt budhli niyvay walang pasubaling malkahaarap, at tanas langt oong mal:ahilh ingingi ipargliganti ang kanyang diungisang kaiuriha:il. Sa mga sandali nit kanyaiga kalumbayan, ay pal alan l ii LeIte ang' lagling kinalihibiangan at hanggang sa kanylang pilig a1- inlilagay ang la.rawan ng kasi at parang lunas na kin-la-uhawan s; hlaht n:g s;andali, kinakauslap at pinipilit na pasagutin. Mltak-lilalng t inatawag, 1makailang nginingitianl, nguni't, liindi in t la ]ama~ilr tumnitiinaoT at 1arawan paliblasa 'y walang imlik sa kanvang liaavy. Ang liban n11 isip ni Amnanda'vy natut( pa `ring mnagrdatldam. Ang mlasavang mnklha ni tene n l.t xrawalig y(aon any pl'arau nladilinl sna kanyl:l g mailas at dahil doo'y(( iltnakhala g autg kalpalilla tliakang kllanyang si-napit, ay naging dahilan ng p';ag llilmot sa kan-, s k anllang manananggol.... -Oh, tadhiana! —ang nawikanlg ttlongplutlo, g pardariam dam. May katwirang magtampu siya sa aakin, ---ang ptatulloy — pagka't, hindi na ako karapatdapat sa kanyfang patgibig. cPara sa kanya't p'ara sa ibang tao'y isa na akong walang puril isaill

Page  144 144 NABASAG ANG BANGA? 7 hindi karapatdapat sa kanyang piling at isang ikahihiya lamangt ipakiliarap. HIindi na ako yaong Amanandai pinagkakaguluihang katulad ng isang bulaklak. Wala na! Hanggang dit.o'y para koung nariringig sa bibig ng nmga tao ang sarisaring pagsira sa akin, ang pagwawalang halaga sa dukha kong panigalan at ang tiyakang paghanmak sa dalisay kong kapurihan. At ang lahat tg iyan, ay hindi malilihim kay Rene. May pakpak ang balita.. May pakpak ang balita!... Si Rene'y isang abogado at anak tg isang imagasawang, walang bahid-dungis at pinagaalangalanganlan. Oh, hindi na ako karapatdapat ngayon sa kanya. Ako'y isang sawi, isang kulang palad, isang nlabuburol sa adaigdig.. Rene, nahan ka! Rene ng bubay!.... At pagkawika'y parangl napata ang isip sa mlalaking pagdaramdam. Pagkaraan ng ilHang sandali, ay tinawag si Donya Momay at ipinakiusap na kunin sa kanyang aparador ang Talibang kinalathalaan ng "Salamisin"' na inihandog sa. kanya ni Ienie. Pagkaabot ng ina, ay di napigilan ni Amanda ang metinding pananabik, hinawakan ng buomg higpit, makailang hinagkan, at pagkatapos, ay buong giliw na laa tt di sa tapat n dibdib. -I-Rene, Rene, nahanl ka! Kay tamnis mo paraa a aki..... Ang inanyo ni Amanda'y nakatawag sa palnsin ng ina, at lahil doo'y Ininarapat na umupo sa piling ng katreng kinahihigan ng anak at buong giliw n:a hina plos haplos ang namumutlang Utoo gf klatvaawwa. -Ano ang ibig sabihin iniyan, Amanda? -Nanay! Nanay ko! * -i —Anak ko. Hindi kita mawatasan. -Nanay, ikamamatay ko yata a:ng ilga nangyari sa akin. Manmamnatay nga ako, nguni't, bago ko iwan ang mundong itong di na nlaawa sa akin, ay ibig ko munang nakita si Rene..... Ibig kong baunin sa hukay ang kanyang kapatawaran.... ang kanyang alaala.... iang kanyang nlatamis na pagibig. Datapwa't, hindi kaya ako imalimot? -Amanda!... -Nanay ko! Patawad sa nagawang pagkakasala.... Hindi nakaimik si Donya Momay. Noon lamang niya napa

Page  145 AKDA NI RE1IxGIO MAT. CASTRO 145 tlunayan ang matagal nang hiinala hinggil sa. lihim ng kan yang,alak. Noon lamang siya nalliwala sa hiwaga ng imga sul yapang sakdal ng tatamis mna madalas lniyalg nmahuli kina Rene at Amaynda, kaya't napakagat-labi na lamang si DolIya Momay at malaong naiwang nakatingala't aniaki'y ipinaulubaya sa kanyang "Nuestro Sefnor Nazareno" anig mtga nakikita ng kanyang mtga )nata. At Sa ganya'y lang sandali ang Iag'idaali. Ang kaig katahinika'y pimklkaw lg i usantg utlsall, pa'hka't ibinaiitang naghilinta.y ang manggamot sa labas. -Narito na ang Doctor, Amanda, —amli Donya MomvrIy. Patiluyhii mo,-ang baling sa. uitusan. At ang mranggagamot, ay pumasok. -— IBut nos d(ias, Doctor... —Buenos dieas, Donya Momay. Kumnnsta, ano ang lagay ng miay* sakit? —*at tuloy urntupo sa piling ni Amatnda, tuloy i awak -a pa|lso, at ii inlgiling. Hinidi naikasagot si Donya Momac, y, pa,,gka't sa mga r ata'y duimaloy ang mnga patak ngi masasaklap na luha,. Salainmat at nakapikit ang mg a matai ni Amalda, kayls't hindi nakita tai' pagluha ng ina. -Ano ang lagay, Doctor -Malbuti at- patuloy sa paggaling. Naibigay ba ninyo avi!g hili kon g' rc stIa -Opo, Doctor. --— Bueno, ipakuhia niny2o ito at pagdating na1 pagdoat-ilg. ay kainawin ninyoa sa isang palanggangtin tubig na malagihay at ipunas sa buo niyang katawan. Pagingatan ninyoalg mafigi at pagkatapos ay ipainom sa kanya ang lam'an ng garrapa. Kung pagkainom ay hindi ninyo mnahalataan ng pagbabago 1g da(ltihang alyo, ay tawaginl nin;o akong madali sa telepono. Ang mtga huling panginguisap ng manggagamnot, ay nakalagdulot ng pagasa kay Donya Momay, kaya't nabawvahan rig malaking panimdim ang puso. Si Amnanda ian 1na sa dyavtg natutulogt ulugan sana pagka't nagdadala pa rin ng kahihiyan sa kany'ang Doctor, ay napilaitan ding imlinulat ang mtga maata at naka pagwikang:

Page  146 146 NABASAG ANG BANGA? -Doctor, kumnsta ang laga ko May paiasa kaya alkon makaligtas? Doctor, pagkalooban ninyo ako ng lakas, ibig kongr mabuhay, ibig kong makapaglingkod pa sa aking Nanay, ayoko pang mamnatay, Doctor, pagalingin ninyo ako, maawa kayo sa akin. Masama ba ang akilng lagay, Doctor? -Hindi, hija, hindi. Hiindi masaina ang lagay mno at patungo ka na sa paggaling. Bukas ay makapagpapasyal ka na sa Ilneta nia gaya ng dati. Mainam ang iyong kulay. Hindi ba Donya Momay? -Siya nga, hija, totoo ang sinasabi ng Doctor. Sa awa't tulong ng Diyos, ay ligtas ka na sa kamatayan. N lalaman ninyo Doctor,-ang baling sa manggagamot,-imagbuliat nang maglubha ang batang iyan, ay ino-ords oras ko tuloya ang pxagtawag sa "Nuestro Sefior Nazareno", ang ilawan namin sa silid, ay hindi na tuloy pinhapatay at sampusampu kung magpatirik ako ng kanclila, gumaling lamang ang bataing iyan. Salamat na lamnalg'at diningig ako ng aking Patron, at bakit nanan hindi niya ako pakiking'l an, sa walang salita ang kurang nasisira sa.,akin? Gaya noong nakaraang pista, ay dalawang bandaing musika ang tulong ko sa prusisyon,_ akin pa ang orkestang tunugtog sa misa mayor at sa komibento, ito'y sa atin ati na lamang Doctor, ay nagpadala ako ng.... (at ibinulong sa- tainga nig mangg'agamot angr ibig niyvalng sabihin upang huwag maringig ng anak, nguni't,.sa wakas 'ay naringig din ni Amandang tila may Ilamion pang nabanilggit), ngricayon, paanong hindi kayo makaaasang pakikinggan. ako sa aking mga pagtawafg? Nalalamnan po no "Sefior" ang lahat ng ginagawa ko parSa sa kanya... pagka't sa. Diyos ay walang nalilihim.?Jfaitatatnong ninyo sa among kung ako'y nagbubulaan lamang. Hindi sumas'agot an'g mangtgangamot at rnapapangiting tatangotango ang ulo. Salamat na la mang at hindi yata nahnlata ang ginawang pagwawalang kabuluhan sa kanyang karunungan, paglka't sa katotohanan, ang mga pangungusap ni Donya Momay, ay isang tunay na pagwawalang halaga sa kanyang paggagmot na ginawa kay Amand;a. Oo, nga, isang maliwanag lna pagwawalang halaga, pagka't parang ipinagpapalagay riyang kung hindi sa mga pagdalangin at pagtawag sa kanyang

Page  147 AKDA NI REmIIGIO IAT. CASTRO 147 "Nazareno'", pagiilaw sa silid at pagspapatirik ng sanmpusampiuin: kandila, ay hi:ndi Ikahahalataan ng kagaaanan iang karamndama n ng maysakit, kasakdalan mang ginagaimot araw araw. Oh, bulag na pananampalataya! Hanigganig kailan kaya mapapawi ang lakas nmc ssa ibabaw ng lupa... Hanggang inakapangyayari ka sa-:puso at d(iwa ng mga ta.o, hangga.ng ikaw angr nakapag'uutos sa pagiisip ng mga may mallinang puso at may "binablae-g"' kalooban, ay hindi mapappanuto ang lakad ng Sangkatauhlan, ang ligtalitr ay hinrdi mapI.puitol, ang di pagumnawaan ing mag'kakapatid ay patuloy, at ang kasakiman ay magtatai1gnmpay sa ibabaw nrg m1atwid, hlagling hahalayin ang katarungan at pagkatapos, magbuhat sa iyong sin'apupunan ay tutunghayan mo ang MunRdonil itonrg nadaya lng iyongr mg'a "paikit"', magatgalak ka't ikatutuwa arng malabis mong pagttatagumlpay, lili.lgunin mo ang bundok-bundok mong kayamanan, at sa wakas, sa halip kancg imrLawa sa, iyoirg inga "'nalillang' ay hahalaaklak ka ng ubo, lakas, at aalalahanin ang kataga ni Victor Hungong el vtulgo cS nccio... Bago umalis ang manrggagamot, ay napagkaisahan niilahcg si Amanda'y ilipat ng ibang bayan, ilayo sa Mlaynilang nmaaliigasngas at sagana sa bulong buliungan, at itira.sa isang lalawigan, upang ang biyaya ng panahon, sa tuloig nig nnalayaig haik nig hangin, ay nuahapagptadali sa kanyanllg paggaling. Dalawaang bagay ang nagingr sanhli rng ganoolng palagay, ulna'y sadyang ang tnga kaiamdamaing katulad ng kay Amnanda, ay talagaag nanago an ailangang ipagbakasyonl, gaya ng nasabi na nati'y npang makasagap ng masarap na hangin sa bukid, at ikalawa'y upang "m'aitago" sa makasalanang mata ing tao, na sa bawa't sandali'y ipinagpapalagay nilang sa kanida nakamalsid. Pagkaalis lng mangg'agaitot, ay isicanggunli ni- Donya Momay kay Amanda ang pinagkayarian nila ng Doctor. Naln 'una'y tatanggihan stana ni Amanda, pagka't para sa kanya'y di niya ibig lisanin Lang Mayniltang pinagiwanan sa kanya ni Rene, kasakdalang ikalason ng kanyang kapurihan ang lahat nlg balakid nla idirnudulot sa kanya, subali't ng sumagi sa kanyang, gunita na siiya'y hiindi na karapatdapat sa kanyang giliw, ni sa mga malapit ia kaibigang katulad nina Beltran, Conrado at Zaragoza, ay buonr pIusoing sumangavon sa aatuki lig ina. rrl

Page  148 148 NABASAG ANG BANGA Kinagabihan ng araw na yaon, ay nilisan i magina anig MJaynila at lulan n'g kianilang auto-berlina ay binagtas nila ang mahabang salung'ahin l n Bulakan at sa isang' pilnsan ni I)onya Momay sa lalawigan ng nakasavysa.ang, Sibul na may malrki at kaayaayang talianllag naliaharap sa isaig malfawak n- a bukiriit ay doon sila niagtuloy sa tulong.ng ka-diliniiln -Tig' ait.inl pvlutma tnubay 'a kanilanllg paglalakbay., 'ii = S w = Rs

Page  149 XXI Ar)g-liham ng kriminal?..ulqT, buhat noon, avIlg umai a'y "lubusual Itagla ho" sa Maynila. Ang tahana'v lalonIg Inangualila sa kan ang?,]i mayari at kung,,' ma ma - taonm sumasaksi sa ganoong p)ananahimik, ang muga ito'y mm,a utusang iniwan upang magbantay lamang. Para kay Amianda, ay lumip:as oa a'i kanya ang lah'at. Itinuturing niyang "natapos na ang kay Mundong ilaw". Ipinagpapalagay niyang kamatayan na lamang ang tani nmagpapasya sa kanyang tadhana! TyanI ang kanyay'ng pagasa! Nguni't ang malamlam nia umaga sa dating inasaya at maaliwalas ia langitlangitnii ng kanyaing pagasa, ay muling nagliwanag. Balihagyang pinasaya ng isang balitang parang kislap na nagdaan sa kanyang paningin. At ang balitang iya'v gialing kay Pako, sa naging dahilan ng kanyang kasawian, sa, lala king nagtanim ug ligalig, sa "sumpa mg Diyos na naganyong tao"... Ang balitang ito, mangbabasanrg giliw, ay dili iba't ang 1 -ham na iniabot ng "chaffeur" kay Amanda, isang araw na ito'y manggaling sa Maynila. Ganito ang laman ng liham. Sebu, ika 13 ng Septiemibremng 19... "AmBada v Jg "Bago ang lahat, ay hinahangad kong lumigaya ka sa pi ~~~2:~~~~lni't an~~~~~~~~~~ n-talamlan3 t~~~~~~~~~~~~~~~~~la ~~~~~~una~~~~~ort sa ctating r~~~~~~~~~~~~~~~~~~~x~~~s~~~~a u~~~~~t, tnil-~~~~~~~ ' ~~t~~~~~~~Llr~*"\- ~r.~ ~~lrV I~.C~I-l.~f~lL~~ I~WLL E~it:;fl. 11tr kanyang pagasa., ~g~ rnul~ing Izrigi i:,\l~~~~~~~a ~ rl rEila!ttl./ry r i~n hlfRr srrrr isl

Page  150 1'50 NABASAG ANG BANGA "ling ng iyong mahnl na ina at pagkatapos, ay hinihingi kong ako 'y iyong patawarin. "Magbuhlat ng gabing mangyari anlg kapinsalaang nagcawa 'ko sa iyong karangalan, ay ipinagpalagay kong natapos na sa "akin ang lahat. Nalalaman kong ako'y nagkasala sa iyo, at "nalalaman kong ako'y nakapagcdulot sa iyo ng malaking kapin"salaan, nguni 't, ang lahat ng yao'y si Donya Momay ang may "kasalanan at ang isinama ko'y dahil din sa kanya. Napakaranmot 'niya para sa akin. Ang niga kaapiliang lnataiiggap ko'y pa"rang dalawang k amay na natagtulak sa akin sa ganoong hamak "na kagaga-wan". "At ikaw naman Amanda'y isa rin sa dapat isiihin, pag"ka't ang pagmamatigas mo'y siyang sanhi ng iyo ring kapa"'hamakail. Kung' pinaunilakan mo ang amuki 1ig akinlg puso, "kung1 ang~ mairnam kongT pita'?y iyong tihlugon, at klng hinayaan mo nhang naawit ko ang tagumnpay ng aking,/ banal na mit"hiin, disi'y walang nakamalay at di gaya nga;yong aing bali'"ta'y naging pangkalahatan.?. "iNgtni't, ang nakaraa y nakaraan na. - "Sa likod ng unos ay kaliwanagan at pagkaraan nug sigwa'y kaliayapa'an. 'lbig kong patawarin mo ako sa nagawa kong kamalian. "Ibig kong limutin mo na ang lahat at ako y nagsisisi. Oo, Amanda, nagssisii lako, pagka't ang nagawa kong kanialian, ay nagugunita kong mnaghahatid sa, iyo sa huling bantlnllgan...... '"Ako y nagkasala At, dahil duoy'y patawariln mo ako! "Kung sa harap nvkatauha'y itinuturing kang hamlak, walang dangal at dungisan ang plri, ngunimt, sa harap ng Diyos at ng sariling budhi, ikaw ay dakila, banal at kasing dalisay nig maputing kristal. 'Si Anan da anng walang bahid dungis! "'yan ang hiyaw ng aking budhi! "Hindi ba, Amanda? "Malayo na ako sa iyong malas at dina abot ng tingin ng nmga matang mapaniri. "Ipinagtatapat ko sa iyong a likod oig lahat, ay iniibig din *1 ^ ^.-,*

Page  151 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 151 kita. At,, iyan ang sanhi kung kaya't ako'y napalulong at nag kamali. Pagibig ang siyang n'agbunsod sa akin, at sa pagibiog na iya'y ramrnaatay ako. 'Pinatatawad mo ba ako, Amanda? "Gunitain mong si Kristo ang siyang halimbawa ng katauhaMi. Pinlatawad niya ang tanang nagkasala sa kanya. "Ako ngayo'y naririto sa Sebu at naglilingkod sa isang bahay-kalakal. 'Nilayuan ko ang -Maynila, pagka't ang pamamalagi ko ri"ya'y lalong makapagpapalubha sa iyong tinitiis "Patawarin mo ako pagka't kapatawaran mo lamang ang "tanging ipagsusulit ko sa Hukuman ng Diyos. Ihingi mo rin "ako ng tawad kay Donya Momay. "Paal'am at sa kabilang buhay na tayo magkikita. Pako. Pagkabasa ni Amanda'y pupwnitin sana ang liham na yaoln ng kriminal na hindi na nahiyalng humingi pa ng tawad. Isan daling hindi nakaimik. Naramdaman niyang nakapagpabigat pang lal sa kanang katawan ang niga huling pangugusap ng suail. na si Pako, Ibig niyang ipaglihim kay Donya Momay at huwagc. nang ipamalay ang liham na yaon, subali't, nabuhay sa kanyangignnitang ang lilaml na yao'y isa pang saksi ng kanyang kalinisan at pagkadalaga, ay tinawag ang giliw na ina at iniabot ang liham.. -Anong liham ito — ang tanong ni Donya Momay. -Galing kay Pako,-ang marahang sagot ni Amanda. -Galing kay Pako?-ang biglang sigaw ni Donya Momay at di na nargunitang maaaring ikagulat 1ing a ana ag ga)noorg kalakas. -Qpo, nanay, galing sa nagdulot ng aking kasawian.... Punlitin mo, punitin mo't hindi ko gustong maba.sa.I Punitin mo't makalalason sa akin ang liham na iyan. -Nanay, basahiin mo lamangr pagka't naiyan ang katuuayan ng aking kalinisan. Ang liham na ito'y siyan:g tatangaw sa dilim ng gabing tinatahak lng aking palad. Ang karMfigalanO /

Page  152 152 NABASAG ANG BANGA ko'y nasa ala1nanin ngayon, at an lihainam 1 iya.n ina kong giliw, ay siyang maglbabangon rig aking kapurihlan.. — Saan galing? Sino ang nagbigay sa iyo? Pumarito ba - ang hayop na iyan? —at pagkawika'y kiluha kay Amaalda. — Kaaablpt laman a ag sa ain n tin afe t ag sbi'y ipinadal a sa akin ng ating utusan sa Mayrlila. Utmupo si Doiya Momay- sa piling ng hilitana at binasa aug liham.. Hindi nakasiya sa kanya ang minisang pagbasai. Inulit.paing mrinsan at pagkatapzos, ay binasa pa rin at niwikatg halos ay niagtitiim anlg nga iilgipin: May mukha pang humilngi ng tawad. Sa mlga lialmak na katulad niya'y isang kataksilan ang kapatawaran. Ang Divos ay hindi natutulog sa mga katuladl niya. Wala akorig lakas ita magagawa upang singilin n1g matna1 ang paninirtrn. idimllot sa amin, ngruni't nananalig akong a:> g masmnq g:vai'y miialap.[atan ng parusa. -Nagaalinl- angan ka pta ba sa in ka ipurihaapla, Nanay t -Anak ko, ang liham na ito 'y hindi sapaut upang iko 'y ritpaniwala. Sa aki'y sukat na ang iyong pagtatapat, pagka't nanamaliakogkaw ang tampok ng ating karangalan. -Nanay, kay sarap mong magmahal. Isan halik, isang halik ng pagibig, isang halik na panglunas ang nais ko np-ayon. Nanay, halikan mno ako..... At, sa gitna ng katahimika'y mga piping halik ng isang inang Ilamamahlal ang nasaksihan sa silid na yaon. Mga Lalik nig kasiyal.ang-loob. Mga halik ng tagumpay at mga halik ng isang ltnod sa kaligatyathain, pagkatapos ng di kakaunting pagtitiis. At sa Ihalik ang ina, sa halik na buhat sa pusong busog sa pagibig, a ngI anak na din'alaw ng ngiti ang tmga labi, ang bulaklakk lna inulila al hamogt at nilantla ng araw, ang anak na tapat, ang naralngal at natutong magsanggalang sa kanyang kapurihan, ay humalik (ing taglay ang lalong mataos na pagibig sa inang karamlaydamay sai lahat ng pagtitiis. Mahabang sandali ang nakaraan ma pinamagitaan 1ng ilang patak ng luIla. 7[~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~.

Page  153 AKDA NI REMIGIOJ MAT. CASTRO 153 At naiwian silang umaasasaa muling pagtatagumpay. *. Ngrni't, ang biglang pagkawala ni Pako'y naging dahilan ng itga katanungan. Sino ma'y walang nlakabatid. Ni sa "CaSa de IHuespedes" na kanyang tinirahan, ay walang balita, pagka,'t umalis na walang iniwang patutungulan. Ng ni't, bakit napatungo sa Sebu ang estudianteng iyan! Si Pako, gaya ng ating pagkaalam, ay pinapagaaral sa Maynila ng kanyang mayamang amain. Nguni't, aLng masama niyang.hilicg, ang pagkagumon sa mga bahay sayawan at ang pagkasira ng isip. sa piangingibig, ay naging dahilan ng laging pagkahulog sa mtga pagsusulit. Nasayang ang mnga nagugol, ang mga aklat t at ia pang binabayaran ng am'ain, ay pawang nawaIan ng kiabuhllian, pagka't laging kabiguan laiang ang kanyaag nakakakmit. At ang lahat )ng iyan, ay hindi nalihim sa Ikanyang amain, pagka't may mtga kaibigang nlakapaghimatonlw sa ganoong inaasal ng kanyang pamangkin. At dahil doon, ay binawian siya ng tulong. Ang ipinadadalang buwarann sa. kahya, ay hindi na ipinagpatuloy at sa isang liham na kanyang atanggap ay mnaliwanag na sinabi ng kanyang amain, na siya'y wala nang aasahan sa kanya at siya, ay malayang makapaghahanap-buhay upang magugol sa sariling kabuhayal. Si Pako'y nawale sa Msa aila, sapagka't para sa kanya'y tmmipot ang pintuan ug kanyang kapalaran. Ang kapinsalaang nagawa ng kanyang pagmamadali at kapusikan, ay isa pa sa miga dahilan ng kanyaang pagalis. HIayan si Pako ngayon. Nasa malayong lalawigan, n'asa pangalawang Maynila, 7asa Sebu. At doon, salamat sa kanyang pagsnsumikap, siya'y natanggap na maniningil sa isang bahay —kalakal g mga ingles. Nguni't, makapagpabago kaya sa ngali at sa hilig ni Pako ang masarap na simoy ng amihan sa Kabisayaan? luwag nating sagutin, mangbabasang giliw. Ipaubaya natin sa kasaymsyan at hayaang siya ang sumagot. Samentala 'y sundan natin....

Page  154 >~- L~5~t ~ i - -ff ~ tiii~-iffi aX 4 'tt I-, 7fi i ffi M/g,>Xxv v I; XXII Mga tingig r)a bubat sa Hapon NG mgia "naiwan" sa MAaynila, av sabik -a sabik sa anomang balitang manaaling sa Ha pon, nguni't, ang unang sasakvang may tag/i ~, lay na nmga lihamn, ay kiaddaong pa laimang' sa.'.'' isa sa mga P'ir. Sa kamnay ng isang kartaero'y iseng nalakin r sobre a g" natanggap ni Beltran. Ang malaking paanaabik niyang makatangap g balit.n, galing, kay Rene'y biglange nalunasan at ancg sobreng2 yao y ke. tuilad ng mga patak ng ulan sa nhaw na luna.... Sa harap ng kanyaing susulata'y bin-uksan ang sobre at sa loob ay apat na sobre pa rin lang kanyang natuklasan na naunkol kina Conrado, Zaragoza, sa kanya at isang para kay Amanda. Binuksan kapagkaraka ang nauukol sa kanya at buong pa. ianiabik na binasa ang liham na laman. Ganito ang sinasabi: Tok yo, -apon, Oktubre, 1 ng 19.... "Dear Beltran: 'Pagdating ko rito'y inuna ko kapagkaraka.ang tungkIu"lin ko sa ating pagkakaibigan, ang lihaman kita gfya ng aking "pangako. iTungkol sa aking pagrlalayag, ay wala akongr maidadaing ";sa iyo maliban sa Tmga unang gabifn di ko ikinatulog at sa di "ikinapafgkaroon ng ganang kumain. Yao'y bunga ngM di ka-.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~?

Page  155 AKDA NI REMIGIO MAAT. CASTPO 155 "salnayan sa paCglalyag. Alaamin nmong ako'y isang "singki" 'sa pagtatawid-dagat. Nguni't, pagkatapos ng ilang araw na "paglaayag, ay sinapit namin ang Hapon sa gitna ng kanyang "'kapavapaan. Panauhin ako ngpSyon ing isang Otel na malaki "at magara. Wala pa akong maibabalitia sa iyo ngayon. Tignan i'natin sa lnga araw na haharapin. Alarn mo nang sa bayang "ito ng ninikat na Araw, ay walang sandualino hindi kulay ro"sas, pawang tamis ng buhay ang lahat ng san dali at sa biawa't 'hakbaigi' y mra sariwang bulaklak nPa pilagagaanda nrg nmaa"garian g bakya ang iyonlg matitisod. Nguni't hangga n gayo'y "wala pa akonlg,masasabi sa iyo. "Aung moga sobrelng kalakip dito'y isinasamo kong ipagkaloob! mo lamang sa kinauukulan. Ang kay Amanda'y dalhin "mo agad, nguni't, alisto ka, hane? Sa pagaabot, ay pilitin "'mong huwag.mamalayan ni Donya Momay, sapaagka't, alam mU10 lna.... '"Sabihin miong kung sasagutin niya ako'y ibigay sa iyo. "lkaw naman lang bahalang magpadala sa akin, hane? ''Kumusta sa lahat, lalo na sa "bienan'" ko. Mahigpit la "yakap sa inyong tatlo. Ibinabalita ko sa iyong hindi ako mag"tatagal dito. Mga isang buwan lamang ay nari:ryan na ako. "Ibig kong maging isang katuparan na ang sumlpa.aan namin ni "Amlanda. Sa akilng paglalayag, ay para ko siy-ang nakikitang ")binabantayan ako sa aking pagtulog... Kay tamis ni Amanda "para sa akin.... Lagi mo sana siyang dadalaw in! Sabihin nm "kay Conradong dalasdalasan miiya ang pagdalaw sa mag-ina "at aliwin niyang lagi ng ka'nyang nga muapagpatawang bir.... "Sariwalg alaala sa lahat. "Iyo ring gaya ng dati. RENE." Makalawang binasa ni Beltran ang' lihamr ni Roene. — Kaawa ar ang Rene, —ang nawikang punongpuno Ug pa gkahabag.... Ang kanyangr isipa'y pinapaglaro ng lihamni ni Rene. Ang nanlgyari kina Aman da'y i ang mialaki ng balalid tjn1(gkol sa niga kahilintrgan ng kanyang kaibigan. biig ni Reneng. ~ ~ ~ r. ''"". r" "nN r

Page  156 156 ~ NABASAG ANG 3BArNGA dalhin kaagad kay Amanda ang kanyang liham, nguni't, magbuhat nang mangyari ang alaOm z na ti.n, ang mga pintuan ng bahay ni Donya Momay ay laging nakapinid ngayon... Naiwan si Beltran sa gitna ng pagmiuntnI munll.... Sa gayong anyo'y siyang pagdating ng dalawa. -May bagong balita, Beltrain,-ang unang salita ni Conrado. -Ako ma'y may bagong balita rin-ang sagot sa kanila, -Kung gayo'y pakinggan namnin-aanag dalawa't; parang sabik na sabik. -Kayo niuna, yamang, kayo ang unang nagmungkahi. -Siyanga naraman,-ani Zaragoza,-ikaw nia auIg maunnag magsalita Conrado... -Pues, nakausmap ko ang utusan nina Amanda, at ibinalita sa akin ang mag-ina'y nalis ng Maynila. -Nalis ng Maynila?-ang tanong ni Beltrang punongpuio ng pagtataka. Kaawaawa naman-ang patuloy. -At, hindi pa iyan. Si Amanda pala'y may sakit. Ni sino man sa ati'y hindi nYakdalaw,,-ang mrga patuloy ni Conrado. Ang mga huling pangungusap ni Conrado'y parang makapanigyarihang nakapagpatahimik sa tatlong magkakaaibigan. Tfumaos sa kanilang puso ang ddamamin at ikinapanglumo sa di kinukusang pagkakataon. -Kahaaabaghabg lna mag-ina,-aanag nsabi iii Beltran pagkaraan ng ilang saglit. Naito aug aking balita,-at iniabot kay Conrado ang kanyang liham na galing kay Rene at kay Zaragoza naiaan ang sa kanyaa, Sa liharm na nauikol sa aki'y itinat;aubiling dalhin natin agad ang liham niya kay Amandaang patuloy nii Beltran,-at ipinakita ang sobreng natanggap niya. Muling naghari ang katahimikan pagka t ang bawa't isa'y binabasa ang mga lihamr na natanggap. -Sa akin ma'y itinatagubilin si Amanda-ani Conrado. -Sa akin man-ang salo ni Zaragoza. -Ano ang nararapat nating gawin? —ang tanong ni Beltran. -Kung ako lamang, ay yari na sa akin. Nalalaman Io)

Page  157 AKDA XB~P9I IEEMIGILO MAT. CASTRO 157 ano aking gagawiin at..-. a'rrgladlo iyan kaagad, —ang tugon ni C(orado at parang nag managaling. -Nalalaian mo nga ang iyong gagawin, ngini't, hirdi narnin nalalaaman kulng ano ang gagawin mong iyan —aLg) pabirong salo naman ni Zaragoza. Natawa si Conrado at parang siya na rin ang nakahalata sa k anyag mga nasabi. -Ang idea ko,-ang patuloy,-ay sadyain lgayon din ang utnsan nina Amanda at alamina kung saang lalawiganag naro roon ang mag-ina. -At kung ituro sa iyo?-ang alinlanrgan ni Beltra. -KIung itixro sa akin?, pues, pagsadyain natin saan main naroroon at ipakilala niatin ang ating pagdiamay sa kaniila. Ang lahat ay dahil na dahil kay Rene.... -Dahil kay Rene! —ang halos ay panabay na sago) t rn da;lawa. At sa ganya'y nagkayari ang tatlo. Dahil kay Rene'y lalakbayin anlg nga lalawigfan at pa:g hahanapin ang mag-inang sa gitna ng isang gabing matahimik. ay parang "kinain ng laho".... Mga ilang dipa aug kulang sa kalahating kilometro, bag:o sumnapit sa maganda at maaliamat na paliguan ng Sibul, ay isang magara at tahimik na bahay ang makikita nating nakazafyo sa daang patungo sa nasabing paliguan, lna naliaharap sa daan at malapit sa luimang bisita. Laging nakabukas ang kan yang ntga bintana, ngun1i't, avon sa mga mapagliwaliw saa "Sibnl Spring", ay hindi pa nila nlapapalarang matuncghayan ang nmukha ng nagsisipaaanan, bagama't ayon sa ilaing mapapalad, ay may isa raw binibining bagQng galing sa sakit, naminuutia, yaya.t ang katawan, niguni't kinahahalataan ngisang kahapong kabighabighani.... Isang araw, y biglang nagbbago ang lal'ad n mg<a pa>ayayari. Ang 'alilang tahanan", ay naging pook ncg lga sariwa:iNv,gunitain. MICay nmga sandalingi sinasaksiihan ng lalotng ma. astil.

Page  158 1i8 NAiASAG ANG BAcNGxA? lap ria luha ng pagtitiis na pinatutunafyan ng mga blntongi hininganug nagbubuhat sa dibdib ng isang sawilg palad, at may mga sandali namanlg bumuibuhay sa mahinaug puso, at nagbibigay sigaia a halpongg damndamin. lMalngyari, ang tatlon mragkakaibiga'y panauhin sa tahananig yaoan. Paniauhling taglay sa puso ang paodamay, panauhing tagapagdulot:ig balita ng isang bukas na masaya at manunubios.... Diyata't may liham sa akin si Renet —ang mnarahang taioig ni iAmandia. -— o, —ang sagot Di Beltran nang tn akitang nakalingo1 sii Donya Mom ay. ---- abolt mo na sa akin. -Nasa ilalim ug ivyong inan-ang patuloy ni Beltlran. -Tkamnanatay ko yata ang rlangyvari sa amin, Bteltrai. Ang ralurpit na tadhana'y hindi na naawa sa alkin. Nguni't, nalalaman g )Diyos na malinis ang aking budhi at ang kalutliuvwa ko'y rmnaa.aing mantiahimik. Ano kaya ang wivikiain ni Rene kulng abutin siya ng balita? -Manahlimik ka Amalda at kami ang bahala sa lahat. Iwalay mIo sa i(lyoTg' isip at idalagrin mo ang madali monga paggaling. Si Rene'y hindi na imagtatagal. Darating siyang madall, pagka t masakit, sa kanyang puso ang malaong di ka makita. Si Iene'y alipin ng iyong pagibig. ' ---Salamat, Beltran, nguni't, mnaging karapatdapat pa kaya sa kanyang pangalan, ang isang pagibig na wala nang. karaxigalan? -Amannda, hindi natin dapat pagusapan ang bagay na iyan. Walak akong karapatang makipagtalo sa iyo. Para sa amin, ikaw din alng Amandang walang pagmanmaliw, ang tamnis ng iyong paIlnala'y dala pua rin ng iyong kagandahaung hindi mapawi ng pana-hon... AMg bigat ng birong ginawa sa iyo'y hindi sapat upang maglaho ang iyong karangalan. Ang kadalisayan ng puso na iyong ikinatatangi sa iba, ay siyang batayan naimin sa lahat nrg;angyari.... -Rene... Rene!... Nahan ka aking ibig.... Kungdi mo ako nilisan, disi'y hindi ko sinapit ang ganitong kabuhaan...

Page  159 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO at biglang sumungaw s'a tmga mata ang mga luha ng pagtitiis. — Amanda, masama sa iyo ang manimdim. Maaaring magring sanhi ng muli mong paglulubba. Manalig ka sa pagasa at ikaw ay magtata.agumpay. -Ang nangyari sa amin,-ang malakaslakas na salita ni Donya Moaiay na halos ay nakapuno sa kanilang kinalalagyan, — ay isang birong hindi ko inaasahan. Aug Pakitong iya'y hilcndi magdadalang pala. Mahuiulog din siya sa kamay ng katarungan. -Bakit hindi ninyo ipagsakdal, Donya Momayv?-ang tanong ng reporter. -Siyanga po, bakit hindi natin ipagsakdal?-ang salo -ni Conrado. -Hindi ko na inisip ang ganyan, pagka't ang inisip ko'y maitago sa mata ng hindi nakakita ang pagupasalang ginawa sa amin. Maaari ko sivang isakdal, dili ang hindi, nguni't, mahirap na ang lalong maeskandalo. Ngayo'y sarili' iamin ang nangoyari at nakabatid ang Imga inabot ng balita tulad ninyo, halimbava, at ang hiudi'v hindi na. Jyan ang aking pinagbatayan.... Kung sa bagay ay may katibayan kami. Naririyan ang kanyang sulat kay Amanda at hnmilihingi ng tawad. -Pagkawika'y iniabot kay Beltran ang liham ni Pako. Binasa nito, at pagkatapos, av ipinabasa sa dalawa. Lalong nagtumibay ang kani}ang pananaligg sa karangalan ni Amanda, katya't: -— lay katwiran kayo, Donya- MIomay-ani Zaragoza. -Tyan din ano naisip ko nuion.g una, —ananlg Co1nrado nafliei 1. -Nguni't, sino ang nagtaro sa inyo dito?-ang taniong 1i Donya Momay sa tatlo. Bakit pa kayo nuagambala? -Hindi ninyo dapat ipagtaka Donya Momay-ani Belt ran Ang mcga pagkikilala nati'y. siyang dahilan ngf lahat. -Tangi po sa roon, —ang putol ni Conrado, —ay tunmang gap kami ng lihai ni Rene at kayo'y kinukumusta. Ipinagbilin kayo sa amin at ibinalitang siya'y darating na madali.... -Sala8 r at kning' goayon nguni t.... — Wala po kayong dapat alalalanin, *Donya Momay —ai

Page  160 160 NABASAG ANG BANGA? -Beltrai,-kanmi po anlg bahalang, tutnlong sa inyo at magtatanlggol. Alain na ilamin ang lahat 1ng nang yari. y-Siyanga po, Donya Mo may, hlltvag rkayong mabahalaa.iarig dalawa. At sa ganya'y natapos ang maltuwalhating paguusap ng dating magkada upa-ing palad. Ilajg' sandali pa ang nakaraan, at ang tatlo'y lulan ng isang llatong untiuntinlg luMnalayo sa tahanan nlg mlag-ina hanggang sa nawval a kanilang malas. P'algkraalis ng tatloa y nanaog si Donya MNomay upang malis4o sa Baanyo. Ang gayonlg pakakaatao'y sinamantala ni Amanda sa pag}iasa sa li ham ng kXanang manananggol na sa k1anyanig palagay, ig liham na yao'y isa pa sa inga patak ng tubig na makalhiillnas sa laullhaw niyang kalhilwa. Gar ito alg nilalamani ng litham: 'Ai an1a a ko: — ''lniiwan ko angr May.nila sa gitna ng kanyang mga kwasta'yalan. Iniwan kong lumuluha ang aking puso, pagka't lia' tatalos lkog kung nagsasaya man siya'y namimindong nanmall i"ang aking Amanda, dahil sa aking paglayo. Naglalayag akoan ^hindi ko kinatatakutan ang kamlatayan, ni anlg anomang sa"kui ang msukat makapisala sa akin, nguni t, gulo ang aking 'isip sa.takot na ikaw ay datnan ng anomang sakuna o karan"i daman dahil sa aking paglayo. "Nguni't, sa likod ng lahat, ay sinapit ko itonT Hapon, "ang Imperiong kinatatakutan mong kaguluhan ng aking isip, "dalhil sa nagiinalman at nagbabanguhan niyang bulaklak. Pag"tuntong ko na niiag lupa ay ikaw ka agad ang una kong naala"ala. Nlaalaaa kitang ginugunita mo ako, at hindi pa ma'y ipi'"nagbuhiudhi mo na ang moa dalagang tagarito. Naaalaaia ko "ang mga. samo mco sa aking huwag kitang kalilimutan at sa "aking paglunsad, ay para kitang nakikitang lumiluha at dito

Page  161 AKDA NI REMIGIO' MAT. CASTRO' 161 "'ang iyong tanaw. Magbuhat dito'y para kitang nababtanaag "Ia hinahanap mo ako't kinikita sa nmalayong tanamwin.... "Sa takot na ako'y huwag madaig ng tukso, pagnka' t dito'y "walang banal na di nagkasala at nahulog sa patibong g ng tga "Gcishang may laigit sa rmata't may rosas sa labi, ay hindi ko "tinatangka ang nJaopanaog ng Otel. 'Wal.a pa akong ibang bagayv la nlaiabablita sa ivo ukol *'sa, kabuhayan dito.,Sa susunod ko nang liham. Ib})iibalita "ko sa iyonig hidi ako magtatt(agal dito. A( g dalawang bu'watng taning sa aki'y hindi ko mattitupad. Sukat na sa akin "ang ilang linggo, paglka't matitiis kaya kitang di iakita sa "ganlyang halba ng araw? Ang isang linggo para sa aki'y isalg "taont at ang isang buwa'y walang katapusan..... Kaya: paIwiin na sanla ang rlga pagdaramdanm at nlga pagtacg'is, rngu"ni't, pagkaraan kaya ntg ilaigr linggong paiananahan (ito' abu'tan pa kaya kita-:g "may apoy ng pagibig sa puso, at ang pu:so ko( kayang ito'y maklaramndam pag ng init ng iyong pagimainai ha.l? "Aking Amalna: Mapaglabanan nawa natin aing miga sip"hlayo -n palad! ''Asalhan mlnolig ikaw at ikaw rin. Maliban E:a iyo'y waia 'inag1 l fiayangi inaiantay ang aking pOuso. lkawl al akinrg pag''asa; n'tg lugod l ng akin buli.hay, t iW, ang iaw n1 akinr dliw a i'atlinbay rig alking kalulwa. ang alkir-g paczbig, a; i la "Ang larawan noXig pabaon sa aki'y pai;'ani-, sa.nitol, dli.-.a'atlan-ginai sa a'in silid. Kiakauasap ko sa tuiwit.wtl i ra'lt "biunabakas sa-kanyang, kulay ang may bisa ng balani imortn kaganlda(hai. At stiamtat sa larawan mo at nababawahafn ako ng "'Iga hl irap... Ang hapis nlug aking!p1so'y napapawi at,ang "mga labi kong uhaw sa pakikipagusap sa iyo'y nadadalaw rin "ing pamsinsnmi sang ngiti. "Ang planyo mong habing-BIaliwlwag, ay parang bandilang nakawagayway sa piling ng aking hihigan. Sa tuwi kitang "maaaala'y nilalapitan ko't hinahahkan lng buoing pagibig, at "pagkatapos, ay.ipinatatatgay ko sa hangin upanug dalhin sa "iyo angn mga piping himutok ng isantg pusoing nasa ibayo ngr "'iga dagat....

Page  162 162 NABASAG ANG BANGA. "Ang sin1gsig n1a kinauukitan ng iyong pangalan, na wika "mor'y ingatan ko upang sa tuwi kong mnakita'y umaalaala kita "'at lnawa'y maging tagapagpagunita sa akin' aklali't sumapit "anlg panahong tayo'y papaghiwalayin ng tadhana, ay iiniga"tan kong katulad ng pagiingat ko sa sariling buliay... Ang ")angalanl mong nakatitik, ay inuulitulit ko:gr basah.i. Ang "pangalan iong Amanda ay parang dulot ng biyayang nagbi"bigay diwa, lakas at ligaya sa abang pagkataong nagiisa nga"yon sa gitna ng mapanglaw na pangunguliia. "Iyan ang lahat. Sa inga 'talatang iyan nabubuo ang tu''Jay na larawan ng iyong Reneing alipin ng iyong pagibig. Di(ya'y rnaliwanag mong makukuro kung gaano ka kahalaga. Ina"asahan kPng maapaglalabanan mong pagtiisan ang kaunting "araw uia hulimahadlang sa atin. Pagingatan mong huwag ma"dunigisan ang ating sumpaan upang pagsapit ng panahong isa'sakatdparan atng ilimithi nating paiisa'y walang masabi ang "atinlg lga imagulang. Layuian mo muna ang pagdalo sa mrga "kasayahain, pagcka't ipinalgangamba ko ang akilg pagkalayo "sa iyo. Pakalayuan mo sana si Pako, pagka't iya'y isang "taong lhindi kanaisnais., Sundin mo sana.ang aking mnga payo, "pagoka't iyong pakikinabatl gan.... "Hangganig diyan na muina at sa mga darating na araw "')bago ako iuwi, ay muli kitang lilihaman. "Lumigaya ka ntawa at tanggapin ang lalong magiliw kong 'pagiamanhal at alaala.. 'Iyo lamaang. PENE ". "IIabol: Ang kalakip na "Post Card', ay siyang larawan "ng Otel kong tinutuluyan. "Nalimitarn kong sabihin sa iyong kung tutugunini mo ako y "ipagkaloob mo kay Beltran at siya na ang bahalang niaglagay sa koreo. Ako rin". Pagkabasa ni Amanda'y napahagulgol ng iyak. Ang mga huling panlgungusap ni Rene'y parang moga tinik na tumimr sa kanyang piso... TNang trga sa (ialing yao'y muling nanariwa sa kanyang NUIL~~~~~~~I. CIU*LF-~~~~~~~~~ ~

Page  163 AKDA NI REM1GIO MAT. CASTRO 163 gounita ang mga tagubilin lng kanyang manananggol bago sila nagkalayo. Katulad ng bulaklak na ang mga talulot ay biglang piinapanariwa ng lataumis nIa hamog,ng ulmaga.... Nguni't, nang magunita niya ang kasawiang kanyangT dinanas... nang manariwa naman sa kanyang isiparn na ang kanyang kapuriha'y nasa iang aalanganing tayo, ay muling nlapaiyak at ang malaking pagdaramdam ay kaunuti nang hlnunod sa kanyang liininga. Ang mga huling hikbi niya'y inabot pa ni Donya Momay, pagka't niagbalik sa bahay upang kunin ang naiwang "pangligo". — Bakit ka- umiiyak? Ibig mo bang mabinat? Tontang bata ito... Ina ko, ikamamatay ko yata.... -Bakit, ano na nlaman yaon? IHindi nakatugoin si Amanda at hinayaang hulaan ng ina ang naging dahilan, ng mnli niyang pagtitiis. Nagpakaigi ng upo si Donya Mornay sa piling ni lAanda,at kinuha sa kamay nito ang lihain na basa pa ng lula at sa tulong ng liwanag na nagbubuhat sa bintana, ay buong pananabik na binasa. Napagkilalang sampu ini Donya M\omay ay nyakaramdami ng liapding tinitiis ni Amanda, pagka't, habang binabasa ang liham ay masasaaklap n a luha ang sumurlsugaw sa mga mata.... -Amzanda.. napaka sawi kang anak..., ---at pag'kasabi'y buong higpit na nayakap ang inakahigang tumnatIanRls. -Nanay, Nanay.... ikairmamatay ko yata. Rene, patawarin mo ako akiing giliw.... At sa gayong.anyo'y ilanlg sandali ang nagdaana.

Page  164 I xxIIi Mga araw na nagtutumulin... A NG tulin nig panalo'y katulad ng halangin sa bilsi,?/,,~ l.(Ang mri(a lintggo'y parang alapaap na madaling rmaparaim. At... alg mga sandali'y pararig niakiipagkurap laianrg sa toga mata ng nar,)abuantay 'ia tad'hana. Ang, nig a araw na inilagi ni Itene sa Ila pon, ay parang waalapgg anomanag nagdaaul sa Maynila. Ktii.g paano kalaki ang pannaabik rig kanylanlg iga niagulangR, gaya rin naman nig tatlong '"mIalilikot"' a dunmliadcrg ia ang araw nla iyan, ay lalo't higit pa marahil anu-g iiaghatari sa )puso 't kal(,oob-an iii Amandanug n0oo'y ligtas na sa kamatayan at nag-papalakas na lamnang sa tahanang kinakit-aan n-atin sa Sibul. Sa lahat, ay pawang pananabik at parnar1abik. AnTf pagdating ni Rene'y katulad ng moga patak rig iubig na kinauluhawan nlg nagbibitak na mnga lupa... Nguni't, ang kadilimarn ng gabi'y biglang pilnuiaw ing isang liwanag, katulad ng isang bulalakaw nia, biglang gumulit sa mukha ing langit; aniaki'y babala ng isang luwalhating pangbihis sa luembay. Mangayari'y isaing "pahatid na galing kay Rene" ang natanggap ng nmagalsawa na nagbabalitang 'darating siya sa kinabukasan". Ang mga matang sabik makatunghay sa rnmkha ng isang giliw na anak, ay kaunti ng,apawan ng lilia sa biglang kagalakan. Nafgapoy ang mga puso sa malaking tuwa, at nagkasayahln ang mnga t ao sa balay. Parang nabuksan sa kanila ang

Page  165 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 165 pintuan ing ligaya iat ang mga kalumbayan nii alinglr Julia'y na" ging isang kagalakaln. -Darating na si Rene... Darating na an anak ko..ang sunodsunod na wika ng matanda, Ilgni't... -Ilintay ka Julia-ang nawika ni mang Lauro, -ano iang dapat nating gawin ukol kay Amanda? Itatanong na walang sala ni Rene at ipaglihim man nati'y ipagtatapat din ng mga kaibigan. Hiindi nlakaimik si aling Julia. Sa gayo'y nagpatuloy si iang Lauro: -Yari na ang pasya ko-at sabay tindig,-ang mga nangyari kay Amanda'y sukat na dahilan upang "ilayo sa panganib" ang ating anak. Huwag natin siyang pangunahan, at sakaling itanong sa atin, ay bahala na. -Sabihin nating nasa lalawigan. -S yanga, nguniit, kailangang kaalamin sina Beltran upang kanyang mapaniwala. Tatawagan sana si Beltran sa-telepono, nguni't, siyan: pagdating ng tatlo at pagcdaka'y masayang balita ang isinalubong sa matatanda. -Mafgsaya tayo mang Lauro, darating na si Rene. Narito ng telegrama tignan ninyo,-ani Beltran ng buong galak. — Siyanga po, darating na iga,-ang panabay halos ng dalawa. -Kami ma'y tumanggap din ng radio. -Tala'gang tatawagan. sana kayo ni Lauro unol diyan-ani aling Julia. -Magsaya tayo! Mabuhay si Rene!,-ang sabad ni Conrado at parang nalimutan ang nangyari kay Amanda. — Ang pagsasaya'y saka na ---an hadlang ni mang' Lauroang nararapat nating pagusapa'y kng g ano anlg atintg isasagot sakaling hanapin ng anak ko si'Amanda. -Siyanga... Siyanga... ang halos panabay ng lahat. -Pues, yari ang pasya naming magasawa. -Sangayon po kami mang Lauro,-ang biglang sagrt rii Conrado.

Page  166 166 NABASAG ANG BANGA? -Durmali ka na niaman-ani Beltran. Alin ang sinang-ayunan mno? -Aba, ang pasya nilang magaslawa, at alin pa? -Anong pasya yaon? Nalalaman mo ba? -Di ang pasya nila, alin pa? Kahit ano.... Anug umga kasagutan ni Conrado'y nakapagdulot ng tawanan sa lahat. -Ang naging pasya namin,-ang simula ni mang Lauro, — ay ipaglihim kay Rene ang lahat ng nangyari kay Amanda, at sakaling itanong kung saan naroon, ay magkaisa tayo sa pagbabalitang "nasa isang lalawigang mai&yo sa Maynila". Sangayon kayo sa ganyang sagot? ITindi maamin ni Beltran ang naging pasyang yaon ng magasawa at sa katunaya'y nagkatinginan silang tatlo subali't, p:agbibigay sa harapan, at bilang 'pagaalangalang sa dlalawang matandang di nila ibig suwayin, ay sinang-ay unan nlila ang buong kahilingan. At sa,ga nya'y nayari ang kanilang usapan. Maaga.ng maaga pa-'y nakadaong na sa "Pier' ang nagarang Empress. Sa damni ng mTga sakay, ay kabilang ang ating mananaunggol. Mga batian at kamayan. Mga ngiting busog na busog sa ligaya at kasiyahang loob ang nasaksiha:l sa umnagangr yaon.. Sa itaas ng sasakya'y nakaakyat kaagad ang tatlong malilikot. Wala pa angt magasawa at siya'nilang inaantay. -Darating ba silaa?-ang tanong ni Reneng sabik na sabik: na makita ang moga magulang. — Daratingi na walang sala: Siya naming usapan kagabi,angr sagot ni Conrado.,* -Binigla mo kami, Rene,-ani Beltran. Ang "radio" mo'y kahapon lamang namin natanggap. Naibalita mo ba?-ang baling kay Zaragoza.

Page  167 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 167 -Bakit hindi, sa ang balita sa pagdating ni Rene'y isa rin aumang "scup" ng aming Pahayagan!... -Salamat sa inyo-ang maagiliw na sagot ng abogado. -Ano, kumusta ang paglalyag. Kumusa a ang buhay sa Hapot? Ilang... —ang biro agad ni Conrado. -A... Iyan ang hindi ko inisip. Ibig kong masarili ni Amanda ang aking puso, ang aking pagnmamahal at ang aking pagibig... Naipangako ko sa ka yang lalayuan ko ang bulaklak na sukat makasira ng aking panata at alng pangakong yao'y dala ko pa sa aking kalupi. A1g mga "girls" sa HIapon, ay magaganda sa dilang magaganda at mababangung marahil, ay binl di na pahuhuli sa kanilang minga bulakakk, nguni't, para sa akin, ay maganda pa rin at mabango si Aimanda. Higit sa lahat! -Ang Pilipina'y walang pagmamaliw, walang ktipas at lagingr sariwa, —ang biglang sagot ni Conrado, na naging sunlihi ng tawanan nilang apat. -Ang kademnonyohan mo'y hindi na yata mawawala sa iyo -ani Rene at hlalos ay yakapin ang dating kasama. -Kumusta si Amanda? —ang tanong ni Rerne. Hindi ba sasalubong? -— Mabuti't gaya rin ng dati, nguni't, nasa lalawigan ngayon-ang sagot ni Beltran. -Kaylan pa? -Mga ilang araw pagkaalis mo. -At ang sulat ko, natanggap mo ba? At ang para kanya?, ang kina Conrado? — Oo, naibigay ko sa kinauukulan -Natanggap namin, Rene-ang halos ay panabay ng dalawa. -Kung gayo'y sabay nating dlalawin ang magina. Ibig koln makita kaagad si Amanda, si Donya Momay ay ibig kolg nladalaw kaagad. -A probado,-ang sagot ni Conrado. -Itintay muna,-ang putol ni Beltran. Kaydali mong magpatibay. Ang atin munang usapa!n bago ang lahat. -Siyanga naman,-a-ni Zaragoza O

Page  168 168 NABASAG ANG BANGA? — Dapat ko munang maalamian ang usapang iyan... ---ang tparagc tiutol iii Renle. -Naalalaman mo Rene,-ang patuloy ni Beltran. Kagabi'y pinagtiibay namning handugan ka ng isang hapunan, alan galang sa iyong pagdating at doo'y marami tayong paguusapali. — Kayo ang bahala. Ako'y inyo sa labiat ng ixyong maibig, iguni 't balitaan sana ninyo ako ng ukol kay Anmanda.... -Doon natin pagusa:pman ang lahat-anlg sagot nii Beltran. Ang masarap na usapan ng tatlo'y biglang naputol, pagka't ang inga rnagulang ni Rene'y dumnaratinlg. 'H-alos mlapaiyak si Aling Julia sa laki ng kagalakan. Mahihigpit na y akap ang minsan pa'y nagpatuinay sa sarap:ng~ pagtnamahalan ng i ga imagulang sa anak. Si Rlene'y humlalik ng kamay sa katyawng mga magulang, samantalal'y nalul.unodl halos sa nmalaking g alak anl kanilang mnga pl-.iso. -Tayo na sa bahay — ang anyaya ni mang Lauro sa lahat. Doon na kayo mnagsipagagahaln. -Siyanga naman-ang payo ni aling Julia — agpalhanda ako ng mtaran:ig plagkain para sa lahat. -I-iuwag na po, sa ibang araw na aling Julia,-ani Conrado.' -— A, hindi maaari, sa bahay tayo magaagahan, —ang matiogas la, sagott ni manug Lauro. — Siyangra naman, alangalang sa aking pagdating ay dapat tayvong magsalolsalo, —ani Rene at halos ay nakayakap sa tatlo. -At. ilang sandali, pagkatapos ng ganoong mat mis na 'agkikita'y isag nmatuling '"Hudson('', ang naghatid sa amni; na agiuusap sa taha'nang pinagtipanan. - Doo'y sarisaring usapan ang ipinagpatuloy. Iba't ibang balita ang nasariwa at ang pagliliwaliw ni Rena11 Ang siyang lalo sa lahlat, wika nga ni Conrado'y "siyang lalonc interesante ''. Ang agahang handog ni aling Julia sa 'anyang anak, ay di lpangkaraniwan. Nguni't, isang bagay ang kapunapuna at ito'y ang ukol kay tAmanda, pagka't, sa tuwing babanggitin ni Rene'y ibinabaling

Page  169 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 169 sa iba ili mang Lauro ang salitaan. Salaiat na lamang at di nlahahalata ni Rene ng ganoong pangyayari. Pagikatapos ng agaha'y nagpaalanl ang tatlo. An( bagrong dating, pagkatapos ng ilang pakikipagusap sa arla tungkol sa pagbububkas ng kanayang butfete, ay naiwan sa pragpapahinga.!! lkil4.N4JLo

Page  170 XXIV cing Manunubos!.,..AiGK IRAA N lgg maghapon, Sa isang' reservado ng "Miigllon Hotel", at sa harap ng isang dullang na naagaayakan ng nlgam bultakaka na sariwa, ay apat nua binata ang iaglahahapunan. Kainan at inuman. Salitaa't Lkuwentuhan. Sa masagalanag dulang, ay mtga pili at sarisaring pagkain aug ibong sayangio pinagsasalullha. Sa kanilanlg hlarapa'y tnga boteltya llg alak la iba't ibang tatak a'ng nlangakatayo sa ibahaw nIg dulang: at anaki'y mga baltay na nakatanod at mnapayapang uagmlamas-id sa apat na ya(ong nagssasaya nu katakottakot. 0o.. anog buhay sa ibabaw ng lupa. Sa pagkikita ng nagkalayong mga puso'y sinastariwa ang ntga araw na hlindi nla b}abalik. Si Zaragoza, sa ka nyalng mga balita sa Pasulatan, si Beltran sa paguusisa sa "4ipinagpapalagay nilang pagmamalikod ni IReue sa lIapoi', at si Conrado, ang di nagbabaago'y sa kanyang imga )ag ppa )pt a a. -Hindi mo na ako pinasalubungan, Rene-ang simula ni (ontrado. Ang haponesitang ipinagbilin ko sa iyo'y saan naroon? -At ang akin-ang salo ni Zarat;oza. -Siyanga naman, a ing ming pasalubong,-ani Beltran.

Page  171 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 171 Napahalakhak si Rene sa mga pagbibiro ng tatlo. r-Tungkol diyan,-ang patuloy pagkataipos,-ay nlasabi ko nla sa inyo ang aking nra Jkinilos sa Itapon. Narating ko ang lahat lg g pook ng kasayahan, pinasok ko, alng mga palabas; doo:J Iia karaniwaig pagparaaaii ng masasayai ng gabi ng mga nagliliwaliw at pinilit kong makita atig lahat, iguni't. ang bagay na iyan lamang ang aking nilayqan.-At siniumdan ig tmga ngiting kapanisiu pansin. -Foul iyan-ang patawang salita ni Con rado. -— liuidi kasama, manalig ka sa akin. fIindi ko gustong pagtaksilan si Amanda, pag'ka't ibig kong malinis naming papagisahir ang amilg mga puso, at bilang katunayan, ay ipilakikiusap ko sa inyong maginuman tayo sa karangalan ni Amanda,-at sinundan ng isang tUnga ng talak ina tinugon naman ng tatlo. Nguni't ang tatlo'y nagokatinginan. Ang kanilang tmga suly-ap, ay nakaraaulg hindi naalumana ng manananggol. Sa mgla sandaling ito'y magtugunita pa marahil alg kanilang usapali sa h aralp ni mang Laro la ipaglilihim nila kay ielne alg latlat ng nangylari kay Amannda, sa halngad lna ihuwava nmapi:asakitan ito, ngulni't sda mga saidaling 1 yaon, ay lapula niiila:ng si IReine'y hin di nagIbabago sa kanyang pagtatapat. Napuna nilang lasing nua las:ing sa malaking pagibig at algi pangalan ni Amanda'y kaslatusantusan para sa kanyva. Si Amanda'y hinding hindi malilimot!... Dahil doo'y nagbago anug lakad ng mga pangyayari. Ipag'lihim kay Rene ang nlga nangyari ikay Amanda, ay isang katdlksilang kanilan,, nlagagaa sa lgalan ng: pagsasamlahan. Ang pagkalulong ni Rene kay Amanda'y siyang nagillg saligan ng kanilang paghabago. Si Beltran ay walang imik. Sa karnyang gunita'y nakalarawan ang mapanglaw na anyo ni Amanda, kaya't minsan pang pinatibay sa sarili na ipagtapat ang lahat at tapangan ang loob nguni 't.... — Kung magbago ang loob ni Rene, sakaling matanto ang

Page  172 172 NABASAG ANG BIANGA? kasawiang sinapit ng kanyang giliwa-ang nasabi sa siarlii samantalang patuloy sa pagsasalita si Zaragoza sa kanyang buhay-buhay sa Pa ulatan.,. -Kung tumanggi si Rene,-ang patuloy. Kung pangdirihan at ituring na, si Amanda'y hindi na karapatdapat, isang nagtaksil sa sumpaan at ang puso ni Amanda'y hindi na niya sarili? Sa ganyang inga gunitai y nalig;.alig anll isip ni I:eltran at halos ay hindi malasahan ang siarap ng pagkaing naroroor. Sa dalawang bangkay nakalulan ang kanyang puso, kay Rene at kay A.mianda! Nguni't, pagkaraan ng ilang iglap, ay isang matalilnong paraan arg binuo sa sarill, na siraan si Amanda, ilarawaan ang miga patngyayayring sukat mnakapagbago sa kaloo)ban nrg "Tnalalasilg ta nmatananoa'gol", piliting manuhi at tumanlggi sa pagibig upang sa ganya'y mrataho ang' kahallagahan ng kanyang pagiamaahal. Subali't, kung mao'bagbao Si Rene'y ipakilala naman iiyang si Amanda'y isang butihin, isaug uglia a rawang pagibig, isang tapat sa pagkasi at di nagtaksil sa sumlpaan. Nagunita niya noon an1g lihami ni iPako. Pagkatapos na mabuo ang ganyang paraa'y saka pa ltamang nanalimnik ang kanyang isiip. Magtatapos na ang paghapunian. Si Conrado,'y imalapit nang madala ng mnabistang lakas ng alak, si Zaragoza'y hindi pa nahahalata at si Beltran ay hinddi naaano. -Bukas,-ang wika ni Rene,-ay ako nalman ang nagaanyaya sa inyo sa isa rinc hapunan sa "Hotel de Francia'" naman. -At ang dahilan?-ang biglang putol ni Conrado. -Saka na ninyo malalaman, nguni't, mahalaga at- dakila para sa akin. -A... nalalamaan ko na —ang ulit ng sistidor. -Nanlghula ka na naxnan,-ang salita ni Beltran. — Naaalaala mo ba ang multong kinatakutan mo sa looban ni Donya MAomay? -alg patawang tanong ni Zaragoza kay Conrado..

Page  173 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 173 -Oo, naaalaiala ko, nguni't, iba yaon at iba namanl ito,ang marahlang sagot., — Bueno, hulaan mo —ani Rene at parang nalulugod sa mga pagpupumilit nii Conrado. -Aing dahilan ay dalawaing bagay, una'y gagt'a:tihinl. mo ang hapunang ito at ikalawa'y upang salublungin ang kaarawan Ini "San Rene", "MIahal na Patron" nrg mtga Belganig pinagkaguluhanan nuong araw rig' nga taga Tundo. Ano, hindi ba tama? Umilingiling si Rene at parang ipinakilalang "hindi tama ang kanyang hula"... -Kung hindi tama iyan, ay ito ang tatarna, na, ipagsasaya natin ang pagbubukas Ing iyong bufetc. -Lalong hindri tama iyan. Ang totoo'y ako na a ng magsasalaysay, nguni't kailanugang punuin muna ninyo an, inlyonng mnga kopita at sabaysabay tayong uminom at ipacgdiwang ang tlnay na kadahilanan. Nang nasisidlan na ang mga kopita'y si Rene din ang nags alita sa ganitong pangungusap: — Umiinom tayo at magdiwang blilang pasalulborig sa iha punal bulkas, mna ang tuna l y inia d ahila'y hindi na lihim sa inyoi. KIayo'y dahil sa pananatili sa kabulhayang malaya, masaya at walang inaaalaalang kasuno sa buhay at ako, ako'y dahil -amian sa pagtalikod ko sa kabuhalyang iyan. Dapat niniyong alalahanin na ako'y m uakikil)agisalg( libdib sa bulaklak na magbibigay sa, akin nMg bagong kabnliayanl at bagong kapalaran sa silong rng sarili ng bubong na malaon kong pinangarap..... -Caracoles!.-Ani Conrado. KNng gayo'y mabluhay tvayo at imaginuman. Aug nua'y sa karalngalan ni Rene at ang pangalawa'y sa mapalad iia magiging kasuno niya sa buhay: sa magiginr "abogada" nating tatlo sakaling magkausapinl... -Ipagdiwaing si Amanda-ang buong galak na nlawika ni Zaragoza. -Aba! Itindi si iAmanda-ani Rene. -At sino?-alng panabay halos ng tatl6. -Bukas na-ani Rene.

Page  174 174 NABASAG ANG BANGA? -HIindi maaari, ngayon din-ang pagpupumilit ni Conrado, — Siyanga naman, ibig naming makilala,-ang katlo ni Beltran na 1noon lamangl nagsalita. -Ng-uni't, ibig ko nmunang matanto sa inyo kung ako'y inyo-ng tut-lungan-ani Rene. -Mangyari pa,-ang ulit ni Beltran. -Nahahanda kayong tumulong sa akin hanggang sa libil1 gan? -Magbnhat sa libingan at hanggang sa kaluwalhatian ay kasanma mo kami,-ang pagariariaril nang salita ni Conrado dahil,a kalasingan. -Kung gayo'y naito ang magiging kabiyak ng aking puso. Tigirnan ninyo at kay ganda! At, ipiakita. sa tatlo ang larawan ni Amandang ipinabaon sa kanya. Nakabalintawak at anyong kaibig-ibig. Hindi, nakaimik si Zaragoza, napa sandi sa sandalan ng silya at natir a spagmalas kay Beltran na anakli'y sinasa-riwa sa alaala ng kaibigan. Si Beltran nama'y nagwalanri kibo rin at sinulndan ng1 isanig mapait lna ngiting napakamakabuluhalia. Si Conradontg, naoagappausok nuog ng isang' "Fatima", ay natigilanl sa lara)p 1n kanlyalng namalas, biglaln nagiiba ngt aCnyo at iilingiiling nia mapayapa. Ang gaayo'y naptlna kaagad ni Rene, pagka't ang,; inaantay niyango isasalubong ng tatlo sa larawan ngkanlyanlig inamrahal ay hindi niya nakamit. Hindi niya akalaing mragbiunga ngl siphayo ang gayon niyang pagbibiro, pagka't }:indi na lihim sa tatlo ang pagtsusnyuan nila ni Amanada. At 'sa pangyayaring yao'Ty noon lamang niya napuna na mnagbtuhat hangi siya'y duinating ay hindi niya naringig ni minsan sa bibig ng tatlo arng pagbanggit sa pangalan ng kanyang minumutva. -Mga kasama-ang nawika ni Rene sa gitna ng pagaalinlangan,-ginulo fninyo ang aking isip. Maaari kayang' maalaman ko ang ganyang pagbabago ng inyonlg rga anyo? -Wala, walanig anoman Rene,-ang sabi ni Beltran at tatawatawang kunwa'y walang nangyaring anoman. -Hindi maaaring wala. Kailangan kong ipagtapat ninyo

Page  175 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 175 sa akin ngayon. At. ikaw Zaragoza, ano ang nangyari sa iyo't pmara kalng nalulungkot? IHindi sumnagot ang tinlanonyg. Nagpakasandigsandig sa kinaunpan, humitit ng tabako at sa mnga asong pumapailanlang, ay parang ipinaubaya ang lmga katamulngan ni Rene. -Zaragoza, —anug ulit ng ating mnanaianggol. Nilito mo ang aking isipan. Ang panlanahimik nmo'y nakatatawag sa aking damndamin. Anlo alng nangyl'yayri? May nalalar an ka ba tungkol kay Amanda? At ikaw Beltran? May lihim kayong nalalaman? Nahan si Amanda? Balitaan ninyo ako kung talagang kayo'y mga tapat na kasama. Isanlg ngiting nababalot ng' hiwaga ang itinugon pa riln n, tinanong at sinundan ng isang malamig1 na "si Beltran ang iyong tanungin "... Angg mga huilincg pranngungusna,p ni Zaragoza'y paranrg noga patak ng lasong tumina sa maputing pagasa ng kanyang palad. Parang n.abanaag niyang tinatawaran ang karangalan ng paraluman ntg kanyang pagibig, ang mutyang hiranman ng kanyang isipan, ang nagiisang bulaklak na mabango at sariwa sa lagwerta ing kayalyng pagasa..... At sa gayo'y napatindig si Rene sa kanyang upuan. Marahang lumapit sua piling ni Beltran at ni Zaragoza,, apayapang nupo at anaki'y isang kawal na may sugat sa puso... Nuo'y malayo na si Conrado, pagka't ang diwa ng mapagpatawa,'y titang'ay na ig mabisang lakas ng alak. Sandalinig mrapalnglaw allngnaghari. -MI ga kasama-angl simurla ni Rene pagkatapos makatungga ng ilanug' lagok na tubig,-Anoi ang nangyayari? Kailangang pagtapatan nilyo ako... Ano ang sanhi at pagkakita ninyo sa larawan ni Amanda'y parang nakapagdulot sa inyo ng ibang damidamin? -Walang anoman Rene,-aani Zaragoza. — Hindi maaari. Pagtapatan sana ninyo ako kungr sadyang itinuturing na katoto. Nagkaroon baga kayo ngo samaan ng loob nig magrina ang ako'y nasa lIapon?

Page  176 176 h'NABASAG NG BANGA? -Hindi namain-ang sagot nla muli ni Zarag(-oz a na alaki'y napipilitan. -Nahan si Amanda? Bakit hindi ninyo ako balitaan? Buhat kahapo'ry napuna kong hindi manl lamang ninyo binabanggit ang kanyang pangalan na gaya ng dati. Nagasawa na ba siya? -IHindi ko maalaman. Si Beltran ang iyong tanungin... -Beltran nahan ang pagtatapat? Kasamang giliw, papatay in nmo ako-sa dalainhati... Alamin ninyong ipagkakaloob ko sa kanya an-g pallngalan kong pinakamainahal. -Rene... -Beltran, Beltran... ano ang nangyari?... -uhli na sa ora, a ang bisa ng kagamutan ay hindi na maka gaaling-ang buong pagdaramdalm na nasabi ni Beltran. -Itinlturing mo ba akong tunay na katoto at kapatid? -Kuln hilndi, marahil ay hindi makababalino sa akin ang iyong pakilipargisang piuso sa kanya. Ang ikapupula sa iyo'y ipinagpapalagay kong ikapupula rin sa amnin. -Salanmat, mar anling salamat, nguni't, kun, iya'y tunay, dapat ninyio alkong pagtapatan at sa akala ninyo'y ikaririwara ko lang p1lkkikipagisanlg p~alad kay Amanda, ay dapat nilnyo akong tuluinglan. *Inilagay nilyb ako sa isang mundong kadiliman. llaw, pagkalooban ninyo ako ng ilaw ingayon. At, iya'y katulngkulan iil r tga tunay na katoto....,-Hindi ka kaa mya agalit sa amini?-ani 3Beltran. -Siyan ga pala,-ang pangalawa ni Zaragoza. Sasagot sana si Rene sa katanungan ng dalawa, nguni't, biglang sumagi sa kanyang gunita ang kaawaawang kapalaran ni Amanda, kaya 't di man kinukusa'y parang nawalan 1ng loob. -Nakita mno na, di hindi pa man ay dinaramdam mno na ang amnig ibabalita?-ani Zaragoza. -Hindi Zaragoza, hindi ako nagdaramdam, nguni't, ipinakikiusap ko sa inyong dalidaliin na sana, pagka't nabibitin ang aking karangalan... -Kung gayo'y isang tanong muna; Kung ipagtapat ba na

Page  177 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 177 min sa iyo ang sanhi ig alming pamarmalnglaw av nahalhanda kanlg lmnimot sa kalya? -Zaragoza, ikamamatay ko yata... Napakahapdi ng iyong tinlrau... 0! Amanda,,namaida. -Rene, alalahallin mong( lalake ka. — Tunay, nguni't, Zaragoza, iniibig ko si Amanda... -Kunlg gayo'y..... -Oo, ipac gpatuloy ilo Zaragoza. -— ung gayo'y niabasa mo:ba argl( alita lig almillcg Pallya-gan hiiggil sa isang "'Nakawang Ma}liwaga"? -0o, naaalaala kong nabasa ko sa Ilapoil. -Ano ang pakiramdaml mo sa iyon(g liabasa? -Wa]laing an oman. — Nakikilala mo kung sio ang napaguakawang yaon? -Iindi pa. -Klung gayo'y ipinaagtatapat ko sa iyonlg ang babailno iya'y... -at humninto sa 1)agsasalita si Zaragoza, mulig mninalas allg katoto at parang ntagaalangal sa sasasbi}ill. -Bakit? Ipagpatuloy mo isana. Pinapatay mo ako sa pananabik. — Malatim no kava? — Pipilitin kong lunukin mkaging tun may imang lason. -Kungm gayo'y may panguingusap si Beltran. -Si Amanda'y hindi mo nia sarili, Rene-ang mabanayad na iawika nito. Napatindig si Rene't biglang napigilan si Beltran sa mrga bisig at parang ibig singilin. sa kanya anrg halaga ntg kanyang sinabi. Ang tangingr kataga ni Beltran, ay parang lintik na pagkaraan sa kanyang harap, ny bigrlaug puumltok. — Beltran,-mlg nawikang punlonlgplun nig ilit. Nalalamanl mo ba anlg lahulugan ng iyong sinabi? —at pagkawia, sa laki marahil ng sama lig loob na biglang sumapupo sa nanglhllmong puso, ay nahuloQg ang katawan sa kinaluklulukan at ang muukha'y isillubsob sa d(alawang bisig na nakapatoing sa ibabhaw ng dulang na kanilang pinagkanal. Anug tanging nasalbi

Page  178 178 NABASAG ANG BAxN GA? vii Beltran na si "Anianda'y hindi na niya sarili", ay paranl nmga tinik na biglal-ng tulnirno sa kalnyang puso. At.... Nalpaiya-! Naptaiyak ai g binatanig haling sa malaking; pagib)ig sa babaing, avon sa kaniyang mnalas at pala'ay, ay isanug banal nla mayt bulo pa ing kalinisan sa mnga pisngi, at sa mga labi'yr bullay pa abg' kulay tosas ng isang dalisay na puso at tapat na pagxmamahal. Parallig nagsisi si Beltrain sa. ganoong pagkakabigla, nguni't, ag1 llitangard niya'y tarukin -ang kalooban ni Rene tunigkol kay Arillla-d, pagka't siya ila'y ntliaanalig sa. kadalisayan ng kaplurilian Niyaotn. Nagkatiningan sina Beltran at Zaragoza at sa gayougI ayos ay il anlg sandali lag l:aka 11aanl. Maraha ng tinapik ni Beltran ang balikad ni Rene at nagt mri Ig — Dl)inaraidam nlo ba ang aking nasabi? iindi ako nlag kulaiig sa i yo. IpinagpauLna kolng baka hindi niakaya ng ivyong pntso,. 1g pluso mon' uliran at dakila, ang bahalgyang ag-lahi. Agna maigli' ipagpaliban na natit l-at pagkawika'y iumanyong titindigi, subali't siyatig pag(taas nlg ulo ni Rene, at buotl pi)son(i ipilakiusap sa kaibigaang ipag tat-tloy anrg pag.sasalay\say. -— Mamamatay ka Rene. Ilindi ka magkakaroon ng lakas ii:g, loob na katulad ko. Nagssisisi ako. Oo, ngayon ko naisip nla ako'y milakasisira lamaug1 sa panata nlmolg ppag)a)palkasal sa, akaiya. Iapaptalwad mo:alg kabig'taanan... -MAay katwiran ka Beltran, subali t, kailangan kon:g maalanmain unlla ang1 lahat at lahat. Bakit rno, asabing hindi ko s!,/ iinwsm(ari2ilj? Si Amanda baga'v ari ng lahat? Alamin mong si Anmailda 'isang malinis na biinibini't ang katulad ay isang bulaklak nla lipos lng kaisariwaanl -Itindi ko tinatawara-ml ang kanyang kasariwaan Rene. Dapat mnonlg alamning wala akolll hangad na siya'y siraan. Si Amnanmda'v kaiigu anami, kapalautangang loob, g aya rin nanam lg muahal lnaa ina, subali't, si Rene'v kaibigan namini kato

Page  179 AKDA NI- RAMUIOGo \LA;r. CASPI) I 79 179 t:olon kaaramavldainay sa lahat 1. i sandali at ka-:aamllan hil(li tmalilimntu. Sa, ibahbw nii Aimanida'y n arool ang krallgala an. at sa, karanlgalaing iya'y kabbilaing si Itene: Mahigit ppatgl masarap pal'a sa amini na makitaing bangkaay ka bago payag(ang "tawa11an 11n' iba't Ilumakad ila tl-bad sa karanlllIanl.'. -Ntun1'i't, himdi ko kayo malIawlaal). -Si Amanda, —a anlg' patuloy tii Beltral, — ay li.id } i na isaMlIt dalalang katulla(l 11 iyoa'g iiiwan. Isa siyani lIulaklak na tha'ama't sariwa, gaya. ng iyv)ong palag'ay at akala, ngunii't, itulot mnuiii sabllilii kont amlgr Amlandaiig iya '-Vd "ta(la tun.1,( balJno, lar ta a. ng I't1ga1 tali'otl, )pa kC-tl liC. " p)iv( jsr,(l.(t'l h(.lcfji h'tan g 1 is.'}11/ lalo)tlg vip(tltad kalysa i1yo. Napitas na sa tangkayg 11s' isilang ii aliksi at rmasasabing ag I1aiog' na nasa kallaMr siJal)up)lllna aty lnasirItsiImn a vig ilbaig' bItbul),xo'. IH:tava si ZaraiL,(za, givingl at iyong matatavnovng. KIu1n gising' lirlam si C onrado, ay maaaringi suimaaksi sa pma pagtati])pat kot(;- ito. — Ilindi sukat iyan. Kailangang pTatulmayan ninyo sa akin! -Si Belt (anl aullg aklaag sasalitla, - i Zaragioza -Sapallg at las.inlg i Conrado,-angr sagot ni Beltran, —agka't siyav ang nagt Ilro sa amin, lallg unarng nlakaumalas, anggf nakakilala... — Kauilaligang liwa lagatan nivyo sa akin aung batgay la iyal, tn-ga kasamna. T1anrtuin ninyonig lnagla.laro a g ang akinlg la )allaran. — NiSJo'y ika/lawan',g aI(aw INg io(' g *T(:,,vpYgflpis. Ililiatid ll-aming, anilg mlagnia sa kalilalg taalilaaii p)agtkatapos nla ikaw ay nailatid sa Piie'. Nagkayari kamni ii Aiaindanlig a-i a kimilbulkasa'y aflLin siyaung sl:usiindui ul)paiig m'agsimba. I'agtupat d sa salitaan, iladaling alaw pa'?y nasa (daal nla kaminig tatlo. Nag lalakad kaning vmasasaya. Alng walanlg kamatfavan, pasayaw m()'y siyang talgingug lsa)aln na.in. Si Zalragoza'y hi(di nalim(otlimot an'g birmoi, giinhawa sa kalna Ili T)o(nva Mol)ma at kami iama'y sa p)aaalaahila sa noiga kalungkmitan ni Amanda dahil sa iyongi pagalis, bagama: t s;i Conrado ' sa pagpapalagay via lagi kang maiigping pa:nahin n fg m 'a "Casa de Te", nlgulni't, patftuloy kami sa pagtlakad. Nanlg kami'y inalalapit na sa kanlilanll bahlay, ay biglang naltanaw ni Coinrado nIa sa pintuan nina Amaenda, ay

Page  180 180 NABASAG ANG BANGA isang lalakengi halos ay tumatakbo ang luniabas. Pacgdaka'y itinuro niya sa amiin. At sinundan nami ng tingAin. Ang llaakengr yao'y si Pako, na Anln gabing ihatid naminil: ang maagina, ay tumnruturgtog pa ng biulin. I-lahlabulin ko sana't sisivasatin kliun ano ang kanyang ginawa 't ianggaling sa looban nina Amanda, subali't nagunita kong wala akong katwiranrg mnakialai sa katlnya. Sa pangyayaring yao'y nabuo sa amning haogap antg palagay n:a an rl pilyong yaon, ay mayroonug "ginawang kabalbalanl. NNagtuloy na kaming tatlo sa Simbahan. Ikalawang( araw, ay ipinakita sa amin ni Zaragoza sa Pasulatan,ang salaysay ng kawanihan nig trga Pulis at dooyv maliwamla(g na in3iuulat ang nangyari. Sapagka't hindi xnaaring lilndi ilathala nlg Pab.llayagan ang ganoong mtga balita, ay aring ipinakiusap sa Tagapamalatnugot na ilihim l na lamang- alng pangalan ng may-bahay at ng. kanuang anak na nasiraan ng dangal. Hindi ba tunay, Zaragoza? -Tunay, at ang pangalang binariggit doo'y:r ang kay D)onya Momay,at alng kay Amanda, —anang tinanong. -Iinidi pa kamii nasiyahani ni Conrado at anig anting ginawa y nagsadya pa sa hitmbpilanl nig mga Pulis nia pinanl gg(alingan no balita at doo'y niliwanag namin ang katotohanan. Pinatunavan rsa amin ng Sargento au:g lahat ng napalathala sa salaysay ng pulisia na nagsivasat sa tahanan ni Donya iMomlay. Tangi sa roo'y ilang kalapit bahay nina Amanda ang nangakausap namnin at ang lahat ay paraparanlg nagpatunay sa amin na sadyang '"ang nyawala kina Donya iMoi(may, ay pag(tarinvg hindi nabibili ng salapi, kungrdi ng buuhay lamanrg". Lahat, ay nagkakaisa sa palagaty na sii Amanda'y nrabasagan na ng ban.ga, gaya ng k araniwang itudyo, upang huwa sabihing "nasir na na ng pagkadalagay" -Naniniwmala ba naman kayo,-ang inmraalanig tanong ni Rene. -At sino ang hindi nmaniuiwala sa pagkaraan ng pangyayarin(g yaon, ay hindi na ilaimin nakita ang magina? Makailanlg tinangka llnaming dalawin u, lsuba laging nakapinid anr nm-gabinttana't mga 1pintuan, tawagan man sa teleponoy'y walang I f,- r b~l 1) I Z1- rltr

Page  181 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 181 surnasagot. Tangi sa roo'y napatull ayan ng pagkakita namin kay Pako noong umagang yaon na manggaling sa kaniila:ng looban. Naaalaala mo marahil na alng Pakong iyan,ay sadyang kinatitisuran nating talaga at tayo y nagkaisa na tultulan siya sa kanyaiin- mga hal)banigin. Ang nangyaring yaon, ay kumalat na bigla sa lahat ng dako halos at ang balita'y katuladl ng liwanag ng araw sa paglaganap. -Nguni't, bakit ninyo ipinag hlihim sa akin? -A:ng malaking pagpipitaagan sa iyo'y siyang dahilall nr lahat. Iginalang namin ang iyong) pagliliwaliw at hindi nami-n ninasang dulutan ka roon r ng miasaklap na balita. -Salamat sa inyo, datapwa't, ipagpalagay nating tunay anlinyong palagay, ngunli't, hindi sukat iyan upanag minaoabing hindi ko siya masasarili. -Kung sa bagay,-ang tugon ni Zaragoza pagka't si kanya iniukol ni Rene ang salita, —subali,t naniniwala ako sa sawikairng baagama't ubanin na'y madalas nmagkatotoolng, "anog datihlang kabayo'y madali nallg sakyan'... -Nguni't... -Taugi sa riyan, hindi ba't isa ka sa mnga binlatan:g pihikan ^ila pagibig? Hlindi ba't ikaw yaong Reneng bantogr sa ptanunulat, mapagwagi sa mcga paligsalian, mrapagmlahal s1 sa sariling karangalanl at marahil ay l alo pa nlgayong ikaw ay isa nang1 abogadol?'-ang patuloy nii Zaragoza. indi ba't sa ating i mga lakaraln, ay nmadalas mong sabihing sa gawang ptnginltgibig a(y isa ka sa nmga hi;ndi patatnwa sa iyong kapUc a? Kulng iya'y totoo, hindi kaya katawatawa anllg kaululanl iyong gagawin? Dapat mong alalnming, imsia kanlg ma-lanannggol! -Hinlldi ko mawari.. -Alalahaninl mong buhay pa ang iyolng mgoa magulalg, at ikaw na tangi nilang anak, ang pagasa at muakapag'bibigay karangalan. -Alam kaya lng ama ko ang imga nangyari? -0o, at walangl nalilihim sa kanila —ani Beltran. -Bathala! Laking kasawian. At ano ang niloloob ng amia ko?.

Page  182 ** 182 NABASAQ ANG BANGA? -Katnlad (in na'mill,. — XWala kayolng awa! Patay a 'y ibi pta niny(ong patayil -Magisipisip ka Rene,-ang patuloy in Beltlran. Nalalabuan ka lamang at pinaghaharialn lg bulag lna pagibig. Si Amnanda'y hindi namin sinisiraan. Dito'y pawangu, kattotlihanan lamar.n ang ating napaguusapan. Maaarling nilalasing kla lamang ugo sarilihg pagnmamlahal. Ang karanwalant mo tm al btago ang pagibig! Alanhin mo angy pagibig, kut g.tan patqgibig.ti ila'?f y salat.( tiagand.a'ng pah i!yas ng kar'ianeallant ' -Tlulnay tglo-a Beltran, iguni't, alamiln monrll: tavo 'y lmay puson11 iniintgatan sa loob ng iating dqibdib. Ang pusong- i-ya y may sariling tibukin, ang pasya ufiya'y hmtdi tayo makattol, aanhivai tna-lin( a psonl ia g pusonng yan kung pusog puso latimatif at salaf,lnara sa, pagibig? Allamin ninyong ang puso ko'v mi biigi, 1Iallganaarap sa iusng makakanflayv aw at ang wim a t ibuki:n sa bawa't sandali'y pawang kay Amanda, oo, kay Amlanda lama ng lnauUkol! -Alalahanin inong may karangalan kang dapat ipagsang,galanc!.-.tlanhinl ko a1g ktran!galan k ng an.l! g araI)'(Iif, al',(i i1(a t! patrlatutai aittnl a"n 'ng isang pusog ng 'al-anJ pagb-ibig? A ng pagibig na di mawalaatm dunialamay,:ay isang( pa(/ibig na kri(abilan.i S Anamada,'y aking mina hal, minalmahal at manalalilul pa. Iniibig ko siya pagka't nasasanla sa kalya, ang akilg patlgako. -MIagsisisi ka, Rene. -Ilindi Beltran. Dahil,sa kanya'vy tahahanda akoligl mangpaka sakit. -Samakatwid, sa harap ng mrga ibinalita namin, ay ipapapatuloy mo algL iyong nasa — Oo, Beltral-t at kamratayan lamana alg nmakahlahadlang sa amin. -At kuing pulaan ka? Kaila pa ba sa iyo kung halggang saan durmarating ang makasalanang mata at dalahirang dila ng tao? -Paglalabanan kong lahat. Sa matigas na puso'y walang ta ksong makadadaig.

Page  183 AKDA N REMIGIO MAT. CASTRO 183 -— At kunlg hllrumad:lang ang iyollg mga miiagulang? -ang ulit ti Beltitran sa Ilasangll maItarok allng kalooban nlg sinuli)ubukaing lkasa ma. — yIa 'y saka ko nia pagaarlalan, subali't, nakikilala ko anll ailing ma... 1Nalalanima konlg niaalam siyallg gumalallg sa kalrapatian. Analk niya ako sa pagkatao at alipin riiya ang akirlg katawa], subali't malaya. ano.g aking damdami n sai pagibig at ang pagibi,:ia ito ' pliso lalnang anir ta ilFing liaka paaguulto(s. Ang mrga klatigasan rig kaloobanlg ipinakilal.a ii Rtene at ang katainitimnan ng pagibig b:a turnmubo sa kanyang puso, ay lalong nilkapapt>)asila sa kalooban niig dalawa, kay a't nalig makilala nila an;g tullay na amdalmil nitot tungkol kay Ananclda, ay nagpat uloy sa tiga pagtatanong.' Walangr wala sa hinatgap nli Renie na arig kanyanlg mtga kausap, a y may malakinkg pagkahlbaga sa kanyang mutya'. An1 kanyan(g katalinuha'y dinaig ng pamanaraang t pinruh unla, sa lalong ilkagupgapati)ay lng ka-nylang pagibig sa '"bulaklak na kaunti nang malanta". — At kung ipagkanulo ang iyong danrgal sa lalakeng naging (tc-itla:i n11 kanyliang' pag'kariwa-ra' -(0 hiindi! Iindi ako pagfatatksilali nli Aman dla. Siy7a'y mal puso)lg ginto a HkIasilg i n g matin rkad ko1ng pagibig sa kaIva. Si Amain11i(la miagigintl tapiat sa akin. Magiino is'ang inang maiihiglin sal ka:lyar:g miga ainak alat isarng asawanlg karaplitdapat sa kaindili rig isa0ng mailliriis at wal-ilg kaparang pagranrlai h l...-. K1,,rl gay o'y. — Oo Beltran at, sa ibabaw ng )kalyalng "dlungiss na iplillagapal)algayf at sa itlbaaw pa rig lhllat, at niatatalaga ako at si Amnllrda'y akinlg pakakasalari.....-Ree, irlnabati kita, -aini Beltaran: at kinallmayalt ntg but()ig lirpit. Anr' mnga panr.igutusiap moug ipiimringig sa armi, ay p\NawVag katunlaylan ng kadakilaaln rng iyorn1g,piso at kabanalan ngH kalulurwa.. Binabati kita dakilangt maumlllubos! Ipagpa — tlloy m-o anrg banal mong }hngarin ' at kami, kaming nakapiling mo sa paniiin-gibiog sa kantya, ay makakapilinig pa ritn hanggang sa tagumnlllpay. Tubusin mo at bihisan ang kapurihang nadu

Page  184 184 NABASAG ANG BANGA? ngisan ng isang kahabaghabag na kaluluwag ilaglahi ng palad. Ang inga gawaing katulad niyan, ay pinagpapiala nig Diyos at ng irga tao! -Beltran, maraming salarmat. Nasa inyo ang aking lakas i -1-Binabati rin kitia kasamang Rene-ani Zaragoza naman at kumalmay din. Sa ipinamalas mo sa amin, ay hinahangaat kita at inilsan pang nagnpupuri. Mga katulad mlo lamang ang mga karapatdapat pamalisan, pagka't isinagawa ang lahat ng pangarap at dcakilang aral. Nagugunita kong sa iyong miga sinulat, ay nagninimgmni3ng alng mnga aral ng dakilang asal at ngayo'y ikaw na 'i n ang unang magsasaaawa. Maano na ng'ang dumami agll: taonl magkaroon ng puso at kaloobang katulad aig sa iyo. Ang. halimbawang gagawin nmo'y pagpapalain ng dakilangl kapalaran. Ang kanyang kapangyarihang bumibihis sr a nalngalulumbay, ay igagawad s.,a iyo, at ikaw, oo, katoto, ikaw ayv aggitinr mapalad at uuliranin ng mrga taong susunod sa iyong binuksang landas. Binabati nga kita at tanggapin mo ing mahigp)it kong yakap. Nagi4sinig si Conradong ang dalawa'y nagkakayapos. -Aba! Ano ang nangyari?-ang tanging nawika pagdilat ng mtga mata. At... Ilang sandali pa'y isang imatulling auto ang naghatid sa kanikanilang talhalan sa apat na bayani ng tungkulin. Hayan, ang Manunubos!

Page  185 Mga patak ng ulan sa uhaw na lupa KAIAWANG araw. Ang pagtatapat ng tatlong kaibigan ay nakapagpasidhi sa mainit nang pagibig i Rene kay Amanda. Bago sila nagal'- kdn'.ay y'ang sinundang gabi'y niyari na niila, alg mga [ga-.At noon... S harap baay kinakiaa n atin sa anang inulila -ig palad, sa talanig biniro lrig a ulap, ay isatng autoan ang tumigil. Dalawancg lalake. ang nianao g. IRene, ---ane biglang aringig mag'buaiat sa bintaxay na bahay. -Amanda,- ang naitugon nig isa. sa mnga nanaog sa auto. At pagkatapos ing ganooig ntga batia'y naiyahiigpit nia kamalyan ang snilunod. Ang uihawg na lupa sa patak ng ulan, ay biglang nagkamit ug k~aligayahi. At Sa pagsipot nlg talang malaong nawala sa langitlangitan ng uga pagiig, sa biglang piagngiti ng kan yang liwanag sa likod nug ulap, augc datinig mapanglaw na iukha t laangit, ay biglang samaya, napawi ang dii, riumit i ang ilaw at ang mtga punso nga dalawang anako ng pagiibigan, ay kapwa niagtalik, kapwa naka-:mayanl alng sumu lnod. limot sa sig wang nnagdaagn. g ---Kunusta, knusta aag buhay buhay dito? Nahan si — Kumuusta, kumlusta aaig buhay buhay dito? Nafhanl si

Page  186 186 NA.BASAA ANG BIANGA lDonaya Momay? Bakit ka mangayayat? Ano ang nalgyarli s iyo? -Nasa baniyo ang rlalay at na' iliigo. ---ang tarahal g sagot nii Amardai at parang' hindi inalumian iba g iba pal tanongl nii Rel.ne Beltran, tuloy ka at Imaupo. —ang ipataloy. -Huwag 11 a, Amnanda. Sascnaliatalahlii ko ang pugkakat -ao-( T it(o 11)l-n' lMlvka'tli(o. — Kuilg (gayoy lala)iill m(o aun nallay at- iltita t 1no tuloy na lnarito si Rene. -B.ucvno, kunlg... -00o, Beltran, dalhin imo na anr auto sa banyo at isakay mo na tull(y si )lonya Momay a v i a'uwi.i At lulan ng auto nli Rene, si Beltran, ay iagtuloy tr sa Si 1. Sp pri'ngs. At sa pu)igad ng1 pagil)ig, ay naiwan arg 1dalaw ang mnaya. -K-Innusta aug:)aglalakbay, Rene? —ang tar(ino; ni Ainanda i1ai2g sila'y nan ga'aupo nI1. — Napakasarap Am anda. Para sa. akin, zan: Ifapon, ay isalng Imipoeryong kaaiasnais. I)oo'y pawang: tulailt ang t lab at 1ng sandali. Aulg sarap rlg i:angrily nakapa(gi(ltudui(lt ng kaligcayahian, ang kulay ng katiyal:g m-ig'a bulaklak aiy kaibig-ibig, ang tamis -tin npgiti rn k, anyaln i mriga 'jap(nlesita', lailo pa't susulndal ng malalalambini g nilang, titiv, ay katulad ng pabal:nong nakalahalina.... -Masaraip ina paglalakba- knilng gaynrl.. -Ng(unli't, iya'v sa iramiupok ia puso lainani t n1ag1tatagi lin-. pay! — Ibig to,:g satii '. — Na a ko 'y hlindi narahuyo nig kanilang in1ga palanialina,ang biglang putol ni Rend. Alamin mong sa akingl pagali.,s ---ang patutloy ng mmianananggol,-ay taglay ko sa puso atng iyong mg-a hllailint tga pawanag tuilgon ko rnig mra pa-'akongi p)agtatapat. -Ngulti' t, anionig malay latil, naroon ka't narito kami. WaIa kalng sukat alalahaniin sa akin. At tangi sa roo'y, hindi naian 1 aIUagnulit sa mukha rig tao( an, pagsisinungalinrg

Page  187 AKDA NI RE-1MIIO.MAT. CASTRO 187 -m-Amanda, huwag kaang magkulang tiwala. Nabasa mo ba ang lakiilng liham`l Ang: mga tala.tantag:natitik doon, ay pawanglaxawa n1g aking kabnlhayanl sla tlaip. Ailanini mong ang pagsisinungaling ay isialg )bagay;ia tnkaplpangit. Nasllbukanl mo a Ilba akolig' lagsillutgali, H dli(-li tinglia'ol i i Amalda si.c((. A\ng ymina g'lsot i n angvari sa kcalnlvanl kabuliulaya, aly bil': a sauinurot sa kanlyang alaila. Na' pasandig s kinallluiiklkalii at an' imnukhlang ma saya na SO Il, ay I;iv l',, tdillaiaw n- a)is. -13akit ka. pa naparitto Relle ino ang nagturo sa iyong laririto kami ' -Bakit? Nagtataka. kani hlianapin kita? Ilindi mo ba aalalahma't mnalayo ma an -' akinlg katawat, ay lnaririto) iaman alli akinlg mgi'a mata? -)o, i litalalnim;ai ko iia. At Jyai g a (i datiiltan- kaya't kaiingi mania'ina'y lImnayo sa Mlavnlila u)pail inamnulhav 1ng tahimlik si -l- ook mai itong hindi na maabot nog kanii.aig' ingra tanaw... — Sukat ina Amanda. Isinasamo ko sa iyong itiklop na ang kasaaysayang iylan. AlaLn ko ang/z 1ahat g1 nanya-ari. )o, alam ko) ang lahat... -RvI-ene ---ang bulon] ilap(dinlg iias'al)ti ii iAmandla sa kanvyang gailiw at di litan kinukulisa'y '-apigtilan ang mtoa kamay nito at im pisil ing buomIg Tiig pit. — rAmanda, hindi lita nialilimnot! TIiibi'g kita, iniibig pa ril kita! — R-iell kauintt 1110Iai lilindi ako ilakita. A-ig marupok ia Iisi 1 l1 aking bulily ay a kanunti rnang imalagot.. Ano ano at^ng ipiriagtapat sa iyo nina Beltran? -A-n'gl lahat ugo kanilang nIaklita at liabalitaan. Si Zaragoza'y aIg mngla liata:ngap llila sn ka awaral ng pulisi at ntaIalathiala sa kanilang Pahayagan. Nguini't, si Zaragoza'y natuvto pa rinig d(llniamay sa inlyong fmatgina, pagka't hindi ilniha-yag ang iyo(lg a (igalan... -At si imanirt- Lauro at si alitnL Julia y ano niaman ang naibalita.sa.iyo tiigkol sa akil? - k — r-iol $a iyo 'y walallg an(m-llan. Ni i indi man lamang na

Page  188 188 NABASA -ANG BANGA? s banuggit sa akin ang mga rinangyari. Marahil ay sa hanrgad na luwag sugatan ang algking damdamin... Nalalaman nilang iniibig kita at ang bagay na yao'y ikamlainatay ko. -Salamat Rene, nguni't, sa pagbabago ng nmga pangyayari'y dapat din namang magbago anrg lahat. Patawarin mo ako at pinatatawacid kita. — Bakit ka nagsabi ng ganyan, Amanda? Sinusugatan mo ang akingg pagibig... I-indi Rene, hindi kita sinusugatan. Ang pagmamalhal ko sa iyo'y abot hangrgang langit mnarahil at dahil sa pagmamahal kong iya'y hindi ko hangad na maparam ay ka pa sa akin... -Ammada, hindi kita maunawaanW... Wala kang pagkakaiaang nagawa sa akin. — Hindi ba't madalas na ang mga isinasama ng iyong loob, ay pawang dahil sa akin, dahil sa madialas kitaing pagtamnpuhan? -Tunay nga, Amanda, usabali't, ang mnga pagtatampo mo'y nakalulugod sa aking puso, pagka't lalong nagpapaganda sa iyo. Nalulugod ako kung makitazng ikinamumuhi mo ang mga cdaing ng aking pusong alipin ng iyongr kagandahan. Nguni't, ang lahat ng yao'y nuakaraan na. Ngayo'y naririt9 ako't nahahandang dumanray sa iyong mgna kasawian. Naito ang akling buhay, kunin ro at id'ugtong sa iyong ikailigaya... -Sukat na, Rene! Ang lakad ng panaho'y nasal)i ko na sa iyong bumnabago sa mga pangyayari. Maaring ang labhat ng iya'y pawang pagtatapat ng iyong p usonI dakila at mayanLan sa kagandahang lomb, subali't, ipinagtatapat ko sa iyong hindi na ako yaong Amandang karapatdapat sa iyo, aang Amandang, ito ngayo'y isang dahong nilagas sa tangkay ng kasawiang palad, isang bulaklak nia pinagbampuhan ng sar.iling kabanguhan. Ibig mo bang maparamay sa akin? — nAa.anda! -Maawa ka sa iyong sarili!Manghayang ka sa iyong karangalan na ngayo'y lubhang bantog sa ating lipunan. Tubig kang maputi na lubhang dalisay at ako ay lasong makapipinsala... Limutin mo na ako at matamis' na tatangrapin ng aking

Page  189 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 189 kalooban, nguni't, ibigin pa rin, kay para mongl dinagagd'gan pa ang m tga tinik ng aking puso... -Amanda, papatayin mo ako sa dala mhati... Limutin kita? yan ba;ang pasalubong mo sa aking pag(dating4 -I-indi Rene, huwag mong ipagdamdam, ang pangalan mo'y isang lulwalhati para sa akin, subali't, kun-g nmapupulaau ang pangalang iyan, -ay una akong mamamatay... -Amanda, hindi mo nalalaman ang kahulugan ng iyong sinasabi. — Rene, mahal ka pla rin iea aking katulad kaltpon. Sa mga araw na nalayo ka sa akin, ay hindi koakaunting pighati ang aking tiniis at nvayolng naririto ka lna'y iyong masusukat ang laki ng tuwa at lugod niyaring puso, nguni't, ang katulad ko ngayo'y isang paruparung binalian ng pakpak, ikinulong ako sa isang piitan at doo'y pinapaghirap at pinarusahan. Ang aking berdugo'y nagtatawa akong minamalmas at kasabay ng kalnyang nakabibinging' halakhlak, ay tumitimo vraman sa aking dibdib ang mahayap na balaraw ng kamatayan. At, pagkatapos, ngayo'y nabuburol na ako,sa djaigdig at ang aking pangala'y nakatitisod at nagiging dahilan ng usuapusapan.... -Amanda!... -Ikaw na rin ang may sabing inabot ka na ng balita. Tantuin mong ang bawa't salitang intiuukol sa akin, ay nararamdaman koing sumisira ng akig karanigalan at paraig Itatik ng lusak na nagpaparumi ng aking kapurihan. Nguni't, Rene, nalalaman ng Diyos! Malinis ang aking budhing makhaliaharap sa kanya, kaya't matamis pa.sa akin ang mamatay, yanmang karapatdlapat pa rin ako sa kanyang malas. -Arnanda, Amanda ng aking buhay! Iniibig kita! Iniibigr kita! Halina't sa ibabaw ng lahat ng iyan, ay ipagdiwa.nvali naItin ang iyong kalinisan, ang kadakilaan ng iyong puso.... -Huwag Rene, huwag kiang piabigla! Iilndi ko nais na magpakasakit ka ng dahil sa akin! Mag sisisi ka lamaang! -At bakit? -Mangyari'y tatawanrlan ka ngo mga makababatid. IHindi nababagay sa iyong magtiis ng dahil s'a iba. tiayaan nmo angtg

Page  190 190 NABASAG ANG BANGA? sariliniu ko *alg 1i'hat ng pula at yanmang ipinagpapalagay Una ako'y isa a ng bulaklak na lan1ta at lagas na sa tangkay, a'y nababagnlay sa akin ang mamayapa.... Patawarin mo1 ako at iyanl nmanl liamanig ay mabaon1 ko s!a aking pagyao. At pagkawika'y napatingin kay Rene. An1g datilng bisa ng kanyang matang siakdtal ng pupungayl a-y pardilg punlong biglang tumudla sa kanyang dibdib at na-, tlgak sa ut(bod n1 ) p)s1o0. Sa mg matang yao'y parang naisi-. lnag ng ibinata, ang mnalinis at d(alisay lna kaluluwa ng kanyang mtutya. Ang ha1pis ra,iayos ii Amnanlda'y lalong nakapagpabagbaTg s.a kanyang piiu at ang malaking pagibigR, ay parangl dila ng ap()y n a. la gpailnit sa nammirnigllatti Iilyang damdaiain. Anug kacn.ilang tnoga paningin ay nagkasalubong ng buong taimutim. Ang damdaming naghari sa puso ni Anmanda niman mabasa niya ang kuwento ni Rene, ay muling nanariwa ng moga saUdlalinig yaou, kaya't sa atas ng mnratinding simbnuvo n1g pagibig, ay napalin(gon si Amanda at pa;ralng( napahiiyI a kay RIn1e. Lalmxong aibuthayan ing 1loob aug ating muan~anannggo l. Nagpakalapditlapit kay7 Amanda, iinalas munanug maigi ang aanyo n1g kan-1 -yangl( miiailiiaIlall na noo'y nal luliha halosw at pagkatapos, tang. liindi Jm. yata mnapigilan ang matinding sinmbuyo ng pagibig, at sa nasagl maipakilalang sa ibabaw ng liahat ay si "Amia.nda p)a rinl siy ng hindi nagbabago", ay pinigilan aulg kanang klamay iii Amanda, at samantalang sinisilsil ng halik, ay slunulodsuicod na nawikang: -Amanda, iniibig kita! At sa gayong ayos, ay niapasukan sila ni Donya Momay at:li IBeltran. Si Rene'y lnapalayo ng kaunfi. At si Amintda'vy n-amutla! Takot at kahihiyan ang naghari sa kanilang kalooban. Si Beltra'y alangang magtuloy at alangang rumuroug, ngrilni't, lng-inglitingiting anaki'y nagwawailango bahala. Hindi i rin nakapagsalita si Donya Momay, pagka't si Relie'y mnaliksing nagtindig at pagdaka'y naipasalubong ang bating:

Page  191 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 191 -Ma'(gan(lag ariawn po I)onva Momay. Kumnusta ang kalagayan ninyo rito? Ano iarng maipaglilingkod ko sa inlyo? — H-ola, Relne, maligayalllgg iagdatilg. Kilnulsta anlt g vilj.? Tuniaba ahc kay s sa riati Sae cog0os.g lliyan) sa iyo ang pagltitawid-dlagat. — TIindri po n-amian, wala lamang trabaho roon kungdi alng aoitkainl at magbasia.. -Kiraklabahan nla riga alkonlg daratilig-ka. Sukat ba nanimal Ika(abi'y niapangatap kkong hinlahanapl mno raw kaii't ipiiagttatanong sa lahat ng lalawigan, kaya't nasa-bi ko igna kay Amalndang dlarating ka iiang nizadali. WVala panig dalawang buwntl a1(o, -Wala pa po, isang buwangl mnahigit lta anf.l. Arng ptgdating k1o'y hindi hinihintay ng kahi't si(no pagka't an -g buon1 akala nila'y magtatagal pa ako doon. -Kumusta.sa Maynila? Ano ang lagay nilling nilagaslNawal? — abtiti p(o lnaman D)onya Moliayv, itall)(t kong' walan.L a nomang sak luna. — Dito na kiayo mananaanghali ni Beltratl. M 'iagl allito ( ak g1(' pesa,:lng ma1iltlok at inm:palaliaw ako ing isang d( Icc/i~. Maamni tiayongl bagavy aa dapat patgusapan. Dapat nrtonr imaa a-la itant aingi ltiging dalilanl ng p)aglayo an.min sa nmagull)ong M1ay" nia. -Huwag,na po Donya Moinay, nmayroon karminrg coniproWiiso lli Rene sa isang kaibi]gan sa San Miu - el tran. — A, hindi maaari. Mahalaga, sa akin ang pagpiaritonlo, ito )i Rene, kaya't ibig- kong dito na kayo mananghali. -Siyanlla namaln, —angL pangalawa ni Amnanda at l)pinalgukulatn ng isalig sulyap 'na slakdal ng tamnis ang kainyang goiliw. Tiatanotgi sana? ang manlnanliggol, snibali't, ang mrga tingnrin ni Aman da'y parang atasa na nmakapangyarihanog:lkapl)igil s'a kany:ang sasabihin. At sa gayo'y naiwan ang dalawang magkaibigan at!nal)hinultod sa miapiling kahilingalli ng maginIa.

Page  192 XXVI Sa likod ng labat... Pagiisa ng mnga Puso! 4I > SSANG Linggo nfr umaga.,~If ~ ~ Ang Simbahang Sarili sa Trundo, ay nagdiriwang.. ^ Ang ka nyang mgra batingaw ay nagbabalita sa inadla ng dakilang sandali. A1i.g mim-a iarafias", ay may mga ilaw at sa kinalalagyan ng coro, ay isang pangkat ng orkesta ang nag paparingig ing hkayang tnga tugtulgin.' -Mailaming tao ang Katedral. Sa dakkong labas, ay naghanay naman iang mga auto at ibang.sasK.ya.n. Nuo'y kasalukuyang idinaian)s ang pagiisang dibdib ni I:ele at ri 5 Amranda. Sa bibig nrg marami'y sarisarig kuro at sabisabi ang nariringig. May pumupuri at may pumupula. May nagpapalagay na ang gayong inanyo ni Rene ay isang gtawainig karapatdapat sa papuri at mayroon namalng kumukutya at huiimahamak. Ang makasalanang mata ng tao, ay linsan pang nagk apanahong sumuri ng hayagan at sa kanyang harapa'y itinaya ang masnuliraning tungkulin sa pagibig.' -Isamg malaking kaululan ang ginawa ni Rene, alng namutawi sa bibig ng isang nagngingitngit halos sa galit. Paka

Page  193 AKDA NI REmIGIO MAT. CASTRO 193 salan mo ang isang katulad ni Amanda, na naging dahilanl 1ng isang umaalingrasngas na usapusapan, ay parang ikaw na rin ang humrawak ngr bato at pumalo s s sariling ulo. -Siyanga naman,-ang tugon ng ilang lnakikiiig. -Nalirmutan In a ba ninyo ang hagdainangr agisnan sa biltana ni, kanyang silid! at ang rnga bakas na natuniton ng pulls sac kanyang hihihgan?-ang patuloy. Kung yao'y wala-ng anomant para sa inyo, ay isa ako sa surnasang-ayon, ngm:i't.... -Dahandahlan ka sa iyong pagsasalita, kaibigan. Igalang hmo alg pook na atin-g kinalalavgyan. -Oo, iginlagalang ko, nguni't, huwag mo akong ilayo sa katotoohanan. Ang masasiabi ko sa iyo, kung anakanak ko lanalng anl ulol na iyan, ay babalian ko ng buto. Saylangr at abo gado pa naniang natutanr..... —Nakaaawal kang tao. IHindi mo nalalalamana angr kahulluga8l 1ig ivyo:g mg'.a sinasabi. Laitin mo si Rene, isumpa ino ang isain' taon( mnay dakilang pusoing katulad niyan, ay para monog nilait at isiullm-pa ang Kristong nagpatawa(ld sa isaing Ma1a({aleam( g I la-gssii. Ipalagay inating totoo ang lahat nlg anr 1 alilri, ipagp)ala(gay iatiiing si Anmanda'v isa nang idalaogang wa;ai-t (da.1gal sa ngray on, walang puri) at hamak sa dilanig h]namak, Ilg1 -i (t, dahil baoa roo'y wala d-nag k arapatan sa kandili ng isai g I- (layakillangl puso? Dahlil baga roo'y dapat nliag liayaalng lallnod at irmainartav sa kasawian? Dahil baga roo'y (lapat -1a8ng hanmakhlaniaakin at pulaan sa lahat ng: sandali? Namamali ka sai iyongtl l)palagay, kasama. Bu31Sksan lmo angl iyong d(ibdib at plakinlggan mo angr tibulkin ig iyong pulso! Si Rene ay isolg maiuiIllubos na d(apat pt)luihin. At tangi sa ro1oil, ilawit ang imga bisig upang palnimbulaian nig isa m(i nalullnuod, inagpakasakit sa ikalilioava ng iba at sumuway s payo nyg ig(-a kaibigan at sa kal)ooban nrg mliga magllan1-tg, mnatubos lainang ang isang alipin nl r M rilingl p)al1ad, ay is:aig ga\ waing kapuripuri at kiahangaliaaiga! Mga taor(g katulad ni Rnle, ay dlapat pagcpugayaan! Maiaalno llumagainap nawa sa lahat ng dako ang ganyang mnga:amdaTlmifl, upaiti mripawv

Page  194 194 NABASAG ANG BANGA? na ng lubusan ang pangaapi at ngumiti naman,ang masaya ng araw ng Katubusan. Sasagot pa sana ang nakikipagtalo pagka't hind'i pa rin sangayon sia mnga paliwanag na kanyang naringig, nguni't siyang pagtugtog ng Marcha Nacional na nagbalita sa lahat na natapos na ang seremonias. Nagbuntunan ang tao sa may harap ng pintuan sa htangad na makilala ang ikinasal. Ang "lasing sa mnga paglait", ay hindi man lamang lumapit at ang ginawa'y sunaklay sa nagdaang taranlbiang patungong Sampalok. Mayamaya'y lumabas sa pintuan ang dalawang mapaliad na kasunod ang mga Iabay. Pigil ng kanyang kamay na kanan ang kaliwa ni Amanda at miarahang lumapit sa kinahihintuan ng kanilang berlina. Ang bulunga't kalabitan sa dako ng mga nanunood, ay namamayani. -Si Amranda pala ang ikinasial! -Aba, ang anak pala ni Donya Moumay. -Itindi ba iyan ang napabalitang "Nabasag ang Banga"'? Hangga't *ang mga salitang iya'y nagpapaliptatlipat sa iba't ibang bibig, sa may pintuan naman ng berlinang kinatatayuan ng bagong kasal, ay nimga batian at rmahihigpit na kamayan ang nanarnalas.. — Maligayang bati, Rene! -Amanda, mapalad ka sa dilangi mapalad. -Salamat sa inyo, maraming salamat-ang magiliw na tugon naman nug magsing-ibig. -Binabati ko kayo, mang Lauro, ang tagumpay ng inyong uanak ay kapturipuri-ani Zaragoza. -GOayon din ako, tanggapin,ninyo ang aking pakikilugod, — alii Conrado naman. -Donya Momay-ani Beltran,-natupad ko na po ang aking tuigkulin. Ngayon nama'y marapatin ninyong tanggapin aug aking malugod na bati-at sinlabayan ng pakikipagkamay. -Salamat Beltran. Ang lahat ng papuri'y iukol natin sa bagong kasal. Makailang sandali pa'y isa isa nang nagaalisan ang m(ga

Page  195 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 195 auto. Sa berlina'y ang "dalawang mayang" uhaw sa inalayang kabuhayan uang nakalulan, sa isang auto'y ang tatlong malilikot, sa isa pa'y ang mababalae at sa iba nama'y ang mgla binibiniing uniabay sa simlahan at ilang biInata pa. Nguni't, saanu nagtuloy ang ikinasal? Sundtan natin ang mtga auto. Ang berlinang sakdal gara na sa kanyang sinapulpnan ay (lalawang puso aig nuagtatalik sa tagunmpay, ay nagtuloy sa LIrreta, lumiko sa Cavite Boulevar, kumanan sa M. Tt. del Pilar, nagtuloy sa Maytubig at pagkatapos, ay namaybay sa tabi ng dlagat ng Pasay, marahang, lumakad na kasuiod alg mahlabang hanay.ng nga auto at sa dako roon, sa isang pook na kinatatayuan ng isang magarang chalet na nahabhrap sa dagat at nalililiman ng mayayabong na punong kahoy, doon, sa ang lahat ng sandali'y tulain, sa ang lalhat ng oras ay pangarap at ligaya ang halik Ing hangin sa pook na napangarap ni Rene sa kan-.yang "Salamisitn'", sa kanyang' "Villa Amantda" na natatayo sa isang loobang sagana sa mnga bulaklak na kaayaaya at kagiliwgiliw, aydoon, doon hurninto ang berlinang nan gun iguna,. Magiliw iia nanaog ang muagsing-ibig at ang inrga panluaulin. Kawit ni Rene ang sariwang katawan ni Amanda at pigil nIg kaliwang kamay ang kaliwa rin ng giliw at buoun pus)UOlng pumasok na sinundanl g magbalae at jig mga panauhin. Ang matinding inlit ng araw ay nagbawa, ang malamig na lihihp ng halnin ay 1along nagliaro sa nmga bulaklak at ang dahon ng lmga halana'y:lagdIwang.... Ang "Villa Amanda'y" naging isang katotohanan at ang pangarap ng imakata'y namalas 1g tanan. At doon, sa harap ng isang dulang ng masaganang pagkain, ay nagsalosalo ang lahat. Nilimot ang nakaraan at nagpasalamat sa tagumpay ng pagibig. Habang nagkakaina'y riagpapasaya namian si Conrado sa kanyang mapagpatarwang biro. Si Zaragoza'y bumigkas ng isang tula ni Reneng inihandog

Page  196 196d NABASAG ANG BANGA? kay Amlanlda na ivapalathalla sa, kanilang Pahlayagan, at si Beltran ay nagtalumpati sa karangalan ng bagong kasal. Anug ttwa at lungkot ay nagagawanl sa pus(o ni Donya Momay. Ang magasawa ni mang Lauro at aling Julia'y lugod na lugod at sa isang pagsasalita nli mang Lauro, ay ibinalita sa lahat na ang tanggapan ni Rene, ay malalagay sa isa sa nmga silid ng ''"Masonic Temple" sa Eseolta. — Nahahanda na ang lahat niyang kailangan-ang wika pa. Bubluksani na lamang niya ang mnga pintuan, uupo sa kanyang (scribania at tatangglap ng nnang usapin. Isa sa mga katuna-yang tinutupad ko ang lahat kong naipangako, ay ang tahanlang ito). Magabuhat sa IHapon, ay hiniling niyaa sa kiln ito, at nltavo 'v isanog katunayan ang kanvalng "Villa A1manda'. —.I. labuhay si mang Lanuro, —anl i Beltran. -Mlabuhay aa.ng amang uliran, —ang salo ni Za.agoza. -Mabuhay naman si Donya Momay,-ang halos ay pasigXaw ti ( Co111ad.1. -— MaI)uaay ang lalat, —ang sagot ni Retne. A t sa gitnla nlg nmga kasayaha'y naginuman ang magkakasalo. Ipinlagdiwang ang bagong tagumpay ni Rene at pinapurilian si Amaltida dahil sa kanyang katangian. At ang oayong kasayalia'y maghapong naghiari sa kaluigodIl(god na 'Villa Arnanda"la sa gitna ng buong kataimtiman at ptal)a apla gaya)v n. ** Nabasag ang Banga.? At.... K i na 'a abilhan. Antg lkatalltimika'y untiuontigr lumalaga)natl). Sa nga btaybayin ng Pasay, samantalal ng ang maililikot ra tnlig' ay nakikipaglaro sa dalampasigan, ay dalawangr kaluluwanllg sapupo ng tuwa at ailiw sa buhay ang buong pagibig na lt-ag paltplanmig. Naoglalakad sa buhanginan, mag]kaagapay ra..natigptpalitali nig lalong, matiatamnis na hbalik nlr isang pagibig

Page  197 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 197 na walang kaparis at parang ipinauubava sa liwanag ng buwan ang kapalaran nilang mapagsasapit. K-ay sarap mo, Amanda ko! -At kay tamis mo narman para sa akin! -Tunay bang iniilbig mo ako, Amanda? — Aywan ko sa iyo. Hindi ko pa nakikilala ang salitanlg pagibig' knngdi ngayon laman.g.... At sa likod ng ganyang niga salitaa'y ma:ltutunog' na halik ang naringig sa gitna ng gayong katahimikan ng gabi.... Allg ihiip) ng hanrgin ng sandl(aling yaon, ay kaibigibig. \Ang halik nli ttlbig sa ntga pampangi'y nakaliligaya at ang noga awit ng pfang-gabiug ibon, habang lumnilipad, ay nakalululgod.. iAng priti ng buwan ay parcang busilak, ang kintab ng tulbitg abang, nagalaro 'y palrang plinilakfanl at ang buhanginan lna niyayiapakall nrg d'alawangl kawal ng pagiibiga'y mga ppilping saksillng hiitdi nmagmIamaliw ng ptagsusuyuan. At, mayamaya pa'y.... Aulg mga anino'y hilndi na nakita. Anlr "Villa Amanlda'y" nagirlg isang pugad nrg dalawiang mayanog iiusa alg buhav, iisa ang puso't iisa ang diwa.. At mcayamaya pa 'y ) ma'rallang n aringig sa loob mng "Villa'' an g g anitongl awit: Lang it na,I masaya'ng walang bahid ulap, Sauidatlilg ',matlamis va walang kaftlad; Sa pagsusiuyian(alg ligayaa ng palad, lagidbig ay )b1hay, Hlalik ay pangarap! Nan. mga4.(1 sandalin,' aon, ay lalong nagtalik sa lMpuso i tenre na si Anlalda 'y sadyang hindi nagtaksi sa pagibig. Lalo niyang nakilala na si Amanda'y isalng bulakiat;a na ang ko'(nyangy tat.llis ay di pa nasimsinsm tny ibanyg blab!igo/.... Sariwvtang, walangl katulad! MLabaingon-g higit- pa sa "'bango ngr pinipirg Ita bagonr l)av6" at may gr'av dalg kaibigibig! Si Ienei, o, si Reneng si Rene ngra lamanr atg a( taugi}g' may

Page  198 198 NABASAG ANG BANGA? karapatang magpasinungaling sa maling paratang ng "dalahirang dila ng tao.... Si Rene lamlang, pagkatapos ng kranyag muanlg tagumpay sa saliw ng awit at mga tulain, ang tanging makapagsasabing si Amanda'y kanyang sarili, pagka't napatunayan niyang isang builaklakc na ang kanyang tamis, ay di pa nasisimsim ng ibang b buyog.... At ngayo y magtanong tayo: Nabasag nga ba ang Banga? At si Rene ay suinasagot ng 'hindi, hindi nababasag7! Dalisay ang kapurihan ni Amanda, buo anlg puso at siya lamang ang lalong mapalad sa lahat! *x Ang nagtanim ng ligalig. May.sawikiain tayo na anyg nrltatanim ng hangin ay iumaanli nwg bagyo. At ang sawikaing iya'y laging nasasaksihan, tulad ng hatong sa mga lansanga'y nlatitisod natin. Ang halaanIg ipinunla ni Pako'y nagbnga, at sa bulngang iya'y siya rin ang unaing itakinabang. Tunghlayan natin ang P'ahayagang galing sa Sebu at mababasa iang sumusunod na balita: "Isa sa mnga naparusahan kahapon sa silid ng Hiukom X "sa kasalanang estafa, ay ang maniningil ng bahay-kalakal nina "Z at kasan;a na naagngangalang Francisco Malcampo. Si Pako, "gaya ng karaniwang itawag sa kanya ng mnga kaibigan, ay su"mira ng halagang limanglibong piso sa nasabing bahay-ka"lakal. Kanyarg inamin ang kasalaanan at,nang tanungin ng "Hiukom kung saan niya dinala ang nasabing halaga, ay ipi"nagtapat sla Hukuman na kanyang niasira sa isang Klub na may "pasugalan". "Si Pako'v manbibilanggo ng isang taon, limang buwan at

Page  199 AKDA NI REMIGIO MAT. CASTRO 199 "isang araw, at pagbabayaran pa sa may-ari ang salaping na"sira at kung hindi ay pagdudusahlan sa bilangguan". Plag'kabasa ng hatol, ay nagunita ni Pako nla siya 'y may inga pagkakautang na naghihintay ng parusa. Nang ipinrapasc)k na siya sa bilangguan, ay nanariwa sa kianyang isip, ang kasawiangl nangyari kay Amanda at sampu ng tangka niyang panununog sa bahay nina Rene ng gabing idinaraos ang "kanyvanl pagpapaalanm. At, noon siya nagsisi... W AK.iAS Natapos sa Limbagal: "Agosto, 4 ng 1923'

Page  [unnumbered] at 0 a 3 C_ T 3. ": j aPIP a a "i," tTI_ 0 - 0" a I i ---|11 ~,1- *|1: '.,, I I s- U CO 1 > g _ 'i _______ _ _ _" 3 a _a o 00 -- i --- a a---- a -------------- r -------- ____ 0 9________________*____ -— ^ --- —------------------ ~~~~~~~~~rr

Page  [unnumbered] NABASAG ANG BANGA? MGA KABANATA I Ina at Anak. II Francisco Malcanipo. III Sadyang bigo sa pagibig. IV Aya-Iw iIl.oln nig ''Isuan'. V Sinat ng isipang bulag... VI Oh, Takiang Pagib)ig! VII Ang "Soiree" ni Amanda. VIII Salamisimn! IX Mga Pagkakataon. X Nags!a-"Delfin" si Renenng.... XI Hin(di akalaing... XII Manananiggol. XIII Isang ano?.XIV Ang Kagaspangan ni I)onya i omay. XV 1sang' aninon.g mahiwagsa. XVI... at, pagkaalis ni Pako'y.... XVII Mga l\matanI makasalanan. XV\III lindi po, llindi po nabaawa,,sa... XIXJ Aing batas ng plso'y ang pagibiog! XX Ang nalanta:nig Bulaklak. XXI Ang liham ngc Kriminal. XXII Mga tingig na bulhat sa Hapon. XXIII Mga araw na tlagtutlunnlin... XXIV Ang Malnuubos!...!> XXV Mga p)atak ng ulan sia uhaw na lupai. XXVI Sa likod 1 ng lahiat....

Page  [unnumbered] BAGO ITIKLOP!... P ANGHU ING SALI A NI TEODORO E. GENER "PANGUL.- NG I AW AT f ANi~i TIK S AnMAH At N NG MGA MA NUNULA i SAGA W IKANG FAGALOG

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] - 0- - 013 s- '' to -- r\ 0 OU To rm~ 03 _.. --,~ r0 z U- -- U ra

Page  [unnumbered] I I I I 0 0 I I I I