Nang̃alunod sa katihan : (nobela)
Aguilar, Faustino, 1882-1955.

Page  [unnumbered] i:;4A 0M

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] Ial An. I Iki

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] Gawaan ng Tinapay at M4atamis. Nagbibilifng mga biskotso at nA sarlsarltig "CANDY" at "JALIEA" Nagkagan tingpala sa mga TanghaIan sa Hanoy nang 19026 at San Luis (E. U)nang 1904. eLiwasang Santa Cruz Blg. 9 6 - 98 ----— [MAYNILA J ---MALAKING ALMASE"N - - NG - S-ARISARING DAMIT AT MAGAGAN1)ANG MGA BAGONG LITAW NI Valle, lEvangelista at Tanjoco ~ESKOLTA,.10 1,BINUN DOK.e

Page  [unnumbered] EL HGARFILIINOSAMAHAN NG PAGPAPAGAWA AT PAGPAPAUTANG. ESCOLTXA, 24. Pautang na may LUPONG PAMUNUAN Puhunang Puhuna~n sangla al laang _______ ~~natatala. naikalat, ipagpagawa. Pangulo 31 AgostoPl.436.400 P239.130.00 -P215,800 Antonio R. Roxas. M~a alhsiyon. Pangalawang Pangulo N*ARARAPAT~~ SA LAFIAT. Ang mga MaulEarnshaw. aksiyong pangliaraniwan para sa mga may Manuel ~kaunting natitipid (mula sa P1.00 isang Ingt-Yman buwan) na ibig makatipon ng isang puhuIngt-Yman nan. Ang mga tanging aksiyon at hirang Enrique Zobel. para sa mnga naghahangad na ang kalahati 6 malijiit nilang puhunan ay magtubo ng isang Mga tagapamahala tiyak at mabuting pakinabang na babaJos6Rosaes. yaran tuwing ikatlong buwan at walang paMaranoLimap.n~anib nta malugi palibhiasa'y ang nabaMaranoLimap.yaran na, sa alin mang kiaseng aksiyon, ay F. C. Fisher. maaaring kunin na di magkakaroon ng ano Eduardo Soriano. mang bawas. Mga pagpapautang. Gerente SA MGA PAGPAPAGAWA. Sinomang Antonio Meliadn. may isang bakcuran sa Maynila, na may mabuting- k-atibayan ay maa aring maka~utang Mga tagatanggol ng isang halagang katamtaman sa kanyang Ilaussermana; halaga, upang doo'y makapakapagtayo ng Cohn& Fiher. bahay. Coh & ishr. MGA PAGSASANGLA Ang naghahaOrense at naad nj, salapi na ma-.y isang) bahay sa MayGonzalez Diez. nila na may mabuting katibayan ay dapat suriin ang) avo ng, aming mga palakad, Mga arquitecto Ang may mga bahay na nasasangla ay dapat Ram~ deIruetadin namang magkuro sa aming mga paiGoyena. takar~an tunay na salungat sa mfga sanglang tinatanwag na <(pncto de ret~ro>>. Francisco Perez Sa lahat ng mga pagpapautang ay magMUROZ. 1)baiyad ng isang mallit na bahagi nA utang at n(-, tubong buwanan, at tumatagal ang Mga tagasuri ng cuenta pana hon ng pagbabayad ng1,15, 6 20 taon, Fleming, Pery aosahulog, na mnangyayaring bayaran Smith & Seth. ang kabuoan~ nA utancr 6 kaya'y untiirnti — kung sivan~g ibig. Ang mga pagpapautang namin ayon sa, tanging pittakaran ay lumalabas sa, huli ng pagbabayad na, isang, tu'bong katumlxas Iamang ng walo sa bawalt isang dtian sa boob ng isang ttaon. Ang mga, alituntunin at anomang; bahay na pagpapaliwanag ay ipagkaloob sa aming tanggapan sa lahat ng araw, mnuh sa ika. 8 hanggang ika 12 ng tanghali -at mula, sa ika, 2 hanggang ika 5 ng hapon. Sa mnga arawv ni linggo ay mula sa. ika, 9 hanggang ika 11;30 ng umaga.

Page  1 NANGALUNOD SA KATIHAN.1

Page  2 I~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~ ~~ 0 t~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ r~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~,' t~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ I~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Page  3 ':.. A,, T A.^,. | ^ | FIJUS TIINO ) iG4UILLAR,., NANGALUNOD SA KATIRAN (N \, ) ET A) s^^P_: >__^~r^ MA YNI A Li 'ti:hm.trtl r'li "('['l,.I/rnl. \ x i i-' lit}:N.i " 1()1I. "":g I ""g i^ Ij~~ *tS,ri, ~5,h ~r ZL~?d ~J:. ~" G:.;~ *;- 'C~;~~ ~-r 1" **r, r -rj 4 r' g ~-r i~ "~ X ne 7 ' "P ~'2-" a; ~i 2,3$ , P 8 g Y F *;p C *.PC t ~ a p-~" d h/'"~":~" ~stc Kii SE i"~ "i-L'_- _1X ---ir al

Page  4 J Y~~r r~~r r-, c: i-!$9"" S X "' "' Lil' -i r;~; I "Z -tb~ t;$ r tt; i f a'~" i t "I~t r' "-",I I i'

Page  5 PAGTATAPAT Sa kaibigan ko it, kasamang FERW NANDO M.a GUERREOt, politiko at makata. JZay nilalayonz ang aklat kong ito? Ifalang nilalajyong anod mtan?.Ako mang sunmulat ay di makapagsabi: kung/ nmisa'/! mdipalagay kong mayroon at kung minins'Ya ' mawika kong7 wala namdn kahi't bahagqra..lt1 sa pag-aalinlangal7ng ito'y llmndlaba('s angf NANGA[rLUNOD SA KATIHAN. Isdang lakds ang /nalttlak s8a akiil. ilarawanz kungt mnadari al7 g BItHAY,S' /nfga dahlon ng7 isdzng akiat, paris ng kindgawi(n, ' all a aiilzg utnagandang babai o sa isdlg labantdzag mradu1go n a gindgawa sa pangalazn 7j pagkaka'sltulog,:;anlzkalang tadtaran ng sama at bali, ng pagbuo (at paggiba. g'nini'/t ang BUHAY at PAMUMUHAY (1/ nldpakarmahiwaaganqg talagd kaya hJindi ko masabi kung ang la/lon ko'y nagandp sa aklat na ito6 6 a(ko naman'1/ naligo, ng pagkabigong kal/iya-hilja. Sa anzd't ano ma'y nariyan allfn aklat: btildd sa' bala na at ladn sa kali't sinzo. F. A UILAR..Ja ynila 12 Hunio 1911.

Page  6 -1 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~~~ ~~~~~~~~~~~~~~~f~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Page  7 I IA - _ J A J- - C, -6- -- -6- * - * -0-* - Jo_-0 * b aI T~'~.....: 7~-'~~9~~~~~ i~...:, -,- '' 1 _ ---— r _ _ _L _. - IL dllrij~~~~~womwmm~at-N I. -i'Ay iitrap1)! -Du-im)ailng na uaman Ikay(6. -Mai;,l yari'y hlindi na lkayo nlaawi:. -Kaluma ikas ninyoni tao'y naglihintll;y tlyo a awa.. Knini, kayo sana'y rmaysak;t. — At llaysakit lamariga po bla ling (,q pI;,i't ka'aw a. (?y _rTa, tl,' l -vKiay;i, )ala singtig;as n, bat6 ang inyolnr iti,;o,, -- Sin-rtiggs p)a )po n bakal angi inyo6n, sltbii.n' - — I n in yo ak6ong pi)na a)agtityag'ai. I rn:., on. -- At i)ka.it po? -Mangyari'y mlagging mapalad a'o; k n inyonll, ibigin hna. At ang salitia'y naipatigil. Ang- dalawang, i~l,umsap n1 ganitt) ay isaing dalaga at isa1ing, llwf-'. Ang dalaga ay maganda, may kainamianl tir:.(lig' may tiinbang na panganatawin at kulay i.;,;:-lmaniggi. Bagong bukad na bulaklak sa, kali;a-.naian, dahong murig ng makahiy: - na i nakikiig,-,ugitilan sa ham6g ng urnaga. Ang binata ay kayumanggi rin, katatagn ang

Page  8 I8 FAS ITINO AGUITLAR taias, inaaliwalas ang noo, mga buhay ang titig at: ano- tina bisig ay banat sa paggawa. Bayani nkabulkian, matigais na mulawing katalamitaman. n'g imga ulap. No6'y isCing masayaing hal)on n5 gapasain. A.n' mlalamig nang sikalt g araw, ala ag paly)aliy nla haniingr naglbubuhat sa dl kialayutaang mF,,a bundok at nauapapag'a law sa mialalago6ng dahon 13n tahoy, ay nargpapasayango' laA16 sa imasigrlang ki lusfiln ni mI a nga agsisigapas. Halohal1 ang lmna babai't llalki, ang; mnta bat 't ilatand, ang mlga dalaga't bagong tao. Sa daklo rito'y walnhulg jmikan, sa dako roo'y tawanan at sa da dak akolng ijyon 1a ay di fisaing binata ang nagtsasamantala hangga't pumulputol. il Inuga uhay upang' kaIusapin ang kanfkaniling ckasi, na kung hindi sa gay6ng m(ra )pag, kalalata6n, ay lnutyan,> pmag')in llltinigatan n' inga alnit't inl, kayarmananag ntisususi ng mlakapit6. Ang salitlaing naputol ay nagpatuloy na namaln, inakalipas ang iilding sandali. — Pata'y ngla naman 6 himialt ang hindi umni big-anug sabi ng binata. — Naklitutuy* yaata kayo6-ang sag6t ng dalaga — At bakit po? -At hindi ba p)agtuyal ang inyong sinabi? — Kung di sana katotolianan. -Katotohanang an6,-Na patity anggdil humana't sa inyong karilagacn at Jlimala ang di mabihag ng inyong mtoga titig.

Page  9 NANGALTUNOD SA KATFHAN. 9 -Siya na ngr kay6. -Inauutos ba ninyong ako'y tumigil na? -Aywi'n ko po. -Talagaing kayo nga p)ala ay imalupit. Ang dalaga'y naipatitig sa kausap. Ito nama'y nagpatuloy. -Oo kayo'y malupit dahil sa lako'y inyong pinasasa kitan. -At kayo ba'y pinaipall( ko? Hindli nga, datavpwa:'t sa mnii lptlaing ko'.y h1indl man laman g kayo itlabalino. Angl dalaga' y hindi sumal-, t, yumlnuko nIr ka untt at inay dinampot naf isfing ullay na Ilitir sa nagpl)ipintugang butil. Ang binatfI nammi'y nagl-atuloy sa paggapas. -Sawing palad ngrta nilnin npali, al)ko-ang 1)p rinig sa dalagang na sa ktanya la maln lilkurlin --- luIubugtan yata ako6 ni araw nI a kalonr nIl ka1 lungkutan. -Ang mamnAng ito kung an6 an() anclg piniag sasabi. -Bakit p6) — Mangyari'y hindi ang paggapas ang iniyong harapin at kung ano an6 an( iniyolng' sina.salit,. BakSa. kayo'y minpansin tul6y ni Don Hasinto. At sa pagsasabi ng g.anit(6 ng- dalaga ay lnly itilnur. Sa imalayo n' nr aman, sa isting l)o6k n: kinti lalagyan nilang bukid na di l naliparlang uwcl k, do6n sa lilim ng isang nahabting lianay ng r mni

Page  10 10 FAI STINO AGUIIIJLAt. tkaayan; ay nitatanaw ang tikas ng isang nakakabayo. Siyi ang Don HaEsinto na itinuro ng dalaga. -Si Don Hasinto p6( baY-ang sag6t na patan6ng ng b)inat., —ak6) namat'y hindi na niya mrnpalpansin nmarahil. Si;y ay imaanli nang ginhawan.g nilalasap, kayfa di na, mnapupunn ang' isang paris ko na b)aRgo lamiang dumudulang ng sariling,ginhawa, tikis n,2: lainang na ka.y6ng dinillrainifii n ko ang hlin(dt nInailabig. — Ka(,y6 ang rnlay kasalanan. — At kasalanan pala ang umibig? — Hindi nga p6. -Ay alin ang ipina'kasala ko k ung gay6n? -, Ang inyong pIagrkakamaltli. — iKamralan p]alan ang umirog sa isang nailalamlan kong tipon nig lahat na kabaitan. -Ako'y inyon ibinibuy..... At 1naplalagagy pa ak6ng niununukso ngay6n. Isarig Inalakas na till aung ikinatigil na bigla ng pag-uusap nilang dalawa. Ang karamihan man ay naipatigil din sa kanilang ginagawa. Ang tulnil ay iscing dalaginding na nakakita ng alias daw malaki sa tabi ni istng I)ilapil. Ang biglangr plamamalrk ng kaniyang mga pisn[i ay nagpapakilala n1 dinaramdam na malaking takot. -Pagkalakilaki-ang bahagyai nang naibigkas na mga salitai —diyan ko naikita, diyan-at itinuturo ang tabi ng isaung pilapil na malapit-huwag kay6ng dadaiti huwag —ang awat pa sa mga kasama *

Page  11 NAN(;AI,'l NO1) SA KATIHAN.,11 La1l pang natigilamn ang lahat at hindi iilanu ang wala nang kakiasisiplkislap n pagkatitig sa )paligid nila. Balkit ist ),ll pa natantldang baibae, anlll i pag-aalalang b)ak5.I may matuka, ang a lias ay malakas na nag(sabi 1n glanit6: -— Talasan ninyo a ainl il a iratcl at bakt w ttllan, an1 asn6'y tulcklil na lanlllan' kay6. Sa gayong pagkatigagal lni' lahat ay isi ltaman ang nakapaniallias luina:tl)it: ang binat'alg IaI.l Ywi kahablagan ng kaI ni rang pi ni l)intuh,I — Slaan ino ba nldkitaY-ang malakis n.a t an(n) sa nahihintakutala! (ang dallagindindg. — Do6n, anya, doonl -.-at ang tabi rin n 1u pil-apil.ang itinuro. Ang binat.i ay lumapit. Parang hindi naillamang may kamlandag ang ahlas, parang sa kanya'y walang anoinan ang tuka nit6. Ang iin'a babai ay nagsisipagknrlus, nguni 't isa, namalln1 an sinisikduhain ng' dibdib: -ang dalagang may pus',nH^ bakal. Sangiglap) lamano at ang ahas nal, malaki, na1 dapat pagtalasaln nl mnatai, ay huli na at hawak nr binatt. Waling napanood ang lahllt k;ungdi ang maliksing pagyyuk6t nit6 at ang pamumuplupot naman no6n din ng alias sa nakaunat niy'llg bisig. Ang lahat ay lnapiataka. -Tawak yatai it6ng si Pedro ang sabihanan nu lan sa mga gumagapas. -Inakui, at anong laki na palc, gahinlalakf

Page  12 FAUSTINO AGUILAR. na,.susmaresep!-ang sabi ng isang matandang babae kung nagkata6n pala'y namatay it6-at itinuro ang dalaginding na lalo pang namutla ng maikita kung gaano kalakf ang ahas. Ang lpagrakatig ilang iyon ay napansin ni Don. Hasinto. Hindi nalraila sa kanya ang pagkakagulullan ng mgra kasamni, at ang ginawa'y pinilantik an mabikas niyfn g kabayo. -Bakit lkay6 nagsitigil, an6 ang nangyayari?ang tan6nr malaytlay6l o pa. - It6 p1 bang' alhas na rnunti nang nakatuka at hinuli ni Pedro —anc sagot ng isang matandang ialaki. — Tingrnan ko n1i. Si Pedro ay madali namiaing lumaapit at ang ahas na patlxy na ay ipinakita kay Don Hasinto. -Matlakling ahas it6, paano ang iy6ng ginawan g paghuli? -Akin pong sinun(gg4aban sa lif —ang sag6t ng binat5.. -Mabuti't hindl ha kainagat. Kinuha no6n din ni Don Hasinto ang ahas at pagkatapos ay lumayoy na. Ang imla kasamalng nagsisigapas ay nagpatuloy sa kanilang ginagaw., bagama't ang kanilaing nmga salitaian noon ay nalhinggil na lahat sa ginawa ni Pedro. May ilan pa na' upang malibang marahil sa -apagurang dinaranas, ay umaIalta ni lahat na inga pangyayaring dahilan sa alias ay kaniltng nlpagkita. Marami nga ang,

Page  13 NANGALUNOD SA KATIHAN. 13 nakahuhuli rin naman ng alias, nguni't bihirk aang may katapangang paris ng kay Pedro na para lamang dunampaot ng isang sandang tuyo. Samantalang napag-uusapausapan ang kanyang ginawa, siya namain ay na sa isang sulok ng tubigan at kaiikausap din ang dalagang may pusong bakal na hindi na naawa. -Nalalaman ba ninyo alino" Lusia kung bakit napahuli sa akin ang alias? -Bakit nra' 1)pi bla?-ang usishi nr tinanong, kayo mairalhil ay rmay tigalpl)( 6 bulonlg na ginamit. -Alk po)'y hindi mnapamahiin at di ak6 nanini wala sa mga tigalpo. -Hindi raw, kung wall. a kay6ng kalarl'an ay mlagagawa ninyo ang gay(6n. -Ang lakas lamnang po n p)aglibig ang nagpatapang sa akin. -Naki, it6ng si manga Pedro! -Ayaw pala kay6ng inaniwalitl: Nwa la ak6ng binanggit na pangalan kung hindi aung inyo aling Lusia bago ko dinamnpot a ng allhas. -Talaga bang ako'y inyong iniinis? -Si aling Lusia naman maaunonlg Ipaniwalaan ninyo ak6. -Siyana nga lamang kayo. -At tototohanin ngal yatli ninyo ang pag-api sa akin. — Hindi na ak6 naikikipagusap sa inyo. — Sino ang aking daraingan iung gay6n?

Page  14 14 FAUSTINO' A( - I LAR. — AnonSr malay ko sa inyo, dli kay6 ang bahala. " —Ak6 patl''y inyong pinlaba.lahal'an. -Abal op6 ---at ang dlala,(,a'y napatiini sa kau' sap). -Kung gay6'y pahintulot na ninyong kayo'y ak ing 1)l ingk uran? Naiaan~riti lamatg ang' dalaga ng'uni't hindl tii.nu'on. -Kiung gayon l),alc'y palintulot na niny6ng kay6'y a, king ibigin? -— Maanong siyana kay6 lin:,ng Pedro, lpati ng lar-iiwa.n ninyo n ullba ay nia kakalibanFgan -— Siya nirA namnan )pati. kundaira 'y hindi na kay6 naaw'. — May pallay ha- )a n amingl naisainff agrad nang ii iliuna binay6( -ang biglling na;itug'61 ng biniiinii. At aywatt kung sa lpagkapalhiyis, piagka t i}binila.ad sa hint I panal6hon:tni nii alalaman ng ka - niyang puso,.y umalis sa likurn'in ni Pedro at lhllnlakil) Sat ibuing pulutong. Nal abi si P,,d ro sa I paagamlaga nm. I)i nal(rgawa.Waritl ma 111buti a ng kahlulgan ng ga —,')6n1 mta salfl itt Al. Hindi )pa siya liirati palibhasa sa amgl)basa nI, nia hiwa g'i n-' pus, ay di mta\wa8tastwata.sil klIng ano angi nil alamnin nrig ' rayon\)1I inr si l 8 hi ni Lusia. Alan ^an tl l lguganan n isang paglpap)aasa i Ia (tl) Ia rn tiing alanir n na ipatlagiay naming i ag;.ta tak; wil.

Page  15 NAN(GA[LUNOD SA KATIHAN., At sa kinaiisip ngt glanit6'y suag sum a kanyang gunita ang alaalang baka siya ay plinaglalaruan ni Lusia. Baka pa ito'y mllayrto6n nang katipan. 1Nahabag tul6y sa kanyang sarili: nalramdamnang tila isaing malakingo bato ang1r umriinfis sa kanyang pus3. Siya, nga ay may nmia dalawanlp)lng taon nang nmahigit pa inarahlil, ayon sa sabi n- isai. niyang aili na siy ing kinatitirlban. Noon pa r aw palah6n ni kpl)itang Markos sa Baliiingkalloy nang siya'y ipanganack. anr b)ilangl n11 ta6n ay di na naaalala ng kaniyaling ili, ng'uni't sa mnla, p)anallon na niyang nalalakaran ay d(i pa nagdaranas ni gayon kataimtim na da(ldantl(lin. Isang bagong cdalioi nI aklat nrg Buhay anug nang rnga sandaling iyo6n ay tinutunghan niya. Kaikailan ma'y hilndl tumitib6k ang kanyang pus1). na paris ng patgib6k n'al y6i.l At si Lusia, ang M raganldang saln)aga sa nayon ng Dapdap, ay siyaing sanbi ngi inira bagong damdamin na nagpaipasuko' ngay6,n sa klanyang puso at kalooban. Si Lusia ay ana.k ni tmina-asawa nig sina miang Goryo at aling Mena, lna,2a t, aonig wal.a nlian kaya sa buhay ay di na naicln hlululi sa kanilang' mga kaniayon. Sila, ay mga kasatia ni Don H, sinto, at siyA man.na a, si Petdro. ay kasamiii r1in, Silang, lalhitt na sa Iatlingrkatlio, mnatanTgl.i llun iiS ay pa~wangr ma ka.say;ii nl;g ) on [litsintongf ito, na sariling kawta w.tt at patnllpaa]6Im lai. ang, kung

Page  16 16 FAUISTI NO A GTTLAR.:gay6ng n mga araw ng p)ag-aani, umuuwi sa Balingkahoy. Si Don Hasinto ay palagi sa Maynil', dito lmay ilang bahay na mlalalaki na pinauupahan at isaing kinititirbalin iia sa pagkainaaliwalas al:gandi% ay ti, la, bah,liay-harl. Kung sa urin it6 ig )agkal asama titi tingan, siya ay iinldi na mIntaaliangan sa tala sa Dapdap. *.Nrunli't kunig daliil sa kaglandahan ni Lusia'y magkaita6nig may ilbang p)inil)anukalL ang kanyang mi1'a l a'lagnia'' Natigtiltan si Pedr.o nanMg it6 ang miagunita. Kung bakit 1)a milapamihali(a na totoo anu diltag ni Lusi a! Sana'y talliik siyt at waT, ling gajil)li., kun., ginLga, alugLad( ang' ma kagubatan sa pagaalag, nu minga kalabliw ni, pan.fio6n! Sana'y walfing li(galig ang kanya1ng pus(, na kung inc sanda.lli iraglaanyaya aLng kaparallnran sa 1)ailalsapll n11 a:liw, ay waltlng nalalakasang awitin kundi Ian' (ilatd la nmangl nig inga batisan, Iang klag'mandal ian' n 11 tga burol, ang'.,lhui ng ml ibon sa kakahuyan. Nguni't ng1ayou ang laliat ay inapawl at waling nagliliwanagc sa kanyang mlta inata kundi anlg magandang, Imululil ni Lusia, ang katamnisan iig ugali nit6, ang kafhlilihinln ng kanyang mina kilos. At si Lusia Inamaln yatt' ay di miitututong mahlabag, kaniya nang sinamulan, pinagmagkaawaai.ay di man lamlang ntalalino. Siya ngi lkayia ay inmay pusoung bakal?

Page  17 NAJ TGALUNOD SA KATIHAN. 1 17 Ganit6 ang sabi -n dalaga, ngunl't hindi ba totoo Ramain na walaing matimtimang babai sa mati-,yagang lalaki? At sakal kung ang bat6, gay6ng matigti's na ay Inaaiagnas sa isa-isang pata'k na tubig, ang pus(' pa kayal ng tao na maalam dumamdam, ang df sukat asahan sa pagkaawA.? Marahil namaiiy hindil siya' lubha'ng mahahaw ba'g sa pankingibig na iy6n. Sap'agkA't si Ihusia ay di' magsasabing wvala'ng palay na nalisaingr agad. kungdil talagai~ng dumirinig sa kanyang mka, p8 gsamo'. Ang kratutirain marahil ng gay6ng inga, salital ay pagsubok lamang sa kanyang inahihibik us, fpagsinta', pagtikim sa katibayan ni~ kanyang loob at hindt paglalapat ng pinto' gaya, nang inakaI."k sa mga unang ~sandalit. Mlay maa'asahan siya kay Lusia. Ikinukubli tamaug nit6ng dil sasala ang mka nilolo6b dala ng impok na kahinhina'n, nguni]'t -sapilitang' kung siya'y magtitiyaga' ay may tatanawing ginhawa. Isa' niya'ng katoto sa nayon nina Lusia, ang palaging kinaArirnggan ng mnga sabing aug habai raw mahirap pasaguti'n ay siyang tapait kung ulmibig. Kung ito'y totoo si Lusia ay ma~ibibilang nia sa may mga pusbng ruatib ay, pagka't hindi) nang hapong lyon lamaing pinagpahiwatigan n,& kanyang pag-ibig. Matagalta-gal na ring aug kanya-ng alindog ay sina'sambang parati, ngunl't 2

Page  18 18 18 ~FAUSTINo AGUILAR hind'i na nagkapalad minsan man na maiturangc maligaya. At nang hapong iyon pa, bilang na'pabago sa mga panag6t ni Lusia ay wala' siya'ng-nl watasan kung hindi aug palay ay di raw naiisasaing agad. Maliwanag ngA na aug gayo'y pagp apatif's pang rnatagal.I At siya, si Pedro, ay magpapakadagi sa aria In rg tifsin, huwag lamang na d I sa hulf ay matam6 aug matamis na o6 ug dalaga. Aug o6 ni Lusia! Dalisay na tubig sa kcanyanig pagkauhaw, nugitil nrr ligaya sa kanyang in-a katisan! Hinanap tuloy ni Pedro kurig na'saan si L u sia. Na sa ibarig pulutong nga at do6n namurnulot. Nairo6n at payuko'ng dfumalrampot ngr mga vhay na naiiwan ng nagsisigapas, parang, tala' sa gabing mnadilirm, tila, bulakiak na nainumukod sa karilagain. At sa paghangh ni Pedro sa kagandahan ni Lusia, gandaing pinadadakila' pang 1al1& ng kanyang pag-ibig; ay n~a'alaa tul6y na sa- boo'ng hayang iyon ng Balingkahoy ay isa' lamang ang kanyang ma'kakamukhA: aug, Birheri nilangr pintakasi. 06, Si Lusia ay singganda' ng Birhen na d'i mimninsantr inakyat nii Pedro no6nig siya'y bath~ pa, sa kinallalagyang trono kurig duinarating aug mg~a, araw rig pagdiriwang, upaing imalapitan lainangr aug kanyang ganda' na tila nangungusap. Nguni't rnagfrig dapat ngA kaya' siya kay Lusia?

Page  19 NARGALIUNOD SA KATIAAN. 1 19 1t6 nga aug di niya masabi, it6 ang kanyang Al~aIahanf'n sa tuwiltuwil na at tain6ng na hind'i masag6tsag6t. Kuiig an6 an6 na tul6y ang maiisipan. Dumu1-6g na sa mn~a ibinabalita'ng marurunong gumayuma upang mapasuko' lamang aug katigasain ng binibini, datapwA't walal siyalng naipala'. Isa' sa mga matatandang na'dulugan niya, aug pagkatapos daihan n- inuyat na bagong hang6 at mapanzrakuian ng kaunting kuwalta, ay wa-!~ng inihatol sa kanya kung hindl aug pagtitiyaga raw. MulA ng varaw na ly6n ay di na niya pTh nagkaabalahaln ang gayuma at umasa na lamang sa sariling punyagi. Nariii ian aug katamanain daw ay siyAng inatibay na kalasag sa pan-~ing&ibig at tumalagaing magmataman, magtiyagal 'at magtifs ng an6 mang pasakit huwag lamang na di ibigin ni Lusia. Sandall tul6y na'patigil sa paggapas at di-way sa kapaguran 6 sa kaibiga'n namaing maka'sagid man lamang sa pulut6ng na kina'lalagyan ng dalaga ay napatungo sa kubong sa may gitnA, ng tubigan ay niyuiyungyungan ng dalawaing duhat na malag6'. -Bakft Pedro, uuwf ka na ba?-ang, tan6ng ug isaing manggapas sa pu1~ltong ni Lusia. -Hind'i finom lamang ak6. Aug dalaga ay na'patin-in sa binatA, at sa pagkakatin~a inan nil'ng iy6n na saisandall lamanag

Page  20 FAUSTINo AGUILAR. ay naginhawahan ang boob ni Pedro, parang siya'y napaakyat na sa langit ng kaligayahan. Ang tingin ng babaing inifirog. Tip~in no" pagrasa, kabapn ng aliw, buhay sa naghihingal6'. Nang magbalf'k si Pedro sa kanyang ginagawcl ay wala'ng isina'saloob kund'i kung an6 augr kahu - l1ga'n ng pagkakatingin sla' kanya ni Lusia. Mapungay, walalng kisap, parang may ibig sabi hin, tila may ibinabadya. ~,Pagkaawah na kaya ang gayon? Maano na ngal! Wala' na siya'ng kinasasabikin kundi' aug maligayang sandalif na' ipag-aarl sa pus6' ni Lusia. Aug pus6ni Lusia Pu gmtig~s, singtigas. ng bat6 kund'i man ng bakal, datapwa't hindil sasalang mayaman nama'n sa mga damdamning kcatug6n ng kan~yang kagandahan at hinhin. At aug, makapagharl sa pus6ng ganit6 ay di na makatnimith'i pa In~ ibting kapalaran. ilindi na, sapag~ka't walA, nang kapalarang dadakilA sa maturang infibig. Ganit6 aug kanyang palagay kayal bihiraing gabli aug dil ipinananapatan sa bahay nina Lusia, isaing bahay na, ipit at mabikas tanawfn, na nalilibiran ng- mpl itang-ilang. Do6'y nananakatl siyaing ang dalagra'y dumungaw at mnabigyan man lamang ng inagandang gabi. Kung sa ilaing araw naiyong itatagral ng paggrapas sa malakingr tubigan ni Doa Jiasinto ay di' niya mapatat-ango' si Lusia ay walal nang masa

Page  21 NA!GALUTNOD SA KATIHAN, salmantala panl pagkakata6n. Sa paIfpuinllt. na ng palay kung bagaman, sa mira palusong nat b1ihibihira namang mangyari. At ang paggugunita/ ng ganit6 ay rmalaking pasakit sa kanyang loob. Nakdisip tuloy ng isaing laling: lalapit siya sa pulut6ng na kinalalagyan ni Lusia at do6'y maakikisindi kunwarl. Gayon nga ang ginawa. Dahan dahlang luinapif at dumudukot kunwa ng sigarilyo. -— Kay dalas mo namang mauhaw Pedro-ang, biro ng isang manggagapas ng mapansing ang bi — nlati ay lumalapit-iin6m ka na namain ba? -Hindi, makikisindi lamang ak6-ang pangitling tlug6n. -Diyan ka magtan6ng ng alpo6 sa aking imua Ina,mumulot. — Tila may kahulugan ang paguusau) ninyoang sal6 ng isang matandahg babae. Kung pakitanadaman ko ba'y hampas iyan sa kalabiaw na s:; kabayo ang latay. Si Lusia ay namulang bigla. Naramndamang siya ang pinaatataman at nipatitig nig mnatagal kay Pedro. It6 ngma'y lumay6 agad: parang nawatasan na ang kahulugan ng gay6ng titig ay isang paguutos. Kaya nang magbalik sa pinanggalingan *ay lal1 )pa manding sakmal n1 mnga pag-aalinlanoan, lal,) pang hindi magkantututo at uluikulik ang loob. -Talag', nga yaht.ng ina;alat, ak -a.ol may hi

Page  22 22 22 ~FAUSTINo AGUILAR. nagpis na salitA, at parang pagbubunt6 ng kanyang sukal ng loob ay mnalaka's na itinawa'y ang panggapas. May~mayA at nang mag'tatakip-silirn na lamang ay naguwian na ang lahat. Kanikanyang puinlOng, kanifkany~ing subaybay sa kanfkaniya namang 6atd ang ginaw,4 ng mga binathi. Sa paglalakarang iy6n na puspos kasayahan, si Pedro ay nagkapanah6ng makalapit kay Lusia. - Tunay ngA bang ako'y sa pagluihh na lamang? -It6ng si nmang Pedro, hindi ba sinabi ko na sa inyong walalng palay na rnaisaing agaid? -Toto6 na ngA po ngunil't ako'y pinapaguulik-, ulik n- inyong sinabi. -Sukat na raw p6 ang katagA sa mnabuting uminnawh. -Sa makatwid Paah' y dapat na ak6ng umasa. -Aba' at kay lay6' agad ng inyong pinagdalhan. sa aking sinabi. -Ay ani6 po ang maipakakah-ulugain ko kung gay6n? -Di kay6 ang bahala' -Pinabaha~han na nama'n ninyo ak6, at kung pakahuluganan ko namain ang inyong mia salit6 n~z ayon sa aking napagaab6t ay kay6 ang unaunang n6ipapatakdi. -Mangyari'y....... -Mangyari'y an6 po?-ang maagap na putol inp binath. -Ayw~n ko ba sa inyo.

Page  23 NARGALUN0D SA KATIHATN. 2 23 -Pagbibigay kapangyarihan na namain sa akin ang inyong isinag6t. -Ay an6 ha ang inyong ibig? -Na ako sana'y inyong tapati'n. — Si mang Pedro, tila hindi' ninyo ndlalamnan iy6ng salawikafng ang d'i nagpagod. inagtipon ay wala'ng hinayang magtapon. -Ang ipinagkakaganit6 ko po'y udyok nrr da'lisay na pagsintang alay sa inyo ng aking pus6. -Nagpala1'b na nama6'n kayo. -At ang palaga'y pala ninyo'y nagbubuladxn la mang ako? -At hindi yath? Si aling Lusia namnan, ayaw nang maawa' sa akin ay ayaw pa rin yathng manalig na ang patgibig ko'y dalisay, waga's at wala'ng ikinu'lubling pagbubudh'i. -Maiisusumpa' ha ninyo ang ganyan? - Sa ngalan po ng naniinungong lan~it na ssutnasaksi sa ating pag-uusap. At mahihinga4n ha kay6ng pananago't ng lan~it na iyan sakalling tumalikod kay6 sa iny6ng surnpai? -Lamunin ak65 ng lup.)X kung gayon. Ang dalaga'y sandal'ing napatigil. Napagwari war n aaa na naufing jalilingkod ni Pedro, ang mararnframi na niyaing p)agsubok na. gginawA upaing matar6k ang kalooban nit6 at sa tuw'i nama'ng gagawin ay wala~ng nadadamnai kundi] isaing pusf~ng puno ng p)ag-i'big, isaing kaloobangr talagang tap6t at isa'ng kaugallang rnaran~dl.

Page  24 '?'f Y 24?~~ATIST]No AGc-urLAE,. Sa isjing Waaking paris ni Pedro, ang kanyang obo ay hindi mapapadiwara', at ang mga salit~ng iinwsa kalyo ay halos- nabuka na lamang datapwa't nakapagpipil pa rnf at, nagkasiya sa hindi pagkibo.-Aling Lusia-ang salitA ng bagong taokatap-usalng luhog po, ako'y inyong tapatifn: buksan 'ninyo sa akin ang langit 6 ibulid ninyo ak6 sa bangin ntr mga kahirapan. An6 mang ihatol ninyo'y aking igagalang, hindi' ko kayo mnasusuwaiy (lahil sa kayo'.,y aking sinisinta. — Saka' -na po sa paguusap natin WI mababatid ninyo ang aking pasiya. — Kmatyanp6 kayal 6 kabuhayan? Aug pag Iunsap nila"'y naputol na bigla'. Duiinarating aug ind ni Lusia, na sapagka't ginabi' ang ana'k ay napilitang surnalubong. SI Pedro ay lumnay,6 na hind-i miwatasan ang ~'sasagot nA dalaga kung an6. 'Datapwa't na'iabi nama'n sa pagasang maik4 usap lamang niyla ulit alg dalaga ay mababatid nia rito kiung siya'y mnapalad 6 hung walang dapat asahan. -Saka^'na raw sa pag-uusap namin, kung gayo 'y sasandall na ang aking ipagtitiis. At sa pagasa ni Pedrong fibigin siya ni Lusia, ay nakinikinita, ang pagtatam6 ng dakila'ng palad na nmaging kaall sa buhay, ang dalagang Ialo"ng mahinhiin at 1 abai't is bocrng Balingkaho~y.

Page  25 P.,-yan~ tluup:ian. Al t', p,t,' p i P ',lnt.a,;a a..it,() m at II t)Utila, ' usoI ) I pI 1 In:lel' l,',t1 )[a p ) 1o', t11 )titl )O Iti yang it nhljitit. Maiy ilanI VI 1171.a siy7L I a, l ()ay ( i s a a IiaXl', t; a t t il a dii. t i l (. T)^ 11i, 1. II(l 1 lni v pat n. K[a /y 1-i:'.4] ot-,:n,'xS lcXdI'uJ<ir.i}l,'l. 'T"iJ:'t a )a~,~:r)til ~i2;' i ]aLugi 1.. J'i I1,'a1 y 1 ill. ri\ Isi Vall laal.l' i na): IS yan sa.'katya, |,)a ai i isJ;,,vi:, sa, na. b77 a na uuay ina tiniin u kaitalit. Kas aian {t;1 a..'la i:s atX Jiy; ':: 'l all a: s xwvaiin rig iialabtkj. k biidiy ~kAlan ba I iya a, ti'sl) iTn: lmtly;:ti, k)a ru~,n ' i't:l, 2 il t. l a a sI l'a 4!)it t.tl, yiil ay <ka tum a nI a nI dlwJ i tl ( i 1, j t! i I i akbang na 1pa tung,o sa, t: ukl: L,t ayon sn. vIan\an,,' a!;;:\ala. Ang' rM vn1 l y I:kI bllltt., t I t, an' 1)uki(. ay sla' _tn',l nat utuy1 la:ia)ti}' tii-)abtai t. d Sai bu 'W,'~e~ll ll_ lallli, I un. lilt~s~' ~l~l8ll l;l ll? i z 1i| 1tu1 il(,1 }X1 ^t1 tNV X.} ) Xtt0

Page  26 FAUTSTINO 0:i::1 A:. kid anu is;ilp)a'y n'iakatlatulog n paranll mann~tiikh. Nuni't sa Mayilil;6 sa May nil! Hindi niya madalumia t k ung baktit may in-a tao paris halimbawa n' kalyang na xlasamI,i' uia nakatitiis sa buhay-lab)ukiran. Sa mi'na taong ito ay Nwa, l na yatatllg ib)t.' ligay, a kunlg hindi ang m1abuhay na )payal), at pI'): arl tlindli naba1)btid. nl alg' bullbay aLy }>a,,'lilos at,)tr)upl)unlya g. At si Don Hasinto ay itiltaipanitt nI n'itln; lmay )pagtrdust sa m1tga taouo' iyoi. nma walIng iiiaarlin laniit kulndi ani n iaka l lillili lailnang sa, lItani.l at a walng' ntki kitaliil i'l.in bag'ay nmlliban sa isang ha, nay ni-a bundok sa (ldaong silanga nt at au inalag' og kahu yan sa kaniSU-il:, all('l4t1 att aller Ill atag" l glg tli, -cllycll.4t killilang paligid. Kaawaf'wang c na tao! Sai mrga taong it6, ang patacko pa 1i ka,-nyang isiplan, ay na!lakalilal aIn laatlat I n - mgna ka-luwagan sa bagong lpainmuhlay. Paraun aung panahl6'y nagdaraan laiang sa kanila at hin di nagbabago. Dap)at sisihin ang kinabatunuang hilig na ma-.sagwting pnagrkapit sa mlatatandit ng kaugalian. Hindi ang buhay na iyong pyayapIing l)ayapa, tahirnik na tila balong ng tubig, ang nutbabagay kalasagin sa bagong panah6ng it6. Kung nababatid lamang nilh ang kaliulugan ng buhay! At sandaling napatigil sa mataos na pagku

Page  27 NA N(A..iTTNOI) S.A iKATII AN. kuizo). tIkIsng' llmaka)al na 1bu,(.: nIr sokl an-' tila, i~in}) p,4'l)a8klilala ng ka{,nyrtnia, iZaya, i,utan sa,ayong I(, 1-iisd. Kun nal apa, d ala', d n l na n_ n1g i lan,.: - I'lf. -. -a ]lt r It -l I 1 )ta.~ cra~yojjt r 1-16-t. 4iklat. Ii max nabasbt '-sciaa sa g ay6n.,- miab sandt li i ai iiinal)aVg-aaalaik i l)tii;1)lji- - iu. ang nal:ab a-t)iatid sa, tnilly na I-aiulull( n n1 butliay. N u1nT 't siytl. ay tatIa 'an,, (i na1, idalt n i isa lit(. - tca. ASiyat lalli lang, si Haesinto 'an i w1 a l,b a8 -gas ll. ll. l 1 dina dan l,l', u:alli. iMasayin' masayitil aInKll sayawan tulinai'all na IIaiLcldan11 1 atf; ka tlunun I anI 18, Ilnlaki lagla l)twt '-tI I m""w andali nla dalaa, h1a. ma yanty bahay. Iyiln ni lamang: hindl n-aRgwlfni'ki / -anI( Ikalnyang,niga lktail)ian tun^lol sa- kulaly ng s;:l-lan su6at rn isa sa tinul ran 11m2a lbin ibjini.. At si Dona Hawsinto'y nl)alilab tulry. iTuni - igl), din a aInaang 'ga kaibigsan pa iyoa na t Iag-balith lamang ay di pa 11maa18am. Gayon man ay untiunting binu6o sa kanyang

Page  28 2^, FATASTINo A(4-irA.P 'unlil^ni ani dr1 sasalan,S: Ill 'ayos n, sa yawan?; itbindba. lit.an~y..' nd, pakaqin5al daw. i:a;)n ' ) at siya'y wa]! WUa. at na, sa, ka }l)iud!1. tila, i3s8ill. tal)O Ill )jI-1araPl I 1a: sa, gritnUl nt' (i' $f4lt n a walan-1.z31 iRl ttanaw l: 1ndt(l lang'it la ma, u ',, it tibll)i'.' i,!Ta 1b)ti't ila11L: a'::a:w na I11ta, lr marahlil ang ka 12$,n^'M ji)a,~'tata ~t?:i.81 sa 'n 6n o12 k Iala 'av:an. Ka. kaun" a, u t an.:.nal-,a inat)i ',:tapasin., na, klTino pasiA-t lit anlllut. t 8sa J)<1>1a<tr al)1;) t i a) na. au2$ titi g ay p1ina i:, 2i~ sai maa. li;.vl:it s 3a2. tllan ':al)atn::-2 balay l l i' ]riin:i!~laoia-an. niya lC ai y v } a k 12-$ y*f' ln I i't;.1a a n a i y 6 I a T1i(. sa, isa Bn, loTH) nto attL; at( i,ka v.a6ri MT -it 1 l s i3 a1 1a ial 'll1od alto 1)r t(:f: it 2 sRa lal)as nGiIr at'; {a. la t t ' t..$.... n I bnbamo1 s 8 i3 1. k am taJr ayI I [4'. t IA (.V1, 3112 ayos H. 1:a1( si(id, an' 1l na -lali2(ini. nHat. atl2 ) t-a. a'nK |aba datana:,' u:Igalalt i at may 1)aytantl ^ ha. itnalalt -t )ad, 1112$t T11'iliinva1112$l 11 ^ Ina l 3i)be, 33 171 ta$ tI),iaS 11I3 I)11) 1') 0 sa. l.)'- b1a gong t' tl)ali aiy nlayon. n 1 a 1 iia ciwal as, Sa, })t)ahay -la it(, siya l1unal 1 la, Iak(lan'g it6(. nlpait)a1Mon can^o1 k;a~'nplng inuman- at an:(, sa,-l likanya, a n, ~n'aa ninrnS. Pa1 t in l2$ 1.Ianl in,-, nHila11 I 2ala (l oon ay nai )3a-Ct patunita sa klan.iya nl matAtamis na m111a alaala n0 kutu,-iusnmusfnll. Sa tatn'gapall di n r iyon, noona'

Page  29 NA N( A )iX S A- I ATHAN. araw, at sa tulwing siyan r na'lbulbulat -sa atvnlil'i na Iuno ang dibdib) 11 l111ia gantin l-pal)tt na talo sa p1aaralan; humi lhak t I- kan I. Y sa kanyang inia, saianltaln- ll IrmIaylulh' it6 sa milatt atL ginfiUunitt ang kagalakllan sanla y tat aillnui ng Iflabait niya n-,t,' asawN\:i ]cur,,i' ni itl;Ja:iI'. yon) oga niai Jta tai umlay kanii si Ra8into) ALng kanyantg ama ay ln - in ll a ilam; a.I I r n1! na n,lan laila,i lii d.ing 1 Ha sinto, ba. i at ln 1, kii t Wacgi sa I alin'i ahoy a.- si kapita, nu Sit.r Sa,, i i It ii) ili, i t;ipita1 n Sin dotl,. t' nunt pa n l k aiiunyt n111^-, n I I a, - It ng nilai a bi {_g iinI, i siyj. I:)j i111 i.;,; I i.1i nnl iti nI ~ a, y,''y It- a,lt^l(' ]aari i1 1i;ti: i L:' }ilin:,',. s.i f~all{\,in,& lila ~i IoN lta ll.i,-~, z., 't 11112 i,! I t,flV8rii 8 t W iupahal at ( \1 t;nil ii n^t o ti }n 1. i |a t Ina ibon walin, 1a1s syalt looII,1 n1 iiL;. I ob u buw an. Niay is ing akiat siyag * in iasalian na (i 'i - aIno'y!na]aw ng\ pa — ali, ls! Hin(ii 18itit1 nai ab ati 11 n suniiulat n anitoni I' ti a u iuiini i.Ln piaaong oiiiarap at ikasij)aM'an ng, giml'lol '.nga, nitutu tran n,2ayonl' aty l)ag'aa i. P 'anau d agat! Pl:a-iran, bindil lai lakni' aun^' iaai1inJ )a gbabatait 1)a;ta'o makaplag)'t i )on. At kundi'y n-iroon ang k:niyang, min-a ninunu' na makalpagsasabl i un' 'aano 0 ang tinifs munu, bago nanagsilaki.

Page  30 3() FIA iTJSTINO AcTGUITrAI. Anug nma ltara.wan nilig~ nagsabl)it sa ila hat ligi, a,y nag'babad(ya a11 dinanas nila aung lahclt bago nan,,tlpatangLhal. Ganit6 ani' sinfisab}i ng nmLgat balIt niilait sanLZtig sa araw, nn kanilnng amga bisig na tila batibot na kawayan sa titig'is at ngr kanilicng Inat tindig na p)aranl ubod na rnmlawin sa ipililhihiwatig na katilayan. Ang milra larawangr ityo y nagla'palilala 11, pagdumog, sa kasipa Ian, miakapagpalaki lamnIan n, kan.ilaing g napasimulain na. Kung siyit ma n ngrtiayon ay di lIumfilrawak ng araro at walt:i ng gaw kund i nmag'-ulit.s ay sapakgit't nmay lat wiran. n imn.m sa -anit. Ang pangrino6n, ay ta,'lagttn dalpat n ag-utos: ito' y hindi maiplag-aalinlanAan. Saka sa kanya n amain, natuturan 1ialng panginoon, ay vwava:t anL, sukat idaifn) aung kalli't siho maaging angl kalnya. mang mnga kiasanllla Ang kInyang in'l nr nabubuhay p)a,ay nlalSrktakaloob ng hlati sa rn&a kasamal, nguni't arug gO'anit6ng, palakad ay karnyang binago at ginawa na lamangr kablo, saptaglk't niaplagkulrokur6 niya nat ang puh unan ay mahatlli.t, kay sa ])agod. Wala siy(ang ilnaaligati kundi mnaingatanl anr ganang kanyt,. At hindi Inaingrtan lamang kundi rmalpalakf rii namfin. Madalas ng.ng sal ikalbubusog nt lkanyang kasakinninn sa yaman ay ginatlgamit ang pargagi, nruni't ito kunog nababalabalan ng' pagp:ipakunwari ay tinatawag na kalbanlatn. Ilan

Page  31 NANC(AL_'NO) S A KATIHAN. '31 nang )bukid na kNallanllra aung naipupluni sa, kany.ang.nmala[lawark na 1ul)afil, sa kapara:l anal. it, at gayon rna'y m abait kung tawagin siyii njr boong Balin.rkahloy. Ginfigawali niya anl latllt nang it6, sa-pagka 't an^g 1)amumuin ll nal iy6'y mahlil; at han:g;angl nia)apamtnlahal aiy kaltalnitangi ang m-lay ikinasllsunod. Halin-ibawvt': kailang'al niya ang magkaro6n nA ImaIragaundan' likaba o.. Kahailanatl niya an8 m ga sasakyang' na:r...n Kail.anir2an nliya a,r ' littga alila. Kailal, 'an niiyva ian,,' isttno bal'lacy na mii:ii:- in'm Kai.l ianan niylng grumugol upang InaJ)a.tilt' hal. Kaitlanmln niya ang gumayaik,na nmauti at magsluot n I, lgllo^ ma mallal na kayo. Kai. l an(tl( niya anug gumi1nit n' mna p' Ia lhiy - as,. Kt ili anIran niyang mt iakarooa n]. ni^ l k al uny pa1 k;i' t ito'y inilalif )a In kapuriltia. Sa, isn ng' sabi ay ka-il anian niyan.g sunldin(i at pa]kibagayan ang mga ugali, hilig at palakad sa bulIhay na dulot n, kabihasnan. Bakit sa mgai ug ali. hili. g at p)alakad na ito siyal. lahubog_. Kumn. sain ang hapay ay doon ang bu wal. auillnin.a kasabilialn at i)igiin man ay walhi sit aungr lak'as na nmkapagbL-aong )buay pa. Ang miga kailanian( it6, hindl kalabisifil gaya nantlg patoto6 ng ma ma incrggitin, ay nuidudulot lamangl n salapi.

Page  32 32 >FA UJSTINO AGIT.LA-. At siya, na may baka, na;ming gatasain, may batis na mikakaadlla: n kailanml: i*t ibigin ay wa{lanIg katungklulang ulnmawak rg avrato at magpakapagod pta. Pagiapag6d na, rin a n- umiiayos() n' m;a kayamaang paImanna sa kanya nt Illlasisi)agl na sinundan sa Tnak < i kap itan- Sinl ong. 'Palad niyang talag'a aig r:,gi'tanuasa. At yanmanug ito alng initaatas nD t(tli-lnl.,y ano't magtiti 1lr)i Lal) naun:ttlg' alanaitll sa k;iyt;itng; ' tay6, a ng di liatutong' lun' as I1 a) n11, g'inlwa at alfw ga y<ii2 p:iay pital at sklt s igl n ni kia tawtAnt1 ii:al'ulk;,ialol)b ni. kanyatnr d(tala wa1tiit pit:, i;t6n_ t6 g taglay. kvaya siya y ntt)a,)a.tal,t< ng na;lialas ku;nu rnau nit anlg 1atiflilt)ia;n g loob sa! lga anyaya nd':uhaiy 11, l:anlyatlrig inia ninunu. An g iniga taonl iSy6'n ay paris din namul(- nlg kanyang mia kalsamttn na, di nakllabattid sa tunay na katu tura-l n-, buhay. Kahabaighabig na inma ninun' fiiy.a na may ilkalcakaya naman ay waliung inin6rrm sa, kanilang mrl a p)agkakatw.t at pigingan kun(di ang palasak na anisado sa takalang isa't isi. NanLagr-fng )inata sitld at inubanan ina di na. katikir ng kabi 't inisini man lamang ng ciailz-. Iri. Maanong naktikita sila kahi't balot ng pangtnahal na taon.g C l(l/eau-/quemn. At ang bar6n 4e Paluilac? Ni sa lpanag'inip! Kaawaawang inrga matatanda niya, na kanya

Page  33 NANSC(AIUNONI SA KATrTIAN. 3' 3 namaling iinllaalangl pl)agk, 't nani'itutonLg mnaghandat n t pilak at lkayamrlanang ilkinasusunod niya.nay6n sa an1 pa n ia n' 1pitabin. Anl l)ilak, ang' kayainanan! Pa]l)ak na i ki nasasapit saan man i)big'i, susinll panblluki`s nit l)inltOnl' nlil)illnit lmritan nl )' oonl(r t ib(,y. A, na iattily at naInata y anfl, ' }lkanya, nT Iil'a nliunl() na (Ii:lni laima,"vl,' nakaltawi(v isa }b)ll, 1n'wa ka:r l, (gataan. Nan^a palia,(ba1,6 sila li tlon di n1ia ka1tl, a-tmn a ( Pai ls, sI mal akin. ' 1) aiyani puad (l I- saril sari1g' alifw at ki alW g'vahan. Hindi in Ina]n ala(1an nakita ang' (/fp(s/ ) ' A/lse)', aiL:0 n.,'lalakibang,' h/ le/vail na p ni a a glal'san an mnagn'liao ] lnctpalnKs lak s,:i n ti,:,o. At ia,' p|a iaiidiiiig ii i i nI iasubok in^' dmnudulot na, Ikali 'a. al ian nlll is- n,'^. )ali'&,,' 'inllamlitantl nrtg inga piililLn paba(igo. \t anjt inga pag:liabah,)nuaim isdlI I h mnsa sax (ugr c c?nang'o fie?'8.g' a,41<1l11r1( t1,e ];at t -)ll 1r. lI 'I.s R! t.% ll~ ('CO(/'/te?' Ani gatinito'y ilindli rinlasapl n g kan Vyan, ni na:ninuno! Sayan'ig pikak n)lla nagdaan sa ka. hinl,1 111ini kamnlay. Klug' sil y inianak; sa iniga planahn, lig it6 ay na.ngakaallt tid.sa.a na ango tna) II i"ayoGn ktundi rin lainanu' sa mialalalking- klai)ayaa ay d1 m aaaaing' miabul ay. \a, 5y 1 siya, si Ha sinto, ay waling saw.' s1a.iil2a ()agllalakl),ay at pluii-.niralhan sa, nlasasayan, a l)ya, 1n i ilt.nl(iAn Europa. Ang tunay na anrklt ng lllga il)antl6nog it6 ay nakababatil,' na anli bubay aty lna uuw sa paglasap ng lalong ma:ramiil: kaligayallan.

Page  34 ;4 i FAI 'STI NO A(1'Ifr LAt. Maltliban p1a sa rito ay wal na. Sa inabuting p tlad Ig- katauhllanl ay nag)'(lldan na ianrg mga paInall6g' a n(' tao'y li ndi mLaalam inagbayan. N2aayvoln- alng, lalat,.n mlna kalluwaa'y nabibili n( sJalt!)i, an' t llind? sasaiLna Ita, lalnli ancg 11nga araw 'la( ma111(ilki naman(i.n talagaLli' BtL klitc an.,r bulhay nailan no' tao t ay saI;))i t ] llab n ly n.tat at apos. S (dk ro oG11 ay waTtl nia., k<ndi ang pl)inajngangaraal. rt2 a, lua p niwal:atinI' isai l)it raI'w ba'tongl' bullhav. [-lid,! lii! l:i! bagong l ulal;y an w tawang) magisa i n oi ntsii Hasi to. Kung totoo 1an, galnit6, ay anolt: dt m(I ntma da.l i ai 1og tao un pag lil)at sa bagong4' bu}hay na, iyan u})all inakalcawala na agad d(il)o sa,1 tung, tawari'y v )aan ng tluli at i mart blita',l)'S-' Iyan ay I:t lal-ha[ lanancg n m:nga pal). S uya, n<'A a y il)r-: walang p pum)illg')u)nilitatl kltundi labu::hay nang ni ataal at sa git n nQ ina r, linin I inhawa. M a g t - asa? K;iitinlin! Sinabi n11' isanl' )8antas':.lmay kasamllna lcang baba.i? Huwa<^ i mon la, liilmlutan ang At; sa;it ka r a ug )aTaasalwa Iraw nlnan a ly ] tal Ios lamtang ts m 1 I:unth-1ll1til kaul lil n up1inl)ng ancg::lll'-a, k a ull li ang ito'y niaglltring nal:)iarat na tani]kal i sa tiltil)ang bually. Hindi an1g minga paris niya na nagaakallang ang a laylian ng sarili ay }langin g di inaaiaring' Iktunillrii anlg dapat ianipasirlt law sa, lipagasawcaLl (Gilwin na n11 ib, n mgaI di ntagpal)ahalagfdl in a:7 o 1~

Page  35 NANGAT,'NODT SA K[ATIIA N. sa kanil ng'tI sarili ang agy na ito. at siya a, ramama, nlafi n.a la tina sa, lag-iilsan) atawX"n, mal:layang Ia'an'(t1,/ ilbon, harlin gtanap na O'anap n,r a,16 ma10 1n' 1i)i n11. Hindcl sapa-lkaT't a, 11l siyan/ ll)U 1S)o na Inaalain guimiliw. N-runi't si, l(-atya ang pag-il)ig ay libaifU(ll/ lItIaman nt-l il)l'tatal nasa n i aliw. Sinisinta niya.ang' 1)a14 lindl tl sapa,'la't it6'y tampok ng l)amanlaltla.y -vu Illnid sapalrkAt islng laruan' bal)lsas(gin. At wa-i na. Ito a ng'1 kanyang pag —ibig. M anlli inlasok sa. I olit i '? [ala pan lkaululhli. An:' nalkikla.11lin sa inZa sigalutang giranit6 ay liidt mlakllatattlahstas na anug panahon kun mnalkaraa-n a't dci n1a bab)alik uli. Sayang pa ang miQa araw at sandal ing kan - yang ikat)bala, na inli uukol ]1aialilbawaL sa plagpapa,(ra.ndangr lal I ar Ig.Ian yang mig,. kuk6 sa d(aliri nl kamllay' Kung s;1 bagay il)igin lamluitnig, niiya ) y w alng di sa )agrlcktanglhal at l)a(-,'daklcil'. Klung ang mnga (zlp/)ndw y nanyll)al)ata(s, siya. pa ba namang mnay dunong, 1n1y j )i lali aIt ntlikaba)a;tid sa lal1ng malhirap li nat sullihranin np1 bullay ang dti maln)a,sactalluktok '/ Anf grayo'y rnagag,, a s;a sangkisip man. Napakanalnl wa lain aung )bayan! TNuni't ay-aw siynillg talaght. Aya'nw satlpa rk't an:g kanyang mFat but6 n:i singlata ni basaIban, ang tir, nyang mn11a litiid na p arang sutli

Page  36 36) F A;r.S':INO A(LJ ILA., kalalmbo0t ay Ilandlld la Im1anlg sa p)(aglatsi) n5'aliw, hinil(i sa pagllala,.ag' sa mlasigwangg 1<araglatLanf nI politill'a. lHav,'al)inil ha ito nh' may ibig'. Sa panonood' ]lna:rl-,' nl i6ia nuangayval:yi ay nat)abagot 8a siva, u18aiig lih aslo, 1pa 11 nan nI g'abdty. Paanong [):gl- al1cad n1a agg-isa, kung.ganit6'? K(undi JlLn1l 11ii )'arat1)5, sa paglakad tay Si1tl)itil n 1 ma):)alian. At (t.aliil dito'y 1,a8-,lasipng tlital J, tA sa itflin: l. istll,g, ka a ct:lrilatn L a, i );t 1 i, it l; o g 1 ' a, t | 1( k N ls. i Na 111in(l1i g,"1nit() alngl' pl); g -a; llt a. 1l )t, b ya ill" 1's;'! AnIg1 1)ay;1 71 y tal', g,'llg walAg It'ilU1)1(1~ il; hg 84 l ti( I' itii).4t' i).tU 18ix11gt~ lvi1itb I}.\t 11 -ig nxi;nan, att sam -sinongat ulol angmag')apa-lV'in/1' s8I 111 lulii.)(/t: li'. 1 ]si-to-aig!at"{": At a,?ng )a-y al;t ay piarta. T~ing't!th' h ind nata tailt mat.l:n ng t11tl t II,,884}1tll S88 a(.4 y t1 iilukasasalal sat kPanoaiy, k alan n Nai (1lal sI IIa nii2 i' 1)ayang siyga'y magsa iiig init:l]ino' g'anito'y - siytng klcd, Il' i nialin lan nl b!ayan. dalil n~-A sa m:a )aglit.imagsilk. 1Pa ano ag kanyang' yaan_, ang' kayaimanan ng mna p)inagp)alh ' KakiltkIlabot! Paanlo siyd kung rnawal.n na baki:ng gatasmn ~

Page  37 NA(NGAL.T'NOD F) SA KIATTHAN. 37 At sa paplClalbi-'la ni Donll Hasinto ay n Iliita pon tuloy anl tabakono' lhinilbitit. Mlay inla nagtlsasabi sa. lanya- a ann! panallo'y hindi dapatt sayanTtin at kaIl't ang Ipag,kcakinatatwivan tay usiin, initanio. iakiit I)a? Hindi na it;, kiailanian sal)8,,;)ki't, dallil sa kal n yang' pilak ay siya anog hal i at pa(11g)'i1no6n1, lii di lamang sa Tanlinll'kal:o,;K'undi sa b)oonl' laihawilgan mnan. Aln, i i'in v ni v an 11r\',ii, sa kanya agn<- laIata ay Inalaynkol, aalan: di nii, uutos, waln tl ( 1i nal)alan yayari. An ], l anitl6nml ]\ata-via 'y nallbigit na ntal l.ilib)(o sa mlalturanl u 1)11. An,,' ka])alt:.a]1i1iang }l P)aris. nu kanyang, Iawaok ay aanyilan )iyos At ant ' ni'lit lat'- Lan;'in' ito nVta n:il)ig)iay.. lnai.ng' 1]g 5'1'/)1 ay (di lnatabi][t"4la n iP" lllltg:aii icliga lninLuialo.) gtJ S I] ~;. S, 1, di< I l1t1hlt l II CI l Ka a v awan i m atatand 1! At sandalingl nanun' aw. Ang balhnuyali n1 112,2a I)ulalklal1\ )aai'it ' nHl 'aling sat ibl)taba at ihwtaAvta'siw(tts sa il}tllnyl (11 lmabininOl siH lo(V I) ililn)intl, av tfi' l aAut1111tl sa1 dalagan. nakita n' 1iapion, iyon. Nang si(1d 'y ]u a.l )uit s 1a 1a kasa:lnd,,\l1 -ldar ala)atS. lj)ann.g {al( Jl,[Aga 1' tI V nan]i'n.g'; sitigil sa. gin,'awVa ax inaV 1alnaattani s\iy' nal isang da(laantg marila. ' Anlak-bulid l)alil)lasI ay di lubI1it'Lanr nlliakl nis: xval5 nan, mnga katan'ian n- ishng l)il )baing nkall)al)atid na si y,' y lnagana at iIna

Page  38 38 [ ~PA [,ST([NO ( A(; U1ILAR. hanghaan. N'un'll't ang (li n11' kakinisang it6, ang kalwalhian ngj m(ga klatankiang pinag-aaralan naimang talaga; ay siylvlag ig'inagandi( nIg kanyang nlapa.rlmasdanl. Tap(ga Batinogkahoy klay:i angr dalagang it6o Kunn' taI'aaroon din laumlanig ay sapilitang mlJtkikilala niya: kiilmalukasan (diil aty ilpagtatan6ng. palttataan ng/?. Hin di l<ailta:n Tan at,sakl h indi lnant, i4.l1n IlaClt)ala r,ay. Sa al)o't, an6 man al (1i mIawa[wallla 1ig )apagkaIlataoGng ikitkil.lala sa (dala. g'lan. it;,. Mac,nino- lkaparaan an a t' lI,{la'llaglawA na di pa ilaal)pansin n?,ii ibai, sal)a(ls', t hfiyahiylia namian kungr mapaga-alamn11g siya,, si Don Hasinto, ay tila nIabubuyo sa isiian' tag;a bukid p)a namran. 3'Bait ang klanya nalma g' pargkabuy6'y ano )pa: )bir' klung saunlal totolhtanan kung tamhan. Kuni-g tila inlln nakililigallig sa k anya ang Ilara-wan ng }ababinng' iyo6n ay dahil sa parang nilalik a(ng mra bisig na niagbibilugain at nIpakainaim ang tabas ng mani, binti. Ang mgr a kagandalang ito'y siyangc nlapansin agad, at ngayon sa panununllaw ay tila isinisurot sa kanyang ingra nmata. Sa isa lamanrg nala;ty6nr bayan na kanyang naratincg may n1tkitang gayon din kagandang tabas na p)anLangatawadn nr babaai: a-ng mna c/ioch/trI sa Roma. Walnllg pinagibhaln ang tindig, ang bikas, ang mnaringal na tabas ng mga bisig at binti nr dalagang kanyang

Page  39 NA NGAL 1,tNO 1) SA KlATIIIAX. 39 nlakita sa pagaani, sa tindig namin at tikas n1, mnga babaing it6, t atl doon sa bt-ayang luklukan ng Arte, 'ay ma(dlals gawtiln huwaran ng lal'on mI a bantog A a, 1)illntor. Il-i) nga laman anllo kulay.: an ( I mn (c/o<,:l(llr any mal)upu1ti at oang lkIanya nll' ]iar lita, y kaynumangginlg klaliga, ta. Ngnui 't lindi ba an:lat(longl kaa t a ayangii' sans dal st a an;I a,'j 1)n ay ant umliagang'magi a l)al at )ay ilanan Linltl k nltay (at nag-aanyaya sta panganaray Ganit6 rin nanaTh a ng kula..' ka-,ynial)nall.',.'f. laiial'-akict-l)Us daliil.sa kataisang taglay. lklay. nia an!T< n liwanag atl dilfn ka,y:i nainii, ala-tl at kia.lian'laini. At sa kian.a.,/_ dilxdi1 na di nIaa, lani masiyaliami ay,'na ni'ad anii isin' ); pananablk. Kacsabikag' nfinlaa a l)at)ati(1-U1law sa lati san^g iyon nla, nl ay ti, l)i- na dalisay. P aIatinaa bik nat udyok n1 klagutulman niyang larati sa lal]at lnang nuibabagonug aliw. Htindi ng. pag-iJbig a ngc n, agtutulak sa lkanya. At sakle kailan man 1)at natma'y nlituto siyaimig umibig, na parlis nl(anlg inilalarawang madalais nug ma makati'? Kunge gay6n nlan aung tiantitangkl. ay sapagkaI't batid niya na ang tinal)ay kayz masarlip kanin ay kung bagong- hanl, at ang b1nlaklak namitn kayt i maban6ro ay kulng bagongl buka lamang. Ang paglasap nLI aliw, gaya rin namran ng ibai pang bagay, ay dapat ihanap n, pagkakataon.

Page  40 40 tFA[1STI NO AGtI -LATR. Na kun(g saklsakall ang kanyang gagawin ay )paglihamau sa puri, ptagwawalatC ng kaligayahlnct at p)ag,-api sa;, isCingl mlainh? Ang lahat nang, ito'y -m,_Aa katwirang inaamag na. Hindi na da-lpat ipagrlingong-likod ng-,ayon aLt lal6 pa n isaing paris niyan na naniniwablhngf sa buhay na, it6, ay may mgI kakaning talagi at imay mnga t tagaka'cin naman. Di kasl;i i'iang, siy; acy di mragl)apakaul6l kung (daLliil.lalnalng sa d(all:agang1 iy6on na di pa mal. nkikuilala kung sino., An\-, lagay(' noon (y ibi la i.aing makaitikimn. ng -l)ptlagain ) bukid, l dlind 'saii)ag.1ka't suya na sa miasas-as ral) na pagca in lsa l I baya;an nll ud talagatng ang l arununl ngag Iuma, in y nha, sa pgagtikiin nJ ib)a't, ii)~alg lt?,. Anl mlntl 1)arain sa p)agdaraos ng kan1y1ang akalha ay ml-adal, la1( ) pa kung ang dalaga, ay an (i! n, sino iman niv in;, kalsamit sa 1BaingkaSa ioang' Ii nBamian n klu yang paglla )a, rino6n sa boon Baliangkaloy iLaung a ngr nailsit)an ay ( ii 1 i-Xs a. r 1.tit Kung sn lalong natitibay na kut` na nababatlodl ng sinsonsus6nog sand(at;l ang kanyang patrl)lpupumilit ay nagtagurnpay, sa is' pa p kaytano, p! aris ng~ iniisi p salakayin lhindi manalo? F31:li-tntunmi na ang lo:anyang pagk- a D)on IHasinto kung sa labanti nga it,6 pa rmapahiyL. bigin la lmanll" niya ay wa1l:'r.^ di sa pan-gyayari. It6

Page  41 NANGAALNOD SA KATIHAN. 41 ang toto6 kaya walang kulang kundi bukhlin lamang ang bibig. — Oo, walang pagsala-angr naulit tul6y ni Don Hasinto na umalis sa durungawan, at parang napataka sa gayoneg agkaalala np,ian-,yang isip sa isang di man nababagay plapagbihit* bitin ng saya ng kanyang mr a kalunya, ay umIlupo uli at isang t<Lbako na naman ang hinitit. Ang kanyang mga kalunya: mnaga(ga dan g lalhat, pawa'ng pill at is(i lamanrg sa kani-l ayy katimnbang na ng salmpul, maging sa kavilagiitn, maging sa nagugugol. La6 lp)a sa nagugugol, kaya namfan ang halagaing takda ni Don iHasinto sa kanilang lahat ay sanglibong piso isfing buwan, At sa pagkaalalang it6 sa kanyang mn`'a klalunya ay nagunita tul6y na dalawang araw na ngra palang tinanggap niya ang lihlam ng ist sa,, kanila at hindi pa nasasagot. Napilitan tuloy lumapit sa isjang mesa, naL sa ayos at kulay ay napagkikilalangl singtandLa m:n arahil ni Padre Turibyo, isa sa mararalngal niyang sinundan sa lipl ni Kapitang Sindong. Sumulat at matap)os ilagda ang kanyang panga-lIan sa ibaba nlg inga salitang: i/'duq yt(lka/p //a N11 -higqpil, Iminidniah/ql kong Le(Jlleoa; ay tatawatawagng nagtingdig at tinungo ang silid na hihigan. Si-.ya'y pagod na pag6d sa piagkakal)angabayo at,ang ginawa'y humligang patuluyan. Tiningnan ngai lamang muna n5g boong pag-ibig 4

Page  42 4;2 FAiAUS.TYiNO AcGUIIIAR. ang r.llta(-gan(d&ng kuk6 nl kranyang mla daliri N in i' t inanig mfitgHpi)ikit, tia t:limang no?natai, ay lunr' a-Lno't, al ( dalag'anlg nltkitt sa tpag alani alnr siyat na nalinnigl niagunita..-iPati sa pa)gtlo^g ko'.y n akaial)ala alng da l;tgg'ali it6. Hintay ka;, bukls na, bukas din ay magka ka~-~alam tay'o. At natulor naI, parang isiny '})ana, nal i.inac * galtfgn n, tao ata pinap)tial,) tla naml.I nz Diy6s

Page  43 111..Pagka(iising nt 'y suInaklly sa a la)bayo at ti Inunglo ang gIapasain. Ang inaayang sirnoy nI umllnga, allng sinag n; araw na balh.ya nang niaka)atllrls6t sa, ma,sinsin (din namang ulal) at ilinia. akakulay li "t at bl)t6onlg makinantIng n1' in.a( putalk ln hla.inor. 1'::, IxiLa'l.a.t 8s lupa'; ay baltago' nan' nt, ta,i).il, A\ 1 n mia kagcaildahthl talayr n gt (avol sai (0ii, n; nl,;g-igring' inayamnxan t)Hti~ n. i V, 111 1lt t aV (1 Iit111ia1 laman,,, na. lapuknl<w s,,a kanyan, (1.-n1) I<a.Iiin na11t s8a) pupo nf ib-ln( rn', aka,11 at; lunili )Iad sa8 ibing ma ptalaisil)pan. Naiisip na kul.angr (la, rin aanr, lkanylanlg' mi: iu)pl. Malalawalk na bala-,,fi sa l kar1ati,, na an: 1i ilan wala n manmg' m:i)U 'lluatl I, agn no6'y I) 1 ii.ip niyaing kuniin kahli't s1 a n8, I OI pI a'r:?.l AnII li pallntl iy6n nla Inmaii, tis att t mlabat6 ay (di 1;1v;i, masaisamantal i sa pa:atanftni n ' maige? \An rbimat Imayy nit6o ay s:ili;;ti malnkakalal la,~ sa, 1n't araw na X liinaail'va,1) at alin ]n1anc, lpagkaktl a taontl ikikita ng salal,)i aty d(i dapat sa.y n ng i n. S1 dako r'0611 j pa ay uLtly iIg Ia pitIak ding

Page  44 44 FAUSTINO AGUILAR. hindi pinakikinabangan. At lalb pa manding mahihirap ang may-ari. Ang bahaging ito namnan ay mapatata'mnan ng kakaw 6 kape, dalawaTng kailangan sa buhay na araw araw ay laolng nagiging pilak. At saka ang libis ni kabundukan, na sa dakong sisikatan ng araw ay siyang pinakahangganan ng kanyang malawak na lupain ay mapagpupunlaan namann ng niy6g. Ang kalibkib ay mahal din at palibhasa'y kailangan sa maraini, inga m hanapbuhay ay di sasalang itataba pa nlg kanyang bakang gatas'in. Saka% sa lkapatagan namlnang natatanaw na maiilit sa isang nagkakautang sa kanya ay makapag-iisip pa ng ibiang mnga )pananinn na pakikinabanran. Susubukin niyang dagdagan ang bilang ng kaniyang mga kalaba- w upang malinang na bu6ng buo ang kanyang lupi. Ang lnabuti kaya'y bumili ng mga bagong sangkap sa pagsasaka. Mga apat na ararong pinalalakad ng ap6y ay sapat na marahil sa kanyang mga inaakal.h. SiySa nga pala! lyon ang lalong mabuti at kung makitaan ng bisa ang paraang it6 ay saka naman magpapatayo n mnalaking kamalig na mapagkakabyawan kung ang tubo ang siyang marapating ipunla muna. At mayro6n pa siyang naiisip,: ang mga ka-bundukang kanyang natatanaw ay di dapat ba

Page  45 NARGALTIN0D SA KATIHAN'. 4 45 yaang maging kublihan na lamang n' mga usa at baboy-dam6. Sa mga kabundukang sinabi ay sapilitang ipagtutubo ngr malaki ang pagliahayop. Libolibong ulo ay mapawawalan d6on na mga ilang taon lamang ay rmagiging laksat na. Ang salaping ipapanhik ng ganito ay hindi kakaunti. Lalo siyang r laklati, lal, ngl maplapataas pag naglkatoon at masusunod pati ng pi.napangarap na pagbabahay sa Paris, sa g'itna ng maraining kaligayahan at pagappasasa. iMagbahay sa ParfN! At lal('ng nagtining sa kanyang loob ang naiisipang,) agkuha n, nt a luplmng karatig, at pagpapalinis n g talagang kIanya na maaaring pakinaban gan. Hanggang sa naisipan tu16y na pa,-babalik sa Maynila at matapos ayusin ang kanyang mnga singilin sa mirna paupalang baha ay ay magsady sa Hap6n. Anu bayang it6 na bantog sa mgna pananitn ay kaipag-aaralan niya ng maI.llralming bagay na sukat pakinabangan pagdating nt' araw. At hindi lamang 'it6. Ang Hap6n ay totoong pinagtatakhan at nagiging panganib na ngFay6n ngr mga bayang puti dahil sa kanyang mlga kalakal na untiunting nakapapasok sa malalaking pamilihan ng Sandaigdig. Ba'kit di niyra sisikapin, gayong may magugugol, na mapagaralan ang lihim ng ganit6ng pagdakilat n, Hap6n? Hindi na dapat sabihir g ang

Page  46 ()46 V~FA IUSTJ''IINO A(-:T TA.R. g~,a awiung ito'y sa nais na lalng mTl)apa.,rami ai,:g kanyangl layanmanlan. Kundi rin lamiang sa, kapakina llbanll. nlga'gl sa ril i ay dSi nalIan liyta nugl li tfl2 kutalilos. xNa, ct.i. i i rara pat a.t la1(1ng', l-atwirani ay isa'g"tw aung'?nogtra i t aa tkalan II ito upin)g p)ag-,a. taj:>)s Ly1 i(l:.i1ulal t sa ')ayatll At dalhi sai aln6 IT.iig' inatu'ra:i )I). 1akati)patd s8a kanya -n':lt.lin il llt), l t:itii|l)!g'ttt sa, l )i }.)'~Lng' l)l. al(a~aW: siy:l IR~ 111;d.2rllll Ifa Iltart" ])l lfl/l) ' ' Ala r a1 da at si ul8n sIa s1 ari Ii, at ISR IIa.1~ rl~t~igt o 1 6, t, I I. I II <t 1 ( 1 i I n1 1 1S I I I it l,; \.l)" y to.)to)O, an11i' t llnalllhlli n -lil:ag sa itaY, a,:i6lr.:Kivayan daalw na a I iy ' I Ial) 6s K:B" 1 siya, laa()apapa.o s g'a in Kristo a8nt sii.,A- i!iiya i.v nainan'^lr mapalitla d aito, Ia hi t s.ti t ilsIt1"0 ~i ' r,'aO y m1 lakfng ka'urih'i,11. i t i{i 1 a*, k!I apuri,,n: lnindl bn na: to'yty l. iyin ag i.hi na( L)nwi, b1.lawn{ uatutuiaw, baning pglkabulhay ang ha llharal)in: ang poaglasfiLp liW aiwi ay siyMaing una sa l1aat. At ayon sa sabihanan ay sa Hap6n a nlal.ng

Page  47 NAN(GATIlN()OD SA., xATI jA N. 47 rnababatfd kungg an6 ano' liriva:. At dto('on din daw naiman i ay tdglav va I8 U kataim1a n IIg )pa-glaispl nI,( al fw. Sak:t na, ilt/6 IItla iusu811)~ luz.i knLatotoli 1t;:, 6C hjill, fi lfi it t d sdinaitc1i ay 1 V n ir an Yai a /I/_ s-alt bukid a ll, i1 ltara1 i ll. -NT b ti 1,a l i liLa baro duilul6cg sa.n ma1 H-'.anag piLiv,a 1 ):a,-i)aisa, il s S sa, H1:tlp iO n -.Iit:luiliiutn,iina. ira, t6 siydi^g ~nai:anat)f/k. l:al',n^ i:a/ tta aint;i <a.;M\ lay1a 1a s2 ) )t,> 1.( t tI i ia -a tl i ita 1n ayii,:!llit 18l' 11148II"-,' 8'a I1 4811~: o. S ii 1)a ~ ia1 Fl litlll dW i 1)8. 11'J jId 14 11(. 8 Da IIdidid. lal f a811 da()at sJIliaVn,lt y. N\ l -I"t Ha t14 ilirot Ia i(t in(d i pa a Iii. At s',;is vA;i (, 100ol) hay 11aluhiain'ay ia,. in tii il '.}- I8a 5.'11o sa 8 ta t l-a t; ' no1 islli U ])lut;1, 3 a.l'. atvi; L1' a i.1 -. A:\i'. nag1.asab)aysaimy ha.os.:- /,anuuimhu It I 1 /)t) gn6 11ii11( Ba, n Id8al 1pit s" H 1111t, siL < Lot at, v nat l ()a(]i sa dalaga ian 1 ' i 11 ) Ian p Ia ~ atlovooI 1. 11 1...Nasaav, tsl i Ig?-ang' taniig..-N1roon 1)6y.Ho p.larinL' Ig' till aw,, irat p6 ni Don H asinto.a..' IIsi,-'w a ma I klttls nvII p innagtanu ngan. Si Ige, nia sa sulok nvi isangl marlaking t -ibigarn

Page  48 48 FAUISTINO AGi!A LA. a, may kinakausap na isitng tao, ay pataklbong lHunalit. Ang iba'y nanaagosilavy. Sandall silaing, 9namlscapl at pagkatapos mlt)abiya'ni nr isan'g papel na d(adalawahin si Igc, upllang i!a'i;gar ilyo sa mga tao ay pinapihit ni Don Hasinto an? kanyang. kabayo. Na'avyo 'y nalalamtan na niy, kunm sino ang(a'al g;'anIS ivyn. T(ra, Dapldap lpa ld a k t anak ni 4oryon^r Dupil, at nilatlan'it cdaw ni Pedro, isa rin niyfing kas mi. -D pil, Duplil-an'c sabi iha'i,-' na,^Pl't)ag takl)oaatakbo nat tila mal y n_'la kiing ba-gay nat giulniti. — Hin tay k.a, aking Jala..alahaning malbuti..At s i Don Hatsinto'y untiunt ing na.wawalai sa kaia, 1wa<kan n). buikid, hlanrgair:r sa hangfl minapaayi nian.i lutubl:l ay nagin'l tilta ka)ntol na basa:Itanur, lp)tit na, lamlangl S ta I!tnaci 12E 17ia ka - san1ai, na nangraoipapasalamlat naia.n dail sit kcaBaa n daI1i0ang-r loob na ipinakita i 1tan 1io1n. Sa iniwa, n niyYng tubigan ay nag'sisimul.ti namTiann ai' mnasil ani g ' )ag gap;as. An:,'z dati ring ka tsayalan ng sin l tund(ang araw ay siya, mapupu nrif. Paranog ang ka a silpagan n aisisiga )as ay nag,'-u11lol hlangr 't tumal tafts a',-g a'aiw. Sa, isaing' talbi ay nagkl:apanah6o' na nam ang. mragusapl si Pedro at si Lusia. Nlni't ang-.).pag-uusap nilia niqaryo'y iltA na sa kabapon. -Makaaasa na ngLt ba ako'?-ang1. tan6ng ng: bina ta.

Page  49 NANGALIUNOD SA KATIHAN. 49 — isang salita ako inayro6n-ang sag6t ng dalala. -At ak6 nania'y iisang pag-ibig. -Bak^l hindil' -Panah6n ang magsalitaI. -Salamat klung gay6n! -Gigiliwin kita hlabang buhay. -At ikaw nama'y pafgtatapataii ko. — Mailabi tayo sa,anitong sumpaan. -Oo isinusulmpnl a o! -Ako ma'y sumusunl:pa! -At kung anur isia sa ati'y nmaglilo? -Huwagr magdating palh sa 1buhay. -Siya nawa-an — ' )akliayong lubhtngll dakilit n 1) inibini. Big'laing nl)patigil ang kcanilan/ pag-uusal). Hindi sapagka't wall na silang mIipahavya na imna salitl kundi kapwit nila nilaClatsap ani kalig-ayalianl dulot ng1 gayo6n sancalt na lulbhatin dalcil' sa buhay. Kay Pedro ay nag-il)a ang lahat. Sa pakiwar'l niya pati nli mainit na mi a sinag ng ar-vaw ay umaawit ni aliw, ang mira bulaklak-lparang ay lalong(r bumlang6 at ang mga ullay n11- palay na hitik sa nagpipintuganog butil ay naging tangkay n, in a sarmlipag a. Kay Lusia ay isaing bagong plinto, namnlin ang nabuksain. Ang pus{' niyalg matagll riang pinatitib6k n pa),g-,iliw sa lalaking tinanai sa ibi, av lalo pa manding nagtatalik ng gay6ng mga

Page  50 ~I50 FAIJ.TINO AGUI IARI. sandal sta x1waain kal-ulil.ip na kaligayahan. Muli nJ1"ay6nl at sa hinmiiiarCdp ay may is{rng dibdib nat, siyi ang mipagtataptaatan ng lalong mna, 1ihim n a aikalit. Si ya'y waltn kaalia ialnlanatg napaoo kay Pe~dro. Ndlalaunan niyatng it6'y may mahal na Iurali, IIL;my is.'n1g p)usong' malran al na toto6ng inayv'ou:it s' 'a ina dalkillng damdamnin. B},ago siyai tn viuia ' t!y 1la[,(-isip)isiI) nluina. Sa, ksf an' di Iy}'a [a ti'lst'latlllog' n;i nadaan, in gadamaig. Tl-,ir i);' n11ga sl:nanIg' subukin ang binatSi, tingai':n:u }lc.nlt' it(6 n1 'a'ty mafltimtinlang umibit. ngit uaiip t;na i ktl i at Ilillgi nrii tapat na pagg-o.iw atv ll11i 'iit;n(la.liin talagai at para ring ta~ m. -,it!tlo ni-i b)ulaiklak,ia walI'no itaglmt sa pasa.it rA isSit.ig. ' l,]:.a.ly thna wa'lAng'g pitagan.,2 l)ilti (1I ay tala 'a, namfin '0 sukat nang ika}lia-.ig Ha signo li t-ln. Sinabi nEr2a niyang sing'tiogts?i., l<L:a 1! a:ng, kaliyang; pusi n unilt iyon ay t.)binr.' lat:an,.', lii('in din ramnd a am na talaga. t gtirnl t llaL I.2 t) ibig at pagkabig nig dibdib: sa ^ai itC lai:angI' naunuwi ang kanyang t)agtitigtstig(tasan l<nI i. ang1 t kanyang Ia p)ag'talgi at inIiwa,.siw as. Ang katotoliana'y matagal nang,, infin fs laang s'a kanyang pUSo angr sigaw ng Kun^' siya mna'y nakapa.ghintay lhanggang sa mga sandalingi iyon ay sapagka't nilalaman nam.in na a.ng walAng pagod magtipon ay walAng

Page  51 NANGA,UNOD SA. KAT!tA ITAN. 5-I hinayalng magti;iton. Puri n11, 3gbalba ang s-'agot rna oo; at sintadya ang,' gaylong p1;-rlpapasakit kunwarli kay Pedro. Si aukat lunai kung alL klalooban n, binait'y mi1)(agtat ga;ua; la 1l)a, (at; n ayng' mll at.alos Itna wal: siyan sulkat i )adat in, 1)inalytt, i ag n u, ' fibok -1,us61 at,,"1 na1. lia.lla s8a af nya, aya li bul tV. Siy'a nLayo'y lapalad l:-a1t: anl katy} n l 1 harapl a.ty di sasl r lan" ])uSl)OS Ina n a rt, li i. nas -i ( biyaya. nvy lfilsilalgi: l s 1a tfilllt.1 111 lalll -ita u s1 1 kal a stIl IuIa lmau anL'. i\, atI a, Il118 11,,, I I is niya lia Aug pa,:-ii!)i,,"an, ito'y ipa -l:tva u a i kcan. Va g ainma't nSa. Sivla'v i i aiai na.a1 ii at sa j)aLa tainalall- tl it ito'y lla.ia, t i),ttlli- lli, ll t nah n l,: lut~l# t< -irl t-rtlldtr~tanclgnr k J- l lt n;lg-s:'0 I l~,r o al lall Ctetl' ibig ib(ayad. At sak1 lalb)Ig' Iii1al)uti ulu:i sL 1 i i,-.l)atalast8is Sa, k anyaing anmat't n in aln' g^anit;i, lal'l.lfnInal 1,a] nila ni Pedi( o. l () lo)a siii81r tnaluluuwa8'l s:i inma p()ag-uusap at walil na1i:nllalg rnjisui8suiot1 sa kanya an g sino't1 alin 111an. Hindi klal)abitant ang mag'lil:im la I16o pa't sa. inga pinagkakautangan n 1u) 111ul. Bdlkit kla, ya namn2ang tinatandatandCian aun lag'ing palli ivvatigr ng kanyang inci na siya'y magsabi lamalng ay waling di sa pag-ayon. Paano'y katutub(') nall. naman ang pag-big, hindli darndaming nalilikl}a

Page  52 FAUSTINO AGUILAR. at hindi rin naman nfipipilit, kundi kusi at malaya'ng sumlisibol. At it6 ang nayari sa klanyang kalooban. Pagsabihan ang binatai upanrg nmagpahiwatig sa kanyang ina magulang. Si Pedro ay patuloy n{~. paggapas. Tila sa mia ugit niya'y ibang dug& ang tum{takbo, parang ibiTng alr lakeas ang nagpapagalaw sa kanyang katawS-r.. Kafkailan mna'y hindll siyai sumigla nir gay6n. Paano'y ang tanrg-ingr kaligayahan sa buhay,;anlg, pinakananais na pala, sa kanyang mg'a pagsusumakit ay nttam6 rin. May kasinta; han na siya ngayon, may imnapagtatagur Tian na siya ng mlarubdob ha pag-ibig. Pati langiit sa kanyang' pagrkamalas ay nakantiti at may ib(tng liwanag. Oo, hindcli gayon. ang langit na datidati'y kalnyang nalcikita. No6ng ara"w ay )pawng mrga pananabik ang lamtin ng kacnyang pus&, pawang hirap at kasakitan nh loob ang kaulaulayaw, nguni't ngayo'y hinld na. Pati ng kanyang karalitaian ay inari tul6y kayamanang walaing katuImbAs. Ang pag-ibig ni Lusia ay siya niyang kayamanan, siyang buhay at lakas, siying lahat. Hindi na siya dadalawin ng lungkot. Ang ihal)is ay di na magpapatanaw sa kanya ng mna sungit na mukha.J Is'ng bagong buhay ang kanyang lalasapin, ang katiyagaan ngt pala nama'y batis ng maraming ginhawa. Hanggang sa humapon at mag-uwian ang mga

Page  53 NATGALTNOI) SA KATIHAN. 53 nagsisigapas ay wala.nii napag-uusapan ang dalawa kundl ang kanilaing pag-iibigan. Sa paglalakaran ay di iisa ang nakapansin ng gayon katamis na pag-uulayaw, niguni't wal.1 isa mang napataka, pagka't talaging sa gayon dapat matapos ang isang pagsintang dalisay na gaya nang kay Pedro. -Susundin lo ang iyong pita-ang sagot nit6 sa isang mungkahi ng dalaga. Wala kang utos na masusuway kung kdtiya ko rin lamangang dugtong pa. -Mapagtamanan mo kayn aung ganyang mga pagbibigay-loob sa akin ' — Ang pag-ibig ko'y di maalam sumawat. -Salita mo lamang iyan. -Oo n(a Lusia, aking ipinanganiak6. -Hindi lahat nz, panako ay nlatutupad. -Hindi lamang mrga Lusia ang napapangakihan, kaya nasisirh marahil. — Bulaan! -Maikikita mo rin. -At kung mabulaanan ka sa iyong mga sinasabi ngrayon? -B3ago mangyari ang ganyan ay patay na muna ak6. -Diyata? -Umasa ka! At isang pagkakankgitlang sakdal tarnis, parang ngiti ng mga talt, ang naging wakts ng kanilang salitaan.

Page  54 — 4 FAUSTTNO AGUTIILAt. Natlgtiiwallay silang kitapwti luig6d na lugod at lna a la}i sa p)ag>asang may buktas na dapat, tllr ltill. Iszig' bukas na kaaya ya,, ragandang tulad sMa })l;n)il'-liw[ayVway, nmaliwaTnacg na parang langit s1 t;t.anlirhallian. NX111' mnanhik si Lusia sa kanilang balay ay (ii ianlbot anc a liL. W:t.;ila at ip)itatawag i ni Don FHasinto, an, sa)bi 11' l';tliytang in ai. Mavyim:ayai. namnan si mang Goryo ay dumnarat io, na, lkind Iilalavrrawana, n sa muhi ng' taglay nla.!agataklan. s,, v6' —:ang usis n, asawa. - Ha li k rini't aking ibabtalit't —at ang asawa'y niyay;' sa loob. tNal.lall.ltnal 11toy may )la:on-g i ma alhallt si D) i [ia sinto, l-kanya r'aw iniisip nat. (lag'dlagta,an ' 1ti1'g1.a p131la niin dito. Siyva n.i, paiian -tg.n akl/ nI asawa. )i 4 (ldaw niy N anVl llgs)ai M l)n i ).nlg iy I,'yo l''ajt-, ktkar ait alka. iSayngLtL daw anz nmi:at -— 1;11.t~, -if-ltl1 a:)., In <nt I I. _N (a I i, I )lamas d it:on" stin flI ' tlatat mllil'. Nat Ik(:isi) pa '114 11)1n ' ^i.,111,. '1,'111)1. lf):1n a'1 al lin1' d(1aw niyi sa, a.... Sqa ]:![ai)n,*;:;aan, J)an~ dako alnl;. Hal)61n" \y< w;n ):,1 a, i, 8 ni t'1 1nonl. Pak - d' itn,,, ] ko r )'y nat1lu1 bon a'lS' I1.' l i (')(i'' hligod. iti' n.on, kun. k6 m'a anl, tinla taag ha1 SI i. ()t t t. 1 21,t} u 1 1 f (;i ~.,O g1 ll (,(r ll(, w

Page  55 NAN(G AL TINO SA SK-A1' I A N. IDupil, at n, isagot kono' oo, ay sinall)ilg- ak6. ra-w pali ay pinagkalkatanatln niya ni ' 1oob. 11la-go iplinaflalala ang paglkakatlkpagl ii tas o no6n, araw sa ka niyang anma n ka11 i'ny I\li'allin sa Pi naghamnpa san. Natatatndcan d.w d allg sini asabisabi ng kaniyang ina, no6ng si yi'yr l ti p)a a imna lpagpluri sa aking ]atapit)a:t8, ill.o sat kanilang nmaanak at dalil d(tw sa, ina wa kong iy6n ay di niva ak6 daIl.t liltitili. -Kay l)uti ni Don Haisin.to! -Talaga n'g l mabulti, at ) nait )a 1 I.g si nabi sa akiMn. Ak6, anya, axy n 'allligai i1,n!. i. ug isang tao nat rnapag'kaklat iwa-l'ti aklI) }tlaai.tlg, walaI pa ang' akiring inga ip)aisi{>liita Siii ~iy agpaptalinis sa mga 1pool) a, at king si nal i. att ikal,yo nIla )i.p agl'kaklautangai 1i> 1) n 1 ay si-yaa lio:',g napili na gawing katiwa (l. — Siya 'n'a t )a' ang salitA ni ali tn' \N'iti.-)o, at sa, kaitlaya'y ma-y. s.lhod( 1a al4nt l< titlonmptlug' })iso iJsang lt bulw-i t )l; N'; o. -. ---Na, kfi, siya n:-^a ba? -At llindi iyaIl laamiang. BIikod( s, 'i),n,,. a;k6n,, kat iw-al ay pagl:a katohn ), a.); arw a k( in halagan, isang' salapil sa,aw;.L ni.yo ina;liviilg, Illl)atlMiakf a12, Sn.il1)}g, l lg, s, l-aY i,, (I.tI iinating ina 'ito ang inga, 1) 11il. - (:n.g gayo'. ja sisimulanll. (1 -, g t;g:'l,:t'. — Oo at klu 11g ma1 ngyaya 'i'y!, s 1, b l ^ lill.

Page  56 FAUSTINo AGUJLAR. Ang salita'ang ito'y hind'i na'ri-rinig ni Lusia' Siya'y na sa' laba's at iiaglulut(' n~r hapunan. wSa haraip n- apo'y 'ay- ginugunigunif kung an6 kaya-" ang ginagawal ni Pedro ng- gay6ng mga ~sandali. Marahil ito'y nakapiaghapunan na, ma-.rahil naman si Pedro ay nag-aalala' rin sa kanya,~ kay Lusia. At ang' dalaga'y napanaitli na tila napapatak' sa kapangyarihang- napakalakif no, pagibig. I.- i

Page  [unnumbered] waqxli~~j a- Duor TX gv -&Vqvq51- ~ - qwpup"(Q1)1~ ~ YU~i~ hunUt rNag Tau X;Osi und~ ~ ~ ~~BIIB`I cis~ rrr cii eci ~,~~;~. ~~~

Page  [unnumbered]

Page  57 IVi Yao't dito si Don Hasinto na walang i kl)aplagyan. Kaialis lamang ni Goryong Dupil at,, ay Ppiagusapan na silaa. No6n la mang siya nagdaranas ng isang sulsal ng: lbob sa di pagtatam6 agad ng pinipita. Kung s.i':ILusia man namang 1 sana ay babaing kaba'yaana, matalino at- may kabatiran sa b uhaSy, ay: pa. Makaablala man a sa kanya ay hindt kai-,lan[gana. Nguni't is I pa p namlngl taong' bukiid, i'sAlalg d1 maan nakaai anagna, Ri kahbihasnan, waa..'ing kay;a at bahag y llRa, ng nakl ababtid 1uiig1 5ia y an6. Ku.undan.lt'y dahitiin ka, Dlapil. Kung bakit ba atn.g Goryong it6 ang naging' ari ni Ltsija Na i-iba lamang at sana'y 'nasubok, kung siyai,! siI'on -Hasinto ay ' narunlong n' magp'alia n ga. tint atngk, k., Ngay6na' at' sapagka't si Goryorng lDupil. ang "kany-angr k6akabaka:hin 'ay na pilitan tuluy siyang gumait- ng,; lalng. Par ati n'ang di na kailangang..,

Page  58 FAIJSTINO AGUILAR. ' gawin kung iba lamang ang nakatagpo, ay ginaw.t tuloy. Ganit) ina'y di lubhang nagsisisi, sapagkA't umaa.tsa namang sa huli ay siya rin ang magttatagullay. Sa pain niyang inilawit ay kumragait ang matandai. Ang ganito'y isa iang mabuting paniita: ka-untiilg higit na lamang ang kakailanganin at aug IlalIat ay mangyayari. Ku ng sa bagay ay isa lamang paglalaki ang kai tivatli sinabi kay Dupil. An6 bang utang na loo.b nl;a tinatanaw. Si miallng Goryo na, ayon sa sabi ng kanyait).Nlg inli ay siy;ng nagligtts sa buhay ni kipittan Simtlt. I1t:6 raw ay may nllkausapin noong araw na i.stng may mga lupa sa Balingkahoy. Wal nian sa katwiran si kapitang Sint6, )alibhas.'y ma, lati k is at masalapi ay siyang nagtagumpay. Ang inga lupang pinagisipan niying gagahlin ay rinalaki, at kaya ngi^ pinagbudhian ay upang mauIaaralui iang mga kayamanan niya'. Isaing araw na pa;tuugo sa tinurang lul)a at nang durmaiin:I sa isitng pook na Pinagham)pasan kung tawagii. ay (tinalullong si kapitang Sint6 ng iling saril ~datalElin. Ang nagsidaluhong ay pasugo pala ng kal: yangr kaalit, ayon sa napaglinaw pagkatapos, at nanuatatalagang utasin si kapitang Sinto. Matapalng lmaLn itong lalaki ay nasindak din 1;,.:;ayong mlga sandali. Mabuti na lamang at k,

Page  59 NA G'ALITNOD S.\ KAT IAN. 59 sama niya si Goryomn Ilupil na sumapiiing agad ng kapitai n n1g miit~ang ito'y na sa,!auganib. Sandali lamanc, ang itinagal ng kani-;ang paglalaba n, halos sa.sangiglap, nguni't sa uina pang sandalt'y nikltittang n kalalam-itang si kapitang Sinto at si LDupil. It('y katimnba)ng ng,dalawa katao sa, liksi at katal)annng ipinakita. Kay.A1 lbukod sa liindi nasunod nig mra rtagsihara ng ang kaniling. pita, ay nanggagtakbuli ian pa ilandiin. Si '(co'vonv ' 0 )u )il 1 nga ay nahir iapan at nagkasutgat )a sa isallnm balikat, naiuni't:iang gliit) ay lIindli kailalngan, (tahil sa nali:igtas -nanagn si kapitanrg Sinto. nakakal)pulnrpuri ilndi an,,' ka-ta,)angan,' i)inaAmalas lno6n i (goryonm, I)n)i. At sa pagkagunitia ni I)Do Hainto sa ganit6ng bagay ay nap)igil tu16y sa inaala.::, l. NSi islloob na ang miga,ariis ni (Golyon,-r l:pil a.y. dti nliaring Iiaglarina. Ang ising taao. na kLunr ia)papanal6 'y Ilindi mnaalalim nangranina, yai.it,' sa buhay, ay tialagaing di mlada:rnaln sa gatt i:t.a.s. Dapat munang paglalang.li a -liting iint-i iunti, bagoa klung mn-Iiwili na ay slak.tgawvit ang ibig. Sana,ntallnug hindi pa, ay inal)angianib na. silta y galit in, sapagka't ikapapadi wara-i nt anomnang tinatangIka kung bindt man ktibusan)g ikabilad ng nais

Page  60 6( FA.STINO Ac'sU.LAA na gaya nang sinisinmpan ieya kay Lusia ay xiapat itago. Kungl ang utang na. loo lnamatng datli] sa paglilig'tas ni Goryong, Dul)i sa, kitltyang ama, ay ino ba't ikapipinsa!i nT I: kan anr minithi. Matnllyang mltIalal) ang ba1lat sa tinalupan ay di siy l a Uong. Kung ngay6n mt a ay tila humihimnlpil sa kanyang a, palakatl.d a;:. t idc sapagka't hal.)'ii na: sinusukllat lalmanlg a nr' t;ais, at tibay ri munog na pinakatang'ulaIn ni Lu,;ia. avt ba an'g i alnyvan'g i(ra,wi ay painan ng, pila: an a mg, ri n binibini. Sa p avaaing paris ni vanyang, nais [i)n na ultu -:tn it sil awin sa rl -i,';, ang Inatarand;., ay wal\t i.4?' {]; sa 1) ag asunod n si:lnyang' pita. MNlaglihiintay nta, lanriaR l [ a.tnah6n nrunli't kunl inin aing sinain, ay stai, nlain:g masarap. AgI': karnya amanii dg li Ini'a. g ixay kun a bakit l'ila ang dalaIang i-yoXn ang, siyang impllapat, anli sa ibi. Siyat l a:.,inaalng isa lainang ta (r, bukid! A. sa saml ng loob n'; Don Hiasinto ay isang nlwp:ln tuloy ang nasagast sa kanyiang p)agyayao' l dito. inlllg g'ay6n dina lamangr ang mangyayari ay nmaltiti pa nrang siya'y magbalik sa Maynila. ij t( nat niycng, kinaslsusaan nll ayn ang kabuki ':i1. Ang tangk Bt sanaL ay Iinting matapos ant i)aani. Eiatapucwa't siya ay taong di mapagbata at

Page  61 NANGfiALINOD SkA iKATIeAN. 61 di maalam magh intay, at bakli kung hindi lu. mayo ro6n ay k Ling an(') pa lnuloy ang Irmaisipan. Siya ngt dap lat 1-may6o inmuna ganitong talaga ang napaptaam,.ll. Ang kaunti panig nalalaa)i sa rna aiilil]n ay maiptagkalatiAwvalia na kay -;, gasa mabait tna alagad na pa,tapataly na una. i bago ma-,g'linYtid sa panginoin. Pababayian runa rlng un-l 1ad ang lbiliingtl iniwan kay Goryong Dupil at k ung mal)ipitasan na na bun;a ay saki niya Pat)ba1alikan. Wa1l na siyang,gagan,- i lagkata )p: s i iundi sumungkit. Na dahil sa n isipanlg ali ig av l, n kagitgugol siya ng tatloll)iung pis() isa ing buITJwali Ay ano: Ito v para lamna:ng ptag,'ppapalabtlas n1.patubtiang salatli. Hangga'i na gtatagal ay!lalong dumalirami at pal iibhlasa sa pi:amn;lullunang iyon ay wala namfnr-ig lugri, inal-,J;i ian ang Iaitnu-:gol, ay di niya I)anglitinaya:Tlfla. -Sino ang mag8sasabi-anrg:lay buntonr }hininSang salit;i —na aIk6nT1 itJ6 i-y matutunawan nlayon ng utak da il lmang i s (ngi iSrI L usia, at sa sukal n: ai,:alooba'y rnilpa.r i slo isahlg, soPi)i. Matagal na I i ndi naka:il). Ang 1anyan isipan ay kung saan saan.11.1)a. tulgo. Tila isang;pangalra ang n tInyang napl)agsasapit, lna kailan m-a'y hind: inaosalang langya-..yari. At dahil pa namran sa isisng babae na bukod sa walang mu-wang ay naralita at anatk

Page  62 F'AUTSTTNO A(:tILAR. u-lr:ang ng isa niyan, kasama. Kung naipaiba nmin lamran a ay di ( pa. lubliang kahiya hi-y~. Kun ll. rinsan nli nanliln anr kapala)ra 'y tiwalil Hindi nl il: p a-ilt pawn, nT k(atamisan na lamang anr' nalalasat) s:- butlay. Kung kanyanl g unitii- n Pi:ay6( n ansr iada.lia:t l al n nrl pakakulia sta malJt'a8iing bab:,i naI ti pol 11mn salsalrinig d ilag ay Ia.t pa s inllantdin l.' 1-' n. 1ii itTlrit. iNafl t}+^l Si? tt rr t~.as:i'lt c:lal ir IIl:. n I II jil fltndi lfllulctn JTi al, 5jn'j 171 Eawa1n4 awn. 1di( sa lap tan ang mn,'a nma:ulang kuindl )atn pangkagakagali tin anig rna kailk;:sa.na sa isaiig }ata'vy, up)atng sam l.an.lta!a l in a i;l' an; a sn a n,;Iaa:; l'l lin' lo 101) lpa )tkata)loS. l,'/fon ngla l'll. I..: sa,nl4 a itji ] )<i'(ldaanall 1Iviv111g' ito lna na1 a alala nzay6 ay wa. a ism (..a-,x I t ~i5: l g isf i azl (-1or yong D~ut)il, na' klIIo' waliiin niya', - indi na, min mnaiakatinlg b)t. T>rgunit l d.araL i: din an_; ar aw at wa.:lang (Id sa plag'Ikasunod an^ kanyvang inith i. -- -Ht;11,,a t pi ).n:' l:r 1 1 i a I ani t aiy lI ala *11 ( n saJratj kain ll —ang 1lanyla n na-isabi tnloy)-at al<6 nam '.y makcal)a paglr I i t tay,. t)8a. Hallraf'l-)ill na n.;:' t/ily nl totolt(nlian angr pagmatu ngo sa Ha-lp6n. Sa unang, bt)apor nIt aalfs ay sasakay slya, muangya;ti an,, nang^ya avari algbabailfk niyv:rito ay, di nlama n sasalang hand:l na anr iahat. Si to (ronv.Or Dui)il (ay wi lingwilf na at si Lusita, ay dudukulangmrin na lanangr.

Page  63 NARGALUNOD SA KATIHAN. Sayang nga kung sa bagay. Ang dapat sana y nIay6n din, nguni't ang bat6 ay talag'ing matigias at dapat hinting' maagnas na im una n. t ubi g. -Nguni't malaki namnang kahihiyvin alg' nangyaring it6 sa akin-ang naisaloob. At no6n di'y na.ramdaimanp' ang ldug,; nii 'y tlila sumusubo. Siya ay may pilak, igillni,,_alanr It piinipintuho. Gasino na ba sa katly-i s i t(G ryono Dupil at ang sumisinta kay Illsiau<ll si Pedro? Angl mabuti p)a yath'y gahalsin si IJlsia. gawai_ n isnng: laliSng at sundin ano li tyang )ita. ', Wla rin lafang silang mag'ag;t W 1 t{ ma taon-ig (dungo, paris din nu> kanyalliia mia- tuaI I I1a 11(', Kung sa p)ag-usi^g ay lal) pa imc allntin wat'ii sirilvng dapat ipat-alala, sa m'abutinr I;il); lar;In i iya'y sapol na lahat angt mlra rma.kalt iyari fitan at kung may mana.hcis mang klilmalndili salkali kay Lusia, ay imapapabhinirft lall,;. sa pa gIkasawl. An6 niai ba't siya'y natitigilan, ay Sayng langagr'awA- naman nz, walang liwag angr kla, iya.ng J i:al;\? Isa ba naming bagay na malt; Ii alt i),;Lthilirapan pa? Katawatawa na namaingg totoo k un, siy,'y ilatghihintay pa. Hindi ang mra paris liya ang iakahpagghihintay, ang nagrlihiintay ay an r Inatlihin5 lamang nguni't ang imra paris niya'y hindi,

Page  64 rFAUtSTTNO AiGUILAR. Sayang ng kanyang matalinong isip, sayang n, kIanyang pilak, sayang ang kanyang gint6 kung sa ganito lamang na(lpakadalng gawi ay mag-uulikulikh pa. Yamang kailangan ang paggahasi, ay ito ang kanyang gagaw'in. Magda6p na ang langit at lup)' kung ito ang kailanglan, nCuni't ang parg-urong ay di niya inmagagawra. Hindi, sapagta t ito'y laban sa dati niyang ugali at lab:ag sa kanyalng mina tuntuning p)tagtapos agad sa an6mang mitlisip. Oo nia, kanyang gagahasain ang dalaga. Nguii't na yiny nang sa kaloobant ang,ganit6ng akala ay tnaguniti, ng iungt sa mnra araw na iyon lamanng ay walf pang sukat tanaiin sa kanya si Goryong Dupil at maliwanag namalng ang watl.ng tintlantaw ay dli marunong magpakundangaLn. BaLit di rnuna siya Pnag'suksok nr may sukat t inalin bukas ma-;ka avIa;a? Ang utang na loob na kikilalanin sa kanya ng matalndll sca ma hinaharatp na araw ay siyang tanikallng ikatatall ni, mga bisig nit6 kung makalisip man 'ng paghihiganti. -- Kung siya'y nakikinaboang sa akin ay maoipigrilan naman sa an6mang nasaing ikapapahaamak ko. It6'y walang pagsala. At matapos pang mag-alinlanian sandali ay ang ulnang naisip na nga ang minabuti. Nang gabing iy6n si Don Hasinto ay paya

Page  65 NAfGALIUNOD SA KATIHAN. pang nakatulog. Nahirapan pa sa paggising nr ika 8 na nr umaga ay gayong iniisip na ang paguwi sa Maynila malpaumaga lainang. Tinoto6 nga ang ganit6ng tangki. Nacgagablan lamang at matapos ipatawag si Ig( u)pang paghabilinan ni, ilang bagay na nauukol sa pal ay pang nalalabi, ay il)inahanda na ang kanyang mga damit. Makakalahating oras lamang ay lumakad na. Marami pang mia kasalna, kabilang na si tandang Goryo, na naghatid sa kanya hanggrang sa himpilan ng: tren. MaIlayalayo na si Don. Hasinto ay nad,pag-uusapan pa ng mIna naiwani ang kanyang kabutillang tao at pagkainabait. -Alfn-ang sabi ni mnang Goryo sa illang kahariap-klkung ibanig mayaman iyan ay di tayo pakikisamlahan nI- paris ni kanyang pakikisarla. -Siya ngla po-ano pakiayon naman ng ma kaharap. At ang mga taong naghatid kay Don Hasinto, ay nagkahiwahiwalay fiupang p)atungo sa lka nikanilang gawa. Sa samantala'y binTbalangklas naman ni Don Hasinto ang kanyang g'agawin sa Maynilt sa mga ilang araw na kanyang ikatitigil dito. Sa bahay ni Leonila siya matutulog ng gabing iy6n. Nakapangiak') siya rito sa kanyang huling sulat na ipinadala at nasamang hindl tumupad. Sa kinabukasa'y dadalo sa lahat n muga lupong lkaugalian niyang dalulain.

Page  66 FAUSTINO AGUILAR. Magharlhalndog ng isang piging sa mia kata. patanlrg-loob niyang katoto, sa pangalawang araw, at sa iMbA pang susunod ay makikipagkita nam.an sa il(ng' mga atnak at kaginoolang hindl nangasulatan sa hull niyang pagkatira sa, bukid, Ang lahat nang it6'y magagawk nau maing ma. luwt-i, p:aglca t gasino na 1)a ang' magugugol na iia, hnaoiI sta I)ag-aa yos n1 kantvangl a mina sinmilin. siya namca'y mlay isang katiwal i tlungkol sa bagay:na 'it att walang gatgawfn lkundi ma g'-utos lamlang. '.a:ri tl- kakayanan I)a tin. ang p)agpl)lpasayarw sa rmars'in'al niying tabliananl, lpasayatw na ibig san. niiya'y -unigit sa nlilbait:'ng ginlawa sa b;a2h] ay v n2 in8 1 a 't er 'z.L. Pag|')Ull)U iilti1, ang sa, k V<8an., 'I)mI)sai fVw a11 inaa alIt ay dun (lalo (ang lal6ng inra 1 i i. ag. lalng im a ttanlnag ait <ilala. SSa kanyang' baha.y kung miat)asayaw sipvl. ay ta, l,;i:lgang gatr f on malrin.gal,: la at iay dakilat at va1.lo, )pana',alawa. Mi1al i!k iakcakalya in lanag 8y ' hJ il) ijangw al natng mtfii)intas aug kfli}i't sinlo. Sa I)atsaytCAw Lna it6 ay ml;tdaIda(ltciilIn lang k an 'yantrk p)tlIpasa Hapnri, bagralaa't anl tun. ay na adhlilk: ay ltindi ito6 kundi nllipakitang Ilinsan pa an1g kanyang pagrkabulks na palad at kaalam:intag miaAdulot ng isac.ng gabing mnaligaya sa ).nma ran in g, mga kaibigan. A n lahat, nang ito nama 'S lnmaagaawa sa loob lamanr nr isaing lingg/,'L) at upalng huwag mlainip

Page  67 NARGALUNOD SA K.ATIHAN. 67 sa 1paghihintay ng unang aalis na bapor na patungo sa Hap6n. Taglay sa isip ang miaI akaling it6 na si Don Hasinto'y nasok sa masayaino Mayn1ill. Hindi pa man nakapagpapalbina ay dt n:a lisa ang dumalaw sa kanya at niaglandog nzr bating maligaya dahill sa gay6ng lI)ag'dating. May mgra naalapansin sa kIanlntingl paglkatup6k sa araw ng kanyang balat, irayrotno naull ang nagsasabi na tumaba raw sa da ti, at matyroon pangr nakahahalata ng tilla raw kIaunting ltunglot na natlalarawan sa muklull.. l l)btagong da(ting. -Salbihin pa ba, mga kailfiiga n —anug naisagot na lamang ni Don Hasinto. Matfalayl 6 1)a na nman ak6ng ilang lingg6 sa. NMayvil f. a s;aaa alko di dadalawin n lunrgkot ' -Marahil nga'y mnahira) pni' l ag-isa ano -a.ang palli nang isang kausaip. -.Walt Iiang kasing hiral). Nasulol ie kLo in ang katotohanan niy6ng naibasa koL. 1a.ywn Iung saatin, na di uniano'y wall nang lnl!mirap 1))atlfln lpais hig pag-iisa. — Mabuti't nakapagtiis lta. -An6 nanma't hindi nmatitiis it6nlg,:katsulnayat sa!bukid-ang agaw na sagot n is.i -— Aywavn ko nmiA ba sa ilyo, nguni't sa akLi' walt nang masaya na paris nllang kabayanan. -.Siya ni ntaman —ang pak;iayon ni Don Ha" sinto, samantaltng lumillapit sa telepono, pag ka't Imay tumatawag.

Page  68 FAUSTINO AGUILAR. -An6 Po ang atin? —ang tanong ng binatat sa naghihintay. — A, ilaw pala, kararating ko pa lamrang. -iOoi —;Oo! -;Oo! -Oo!, hanggang ikasiyam ga gabi. -Mamayal na kitai sasagutin. At nagbalfk sa klintlaltayan n mlga dalaw sa kanya na nanigaktpakinig ng gay6ng salitaan. — Tila kung sino ang iyonog hinausap-ang biro ng, isa. -Hindli namain, isa ko lamang kaibigan iy6n. -Ang akalha ko'y narito na kamning lahat na mnga katoto mo. Si Don Hasinto ay napangiti na lamang. Huwag mang mag-usis.i, ay napag-aabot na niya kung an6 ang lkahuluganu ng gayong mga salita, at huwag miang magsabi, ay nahuhulaan na rin nalnang talaga ng, kanyang mga katoto na si Leonila ang kanyang kapanayain sa telepono. Nagkaniigan pa silaing sandall ng kanyang mnga panauhin at nagtagayan pa mandin ng wisky:at soda.

Page  69 NAIGALUNOD SA KATIHAN. 69 Hindi namain natagalli't napag-isa si Don Hasinto. Nag-utos sa kanyang' katiwala sa bahay na huwag siyang ipaghanda ni hapunan. -Uhli, sasalakay na namain it6-ang naisaloob ng pinagsabihap. At ang hinalang it6 n^ nalmlt'y natul)ad. Bago pa lamang nagtataaki)-silim ay sinak yan ni Don Hasinto ang' kanyang automobil at kinabukasan na umuwi Nang makaraan ang ganail na isaing linggo, ay napalathalhl na lamang sa lallat nang lnga pahayagan au,ng kanyantg pag-alis na tungo sa Hap6n, sabay sa pa.grbabalit't ng, maringal na sayawang ginawii sa kanyangy bahay. 9^b^

Page  70 * I 0 -

Page  71 V. Katanghaliaan kung sa sikat ni araw Palnurnulaklak kuneg aga sa halaman. Sikat ng buwan sa gabing taliimik. Ngiti nl incat bituin sa nialinis na kalangitn. Ganito ang kaatulad nll' par-iiiibigan ni Pedro -at ni Lusia. Sa unang sandali 11 kaligayahtan,ay sumunod ang mga araw na, iplinagtalfk nila sa waaltng palna.lawng I)agtataias;a ng aliw. Walang langit kay Ijusia kundi sundin si Pedro at wala nama'n itong alfw kundi impagbigyang loob ang kanyang kasi. Magkatanawan lanang sila ay nagkakatalastasan na 'ng mnga nilolo6b. Walng pagkakataong dt ang dulot sa, kanill ng gay6ng pagnamahalan ay mga sandaling matatalnis sa buhay. Lalo pa nang si Pedro ay miakapagpasugo na sa bahay ng mga rnagulang ni Lusia. Ang mga Iagulang nito ay di nanman pinag

Page  72 FAUSTIN-O 'AGUITLAR. hirapang kausapin. Lubhl pa si tandang Goryo. 1Lalaki pa libhashi ay nakaunawv agad na ang )agsisintallang iyon ay di dapat hadlangan. B:akit n'1a ang palbadllarng sa pag-iibigan ng dfalawang' pusong' b1)so6g sa muga ginintuaing pani arap, ay di mlaagagawa ng sino mang may kaunt ing isil. At sak1ie siyad nama''y nagdaan din sa pag1abin ath, at kLanyang natata16s na walat nang mnaln)ra,) s1upilin kundi ang pagibig. Hindi siy'i, nla ama )a naamang nagirmanarhal sa anank ang 1i nagntna, is n11 kasawtln ni;t. Kung siy','y llmaititigastigasant pa ay lmapapalagay na "wahaln(r puso), Inat1utlatd sa, iscilngl maIrallot nga ayo't nahillinnla'y la6long na,gk'l:takait HIuwaig na, lalma., ng Im.sabi ia, kung napfpita an,, dlarak ay mahal pa sa bigaas, ay nap)aoo na n11'i1 sa ml'ta namnanl]l. Si Pedr(o namnln ay kan.yalaig kilala. Patf l ikaiw-\ n b it. gi. ga ya nt'g g ng kasabihfin, ay anyang na1aba atid at saan man hl umagilap ay w a iing iraipi)1 pulli sa )u i ng napasasakop sa kanyang bakilcran. Isnllg l1)agayI nt-g lamanl ang iaipipintas kay Pedro: ang ka,-li rapain. Datapl)w:i't sila nian namaing Inaganak ay mairalp) d(in at m1uahbuti na ng1ang an1g k1anyang minullutiylyng bunsCa ay minakasiisigp)ala1d n11 isailng tunay cna li, anl. Lalh nammagig tiwali kung ang kanyang turn

Page  73 NA"fNGAIAJNOD 4A. KA'1T'IIA. 7 baga ay ihal.6 sa in. Ma11u ia pit pan ni.v w:il ng halaoga, s.ap 'ka't r-.,i-: 1al,.'n. 81 alivi g n lMnai a; a tan npah L n i] n I I-a i na inua n i, - si l i, il. At ila i bpal as a 1 ti. 1;i lta t Lian l antk at t:jigalan'in s1t! i;. tn;_iiL0 k ta m1.la ri aiy gnal gun kahing ag:ia tiLy:' n i i; t)6)t] -g Iiikan sa lIaiinbav ay ):Iitnmian t <'ia.naialin tnarahlil ns katnyan t i,,. i i.:g';iiin. A.ng m11i;a panin'tk-, j;it A;';:.;;:',n, I n i ig jyoti ( ntl t|!n. ay ir st.as in)( St I ir v - An.nm ay na taotala i;i t:t ai:. 'i a; s. t u;a; - i g)i kay L[usia. *.ag-aala na,: ii i anc 1 i;' ': j:);, i al Ikay Pedrio. FPag;k-atapos at 11n1 11 i. 'li. tii'i i: iir t,aaSaWa,: ay )iallsalllam ] i; iat. pl); ii at. ia)aitan Jn1' kailang anri< n:a -tl i O, ng ]t, ia'a - ranJI-t sa kanilin, kiva.di,.aan. Kanilai ia nai: bang sinsln i-sal)i Ia. ailg ka}hinhiinar niya a'y i])a.lgdmrli1'g Yal5.: naim.ug! ITanilhug nimutyang an^ a ivyi nj '1latva a -as- kil lanvr piling, At ang glvitt'v 1i3stta- it S.i it a looban nvig sino inang na tutui'ii' a.a t: tn lat a pwt't nag'kaisa na:i'an s'la sa a:'sas:l' na talagiang ang gOay.'y...i,..ia. a. Ism 'g bagay pa ang kanilang koiasisiy:i'.A ob:. na ' 6

Page  74 74 FAUSTINO AGUIT.AR. si Lusia namain ay talagcing maipakikisama na, sa ibaing tao. Matiisin sa hirap, mulat sa p)aggawa, datihang magbatai, marunong kumalapCt at di mahilig sa mra bagay na walTang kabuluIhan. Ano pa ang iibigin? Isang panah6n nga'y naisaloob nila na ang bugt6ng na aniik ay dapat magkaroon ng, isang ka)alarang nababaagay sa kanyang kagandahan, niui't npa agkurokur6 pagkaetapos na lalo namaing:mahirap ang magkagkaaniito, pagka't ang kagandaha'y kunmlikupas at parang kulay n& mna sampaga na madaling ma)awl. Mabait lamang at marangal ang maikatagpl ni Lusia ay mabuti na. Lalo pang ipagrdurugo ng kaniling kalooban kung sa pagliahangad na si Lusia'y mapatampoli ay isad laimarnl mapagbalat-kayo ang mlikatall sa luhay. Ito ang tunay na kasawian kung' siyang manngyayari. Kaya' sila'y malugod na suinanIf-avon sa g'a. nit6ong atas ng kaptalara. IBakit nap)aglatlatl a pa ng a sa mga sag6t 1ng d(,aa nan ito' kanihlang usistin, na ang 4ag,-ibig niyia kliay Pedro ay hindl p)agka;big1l lamarlln kundi dinat'amdamn na talagat. At mulat nii. araw na iy6n a( lal', nilang miniahlal si Lusia, lal()lng dinagca(lag, a:ng paglinapl) dit o Upl)tng li1wViag" 111aS5)i 11ia pagkasuy, ang isinaLnga.ayon nilh. kundi aung mal!inis na ad-, hikang makatulong sa ipl)a gig, ' ma}lalad nli antk. n ~~~~~~~~ ~, r>lg ~3- all

Page  75 NAt(:GALUNOD SA KAT'IEAN. 75 t 0 At mula rin naman ng araw na iyon si Pedro ay maluwag na nakapanlik sa bahay ng kanyang kasi at illalcayrg ntiipa;ha yag dito ang lahat niyang mina j)anukahl, sa hinaharalp. Siya'y wal.An ibaig adliilka kundi ang ipagkakapalad ni Lusia. Sa ikasusunod nilr ganit6ng) nais ay dudulang::ng inihawa mil)aba6n man sa lup1)', aarawin p)ati nJ gabi upalin alng bna1). ng kanyang' plgod aty maihandog sa paani n 'i babaing kinakasi,. \Walat siyanr Iglkaya manan kundi ang kanyang7 bisig, dapuwa-'t maltaki nlam(nm ang pag'nanais':la marating ang tinutnnzgo, at sapat nanr kalasagin ang g'anit( sa b)inab,'antanig pagsalunlga upaing makarlatling sa tugatogr. — E.Hindi ang lahalt nang ninais ay natalnoang rnadalas ipakli in dalaga. Ang ganit6'y sinmisangayunan ni Pedro, ng — ni't ang pus niya at kloobang malatan ay d( pinatlilanawanl ng pago-asa. Walghg nag, hanap n a dt nal, aiuha at kung ito'y toto6, si. a Inan nIam;n 1kallli't inaralitat ay naklapaghlahalnaidog(' din. kaligayaa, n sal piniling maging kas~t.lona b1) )tug biti. nv. Kanyanng:,'irini sa Simbaha n sa t winu, mnay ptaring ' man.anatral na ang maIa gawt IIng Imabuti ay )iinagI apalpall. I0ys. A t si, I I dahil sa pagi -big l\]ay Lusia, ay walang inalad iilk i lkundli l)aw:11ng karlgalinganl at ilkcaialpaptanyv' (2 kanila-ng i)lala( na cdalawcl, ay di iaaading

Page  76 76 FIi AU STtINO 'A(T!I AR. huwag nmagtam6 n, kaunting kaluwagan. Maliging alanlin namiin ultl 2 sa wa. ii;s ng kanyang Imga )pa. gpulpunyagi (ay wavtitlng maging pa,lh kund( kasawian at pa.gka.pat'o1. Ang gcanito'y li ili 1ma la ini (at pat na isipiln. Sila n d1ala w ni f sia ay iagiging n aptalad aya nalng Ipagiging mapalltlad ng' ila:,. Hindi Ia llnantl sila nlipapatangll niira liil sia ka-ra,inilliaL. A11 i) i n11,a'y ils li.ang nlalinia buhlay na iayat)i: sa piling ng babal) in'' in liOi),. At satik:Lt i att nt tillg, l 'luwa,' saiw, nt}llay iv;nh)agding 1lniwag] ilasak.lo)P n;g- ibit, k:undi i:nag kasa r'ilJ at 13 u wag a,^ mla n gblin:ltsu Ila nh sinoma rn..ng a Lii0 an Saitit In namainiI -Di kas1 il(s1't tpag')ut)pupiilita;tn~ag naisagot:n,2 dalaga,. Kung gaVayy sti|,)i itatn si:ling Llmagiginlg mapal.adtl —ag ni isasaloob tant:i ni Ped ro. Paano, nayun p ma n.a, iy pinagarla n na niya ang mg a baga ybagay na I kakaila nanmanin. Ha tlibaw sa tal) (t.attl) lng t,ala ga, ng maipagpaiatay() ng batlaty. MI'ai isaing daang piso lma ratil,ay sal})t na ai t n (an ganit6ng halaga kung ibig ay Ima lultling k;ay Dlon Hasinto. Datapu wa't naglugunita iiy aL na kung it.6 ang gagawin ay p)aIrla na r'ing isinangit ang kanilang 11 -naliarap Ini ILutsia. ti:ara ina ring ipinangutang ang kanilain sukat alignig palad sa. mga stlsun6d na panahtl. At gan it ang nmangyaya:

Page  77 NARiGALI.NOD SA KATITAN,. 77 /8 * palilihasla, y ikalai, tw: ang m`,a palakad1 naa sinuisunod sa pakikisalmfi. na kuln' lminsan, ang ultangr nl ka sinllbaflaf i n2 likailanalln Lniyai ayt nagiging tanikallinig d.i n-a maklalas, ji)ataw na inilulubog n kal)alaran n1. di ii:-agl" nakma na mllal'lita,. At ayaw yasiy a ag( n (r inakagigiliw na si Lusia ay n:!at)aain s isi8n5;g kal)han~ganibaing paris nit6(. Ang iji- niyt'y lnakl)a,'tay,( ng issan. talbanang walang pal)at6, ayaw siyai ng isalng talianan- g inay il)i la la,)a lnrino6 ka, Kay:t ba inisip nal )a si, 1, Mayuill aLt 1iull18a-o i:la-) ng milat..,a mr. \1 1)8 lit.a 'iV at hiilgn - riiging, sa MayniltI ay lu),lm' 81',1')i angll ka l l)ay.asukan,~ in~a. tianal)-b-l) ay. lon, may1v a8pa t na )is 1ta, t i: 1a8 )1 Ii n g tatlo. Sa nma katwid 1ma pa tiisani l mt11an81' 1 i: y 8 aL I r istanP ta cn ay it aih"a )aIgiis!)()\i siyl 11 1)18n light p a sa kinm. Silcai t 18 ni ) i ia Iti 18)8 I(Vh s8 F nli n'lchoy at ta..s aun.' n(),Sn?' i:l ]!a.]t l ia r 1 | k8lv Lu. - si. ul)ian i1hando) ' (lit(g:,, it I8;:,via, B,8 1)8 '- i )bio Siya nga i al. a isf. A,I' taO l1i111tl r tg118, )lra kalay& sa8 kin kaltsii, isani taon)' pagrkali,,,ili imga titi-g nito, is;tnl( ta(tg' l)agtitiiis at iaug)bu'bukan-li"gwayway 1 na sa ka8va anag k li)a.la'lan Bafkit dt i diraos a(ing akaltng ito, Ikunll siyiang inmaiging batis n' kanilang ginhawa8? Kung. ang Ij)aglay6 inuni niig it) ang Nal)al)anggit ng binat., si Lusia ay (di iakakibu.). Kinalala

Page  78 78 FAUTS',TINO AGUILA[t. rawanan lamang sa i ukhlil ng, isaing kalungkutang hindi ugali at napal)palbuntong hiningi-. Sumisikdo pa tul6y ang dibdib. Aalis si Pedro! At paano siya? Sa paggunita ng inangyayari ay dintidaig na parati ang kanyang puso nZ' ma laIking kap)ighat ian. Kaung, magkaigayon na'y mlnalrlnuhay sivyi sa hi naglpis, ki.kaulayawin ang nila kahirapaI 11n loob at palaging kakasamnahin ancg pin un ul ia. Hindi yatfi niya mal)aplayagLan ano, tanglll't ni Pedro. Kay, g'ay6'y paluluhlin sly, g palagl ng ki - a]lalaa, t)atatangisin ng lkasa)ililick s inliirog; at dahtandahlang* uutasin nigl kalunI kutan. Si Pedro namnan ang natitig'ilan kungl marinig ang ganit6;ng inga binibigkas ng: ]anyang kasi, Mahapli ulhi. namain ang minagl;alIay(. Siyai ma'y nahihirapanl din. Ang kIanyang dibdibf, sa tuwing it6 ang nagugunita, ay p]ara1ng sinisig a. tila karagatang inuun6s na sandali ma'ry hindi mttiwasay. Siya pa namlnay namilhasa na sa mnrtra pakiki - ulayaw ni Lusia! Kung muLapa sa Maynilat, at hangga't wali pang naiimpnk, ang mIga sandali niyatng dairanasin ay mnaigiging nmasaklap, ang kabuhayan niya'y kakanduungin ng lungkot na walang kahulilip. Sapilitang magkukulimlim ang maaya niyang kalanpitan. Hindi sapagka't magtatalsil si Lusia, hindi. Ang ganit6 ay di man lamang riiya inaakalang mangyayari, ngunui't mapapalayo siya 4

Page  79 NANtGALINOD S A KATIHAN. 79 sa kanyang minumuty., at nmatagal ding lulubug an ng araw. Ganito ma'y walai namin siyang magagawa. Saipilitang lalagukin aing gayong map)ait na katas n, makabuhay, saplagi;a't kailan.an ll kanilaing katiwasayaing maLkIarsi. Ang kaunting pagtitiis kung ilpagtatamln n ginhawa ay (apat tangg ai)in. Kung minsan ang kapalara'y nagmalmasun <it na talaga upalng pa'. tanaw na nakaniiti l)al-ataptlos. At ang Inga maayon iavn ilnuusig' na paris nilang dalawa, ay dapat l atuto ng pag:titimpi, mag-aral umalkiugali sa lnga atas ng kapalaran Ito angr kanilinng katIungikulan. Anlg isiang ta6n ay gasino na ba lamang. Sa matuling takbo ng panaholn ang dalawa.g, taon l1na'y l)ara lamngang sangkiscp). At s;akl kung gayoni namang nmatibay angr sumplinaln nill6 na sino mang in aglilo ay huwa.g magdaang pal.lah, ay di na lublhtngI kasakitsakit sa loob anlg paglkakalayo. Paano't paano man ay mailapagla sulat'an sila. Kung sila'y magkakasulataing madallis ay para ring hindi nagkakalayo. Paanhin ma'y -kaginhawahan na rin ang kahi't sa balitit'y magkatalastasan sila. Tungkol sa ibang bagay pa ay a asakl nia pagfisipin. Ang toto6ng kailangan at dapat gawing madali ay ang pagpasa Maynila upaing ihumanap ng mapagkakakitaan.

Page  80 SO) F A TI, S'r N ( A. GVIT L AR. Ara.- s ari'aw halos; ay it&6 ang isin,sami nii Podrelo kay Lllsia. Ninai't ltallng g.^ nakatata g'p6 n a, l -ara anan a.n dahla, g', l)n' );'-ilin si dro. al )ana.lln la)lan m, ialia. l-. Mlla )hat r a aw nmia ay dTi siy-Vi ma111,'pit at a ict Al, Iti )J'ila, n anin stsi 1 e YJro a y sa a, g t u I In tinI I I pa a.I Iliiang hi kliinK na iaal-sangayon sa gaIo H I ainpa, ni)ii ' id 11 a ksiat a M I ag- k1a)nyan, p"usn.o aim'lin lli 1ang1 pa<lnti ai'i,' 'a paris lag sinf sill)an Iii,':'.inl b!a'l } )'....1, j.~ '/1 I ('I I] r ' ' B S -.t1l.,,:an^...ao6s sa, puso?gn.~iaann a.^'tliasaIn. pa.,kakIdaa1:6 1<und( waVi;as ha. isaag- iaatialtng pagkaku]', ayv aa.}ti' a.i j)aSiiiga:ya:nin sa ano j Is' ( t t IItl.. 1Id, 11 I t' a.na. 'aai l ' 1. 1t'i I i )aI4,'l; )ipi - ]'i' t!. 1 yo) )'i r1 I-o. 1 ) 1 0'. ), I, a:o 1]i nI walins d)i.lala l,!i;; fnf, i))ra, na.:,an' maai ~ n. Kun a na- a n.l:lut a-n lay I) onaint ay sllapil it.n. g ay pah')t aya a' a a an.,': ait) l:ail aT 1 a ly na1 )aig,'ait S Iai). llf, i a 11}, V l'. ( i rtit6 a.::a] i na:, ang lkali v.a a t. n1.ririhni' sa rnatata(dIa at si,asa lanI I ayA nilda naSsas.)hi ay sa -l agkal t) a a ' s al c.a.aaaa a K -a llaii nang su aI-a na )a-da ra t na sa n sa )'hay al.iuttuto ang lao. at niaano ntA-lan ma~p;,art.amnanan din ng kanyang. irog Ina lahata nancg binTbanta.

Page  81 NA5tGAL iNOD.SA KXTIHAN. 81 Kung it6 ang sumasa'ila sa kanyang gunita ay halos mlinimallunl nl kalooban ang ]pagpa yagr na si Pedro ) ay umalis, nguni't kunlg bi bigkasin na lama I.-r n)L' ])al)alhintulot ay saka, naminn tuinututotl kiz' 1anyan-' i)us6( na nla hihintakuntan-.i. i rlu i i At gayon ang n:lln)ari: I)ala:cin ( I)agtatatlo ng isipan at p)isi',!,laltt),in pa )abataki ng kat,looban at kahuli:wv. Sainantala 'y lah an ai, 11) ap)ati,)') Isa kalooban ni Ped'ro ~ ), anvan naisi ) gawtn, lalo't pinaglkulkui'" a'i ni'a, kagaliln'ang, ibu b ng a. Sa k anil " ['n, aSa- s itIan nlI il a aI Iw n (a sulmunod ay it,) aln'l i pminalata sta lityang iga, pa, nun,gusai. Hlilnd kagalinjiia;. lama, nt ' n.ilirin' d(alawfIa aIn ipinagpupumilit. icu iat a;ng' sa magigin-ti ' l)luIgi, man ng kanilangid pa gil)iganf Sa,ina s'iplini tna itong larawan. iin h- kanilhngri Satitii \Iv (ai nat dapat iparml t n.,- ni)ar(awal a ka la.'avain ng istin g kasamna.. Daiat ia1lsumifkapa1. 1 i t() isai, ng katungTkulan:(r banal, na sa k-inaibilkastC'y imay mlapangbinularan sila na la!l)utifng,,awvt nIV mn-ga magiul an. '- -tnity lnagtkaaltroonl silai n?, mararangal na dainndan1in at mnan"gatutnto ntaming, magsikilos nang tun,o sa iIpagkakar6on ng' isfi,nng katayuang la1l piang: r-minl awa. -Luwagan mo ang iyo(5g loolb ng lpagpapahintulot sa akin-ang nasasabi ng binata,

Page  82 82 FAUSTINO AGUILAR. -Kung siya mong ibig ay ikaw ang bahala — ang naipakling minsan ng dalaga-nalalaman mo namang ang niloloob nm6'y siya ko ring niloloob. -Salamat, nruni't ang ibig ko'y ikatwt mo sana ang aking pagalis, nang kung mapalay6 man. ako'y maging alihw ko naman ang paggugunitang kalooban nating dalavwa ang' siya k6ng sinunod. -Maiaalis mo ba na1man S akin asa ng pagaalala? -Hindi ko na1man sinasabing Iluwatg mo na ak6ong alalahanin. At saka mnakaya mo nlamlai. kay&a ang' ganito? — Talagrlang hind Ipagka't aking i kamamatay. -Lal 1 mio akdng pinaaasa sa katibayan ngr iy6npg pag-ibig. -At ako namri'y sa pananalig ngr lubos hna lubos sa iyo. Isang mabining simoy nig haarngin ang buhat sa labas ng du(rungawa'y naglalat sa loob ng bahay ng masansansn na halimuyak ni kalapit na nga ilang-ilang. Ang magkasi ay nagkatitigan at magkahawak anrg kamy na tjla may imalihiwagang lihim na pinagsusumpaanan. Sa gayong kaayaayang sandali ang mga isipan nila'y na&laro sa mayamang langit.ng mIa pangarap. Dito naghudyatan ang kanilang mga kaluluwa upang umawit na sabay rni matamis na kundiman ng pag-ibig na wagas,,dalisay at singuri ng ginto sa kalinisan.

Page  83 NARGALUNOD SA KATIHAN. 83 Maanong ang kanilang buhay ay sa gayon na lamiangn mamalagi: sa pagnamnam n i masarap na pag-uulayaw ni kaniltng mra pluso. -Ikaw ba;' miatatagalan (loon- ang nang makasandali'y naiitanong ng dallaga. -Hindi nanman, pagp)ul)ulnilitan kong makabaliik na mnadali, pag'ka't di ko inaaatim ang mnapalay()i ang matagal sa talt ng aking pai-ibig. -Tunay kay:a. -At nacgaalinlanallFn ka 1)8l, -Sino ang nakaalaim n r mang,^yayarri lukhas. -Nagsasaloob ka ng isang bagay na kailanma'y di ko rgagawin. -- Ugali't saliti. -Si Lusia namainhi, hangga n;ayon ba'y p)inasasakitan mo a k6? — At bakit ka nagsalitai ng ganyan? - Mangyari'y ttila ipinalalagdy mong marupok ang aking pag-sinta. — FHiindi na namlnnakaaruI)ok, nguni't hind] na naman titibay pa marahil sa aking pag-ibig sa iyo. — Mapagbigyang loob lamang kita'y sasabihin kong oo na ngr. — At hindi ba siyang totoo? -Ang alin? — Na kung sa tibay at tibay ng, pagsinta ay talagang di mo ak6 mapagpapalalhan. -Kaya pala ang isang mithi k6'y hindl mo;na pinahalagahan.

Page  84 R I FAITSTINO A RGI LAI. An6niin mrith'? Malilirnmutfi ka palc,. -..Hindi ko na magunitt:. iplaalala mo nga sa dl 1Li ta. -Huwag: a at d1 rin laimatn. manngvyayari. - Kundi ko nli kiya ay wal. ak6ng maga- Kiya ni(to n11un i t ta( a a: ka n: VI' Inak 'nmam aram6t. A.A naalala ko na --— at si Lusia'yv biglang na p )at t u i l la. di nakatiti. saj kausalll [saing ha la.lisk, isa lalmal n' nlnlal, n ang, hinihinigtlng iyoon ni Pedro. Parana ba!)on sal kanyang i)ai-a;lis, Ipinalkaalaala ng kanilanil p)asisintahan. Ang isun halik ay karaniwan na sIa iga inagle al ala.lma] alan. TI'un ay n;"i a;t a1ng ganit6ng imitlit av tifa p)ag(lduntiis sa Ikalinisan ni, kanyang' ptagrlmamnahal kny L Tusia( nglunti't mnay iba pIa 1 )a nanlanglr ma, tatatiis na sangila na gaya na isdng lialik? Kanya n nibabatid na lkung aariin din lamarng ay litindl (dapat dunllisanl datalwat't nllakatagal ango- i)att nlang ilpakakal a y( i1l nl. ipakahlaba anlf rmntr araw na di nilat i )aklcikita, at ang isin( bagay na gaya nang kananyang lininingi ay mnaaaring nang ipagklalool),.Talagaing marainmot ka --- ang sabi ng binat?. Ay3;i't natlalialatia ko na namlan sa maaya mong mukhll ang pagtanggi elhindi ba? - Sa ndpakabigiat ang iy6ng hinihingi.

Page  85 NAN(GA LUNOh) S?\ K ATIIIAN. -Mablitgat s;8a a.Vataw,;g;'t..i't ln;agaan sIa may il )'. r cPala;'l m}o gnl<t0n l.i gipit Ped'ro. At ilinai, laNya\ l(.)'mo pdal.ing ako)'y talniiala-Hindi nailia.i iayon! 'Ay )a.kit is iJ.' l nia k na ka'anav ( tan aCng ij avrl'a'atallr I1nt s(a, a Ikin -— N, sal)i hIo) 1tn (gay6ri I)ag'1 at tila al o'y Ii iiJdi l 111 o i i al 1 a 1. -..At, biakit" -Paano'y il)illu)Ullsod mo a'ko s8a liamatayaii. -A\ it ak6 N)'y at la. ()' })us() ni)aini ta, wit agl ivyngr sina bi. — an'gyai 'y tila kainatayan an8 iglyol' li - ni}in1i sa akin. K un:)giliwai. n kita sa i.v(mYg pitliayAi ay (1i ilkaw r'in ang unauuilang Ilnagsa-,sabt na na:lul)ok Pallpa aitg alkin, lpag')-ilo()'o.K. jIailan Ina'y 1 I indii( ko m;l aisinua l IiL ta-.5(;i3 pagkalt nI ninaIl lig akong itaw nall;l y AwVt 1at.:1..1 iba p)ang in big)i' i]un1g }hind(i a1 ko. —. unlA't kunpg' ia, ngyayai angl iy oni ) it a.t a,y ipalagay m1o p)a kayang ka'rap)atdal t)at ako sa iyonIg pagmlauniahlal'. — Lal) kitau., l)akatkaibigin Lusia., saj'agka't nDatuto kang,' tiun.(goln s(a alisay Longl., )ia, -i'o g. -At hindi pa )a m Iaklasisiyang' lool) sa iy ang matibay kongr pangak3: na kita'y luindi liiitemutil? -Huwag mong sabihlin ang lkasyaliang lo6l)

Page  86 86 FAUSTINO AGUILAR. lamang. Akin pa n3Ang ikinadadakila ang turing na ako'y iy6ng iniibig nguni't lalo ko namang ipagiging mapalad ang minsang pagtatamo sa iy6 ng isang bagay na paris n hinihingi ko'y nagkakahulutgan ng isang pagsupil mo sa iy6ng sarili. Si Lusia ay biglang natigilan. May katuwiran ngl si Pedro, datapwLA't may dapat lingapin sa huli, may kapurihan siyang malahaamak na dapat pangalagaan. Ganit6 ma'y natpakahirap tumanggi sa mithi ng kanyang minamahal. Sinisinta niya si Pedro n ri oong puso6 at ang mia damdamin nit6 ay kanya rin namang damdamin, at ang mgia sakit ng, loob ay kanyang kasakitan. Nagtatalo ang kanyang isip: kung tumanggi ay magiging inaramot, at kung pumayag ay Irgarling abat. Ang mabuti'y huwag paoo. Nagwalang kib6 na lamang, yamang si Pedro ay di pa rin namia,n aialis. Sakal na iisipin kung acn6 ang lal('ng mabuti. Oo jna saka na. At plinaglpumilitang ang pag-uusa ) nila'y ml1 ia ) aling sa i 1ibag bag ay na nittu tn gol an sa l)a-i)ign nilit'y liindi ltamang sa. hi-,.itiinh i'i nga binata.. [t naima y hindi na.gpumilit na goaano. Sakla na niya Ulusisain ang gay6:n, a.111y ma araw )at1 'in lamanllg Ia magdalramn sa klanilng dalawa. At iarang pinag-isai ang kaniling pag)apaIali

Page  87 NA!GALUNOD SA KATIHAN. 87 - bang it6 na ang pag-uulayaw ay nalpatungo sa bangong masangsang ng ilangilang, sa kisal) ng ma tala, sa ningning ng mga bituin, sa liwanag ng p)alabang buwan. -Tingnan mo angr tatlong talkng iyan na nag,lkakalapit, parang nagsisipana.ghili sa iyong Icagandahan-ang sabi ng binat(i. Sa hara mo'y tila walang ano man ang kanilang liwanag. Si Lusia ay nagpawalawala at kunwa'y hindi nakaririnig. -At anlg bituing iyon?-ang patuloy ni Pedro -nag-iisa sa malayo, parang lumululh at uinaawit ng mapanglaw na kundiman. Iy6n ang nmakakatulad ko kung mapawalay sa iy6ng piling. Si Lusia ay di rin sumaisagot. -At nakikita Ino ba ang ulap) na iyang mul.i sa hilaga'y untiunting umaakyat na tila p)asug( ng sakuna? Kung ano ang lungkot sa pagkukulimlim ng masayang liwanag ay siya naImaing lungkot at mga katiisang babathin ko bago maiturang ikaw ay akin nang lubos nt lubos. Ang dalaga ay walkang rina 1 inimk. -Kay habca pa nga pal't ng akingi ilpagtitifs, maglalamay pa ak6 n mnatai'ali niuni't tanglaw ka naman sa-aking paglakad at umllSasa ak6 s; pagkakapahli. Isa1ng bagay lamangl ang iminimiithi ko: ang pagibig mo sana'y iurwag 1baba wiin upIing magklaroon ng- kabuluhiin an g al king bulaly. Si Lusi'a ay napatitig sa nagsas'alit'. Alng binat;i naman ay di na nagpatuloy: kanyang nai

Page  88 88 FATTSTINO A GUIILAR. basa sa titig na it6 ang l)aang akong sa dako mnan doon ng kamat-ayan ay sisintahin siya ng ala ia r

Page  89 VI. Isaing tren sa ikal 6 nl lhapon ang nilunsa ran ni Pedro sa Tutub:an. Ang unano' ikin;. pa1nulalal ' ay ang klal-lakht l n11 kamalig na ki. naalag-yal, niyni. Malalkii d(t sxala;i an kk nma.lig na ito6 kiung sa sinr ballan latanl g rlni I t.t lingkahoy. ng tiaamin tao. an' siawal' nakaltutfu tara nagha, l:kol 110; hasangkapan, amg' 1:ti.uo< a niall, g'ulon s l) tati lls na lIup' l l) it 111iin11 -iyr o' kl1iaalca, tak:l sa is ( n' tagIa bukid. m!gtl 1, r lat nanug iyo'y l(dakllil' St l-i kaliIx ryanc lalafay. Bt ]aig a I1181 I al a:l llallig 11 a s)ulIaSu6n N tit; ti il si sa( lal t na 11g inlDt} 1 ii as.,Anot6 ka an' k.tn11'k11a 11 l i ''a ta.ii.H..st 1 11J pi l )1W11) n isan2 'saIa1 11)it'1 11a1 od na1l 'kalI, ay hlinli ha l n-anv I Ia,:.' /;,:I / A,t a l 11t ia pi i 1) I 1 \ '1,l o\ ai pa bantayAi,;.ao lnanlmi lt\y'a ' Ndpl)ap,tiJ.il tuloyl sa Iindtti(tin)it. I;lti n.!)it. bit na isai-g tatl a ii- kninalala ' t- 1; i ila- ni1 an1.1 damntl ay nnnili ndan,,' ii:tiln loc. Pa/1 IagaN na^p siksilk siy. a sa k a' aiti l an'i ta):it sa,! ()a'lt-a. 7

Page  90 FAUSTINO AGUILAR. Uit6'y di na halos naalalang may takba ngiia pala siya. Nang mapaalabas sa daan ay lalo pa manding napataka. Gay6n palcl antlg Maynila! Nakasisiindak sa kalaklanl. Pag'lta-luluwalng na mrga dlaan ang nlcikikita niya, na llahat ay matao at pIuni nt mnia, sasakyan. Ang lar /a/iti/, ng, nra naman pala ay tumatakbo rg wala ng lksa l)a- yo. At inatulin )pa yatah kay sa, sinakyan niyang tren. Da-L)uat td pala nainma-ng lpakatlpurihl ni g an (, ayn il, sa tuwing it6o a ng kanil n.L inl,pa gu usa:pa l. At sa dl a)cpawing 1agkalian' ni Pe dro sa tahat 1na11ng ag'ay na1 katl)ya (n nlkikiita, ay di nal)a,pansitg' sJya'y pinagpal)anooran na ng i mga, tao. Awnl mf`a )alllay, ano6ng )aLI'kalalaki 1pala a t sadtil a iag iiillarm. Ang balay-pari sa Baling'katloy at ang bahay man ni Don Hasinto, ay ldi ilnitutulad sa kanyang mglta llinallangln taln... — Ito )a,1it ang Malynila: Illga balihlay na nlalalaki, nila lansangang mat luluw ng at m17 taong yao't dito-ang nisatbi makasandali-bago j4nimakad na (dalan dahan, lilnglingai at di niirinsang pinagmuntikanang mnasagasil nII niga k alesa. May bahay siyang hinalianap ni isaing kaki"-ala njg kanyang ali. Ayon dito ay dapat pag

Page  91 NA &(,;ALUNOD SA. KATIFTAN. 91 'han pin sa d(aa1n daw rn kung tawagi'y MaP,dalena. At pirasiImulan la n1 i Pe(dro an(, p aa.tatallnl'r kung s}aanw( daklco narloon aIncI, tilnurlang' lansaulfan.. -) oon p)O, sa dlakonl,' iy-> —ann ' tnrN n; i al 1ng dinul ugain. tanonlg s8a sarili ay 1I-uiiH fnl( n at ag;: kttll()]l~'.1h 9(tIi l. (1,\ iUl~ ix Ill i ni ' W~ -g sit;lt11un.11 l' 112 n. ] IlNa''titin^ l g'lr)aI 1ria tila stalani 1 1na.l.a sa khlnyan' iis t nan liaalag ay sa lin, 11 U1t1) iP 4 1 1 - I }i " ii ' ttl t ( Vt: 1.; l V l l t 5loili -qa^ r 1,1 a8 l1ll'.). —.. It rtatn ' (l nsati s( 1:kin ni o -C 8.1.;. l 8 l. ban4i ha,!ae~tn,'t!iivnui;:t!a. tjn. alvtcitaii/^ it() y.t1io na4 11 1)il16g' at 1i1ki1?' 's. a it s;ap.ia 18 t S 't 1 P8. l '8.V ii y. P iak al 'i, a,< 1.'i1 l-ur'n, inalr'al:ia l inl.alyia: '(I,'Ia,-': ang m;a y al) a.n;aln (;u aaWtl)i p::, ni) pali)l s.'i;'1, llo;1n,, sinig l:hlil. l anit-,a.)agtatan.o~n a ll h d.k.a - ili anAt.:-' ). S;, -"l as nayon amag hindi na1a kita, In kikilala kLniI:m-:; t)alla. y na tiiti'ahl,n '- 1 ]calcsilala n~!_;;:ti. cna:ni'p nito i'- boong!u'od..-.Ikatw l)ali, a;,ng paraug'lkin ni aling Kt\tv'alaan, sabi 1)a n1 may!)aLhay. Pag'kalaVkilalc; ino na ngayon amrang', hindi na kita mrikikilala k an,, naglrasaluboiing maan tayo sa daaii. Tingnan rno ig t laminlag hnam8nan it6ng tao: noong araw

Page  92 9)2 FA2IUSTTNO AGUL-ATR. at6ng na kami'y magkiikilala ni iy6nig 'li ay munti ka pang batai, at nRayo'y bagong-tao ka nia. Ay ano ang buhay-buhay ninyo sa Bialingka hoy? -— Mabuti po n1aanl.l. -tlng sag6t ni Pedtro --- ma hir-ap nla r. po lalan]. - sa, pilak. — iAy atO6n! hindl mo daplat p)agtdCkiiui ang nangyayari. 1)ito ma rn ay maIna, irap) din an) pCaga ikabuhay. Kundan,(an ni4,i l.aman- at nitirito na, ay talaga nammil1Ig nl(akasasawa: naa a; - kcasatlettng it6. -- bakit p0o nanI; I. WaTl ponlg di nap, agtitii s;i,8: an', tao....-lan din nl.ll 'i aI sirsab)i ko. ) -\K(nr gayvono 11 F a tpal 'y (mai].i8, dito) pati sa,! m; )agl.katlcit aa, -]Ma-lhiRal) lngp ii })a banrar in mo-' sumrahod fl' isang t1,a'l ^ l' ';i;, sa buwl an- uwan nauni'it may l:argaiaamil n, Pa untl; kunIg ang bisig anug iyong pu])11i il hi. — Satin po a 'atya Lio i: t-1aka)aiaalasoik kung aw namiay }icating gcunilaw. ' 7:abiaigt g —( Afr tla 2 t j.an6,. (-01)o nlga.' -:ung gmyo'y aY-aran ka at v iMaalmdali hkan: malktcikitla, n. |)ilak. -— lay kilagtyan po) i;YIa' aklo?-~-ang:tay paxna nabk na tanm6n 11n, Pt dro..-. [jindi mw awaw Cn divan.

Page  93 NANG AT I NO D S A KATI HIAN. O3 Nang gabing iyon si Pedro ay bahagyal nlang nakatulog~. Pinaglumunl ang kalnyang gagawin. Siyi 'y na pa sat yi Maylnil i upIn dumuling In lail anganh, 1laga sa kivtnn^' ipag'igring mal)a1ad. Syi%'y y llndi namimili n11 grag awin: kahl't all at ikfkita;trlltnl: ia: n.siliang' loob na. Bakit, kun?; maalali ang' ikitti t i' 11 o 1 n1am1ang mliduladall, n ) tagbalik ni.a sa;linakahoy, uypan ialay n1a kay Lusia (i,, r lialat, ang; ikanyang pu>,at kapalaran, an, " yang puri at pA:ti'k lt~a I~~]i~nt Ini~~c lik -a aPttao, Sl S v1 '.< l 8, n Jla t'.:' t, k i I ( ' Mic i 8a I I (I II 1 I Ij ZI 1 t s 0t i J 7' 1 it 11) 1. i1a 'n iii ' 1i U i sir111, a ia, r at -;. ilL' si P edrotl, a my,, sat, atla l t,: l l a l i }anl ya. 'il n an'- ala a ' intke na anomlin?1 inaiijar pn'" p p1 -l. itit, ipt- l an g J1 1 mp liat, - at s at na1 it6 ulkpai inai ' i ay lakas sa lianyat Hind,. in11 siyd tut I!i',>t; ano::1a10 ana;:17. arating. Si PedVo'v na ls sa n 1 i:5't' ' sa 5ili Ha talay ang alaala n, k kunaunullllllti ilalik.at na na(idan)pi sa mnagagandalla ng j)isnli nv kinya.ng i'og. Ang lhalik na iyong pinagli'iii~a1 n lluna at natamo nJ panakaw halos, ay siyanig plabaon sa kanya ni Lusia sa pagkakapa sa \Jaynilh. Iy6n lamang at saka ang biling lumihlam sana agad, ang pi-.aglcahiwalayan nilbiug dalawa.

Page  94 FAUSTINO AGUITIAR. At siya, si Pedro, ay natatatalagi namancg pu. masok agad sa ano rnmanr I)aglalcakitaan, ( ul pang matnkallbalik na mnadali at inmakatlupadl s L il:ng n indn ni Lusia Aig na1ahi 1alli ) a ai 1 im ' a t, af sa. MIaynilh, nu 't:l.aln n. a ina" a raw' na, 'inahlraip aiv t, ipa4-..i -raatni niyn' I unltiuntit S' iand l(' a, (hi II L hat; a_ Yia tiy.]il - iid inii h a 1:- i an. At n m7:ip 'aii i:fl tna'::ala tial1 1 n 1711 1:iaid 1:4 sandl al.~ Samn itli laittaa.}2r l 5a. 1 il-i a <t - a 'o'lt( pa'i.'osi in ttIla ( t j | I, i, '11il l -, I ye Uln-,c a nt as lS}a'(;t lvitH t ha1 tg',K p, l])l.:ta, ta}'J n t: s llo s', tl.t 11 i)a (" t a ti yIn sia ]allagt iin' nal kci V)ii)a.sp d ati nra.li a nnlua mfal. t \,711s. i 'li nag'i 1'4ilfi'. t sa il'1ant]lta,os m a lg t au i l \ ans. ytn, paninibagro ag; alalun n aitgmi )oig na, mil1pai)aok ag (td sa it atllg Ir nal) l:iun: ay. Sa tin ilalaktad ay na iatag l) siyta 11 nmaraming snaa tao na nagsisipaghukay sa gittn:i n-> 8da.nma ioAnallad ai y nn tagl'( skit}a 1niyang Ina gda( an. Ang unza taong, iyo'y nakita uiyang nag

Page  95 NARGALUNOD SA KATTIHAN. 93 sisipagbukas ng malalaki at mralalalim na bangbang. Nakakita pa siya ng m~ga Iputikain at basang basai, ng mga nagbaba6n n11 kah]oy at ng::muga naghahakot ng lupai na ibinubunton sa isang tabi. Sandaling niapatigil sa panonood at pinagku1rO kur6 g cmaral)at gawin. MItbig't na gawvain LanZ hlliaIliar'il):a iyon nit m 't, tl ong kallanrigs nakillita n1uni't kainya na man' ilakakalya Ina-.,'ahil Sa mia.naAsisiaw. ay mnarmi )a, ain patat kay sa Ixanya nhuni't I:i:ilitcsf nam1an1 kilunilos at tila l dt I:an_ nall I rsis:i)',al(). Six i la ayai eln 11y l)isi' na l)atak s-a pxalil anim w 1 g lupi. ]ant dit lailvka l?,rallltan2 g dt ip l a il:asn to'u.a Io, ta t sa is;anl tao na, tila siya n'g kattiwaLi1' I..' I mga:t, "allnl-, gar'awa'nW, kanyano' pinanllonood. Matatgcal silhang na,.-usap ait si.!d) (r'do ay tinanggatp naman, kayv t lin. il:ukas lll a'y l)in)a)al)ik nil na titingnan kung dapat dagdagan ang bayad na it6. Si Pedro nama'y sumangayon at saan dt ang ganitong kapalara'y ipagpapusalamat pa niya ni labis at labis.

Page  96 lFA lUSTI7N O A(L t; I AR. Nagbalik sa tinlutululan,,l bahay na masayang -na, say. Parantg ang h( alt ay nagliwa-nag sa kanyang' tingin at nagoka, kulay gint(). Sasahod siya n C tatlon;L:,)iseta mlaghponll. pa,)la,'ay n1 Ikalahati n~ litla:.'ngllg it6 a n^ i alain sa, araw araw, an, i alaliati ay kanya na rlmali:il)Olk. At kung tai )atais pa, ang kanya:ng ktita,' Lalong Inabuti, Ja,16 l n iia)ai)adap i a ng katluparain n 1: kanyang' ad}iiii:;. At sa kaIgalalkan ne loot1 ay nakaisi) suniulat \kay Lusia. {(an nya:ng ibat:)al it'::P]ito a. i J l,.~ niafn l ya11i u wiianla, At an,., Ia: lu)wallati ntgan datin-, sa May31a'). '\n.o' ku anyan ll.,i auy dapat (din namaln, su-lataln at balitaan ngr kan yangInaptagsasalpit. Noon niiva m.~Iiilalab ang kaha]lagnahditin n. may i naly a-:im nH4 klaunti. Kung mao'kataong siya ay dil maaLaIi suinu]at at )umnasa, maalab ima aug pragIanis, na iInaipagrwatasan sa nla iniirog niya sa, b)ula y ay walang magagagaw. Angt di karu-,tung'ay siyalng di ikasusunod sa ganit6ng nais, Kaunti man pala ay kailanian sa buhay. Kung nagkatao'y ipakikisuyo sa iba ang pagbabalita sa, klanya pa lnamang kinakasi ng klag'alakang taglay. Payap'ng hinintay ang kinabukasan. Hindi nigt naman siya nabig6. Pagkikita nila ng taong kinausap ay binigyan siya kapagdaka ng kasangkapan at pinapaghukay na no6n din,

Page  97 NATN(ALUT,7NOD SA KATIHAN.!9 Mula nang aiaw na iyon si Pedro ay nlaipabilang sa mrng nagsisiga'wa sa (alcalntarill(. Lahat ng inc0a kasainaha'y nlial)aataka sa kanyang kasipagan. Pati gabi ay inaalraw, inakItsahod lamangl ng, inaaklakia kunIgll ara w sbado. 1Pag ang pina,( kaltiwalt ay nagtatanong kung sino ang,iI aatattagal na lmagclatuloy guinma w,. iangglang sa hlating gabi, ay si Pedro na ang unlauan.ag s.umaulsat n0 oo. Kung Ininsay itapag-uusapusalpan nat tiuloy ang k anyang-l tila nlas,;sag'w na namal:ng p)agsusumisid sa p)argawa. -tBakit sa kinitiuusisi nig' ln11 kas inal a i at sa i:t }I, lag sisiyasat na kan1il ia I gialt w ty 1nit lala' -alalnangig' si Pedro'y vwai ni;ianog -)in lakag asawa\, lt ina anlIk. I[Kung llayf oon a11,n la ang sana, s iniagsull iisid mran ay di kailanian. Ugall't may' n'a l)inakak:ain at ay 8iia 1)in araramtan. Aito' kaya at'ig kada i la, nan nng ipinagp)a palkam.iatay halos l,1 ' l)in)atn'flg iyon? Sildng lahat ayt nagkanikanyatng tanong, ngunl't sa 1biig 1 n kIanilanig li tgian,,ian sa pag-.kamatiyagi ay walllg Ilan;abatid nat anollnan. Ang binata'y di nilfa kinarinigga- n ng kal)utolk Ianig paliwanag, bagklus tila sadyang lnagnmainatipid sa pagsarili ng kanyang lihim. Wala silAng nakikita sa mgna kilos ni Pedro kundi ang isang di pagdaramdam pagod. Bihilra ang makatUtulad sa kanya na paingatawa

Page  98 98 FAUSTINO AGUILAR. nan kiung gumaw5i at kailanma'y hindi nahalatan n?, pang'ullu paypay. Kung- toto6ng p)ag6d na at tila dinadalaw ng l'alp);, ay nikiliita nila.ng nipapan:nitl lamang' at la.'ikatalpos nay naima1,asdcla na nilang la1n pa iandlling linasig'la, ay sa dati. liai akaunti l)pang araw na igin"agawaI ni Pedro ay toto(ng nflaasund6l na nRl katiwali/ klay aI8,'ad,inasal1od na apcaft na 1 )iseta, nlL rnmall:akraa.n tanl,' unan,'lg l)it0oh.r:18<u'aw. An ina l sai'nali.fn niyiy l bindi lnama n nilatoalt 1, sa g'a ong pa.,Lka:ti)a d dpa,., sa)?i:lla t: nat ilikol a, t alaga K.llu,' ai p,susui'iinll f, )a.1 i a ly dii 'a rt)l lIl mai,r an-l dat' a1l iplasa li(od(, ilaii l i)as 'y thiin(banH' dalawi si Pndr i ullon r, a. tasipai(?. i)inali ii tta. N htla'lani ang' ilin, )uwn at tatg 1<a'nil l a na Ing ]1)nain'tat 1 al' |)an N X( n'1.cr 1.: 1W)a (it I ( ni a n i)ai tais ni 6 nafing' piso k aav a,,' salold i P( )dvo. It( anH' tunlay nIa lakatala'! A!'I di )agmanmialiw ni musia at a O1ng pag,kalat:a]l)6 ng isn.l nal):i.g ]cail)ic-an nag'ngana'galang- Dilnas Ilaxv, aXy 'n,.inugi sonhli:nl man.la]kilnr kasiyalning loob nii I[edlo. N5C;ayon ay tunay na, siy pinll a lalad,. Jnt iunlti ng nakalpagtitipon ng' kcailang ra lhalaga na ikassusunod sa nanithi n ina ni -Lsjia, at sakza sa nmlra p-agsulat dito'y napag>rsasanggunllan si 1Dinas kung minsan. Ant Dimas na it6 ay kapit tbahay nig kanyang tinutuluyan. May asawa at rna anak na ),a wki namaing min alilit.

Page  99 NAIGALUINOD SA KATItHAN. (-)9 Ang buhay ni Dimas, ayon sa kanytang nabatid pagkatapos, ay toto6ng miaralita. Ang babai ay nananangg,(apan nil taill, at si Dimas ay sa paggaiwai ni bila na'y ibl>aad sa kanya kumikita nI kaukauntlti. An.g Dimas na, ito ay na118lKail,,:anagastilt na natatas at rmadaltls niyani l,' ) aita na:alalalaliating araw hlalos sa J)a'tl. i) as). P1alao'ini4, lnlta akiat a, hawakll, at th) Mt,' 1n8,raHinln' i lati til)on nlito sia ikanyan1 1)a, li. AI ' s; t tl)i n asawa,\ C2.s;c %8I }) IT 'Z lx Un' I o.i,:.lki u ll:u ay na.dala(is da1\w na[ a87112 ' Piii, a1I11v.n' Ltulh unti ay sa,, pa,-bilf il ia ni 8it Md 8 'al yolii kun:fin saii, ini man sil -i N 3 i val,'. -Sabi ko sa in to'; a.n: l.n on- iai.i -... Tnr.tn -il nI:anr ' insn kayIIli) -:(, 'lI:11VVia liOt nilinan k1luna' ma1 l abilinir. Wl-J l rang ii n iia. na al l-kundl an1 akila.t at kallinrl ' na't -iilna 'l y )aiaai'y tiani l'ii' apll l. Si Diimas nath1an1 na, inlaka!in 'l;,S nll on ay1 lni)patawa na lam. anli' n1-7 a'.11 s;a.)i: -Da lawangr bagay anl, ik!\it1b!),nl-'llvay 1;' tao: ang p)Itagkaingc isinisilid sat tiyall at iiang ),aglkain ng pag-iisilp. At ang una vlonr:-g )ilnfibusog a a ang isip rnuna. -0, narinig na ninyong imaigmnatwid iya n. —. ang n, aipakli ng asawa. Ang katotohana'y hindi 1amn.1 kay/a nito pinalpansin ang miga hilig at, p)agkabuy6ngr iyon ni Dimas ay sapagka't kanyang mininmasamna, Kung maminsanminsan ma'y 1)inanlgangahasar,

Page  100 100 IFA1UST I NO AGUILAR. niyang,pagsalitan it6 sa hlarap nt ibing tao, ay lindi sa pagkawwalan1,g -pitagan kundi kanyang ilaalala na bakli si Dimas ay mragkasakit tuloy. Pag'nagkataong si Dimas ang nawala sa kanilang m'ag-ii na, ay m)ara a n in silang sinakrnal n- galbini lad:ilim, 1)ara. na rin silang n apatdan ni bulu ay. iBukod sa kanlyan's- tinintmahal si Dimas ay totoong' mnaalcai an" I:it itntulong nito sa kanilang pagkabulhay.:An-g<- 1 aalhtlo malakaliAs na pinaglkakakitaa.lln ni Dillmas;, ain, mga pagsulat sulat. Hindi iisang latlsi- niya at mira dula ang tinualaba, s sa )jtn,`tnalah n ib. At nangyari )pang' ignsan ni: sd, a lt:ainaman ng isa niyang dult aI y nai)ita nm; ntagsi)panood na niakilala anog kumnathl:. Si Di. ts no6n ay na sa loob ng dulhaan, insaplsiban a, ng ptagtataguiupay ng' kanyang ma, a1a.I a;t Ii uurokuro', narinig ang, pagp)uri 1n madl ul.l 1)unit ga n( kanyang pagiisil), nakita aung kaol-lnag kiasighiaang loob ng lahat at sandalinll nakalimot sa kanyang lkauntian at ] )ag kl:i a, lita. Pairang naipaakyat sa langit, Ct t til(a linaiidaman pa an1g pagaspas' n1g piaglkalkaunyinglP IUt:ili1 sa kanyang no6. Nuni't nalng tot:o6n11' mnapitit ng; paghin;,i sa kumat]lht ang mga tao, ay iba ang lumabas at pinapurihlan, iba ang tumanggap nm nmga pakikilugod, at siya na tunay na sumulat ng dulang iyon ay na sa isangt tabi, nakamata lamang at kaulaulayaw n k alighatian.

Page  101 NAf;GAL-NODI) s\ ITSA A1AN.TA 101 Paano'y hindi na.lnalan kanlya ang dulang iy6n, pagka't naipagbili. gaya nang madalas niyang gawln. At mul nang sandaling lyon ay naisumpa ni Dimas na (1t na papasukin ang dulaan lalo't katha niya angr p)inalalabas. Hindi kapalaliuan ang ganito. k() ni kaihig'ang Iu wag' nang sumaksi pa sa a;m, Ivatiatliau ng bullay at sa paglakamaling milxdalts n: karamian sa kanyang mga hatol. Bukod sa paggaws.: 1' ii'a dlul'a ay maay iba ])a siyang pinagkakalitaa. M a inun m a tlang hal na magino6 ang si la wa: lan na mIara(i nang panahong mndgu'u(i-ll()- l ay sa lka. lyal na1att1 susulat n mina latlaii't ' k, dalasa'y ld ilts i -,'il sa lalong nir a dali ( ilaIIn r sslia'., nina nan'yayari. Siya' nalnai'y,aw:, nl (rawi; at sal1: naniningil pagkatap'os. Iung u tI' L I:insay,a, balak t lI kautusan pa ano. lcamv::LI' nasus1ulat nmi paraw:. nama.l ng l,:' in tlVa aI.'aln('ll 'laia5, na wala ring panall6.on Ganito ang bulay ait I)a^,'11l)nla y ni l)imas na maralita man ay ilnn1 1 i;ki )at'kat()to at iniabuting makipagvc al' ):i. Sa mgca unang sanitldfi ip)t Il,nia.' n.11' )ig'ca apI)ag-usa) nila ni P.' (l:lo. ito'y t-otot)On1,' n;abl a-l - na ng maliliwanag n- a itna natwi a i D )ilhas. Tinakhan niya agad a<ug l;itaT!ii.lian n,) 1agong kalilalaa, ang lkai- ( l ani' I:) i. I, '}I sa tkinakausap at saki.' a.ng pa gk<-la al a g 1 1li't di singpantay aug aaa-,lar l ip 1m B aoo1li7.

Page  102 FAt;STINO AGUILAR. At di pa man sila nagklkaapalagayang loob, si Pedro ay toto6 nang katiwval' kay Dimas na di lamang sa lalat nang sinasabi kay'a niyaI Ilinlhanlaant kun(dt s-apagkl't Imlay mnLa p)agkukuro' nlamin at i)ala1lpalactay sa mnlra nangyayari, lna sa,aya niyngll naba-bag'uhan sa, inil' a bagay nal, ito, -lay istan.'il tunll ay lnt I ag'bulkod kundi umanl pa1)glayo sa ka ianiwan at madalas sundlin I 12 1. I:l,'t L r l a, 1. H tIli I1) (ltwa. mng' Dimnals nza iyV5l, sa ainisan nilang 1 )a,-uusaj), a4y a ii )ap,'sab)in;, siya a \v }lindi sall1< to)n sa nfa tIpa, ika)t iaul an ay na kaug aiiG.ni -} 11 pil[i|)li an i 11 ito )Xino. — Ani' arai:ni;' kit(4 ' ilpip nlong,' 1Ilabu'lity ay x~aiaH'-a(w,:sa, pat any it;in< kcny ng ' sa, I)i,yV:it6 a~y i)a n j)>ii S~, (id`ajcat, pakapanIaa^ L ht,2ano' ktakuln aO l aiuntg ag,iaiusuilno d, ay itutturi kong' )an nntunn n ahat an:o kasabihang: n iipin sa ngipi]ii ait,aoS Psa da'ok. Dahil sa pa, gaasal 1)iatiy li<a]ts, v tu loy y i na. varaaan aicf i1,( p) 1a i1) 1}:.1aapti at (stilan gay, 6ng ang1 pangaapi ]namalag'l a in. Sa Dimtas ding, ito naki-rinig si Pedro ng lmna ibang ka,:)ala, ayan at kuro(kuro na kailan ma'y di pa, niyl a aririnig. Halimbaw.' tlngk.ol sa pag-ibig sa Bayan. Kakaunti raw, lhtlO6s ga16 lamang kung baga sa

Page  103 NARGALUNOI) SA [KATIHAN. 103 big'as, ang nakababatid Jir tunay na katuturan Init6. Marami an-g' nanianlgalakal sa pag.-il)ig na it6,,t -bhir a1ng nakatatalls n;a ang kinisasas, lit'an 1iya;y ang ganap na 11 )ag t)aawa 11ng lia,lag' 1sa sari i upang mn g la}iat ay ilukol sa bt Ian. Ang' bayan ay li ldi ail 1-)0o na sinilan i Iaman n r is an, tao, an'' b): t:n ay iyon(' l alagi n' lull)ln' }l) uko(l sata l.1<i:i tlittanl n11 ilnan liwanag t na'-iwi pa sa ' )ag-i)', sa J.IInan ' l)a11ii'l 1. sa a111a,' i)1 il Mak'all.,'a] 0a 4 daT1dtnii) Ji g 1 l Ii Ilnt ( 1 i t ] al a I. A n pa:ibi, ' sa hayan aty hin di s; salit: l:,nin dal)at ipakita, nta ktng l int. t sa g'aw. [, lad 11. I:1, -ti vy l i attawag na k agi tinti - ln n- l,'a l';t } aitta n-t ao na8 kay:t aina wgaw 'y U[)an8t i1,'8:it5)uii.. Hindi ito aulng' tnllay 118 Xa pa 1)'1 sa J)wyt at, hildi ito ang kagitina'an 11itttit:w'in. An, daflisay na 1'a'it a) i;, iaytn' ' 'a( it '~-'3 < ~.;..;..). c,* t,,,,( a.\ga g islng tlg ill a i al iii ay sa, ha/t inaakaiang 1catn:-hlnulatt.^ "wii'i n i, 'll sait)aghrla t m iay t utti1:tiln.' ititl.asil an. ALng lalat nug gaw:n, ud(tyok ng paan I ais 1a miapatanglal ay hini pI til)a( t la.;t) i - iK ' -.kulan. Ang mga gawt an.<' o(anito'y pagl-al:anlog, kapalallfian at di dalpat pu-rihin. Kaya si Pedro ay wiling wili n1g lpailkipanayam kay Dimas. Sa mnga nlapupulot niya rito ay untiunting nalhallawi aing k]uyap na tulna

Page  104 104 FAUSTINO AGCIJLAl. takip sa kanyang isipan at sa pakiwari niya a ng lahat ay nagbabago. Kanyang hinahanhan si Dimas dahil sa karaitnihan ng nalalaman. At' lalo niyang ikinagigiliw an<: kadakilaan ng ima asal nito na lahat ay t uno sa ipagkakaroon ng mga mahal na kaug'alian. Kay Dimas niya natutuhang anug puri ay slyang lda pat p1akamahalin n' tao. Pa,' al( puri an^. nah:lainak, ang' buhay ay wal' lalng kabulubh.an angr taong walaing i uri ay basa hang i)anmunas. yr: 'it na bag'ay lamang' sa si^ia. -At ang kal)urihang itinulturo( ni Dimas ay hindI a11v nlsasalig' sa Ila.saigwfin' 1la'lingall) sa saiJi i, lundi ang pagpapakalnalhal. Kanya rin namSng niiviuig sa kaibia, o it< na an, unantg Ldal)at )paE-a1ralan nh tao ay an:l tin'l:'lka[!:akilalangL, siya'y daplat i!4alan, ng j ibu ano p1agkaklaklilala, sa kanyang l kala llgaha;in at al. ka(-alamainfl( man 'ba(lta nl ha{lat na 1ma sa lcumingnr katall n t buhay l. An^i 1\-tit}aayan ng Ipaana1lig, sa nilalayon ay nagbll)/<ay lhaka.s at kati'yialan, ang 1pao-u~ron.' at pa'ila!1a iinlulot ay kapintasain sa isAni(t ltalalci. Kapl)ag an.a' inuusi- ay isn,, ' a>av. in nahuti, ang ma bhalakcid at kapis a i n a.y t aia-*'ang- dlapat nania' ii)akibilang sita nla kaawav' na lbabalahin. Walahing' magalng' na ilaltl n a pa-3a (daka, y na.tamo: anlgt laloni mra 1':1i(i.n 6s na ara.'i:at adhikirl ay nanalilhanan mu11nia ng il' araming

Page  105 NARGALUNOD SA KATIHAN. 10) katiisan, ng saganang lulih at dugo, baglo iPinIt ki.naban ran. Tala.,';i'n, katutubong lakad ang ganit,'). t va 'ril nalnan ng, pa ngangaila ngang gumil)Fi IvtIL. i)bi.' n. inaka. pagtayt nr bag.o. D]allil. sa mnatL katotolanan, r iyan na li n11t Iaitl Inaitata'tatwxv, ang ipagssusyo ng bulha lilylun ni )lD apalnahon at kailangan, ay isang tunol-ii linl di (dapat iwasan ni kali't sino. An 1appal)alakaniat iy ay di dapat ariilu' isan,- dIanl ng pag kaktabunr t kundi isa lanan.,g L; tI n gkula.,tn. nMasa.rapl anL, mmIll atay kay sa maturang,' tpi.ilata,.is ang libing'an kay sa inabuhlay n11.Uta W tl 1lUn purIi at dangal.

Page  106 I I

Page  107 VII Ang mgga kur) kurong pa ris nit6 na tuwl na'y Mniaaral ni Dimas ay unti untlng nag-uugit sa isipan ng binata, lhangang sa kanyang ipaging bagong Pedro na tuloy. Hindi na siya iyong dating kimni at dun&,:' parang ang katauhan niya'y nlag-iba, at natutong gumiliw sa mga layuning dakilh at mahal. Nabatid ng, boong linaw na ang kanyang katungkulan ay liindi ang magwalAng bahala kundi tumulonc sa iba sa kanilang Imnga pagmimnithi n1 ikipal,;aanyo sa mabutilng kapalaran. Natuto pa tuloy umanib sa mga kapisanang mangagawa, hindi sapagka't nakayag ng mgaa kasamahan, kundi dahil sa nananalig siya na ang buhay na di inauukol sa isang bagay na dakila. ay kahinahinayang at walang halaga. Sa isaing sabi ang buhay na ganit6 ay dt:iyang tumpak at wast6 at hindi pamurnuhay tao. KayA pala kasabihan iyong malalaking Uahoy ay walang lilim. At sa udyok ng ganitong mga bagong kuro

Page  108 1 t0I FAUSTINO A_,: I-7T-TLAR. at isiI)an. p)ati sa tlga suat at 'ipinradadala lka y Lusiat ay Tnalkapl)ala ar d n mZga sulira-. in,' kung mr linsa'y nagfgrin'v pialaiisiplan tulos; sa dalaga. Nang lnma, unanlg a ra,;w u ing kia, nyang imga ii 1iamn ay pawalng ukol nI, liavia^g sa pagr-ibi): Nillun't sia Ila, s'uumunoI ay "ind1 1a,, ba glcus rla,tataglay ii I'ta kaba.; }t a;tllr t7 utug6l i na n an s-,a nL ba gonlr ai;s't n; a ni a l)ai)tta rnim sa l:anyang isip). Mlisan at p)akagtapos. ilt' s, s kany.trtg ksi ang lla kai)all:I.la, i sin asisakbibii n ka:n-;yangl pus)6 da hil sa t a.taa! I1: nildtung paglka kalayo at (11 lpagl:1ikita i m,,-liasabi ni Pedro anrg sulnusuno d: <lHindi ino rin da)palt, il)taa in alark.l ama}aal klong Lusia na ang )pag titaga, i ng ito,'y turnu tugiron hindl lamanlg sa a is na maptlabl)ui ang attinig tayc kung piallaril^ mapia)agti})ay an t pina.;bullol natin, pa)sgsintal. INtun, ito lamang ang tlma g'ging dahlilan ntg 1<li)t pa.b})a;iata1g tinitifs ko, ay di na ako dapat iamaltau gii ril-i ni mantagal. Ang ibig ko sanang mr;nyari <iy matutulian ko ang tu nay na ka-hulugain ng,ulmay. Sa aking akalt aulg tao ay na sa, ibabaw ng lui hindi ulang tumitig lamang sa ara lhabh'ag siya y may hi rinagi. Sa alking akala ang tao ay dapat gu mz)awfg ng lahat na ipagfging umaraplat niya Ssa pagka may isip. At an6 nga ang ia!algati tln isaing tao n'a wa

Page  109 NA' GALTVNO-;); SA KIATTIAN. 1 1 (9 'l'Ang sinisikap kundi1 ang kabutiban lamang na sar-ii? A.ng taon l mit6 ay di nakatutulpad sa kanyanlg hkatuii 1kl tan. Hindi maipa.g-aaln-t lanran na sino nma't a;in ay may dapat pag^pu-:mlitanul inasaplit. Kun, iuuklol sa kalaayan nating dalawa anmr'a, pagt-b ha,.hllan r i;, ay i naliwnanag na 1na — tuturL, g tay(o ay \ da l)at lna lamnang magnaisiy sa s a )a.-iilbiga. i'-y i)nv ' l bag'ay )pa na a,t6ng dakila lia daitat t'lia.ring paralumnan IgT IatIin)' inga pa"sisikat. At mlatibay pal)ibis an1,u pananali, ko, ay uniaasa namnan' in:aa I'ti adal.iy inatatanaw ko rin ang!agliliwayvvy aking miga pan1;ara)p, -aayo n.l. iaw nlain s ana ay uan alig din, pag ka''t ang katotol ]ana'y na sa paillanaaig;tng ka. ti a, yani ni lahat, > Aril' l.ina lia lllnl a tanit& Ikung natatang, Iap.i,usia ay naka lilito sa. lanyano' isip. fTotoingl,, 1aakalaalii na mnga talinghagatL ari,,pinagssaabi ni Pedro. I)iw'y kung an6llO a, ang pinapapapakiaa. nln niya sa paglakacti:r *sa Maynila. At sa pag-aalaaliantlg b)alkit kung an6o la ni; ' anig hinahlarap ni kanyang Iasi ay ninsan. Uiloy sumagot ni mjay a.y6k pagaisamo. ';Nababatid mong kitt'y ginigiliw - ang kanyang salita sa isa'ng sulat, nr paggiliw na di miminsang aking sinumpan. Nalalaman mo,ing pag ang pagibig na it6 ang naparam ay

Page  110 110 FAUSTINO AGUILAR. tapls na sa akin ang lahat. Kaya ang naia.: ko sana'y umnuwl ka na rito sa atin kung maluwag sa iyo ang paguwi. Dito man ay ma tatatgpuan mo rin ang sinabi mo sa aking iy6ng adhika bago ka umalis, bukod sa kung naririto ka ay di pa ako manalungulilang pais ngayon, at ang mga pagaalali ko ay di makasisindak sa aking pus('. Pagkalungkot lungkot ng aking bulhay Pedro, parang ang mga gabi ay wala, nang kata,pu sa akin> Ang sulat na it6 ay sina(gt na mnadal n' bii natt. Ilinamanhik kay Lusia, ha, huwag pIahinlain ang loob, na siya'y pabayatanflg iagmnatam0lin sa inaakala, at lhuwlag mag-alalab n, an6 man. Siya ay uuwi, it6'y wa,11:ng patosala, pagkai't siya niyarng nais sa baw:tl't s andali, 1nuni't kung anfg landas ay hawi na:a, at ~kung ang langit n, kanIilang kapalarang i)inapaun:arap na tamulhin, ay wahl nang ulap na sukat tumaki[p sa rma ayang sikat ng araw>. At si Pedro nama'y hindi nagpalala6F sa kIanyang isinag6t na it6. Ang katotohana'y lal' iiyin g pinakakasipagan ang katawan, lalng nagsuslumisid sa paggawa, at lal'ng naging matalik ni Dimas. It6 nama'y natutuwa sa nakikitang alny ngkanyang alagad na si Pedro, pagka't sa pangangarap ni Dimas sa isang bagong buhay at saing bagong' panah6n, ay nagpapalagay na mga

Page  111 NANGALUNOD SA KATIHAN. Ilt alagad niyang magkakalat ng inabuting binhl, ang lahat nang mga katotong kaisia niya sa pa nanalig at kasangayon sa mga inaadhika. At sa kaibigang maakay na madali sa ma, buting landas si Pedro, ay pinagpapagalan din namlang tagalugin, upang mapatanim sa kanyang isipan, ang mga akala at kurlkur na sa mararing aktat na pinagbabasa, ay natutunghan. Kun( mninsa'y ang ganitong mga saliti ni isaing bantog na dalubhas\A ang kanyang tinitagralog, ~Datidati ang kalakasan ay tinawag na. Di-y6s b)ago tinawag na tao, nguni't ngayo'y ang bayan nay n <Sa mnatatarilk na kabundukan ang lat'ng mlla daling plaglak.ad ay ang magpallpatlil)at sa mga talukt6k, nguni't sa ikagagawa nri ga nit() ay k-a, ilangan ang binting mahahaba'>. '~Ang p)aglalaban ng matuwid ay siyang danal ng minga busabos. Magingt karangalan sana ninyo aiing 1agsunod! Maging pagsunod namani sana niny6 ang utos lamang ng inyong sarili! cDapat mahalin ang katapatang lo6b at sa katapatang lo6b ay puhunanin ang dug6 at buhay, miaging sa bagay na lalong mapanganib>. ~Matuto kang huwag pakain, pag nahalatt niong ikaw ay nasasarapan.

Page  112 vIl 11'2 FFAUSTINO AGUILAR. Kaung minsa'y isa' nalmuing mainamCI na, bahagi -1i ain mIang aklat ang tinlatagalog, anopa't lah at n, lkaparaana'y sinasalnantal a sa ikabalbtid ni Pedro nr miaraming bagay. Kiun? ang mga akiala:' at klur'6kur'ong ito antc nairini'g ng binata ay ]ala" panolg nagliliwanag angr kanyang isipan at paraing islanl ula na Irhanga noo'y nakatatakfip sa ka ny a 1g nn ga,:at(t a, ng narararldamang nah aha wi. Kay buti ni Dimas. At kay tiyaging lag-:ilkay sa, mnla bulag na p(1,aris niya..un1g siya lamanig aung lnasusunod; a,lg lkanVan llg ailbigang it6 ay bibigyan n,' ia[)at na 'al luwagan sa pamuniulbay uipang makapag j)unla:sa, 1alolg imalalawak na linTin ng kanyang m a in. hting' saldal nan-g l)uIlti. N'ulnit wval, siiyinllg Illatga.gara, k undi aillg,Ullanua nall ltamirang sa taong, iyon, na toto'lng kahinalinayanban p)agkal 't ( di nlwawatasan n mlaraini. Si Pedro ay nalp')apal)ilakbot tuloy kung.insan, lalo't n:Akikitang ang mag'anak ay nagKI dah6p. Sa Imga pagkakata6nog ganit6, ang binati. ay.napipt)ilitan tul6y gumaw.1 nug sarisa ring lalhing apang.masakllohan si Dimas, nasa pagkikilala nila ay ayaw namcng pasubok ng kahi't an6. Ang tao kung naghihirap ay saka lalong dapat nagpakarangal. It6 ang kanyang paniwalh, at sakA sa kanya naman ang kahirapang napag-. itiisan ay ipinagkakapuri, kaya kung kinakapos

Page  113 NAN*(GAL',lNOD SA K.ATIHAN. 113 lalo't walang natatangga, p na, ano mang pagcawa; ay di minsan nang nabibghanria ni pagsasalit'l kay Pedro. Nguni't it6('y nmatalas sa pakiki ranmdam at agad nakasasa(]kolo n1 hialos ldi mall nllmamalayan ni Dimas. Ang lallii llbinablanhaan ni Pedro ay angl kaitimti(in n1 asaw;twa ns4 kalnanog' katoto. Kunm~ ibaig Ialbaai an' inagllaranas ng gayolng datlit. ay wal.alli' kaloobang' itatagal, at narahiil 1)a gupi)tiin atgad ng1 lapis at lpaglkahabag' sa saa'ili. Niunll't ani 1)bl)aba1ing iyo'y hindi, bag'kus k1uni pa.g'wil.'.i, niya'y )ba,'o at bagtong sighl an'i' isi nasalubong sIa klung mlinsa'y sunodsunod na (ialuyong nI k ltasawitll nagl)papalubog sa kapalairan nilan ii magl -alnk. Nil)alad Ina Itlllaki angug makatagpo nr gay6n kabanal na babai! 'Maalollng itulot n, lanzit na ang kanyang magig'ing palad, si Lusiang pinaglalaanan ngr lahat niyang kiLya at lmagagawa, ay magkaroon din ng ganit6n g katiintima ng loob. At, pinlaglukurol(kurLo niya ang mnga kaligayahang dulot ng isanlg pagsasamang paris nitq6 na sa kaayusa'y mniitutulad sa halamang alag'l sa kalangitagl malinis. Si Lusia ay di sasalang mapagtirmp ring gaya ng kabiyak ng puso ni Dimas, kanyang naaanagnagan ang ganit6 sa mga kilos, sa ugali at mga hilig ng loob ng kanyang giliw. At

Page  114 114 FAUSTINO AGUILAR. di pa ma'y nakikinikinita na ang matahimik, nilang pagsusunuran sa loob ng isang tahanang maaliwalas at na sa lilim ni mga punbng kahoy. Kanya nang ninanamnam, gayong malayo pa, ang pananagana sa maraming aliw sa piling ni babaing infirog, at ng mga anmk na nagigin bunga n, pagbubuhuln nilang pag-ibig. Kung it6 ang nagugunita, ay inaaring walaing anonman ang mga kahirapan ng loob na tinitiis dahI1 sa pagkakawalay sa piling ng kanyang kasi. Ang katotohana'y madalis tumnangis ang kanyangp puso. ni pagtangis na naipakasaklap, kung 'agkurukuruling kailan'an niya ang mIl.labhlulng panah6on bag*o malka aagtipol nr hinailanap na alagai. Aatagal na rin silya sa Maynilit, hindi na kakauvnting mna araw at gabi ang kanyang, ipinaliligo' ng putik sa pLagtuhukayy ng naglalakihang bangbang na paglalacgyan nhl alcantarilla, at wall1 pa ring natitipongl gaano. Ang kinikita niya'y bali(gy nang m kasapatt sa mla kailangan upang rnabuhay. May p)agkain at damit siyang pinagbabayaran at binibili, kay, tinatangkla mang magbulkod ng malakilaki sa sinasahod kung araw ng sabado ay walnng magawa. Kung sa bagay ang lahat nang Inatitipid ay kanyang tinipid na. Bahagyal na siyaing magwaliwalw sa mga po6k na pagkakagugulan. Man4 pa'y mawsilihin sa

Page  117 NAJNGALUNOD SA KA'I'IIAN. 117 ang naitatan6ng tuloy ni Pedro kung it6 ang napag-uusapan. -Wala nga, nguni't ang salapIng' nailpatatalo sa sugal ay hindi naman masaisalbing tapon. -At an6 kung gayon? -Para lamang natatag6 -Siya nzg, natatagc, niguni't liindi llanalan ilakuha kung kailan maibigan. -Kailant'an nga lamang na ilkaw ay p)alariI at magtam:l. -At kung ang guhit mo'y sa plag'katalo na lamnang? -At an6, iba na lamang ba nT; iba ang mIal nanalo? -Ipalagay na nating hindi, nunl't sa suga!t ang isang panalo ay katimbang n'r sangdaAng katalunan. -Hindi rin naman, tingnIn mo ngia ang kasama nating si And6ng di nang- )alari'y uralis na tuloy sa hanap-buhay na itong naipakahirap nga namain. At siya nga, isa nilang kasamang dati ang pinalad minsan at nakapaghapay ng isang malaking. bangka. Kinabukasan din n, gabing zmanalo siya, ay nagpaalam sa katiwala at sinabing ayaw na siyang gumawa. Nang migra araw na sumunod ay nakita na ng kanyang mna, naiwan sa paghuliukiy, na si And6ng ay palaging magara, palaging nagkakalesa at yao't ditong tila napakaramning hiniharl,).

Page  118 118 FAUSTINO AGUIILAR. Sa sabunnan man kung maikita nila si And6n ay malakais lurnaro at animanim kung magdlal ng man6k. May mga isang buwan din na si And6ng ay nagtamasa at nagbuhay masalapi, data)wa''t dumnating ang tadhanang guhit at ang salaping di niya natutuhang gamnitin sa pakikinabllaI)n g matagal, ay napawing tila uisok, l)arang tulbig na dinalisay na natuy a -lang t)atuluyan. At si And6ing ay niagbalik ul sa dating tay6: sa walA't wala rini nata)os. Minsa'y dlumulog sat lating ginagawaln at nagnLakaalmnog papasukin nla uli, datalpw:'t liindi Ilaglkakaila.ntl n g tao at siya'y hindi mnttanggal). Mul a noon ay nalkita nilang si Andong ay })alaging malungkot at galt nhang g alt, kaginsaginssay nabalit'ng kadawit sa isang agtloloobang nangyari, at sa wakais ay sa bilangguan napatambad. -Paris din ba ng kay And6ng ang kapalarang ibig ninyong mnaratingg-ang naitanong tuloy ni Pedro sa kanyang ma kausap. --— Magkaigano6n ma'y an6: nagtamasa naman nakatikim nig sarap. — Kung gayo'y inyo na ang kapalarang paris ng kanya. Ang aking masasabi'y wala sa pagkakaro6n ng salapi ang kaligayahan. — Ilyan ang bulaan ka. — At an6?

Page  119 NAIGALUNOD SA KATIHAN. 119 —.Pag may salapi ay mayro6n ka ng lahat..Tunay, nguni't hindi naman salapi na lawmang ang ikinabubuhay ng tao. — Ay ywan nga ba, -Maniwala kaay6't may lalV pang mahalaga sa pilak. — At alin pa? -Ang puri, ang dangal, na dapat taglayin in isang tao, Sa gitna ng ating kahirapan ay maariang yumaman tayo kung magpapakara-:nal. Angr ganit6ng mga pangana, Atwiran ng binata ay lalo niyang ipinagiging taong inahiwagai sa palagay ng mga kasamahan. Hindi maipagaalinlaniang si Pedro ay talagaing isang tao na hindi p)angkaraniwaln. Sino ang makatatar6k sa kanya! Napakamalihim na ayaw man lainang mags.abi kung an6 ang kanyang nilalayon sa pagsunsuinisid ng gayon katiyaga. Parang may inuusig siyang isang tungo, isang layon na nalpakamalalaga at dapat pagpakanmatayan. SapagkL't ang katotohana'y pagpatay na halos sa katawain ang kanyang pagsusumigasig. Si Dimas lamang ang tanging nakababatid kung bakit gayong kasipagan ang pinupulunan n, binata. Ang lahat ay sinabi rito ni Pedro pati ng kaayawan ni Lusiang siya ay pasa sa MaynilA aping maghanap

Page  120 120 F A1I0STINO A(It:,LA.L Kundi ngi ba lamlang naipakakailanlan anug ga. nito, at sakai pinagtamnanan namnn niya ang.pakikiusap sa kinflkasi, ay saan siya tutulutan nit6ng1 makaalis na imga isaung taonng maligit sa I3alingkahoy. NRuni't nagkctkalalay) mlan ay lal'ng nagfging Ikaibigibig, lai)n' naglkakauling gint6 at lal6 niyang p)inanaabikan si Lusia palilbhlasa'y di m.arunonllg marlgkublli n' kIr anyalrng ma daindaming la.hat,y suiatsalcsi sa is'ir pag'-i'rog na di kuUnul utp)as. Ang kanyanl nnla lihaml kahti't naiiaksf ay' busog naman sa mnalinis na pa'gg'ili w at larawAan nS- kanyani ptus() na sa bLawat sandali'y pinatitib6k n, )p tj'sinta! At sa T)agl)altl)ia1ya, na it ns I)ar-it)i, niyang di magn-maaliw ay nalkalapababallita. p kay Pedro n_ mia nangyayvari sa Balingkahoy. Sa kTilllillliulhan niyang' sullt ay sintisabi 1a) si Igie a y gul6nIg gulo ng pIa(o'-aayos sa mala'king balay ni Don' Has.Jnto. It6 raw ay darating na di Ilmagtatagal bnhat sa Hapon. At ptangi no6on1 palilhlasi ang datratin, boong Ilalin gkaloy lialos ay na glatlbalnd. IMay nabalbalita nang ii'salu:ion1 nIa g;taaw-in kay Don H-asinto. Tung-kol naini sa kaniingl< b)uhl ay na maganak, asy wal'i siyng ias-asab)i kundi ang laliat ay nale)uti saI awa't tulonl ng Panginoono Diyos. Ang' Lani'i ng:i lalanll arna ay wa

Page  121 NANGALTJNOD SA ATITHAN. 121 inllg tigil sa pagpapalinis, at niay6'y ang paanan na halos ng mga kabundukang kila-la ni Pedro ang siyang pinatatabalsciui. Ang ladahiianan naunin nito ay ang nma liabagulianu:. ibig rgawin ni Don Hasinto sa kanyano- lupl) pa)nggag'aling sa Hapon. At ang sulat ina ito ni Lusia ay natatapos din sa Ima sa.bi.ng: <Umnuwtl a na rini kung inay klaluwagaan lha, lpaggl;.i't ako'y palaging imallungkot, tila au ng mnia gabi ay di na miatatalpos sa alin.>> (Ganit,6ng lahat halos ang katap)usnil nI a kan-. ylang nmga sulat, na naogiging pangpapasigla pa ay Pedro. Lal') pa) nitolng itinataya ang lka tawan sa paggawt. Hindli nlaman nalilingid sa linakaakatiwala nc!)agaw'vang pinapasukan niyal ang gayong pagsusumipag, at kundi man nadargagagan ang kanyang sahod ay sapagkal't may pagkakataon lamang na hinihintay. Ang pagkakata6ng ito'y dumating din, at isarng araw ng sabado si Pedro ay pinagsabiIrang mula sa susunod na linlggo ay sasalhod ng tatlong salapi maghapon at magiging katiwal'h pa ng isang pulut6ng na manggagawa. Hindi mnasayod na kagalakan ang tinam6 noon ng binata. Sa tatlong salapi ay malaki na ang kanyang maitatag( at makagugol man ng isang salapi maghapon ay piso pa ang malalabi. 9

Page  122 tFA \STTINO A(;GUILrAR. Ngayon niya nasusunod ang di pi)nagsa' walang mithli ninsan man na m akabalifk aggad agad sa Balingkahoy. Naayon sila tunay na magkikita ni Lusia upang huwag nang w magkalhiwalay kIailan man. A! 'kakaunlti nang mgnaa araftw a ng, liIanyanlco ipagl titiis. Mga tatl6 6 imdngI' buw'an pa iaraliil at sat pilitang n mai. haan1dog1 sa balbaaigt niiliyagt ang kanyang. pan'alan, n kan kanoyan d all at an kanan{, ka p1 alar an Wala na nlamnllg )pagt!itifs na (di nagkawakfis. At Ildngl(;abialn na- araw na, iy6'y nal)lanZaK 1'rap tuloy 1ni -Pedro n-a sa xarip n mnatandang padIiL sa a!Balingkalloy, s paa I)aln n lientgr ka si.nggandal ni ILJusia. sa, ik\laliling silm alilaln, ay linagt-itiay nila ang suil.l)aanl sa pag-irog n, imatagaltagal diing inalag"a"g ii, a.liinis, manino' Baigoing buhlaly at bagoingi lcl:apalaran namani angi nagliliwayway kay P: Iedro. Kayl. sa di mlapiril 1li k1atnu-n(vaanga nakatiti gib no6n sa lkan yaini puso ay surllnulat tuloy na madaling madal t kay ljusia. Nasabi 1pa 1i n 1 ltn siya ay lUw i na sa ama dalhilng panali6n, ul)," an.i' laanyangr sinta'y,'a ngiiin sa rtga kalungllutan at nangi sa likod narman ng mla gabi nit6ng di imatalostapo0 ay mapasikat ang kaayaayang liwanag ng araw

Page  123 VIII. -Napataas pal' ang satt11( n1i Pedro.. —.Maapapalan lyang, si I p '()o. ' — Ang sa)ihin 1o'y Ilal)al )ust|)uts l' t i t (, 'I no6n. -....[akit, namain ' ~ -- At ano, kund ba.siya'y ilal)./lailfis,;:i\. B't nap]')atcaas 1na n1 iI),bayO n;:11 slliod)(l t- ii:,Vfng katiwa]M pa,? i lll kkt l i1 11 1 S a t - c)81 I 1418 it ) (1J —. —.-..lal: nlntLman d(lflil a, <;t lla[y l,':' l-ras:.i )-t^t;"' -iaN ti\ 1 il a, l a. 'at ano l) 1 i1a,i l)i nak t i t:a i ya. Sa a t i s t 1 1i 1 i.ii; ati'y n }kiih.i lal a ng' ini. asiia^. -.Siyat, n"i, an6o A.t tinl:nan io1't tatl-:( saal>ui -,':l l. }\!('i, O l)( ) a, n g u n 1l tS..... -Siya nga kasama, tila kakatws't anll narls Y.acri. Sabi sa iyo't mai kapaghliliinali I:a tui o:tinan, di maral)at.

Page  124 124 FAUSTINO AGUILAR. -Baka nga dahil sa pagpupusat kaya siya n-ilapalahal sa ating ginugawyan. -Maniwalh ka't iyan na nga ang sanhl. -Tingnan mo na a naman ang tao, ano? Sino ang magsasabing si Pedro, gayong napakabuting makisamna, ay magiging pusha ng ating ginagawan? -Kaya nga ba noon pang araw ay dl ko na ibig ang ckanyang mIa kilos. -Siya nga ano. -Ang (dapat ngayo'y magingat tayo. - -At luwag ]pasubok sa kanya ncg anoman. -Ganyan nga ang mabuti. Ang nag-uusap ng ganito'y dalawang kasama ni Pedro, samantalang nagsisipaghukay at may pinalalalim na isang bangbang. Nang makaraan ang ilang araw ang hinala.ng pusa, si Pedro, kaya napatabs na biglil ang sahod, ay kalat na sa lahat nin mga kasamahan niya na datidati'y nagsisihangBt sa kanyang kasipagan. Kungr a ang pagkakataas na lamang ba nIg sahlod ay ano iy6n. Itong ginawa pang katiwalth, at tila siya na lamang ang mahuhugot sa kanilcing imagkakasama. Masipag nga. si Pedro nguni't hindi dahil sa, kasipagang ito na ipinakikita rin naman. ng iba ay ipakakatanuitangi sa kanilang lahat. At ang kataaralin na nilang dapat pagpalain, saan ipangbabawi kung gay6n?

Page  125 NAfNGALUNOD SA KATIHAN. 125 Talagang si Pedro ay pusit ngi: ito'y walang pagsala at parang pinagsumpaanan nilang lahat ang di paglalapit na paris ng dati sa binattr. Ito nama'y nakaraindam agad. Hindi nakail. sa kanya ang nagyayari at ang ginawas'y nagialas. Untiunting napuna na malaki ngai ng lubha ang ipinagbago sa pakikisama nr kanyang mIna kaibigang dati. lyong mia no6ng ar(aw ay kasalosalo sa pinggan kung oras nt p)ananangliall, iyong mga kahiniian ng sigarilyo at nakakabiruhh pang minsan ay nil'kita niying nagsisilayo. Matay mang dalumatin ay di Inatukllasan ang sanhl ng gayong pagbabago. Siya namian, naging katiwala man at nattaasan nI, salhod, ay 1iindi nagmnamaliw, bagkus patuloy sa kalpalagaySang loob sa mga kasama. NagunitIng bali. ang gayon ay dahil sa. iiang ng'a pagkukuro niya, lal( pa- kung ang sugal ang kanilang niapag-uusap).anl, na wal:ing kapa3ngipangimli kung ipahayag sa kanil.n' mna 1)agsa sang-usapan. Nguni't ang palagy na ito'y dagling napapawi sa kanyang isip, i)agk1i't ang dapat sanang mangyari'y noon pang araw att liindi ngay6n na lamang, nilpansin ang nipa - lansin niya ngay6n. Walang pagsala na ang kanyangr nararamda ilang imga kilos na nababago ng kanyang Inga. kaibigan ay nagbubuhat sa ibTng mga sanlii

Page  126 1. 2? (3, 1~~ 3 FAUSTINO AGUILAR. At ang pagdulang nif skatM dalan muag ing Ihhn Ito ay mnadala's na d~l ikatahimik. Nangyari, pang), minsan na pa~ti sa pagrtulog ay di ikina)ag"Pikf't ini mata' ang, mzna p)aggugunital. Ang laloa iyn dinaramdam. ay ang mnadalas ~mapansiug, pagbago ni) pinag- uusapang bagay n 9 kanyang, m~ia kcasamat, kung siya'y napapalalpit. Parang siya na dati'y katoto nig lahat ay ipinalatagay n~ray'ng iba'ng tao kundi Anan kaaway na dapat paglIfilinan. At nang may lll-a~ dalawang linggco na sa kanan bagrong tungrkulin ay hindi' lamang gcayon ang nahalatal, kundil nasubukan pang si-.ya'y para ring may sakift na ketong na pinakakalayItiay'lan ng) lahat. Kaya' hindi 'man ugralli ni Pedro ay napilitang nag-isanig parati at bumukod sa kanyang mwa katoto. Hindi' niya inibig ang ganit6'. Sa IPUSO niya -at damdamnin kailan man ay dil madarling sun-Tibol ang pagmamialakif. Maliwanag niyang nababatf'd na ang kanyang laka's at ipagkakahalaga' ay na sa pakikcipilling sa mga kaurl sa 'katayuan at sa tinitif's, datapwa't palad yata" naiyang talagal ang magbat', kaya gayon na ~ang pagmnamasun~ift sa kanya ng kapalaran. Ibig niyang ruag-usisa', datapwa"'t nag-aala'lang 'baka' naman atas lamiang ng gunf'guni' ang kan-yang piflapansin at ang minabuti'y mnaghintay mgina mangyayari.

Page  127 NA GALTTNOD SA KATIHAN. 127 Sa ano't ano ma'y umaasa siya na ang ga-.yong katayua'y hindli magtatagal. Kanyang nakikita at nasubukan naman na pag nagdilfm ang langit at naghari ang kuyap, ay sapilitang sumisigwa kundi man bumabagsak ang malakais na ulan. Tulad na tulad din ang nalkikitang nangyayari sa kanya at sa ma kasanmahan, sa tubig na:ginagatungan ng atayatay. Malao't madali, kung ang init ay lunmabis na, ang tubig ay kumukul6 at kinakailangang hanzguin. It6 rin ang mangyayari: ito'y wal.ng pagsala. At di nagkabul't ang kanyang pag-asa. Minsang. may lapitan siya dalawang nalilibAng 4sa p)aghuhukaty ay narinig ang salit:lang ganit6: — Jl-Tsiihain mo sana ang iy(ng paghukay. — At an6 pa ba namang liksi ang hinahanap mo? -Kung sa akin ba'y an6 huwag k1a mang kumilos. Ang inaalala ko'y bakia ka makita ng pusa ay mapadiwar/a ka. -At may nagpupusa' pala rito. — Aba, singki ka nga palai. Ang bagong pusa ngay6n ay iyang katiwala natin, kayal magingat ka. Si Pedro ay biglang napatigagal. Iy6n pala ang dahilan: siya'y pinagbibintangang pus'i, siya,pa naman, siya. -Nang makaradn ang unang sandali ng kabi.

Page  128 128 IFAUSTINO AGUILAR. glaanan ay munti nang madaluhong ang dalawa,. at sa kagalita'y pagpamukhaan sila nr kawalang matwid sa ipinaghihinala. Nunui't nakapagpigil, at lumay(ng dalan dahan na ang tinungo'y ang isang lilim na malapit. Doo'y nasaklaw na bigla sa isacng p1agwawari' lamang ang kabigatan ng kanyang tayo. Nga-. y6n niya naliwanagang lahatt ang mi'a bagong kilos at ugaling pinupuhunan sa kanya n, mlga kasamang dati. Hindl nla kailangang mmakiramdam pa, sapagka't ang katotohana'y kusnhng napamalas sa kanya ng hubad na hubad. Hindi na rin kailangang magtanong at ang kanyang narinig ay maligfit pa sa maipagttatapat ng sino mnang tuusis'in. Nuuni't bakit kayai naman gayon ang ipinalagay nlr kanyang mga kasamna? Siya ba kaya ay may nagawt nang sukat ikapintas kahi't ngtunay mang tng a malabiga? May inapi na ba siyang napangyayarilangmanggagawht? May maisusurot bat sa kalinisanr ng kanyang pakikibagay, ang sinoman sa mnga kapwia niya manggagawa?. Ang kababaang loob, ang p)agkamagalangin at ang kaalamang makiugali na sa una una ])a' ipinamalas ay kinakitaan kayai nil' n gahanilpl mang pagbabago? Pg us a i abuti lain a! Ang pusa ay iy6ng mapabuti lamang ang sar

Page  129 NANGALUNOD SA KATIHAN. 129 rili ay walang lingon likod ng pagpapahamak sa kasamahain. Push iyong walang maranal na dam.damin at walang pinanununtan k undi ang (iXtil. Pusa iyong nagaakalh na kapurihaing malakf ang maging kasangkapan nr panginoon sa ikaaapi ng kanya ring mii a kasingpalad. At alin man sa nal)akaplangit na damdarning ito ay di katutubo sa kanyang dibdib. Ito'y walang lamnan kundi isang bagay lainang: ang pagkamrarangal at sa kayaang pus6 ay iisang kabaitan ang nagsisikip, ang kataIpatang loob sa pakikisama. Kung ito ang totoo at siypi namling p)inatutunayan ng kanyang mnga inaany6 ay;ano't mnaghihinala ng nalalabag sa matwid ang kanyang mar katoto? Isang tunay na laglapi ang gayong inuugall sa kanya. Sa pluhunan niyang ginto ay lusak ang tinubo. Parang paniarap ang nangyayari, tila talinghagc, datapwa't isang tunay namang katotohanan at kasatsaksi p1a. lamang niya sa salitaang naging lason at subyang ng, kanyang buhay. Tao palibhas5, si Pedro ay nakapagsaloob kahi't sandali, na yamang gayon ang hinala ng kanyang Inga kasama ang dap)at ay mainikis na ngh, totolanin ang papI)ul)usa at wala mang tunay na kadalllana'y ipagdila sa lalong may kapangyarihan sa kanilang lahat

Page  130 130 180 PFAUSTINo AGUILAR. ngkataimaran ni ganit6' at ang pagkabatugan n1-i gayon. Maraini ang iulnipapaliamak, n.uniA mabuti pang makalilibo ang mapahal6' na nga ang balat sa tinalul)an yamang sa ganito6 siya ibin~'bunsed ng& ing-a p)angyayari. Flind'i niya' kasalanan ang pagsamal. Sila', ang kanyang mga kasamang inainggitin, ang makap ipilit na siya'y sumamna. Sila, ang sa pagupasal.-. sa isaing mapagtapatloob, ang ipagiging mabangis tul6y ng kalooban niyang mnaamo'ng talaga'. Ngunil't niang-, nabubu6' na lamang, sa isip ang.ganit6ng pangwasak na akala, ay naigunita si Dimas, ang kanyang mahal na kaibigan, ang mnabuti, niyang- katoto na bumago sa dati niyang m~ra paniniwala'. Si Dimas! Pagkadakidakililk nor nma aral ng taong iM. At parang malikmata' na noon di'y nanaul sa dating kababiang loob si. Pedro. Warling na-I basa sa kanyang isip ang maa aral ni Dimas at napagkuro'kur6' na kawabang malay lamang sa ginaigawl, ang nagudyok na di sasala sa kan-,yang rnga Jicasamahain upaing maghinala' laban sa kanya nang di nairarapat. At no6n di'y n6aisip ng;, binath" na hindi bamang pagpapatawad aug dapat niya'ng gawi'n kundi' 'samantabahifn pa ang pagkakataong it6 upang maturuan ng dangia1 aug nagkakamalI niyang mg& I!kasama.

Page  131 NAf TGALUNOD SA KATTITAN. 131 At anrg kaparaana'y imadall, n sa kanyang, kamay at magagawl agadagad: magbitiw ng tungkol, ulnalis at humanap ng ibang magagawan. Bakit ang kattollanan namirn ay walt siyang matwid na hingin sa mna kasamang siya ay makilala kung sino. Ang katungkulan niya'y magtils, magbata, inagparayat sa mgra di nakabatid sa karanalan ngi kanyang damdamin, at sa kadakillan ng kanyang mra tinutungo. Si Dimas din ang may sabi na ayon daw sa isang bayani ng kapilipinuhaln, ang tagumpay ay bunga ng mina pIagtitiis. At it6 nama'y katotohanang di mapupuwing kaya' siya'y natatalagang magtifs, lumasap ng bago at bagong kapaitan, huwag lamang maturang siya na rin sa saiili ang nagpakasir'. Lalong tuma'tarik ang bund6k na kanyang sasalungahin, lalong sukat ikahapc ang, pagkakalayo sa katapusan ng kanyang mna pangarap, datapwa't kanya ring napag-aralan kay Dimas na hangga't malaki ang panganib ay lalong di dapat pangilagan, at kung kailan masasal ang un6s ay sakl dapat tibayan ang puso. Walang lunas sa gayon kundi ang umalis, magbitiw ng katungkulan at ipakita sa gawa na ang puri ay mahal kay sa pilak. -Nguni't io! hindi lamang natatalos ng aking mga kapatid sa katiisan na ang kanilang gina

Page  132 132 ' 132 ~FAUTSTINo' AGU~ILAR. wa, bunga, nzr dil pagkakilala sa akin, ay ipag-. tatagail pang-, lal' nty mga pananabi'k at inasam asam ng aking kasi. Sila', aking mnutya' ay iyong patatawarin. At hinintay lamang humapon. Bago. magwIan ang lahat ay nakip~agkita siya' sa dapat pagsabihan ng-, inaakala' at ipinahayag dito ang, kanyang nais. -Ano't naka'isip kang urnali's, ngay6n pa nairning na'taasan ang iyong sahod. Sayangang maiiNvan mong tungkol! -Mangyari po'y natmikaisip ako'ng urnuwi sa arnin, dahil sa matagal na naainng dl ko A~ikikita, ang aming bayan. -Ikaw ang bahalch: sundin mo ang iyo-ng loob, datapwaVt alalah-anin mongr bukas maka-. lawa' ay lalo' pang ina'tatads ang sahod mo. -Saka na po ako I)apasok lI kung sakallng mapabalik dito. At wa1a na silaing p)inagrusapan. Si Pedro,. mulal nang hapong iyonu ay nawalain ng saho d na tatlong salalpi at aug- tunglkuling pagkcakatiwalai.' Malaki mnang bagay aug(, nawalan it sa kaniya ay gandip nanman ang_ kasiyahang loob, sap~akat minsan pang napagtamarninaga sndsa imabubuting aral ng~ kcanyang kaibigang Dimas. 1t6 ang ka'unaunahang nakabatid ng~ boongflangyari p)ga ~a namnuin pinagsabihar,

Page  133 NANGALUNOD SA IKATIHAN. 133 agad ni Pedro. At sak:l si Lusia na ng gabing iyon ay kanyang sinulatan. Mahaba ang kanyang sulat na ito, at walang ipinaglihim na ano man sa kiAckasi. Naisabi ngi tul6y sa sakit ng loob na di niya daramdaming lubhba angr nangyari kung iba ang pinagmulain nguni't ang ikinaluluha, kahi't sa lihim niLft laniang, ay mnua kasama pa namang ipinalalagay na iL)ma lkapatid ang siyang nagpahamak sa kanya. "Sundang ng katoto at di nang katalo ang natay sa akin>> —ang kanyang nabanggit sa mahabang liham na padal!i k ay Lusia. "Datapwa't p1ait man iin dita ang mnlkakatas sa baw.'t talatt ng liham na sinabi ay di naman kinahalatuln n pangluluppapay ng kalooban ng binath. Bagkus it6'y nangangako pa na sa pagkakatisod na iy6n ay babangon siya agad, sisikaping makatagpo nug ibang lnapagkakakitaan at an tg ating adhikay siya ring paparalumanin sa mga pagpupunyagi. "Ikaw lamang Lusia ang tangirng nakababatid kung an6't ang pangalan mo'y naging lakas na nagtutulak sa akin, siglang gumigising sa aking dugo at apoy na nagbibigay buhay sa puso ko na kung minsa'y nadadagi sa napakasinsing mga dagok ng kasaliwaang palad" At it6 a ' naman ang katotohanan. Kinabukasan din si Pedro ay naggala, at palibha. $h'y may kaunti na siyang pinagkabatiran sa

Page  134 134 1FAUSTINO AGUILAR. Maynilh, ay di nahirapan ng gaano sa pagkita ng k-plaplasukang iba. Bisig palibhasa ang kanyang lako ay madaling ncibili, at ikatlong araw lamang ay kabilang na siya ng mla mtanggagaw.ing nag-aahon sa maalaaking bapor sa laot, nz1 lahat nang lulan. Ang upa sa kanya ay piso miaghapon. Nang. main unang araw siya ay nagdanas n,' kauunting irap). Ibang paggawi ito kay sa hinabarap] niyatng( dati nuni't nabihasang madall lianggangl sa nang may isang' linggo na ay nmai)alalalaay na parang datihan. Natuto ring maladali nIg katawagin sa mIa kasangkapan nilang ganmit, at la(' pa1 manding natutulian agad ang mga paraparaan sa pagoaali1on. Sa k in.mamlasid ay namana sa i mrg'a katiwalla an,, minga kal)araanang bungail nlg kanilanhg kasanayan sa gin:ag gawri. At untiuntling nawili sa bago niyang hanap-buhay. Palt- nig pagbabangon kung' nadaling araw 'at ang 1p)agkl ing halos )asakllot huwag lamnang galiulin sa I)anah6n ay kinamiihasn11n na rin. Isan, b)agay lamlang ang dl niya mlinuana sa 1nga, bagong kasama,: ang pagpaawalhg, h halagti sa sarili kunllg rinsan. Kanya&ng nakikitang madalas na sa ising nmunting bagay at di daplat ikagalit, ay walang huinpay na pag-alimura ang tinitiis nr ilan niyang 1mga kasama sa ),ggaw-rai. ZD~~~ — II a_~,

Page  135 NArGAILUNOD SA KAT1IAN. 1.05 At hindi it6 lamang: nangyayari rin namang ang gahanip na pagkakamali ay sinasamantalai ng mga kawani sa bapor, upalng pagwikatan ang kaniyang mga kasama ng mg(a salit'ang mapapait at di makain. Siya tuloy ay minsang napasub( sa pagtatanggol sa isa'ng n.lkita niyyng inaap)i. Munti nang ang matalas niyang qgachol ay mapatarak sa laman ngr katalong kawalni sa bapor. iMabuti't nakapaghunos-dili pa, at mabuti nama't lumnay6 ang kanyang katalo. Kung hindi ay aywan ba liya kung ano aung mangyyayari. Bakit siya ang na sa katwiran at inakalTmg saan inan magdating ay siya rin larmang ang nagtatagumpay. Si Pedro, mulA nang alraw na iyon ay iginalang ng mga kasama. KEanila lpa manding minahal ang binat.i na sa gawvA at di sa sa;ita lamang nagpakita ng katotohanang siya ay nabuting makisama. Kay mnatapos man anrg p)ag-awal sa isaing bapor, si Pedro ay palaging ldi nalakalimutang dallin ng, mga kasama sa kanilang bagong gagawan. At sa kaparaanang ito ay di napapatigil ang kaniyang pagsahod ni piso araw araw. Kung minsa'y nagkakaro6n pa ng itlaay lal('t nadalian ang paghang( ng mga kalakal sa bapor at nakasasahod siya ng Inalakilaki. Mahirap n/r ang magmanhik-mianaog sa mgra.

Page  136 136 FA USTINO AGUILAR. escotilla. Lal)'t )babld sa yelo ang hahaanlin! Gayon ma'y pinagtitiisain niyai ang lahat alangalang kay Lusia, sa kanyang irog na di man lamang naisisilayan! KundLanan ay wala slyang k(tya! Kung mayro6n man lamnang kabi't kaunti ay di na sana gaano ang kanyang titiisin sapa gka't may pagpupun an. Kung minsan tuloy ay napal)allilakbot, at kung ang kanyang kataya rttgan a nalpagwawari ay nakaiisip humanap nig ibiTnll paglkabuhay na ikikita n, lalonc malakl. KundangV'y ang pagkamainggitin nz1 kaan yang mna nmkasama sa paggawa sa lupl! Mabuti na sana noon at tatlong salapi ang kanyang sahod. Nakagugugol. maln ng ukol sa kanyang buhay, ay may ntitatag(ng malakilaki, at kundi siya pinagisipan ng r masama, marahil kung isang ta6n pa ang ipaghihintay ay magiging nmga pito 6 walong buwan na lamang. Kay palt nig kanyang palad at kay dallng nasaputan ng kuyap ang natanaw niyang langit na kaayaaya. Maanong ang inarilag na larawaan ng ginhawang napasilay sa kanya, ay nagtatagaltagal man lamang. Di sana'y matutupad na radali ang kanyang pangako kay Lusia. Paris ngay6n an6 man ang gawin, gaano man -ang pananabik na makarating agad sa taluk

Page  137 NO S\ V'1IIJAN. I '3I tok n. ' klan yang'1 1 )8,a ])a'I Ira [1, ay napipilita ns-;lmanl1ayon s8 m1' na I' yaya' 1 ri a.t hinti ang pia^,(dating na1 talg('I, l ' al 1'aw na kanyant' i.patr-'i)gJ mal4)alad. -At Imlabuti Ipa, L;ini, iii,,lagi) ang ]atna'g pati, glakakron l av;.: l llt; N.. Man y,'ing sa, laot *181 t a8t sa > bagonog ino a Mtsaa, avy n I J;rtisod( s:8a ]11ii 'a ba. la(, lid, lla, 'ay8VI 11.8!( llio (11 tisu'} ti1 sa at.hat i ay i in ( sayt u I 11 lalIa it i KaIya l i mna pag-aisa. 1.1bit188 MasI t - Hildl lniy sin isabitla' 11ai; ItSAlSt lllt 1;lig as.all'1 a]g' ki ka a An' koa(.ttohiana'v loiiidf tllsa sl a ni'a, i al sa l 1 s 1a. lailt 11ii ' sa ba, wat L salntilt. a1 o- may ll lOlk 18 iiii: 'an 'gal na u 'ai - Inan. Ngunit sikat nailli.g' 11ilgy81ri a18 aLg istrag a iliaiHt 11a b-a'ay ay l ag'l)abuli, an n' IIanyat 8al naIIan' i:(8asasa8, wi. Ntapakanallal:sa, 1tkanl- 1, tob si Lalsia at ibig na totoonlrg itoy tliakitang' na1 sa kaligayalian 1a dci ]a <18 i5; ibl)ig tnaantala p a kaI t sandall sa pa, 'laklad. Nat-titijs 11na siya nI di ia;ugalilang': itga tiif,sin, ay 1luwag 11na namian saian g mail)al)pasu ll)aallang. iKung' ma,1g'k lrai'agnit( aiy lala)8s, na si.,aig da pat niaglkapal c ang lal(') 1)1a1g )pinul)ulut a ntan^ Inasakit nlg lilis na kalapala 8a11. Isal'ng a.'aw ang kanilang inaimunlllulUln ay nagpabukod sa kanyanlg ni'a katiwala, n,' nicga taong lal(ng 1)inaal,:analnlliliklsi at lmay tagal sa, kanikanilang pu1)1tong. 10

Page  138 188 FAU iS'LT I NO A(.- u ILA [. Ang nga ipinabubukod na ito'y kailangan niya sa isan g lmadallang pagaahon i n lulan sa isang malaking bapori na darating sa loob nr dalawang oras,,. Ang bapor na ito ay di nia klalalala sa mnag lhapong( pagtig;il sa loob n1g Ma.ynil1. At 'sat Itliagrhalpong it6 ay k hailalnl.m I;I ttaltango ang ILaatl ng kalakal lnta uliol sa daun.an l M-a ynilaYl, at, malkapag'lulan lna.ian nlvg tao (-t kalakcal na nilHii lipat sa ibfni 1lna ldalko. Mga tatllongilp k)atao an11I kaitilangan la il asa saliurin nF' ticalaLwan, I)iso. Si P(edro ay' isa sa.nlia 1ll )ili, )paI',k.tt atnl ksipagan nviya ay sadylVin' ap]. i)isil ng pin kakatiwalg ll aka11 ia li sa ju lut.n1g na kiinbibilani an nia. 81TI *.. Malalri, niagd diida t tl(o 8.o i, a w gns at halos IuI,81iikii) si 1dam1i no Int A nakay Sila ay nakaabl-trg ia I kngot va ila alulan iAng Ialliiti nva;alla(JIla at blago I l atalpos avng niadalikaan iaris uit:6 ay ' rr i lill in' k.ara.gda ig'an sa isny baar a. gong Ipsoik ltay nla ibal:l ay dallu nai ang nrci karaan. Saalrntala ngsisi) sa dia sitl, alalapit y I inakay Samantalang* dl a sila., nalkalalait ay pinaka

Page  139 NA-NGA I UNO)D SA K ATI' f A N. Ilantit-an ni Pedro an g kLainanian ng' lpagkakayari sa malaking ba)po n -a, ito at ang- Ilnagall gatr'tng bikas ngr mna kagawad na klanyang na tata nalv. Ka nila nan lln, a,laliaman na an(r taplor la hinintay ay sa, H-aplonl iial(gbuillltlat, nuni't; dii nil1a inaka lI na 'Iv'on na )va, Ipa klala, lki. Para, na rinr isTnL' nalii'g 1)aaliay nat lunliu Iutang nta lalman8- sa, t il)i l. 1kay innil, lka gandid at pagckalinislinis. Sa, n hliniIn ay isin. ba InI 1 il i ni ninikat na arav atl' Il wlt\wv t, agywVay na pinaglalarunn nii hantrin. At nlapansin pa, maIl-diftln 'nli P1(1edo al;,' )lag ka lialiaha5l( n 'I ma(1 taonl na:1<s Laay. Sa -tl'^ kaibAnj gayak ng ilatn nakilnI'la niiva;in:- t' nit, nat lkY sak -sa (dl ntivLi a tl na^'a,.lcaiusax i iilai n J L - nil an? balit. — Alkyat, akyait ka, y6. —..an.r 1)iI, sa.,i ui ka, tiw'al n, i uii1 l 1 sa, x I i, ii a i lI I iin It.nlao',an. lani c IIta, a 11.8 lx til t, sl, tI ili: ai] ' tla]li-in g' baclor. An*,' utos na ito ayv li ' i-: i llmiI. ).:i, t 1I: losI I:iol( a]y ina; sl ia::is 1n: I) < a 11n() ~a iiiasi^d i g m a a Pis l \; i li y1 nllg( 111r Z i1 ilvit, s 1( it ais. I \'n I8 I a Itl; a:y j)laia:nat ring baliay at l)lliay 11,s i gi? iiiny salapit. May pivyano, lmay saldyang silid s, i )aglitit n la:,)k o, HauyroonIg susul tat n. 1ay s: 1)ugkain, at 111ry sa: iba,'t ibang lil:mianI na11iing sukat ika-:tliw n r l'na naglalakbay n' nmll}'i at inataial,

Page  140 140 ( VAUJSTINO AGUILAR. S:at tapat ngl isa sa inma silid na ito, ang bina tt aly lnal.l-:'ilnig ng -linalakas na tawanan n1 iltalng lnagkakl;latuwl. Niiatinin sa dakong loob at anllg nidta ini,i a'yt apat kataong nanakatay0, lmay ha, tl;wak nIla ti,,disant '1,opa ng. iun6 n, ayIwan. kiun^ anono' 1 t lal al t iilasay-ng nangagtatagayan.,(s. sa a;l)pat; ang,: kani\ aln nakilala: si Don Hlasinto, at11n' pan)i tllO6 sta Falinglkahoy. Hindi sdas alalng i.yon ang kanyang pag'uni na naibaliti. ni Lusia sa isa niyang sulat. Payait n1 ka unti si D)on Hlas into sa lanyang pag1ka-tinlin, ngu-l't atn' kulay namnan ay ang sa taong bus-o at sa-gatn',a sagana sa lakis 1 n, kIatawin. At wa;Lllng nalng n ill klita pagkatapos, pagkla't ilalng sandalti lknang aI1 I. nat sa loob na siya na bodieg a;t ldoo'y nagl-hal ango ~ gn malalaking ka hol.ng ilulunsad. Ang kanilig 1 )ag'aallon ay tumagal haggangag kasainpti ng; gabi. Patang, pat si Pe'droo nt magsitigil sila. Ubos ka.ya, ang kianitlllang plagkakapagathong iyon, -at sa dalta ll. ay 1)anfg: na ang hindhanap ng ~ kanyang 1 ata wan. Dinumating sM a 1ala1ty (It dito'y isiang tunay nit pamawinlg pago(i ang a dlinatnln: isang sulat ni Lusia. Sa liliani na it( ay nasabi ng dalaga, naL huwag lainang ilanghihinawxa si Pedro sa hilabara.p na pakikipunyagi, siya, si Lusia ay' aagkakRapusong' ipagbabata, pagka't walang ka

Page  141 NAiGALUNOD SA KATIIHAN.X 14 tiiWang dl natapos at wallng di naplasluk ang katiyagaan. "U1maasa ako sa pag'sa)it nli (ti.raw TIaman natin. Hindi sa lahat nr sandal i'y dilinm na laimanng ang ating niatatana-w"'-ang- kanyanga sabi. At si Pedro'y lalh'nr natlkaramdaln n-, sighlt at tila nagibayo angl lakas n.): katawTIng pinul. puhlunan sa palkilitung'g'ali

Page  142 I I I~~~~~~~~

Page  143 IX -— Toto6 ni:i, palbi namLingl angl Hap6n ay isang bayang kahanMallang~'a —angl s abi ni Don Hasinto:sa miga kasalong kaibigan na nl gabi n, araw,ia kanyang idinating, ay nag-alay sa kanya ng isaing mnaringa1 na liapunan. -Kahangillana, sa an6? --- aun' sagot na' patan6ng ng isa sa mgna kasalo. -Sa lahat na, Ina kaibigan: sa ug'ali ng kanyang mga namanmayan, sa ayos ng mgat liwasai, sa kasaganaan sa in a bulaklak at sa mgia lhalaman, at higit sa [aIhat nang ito ang karilagain ng minga f(/iS(a. -Di ang karilagin1 ng milta (/eisa ang ipinagtagal mo tul6y ro6n, an6llo -Hindi namtin-ang may kaunting nitfi pa lna pakli ni Don Hasinto. Inyong na1lalamang:ako ay napa sa Hap6n upang nmagaral n, sukat kong pakinabaniianpg m1lga ])araan sa paglulupa. - Oo ng' —ang agap ng isa cldatapwa't hindi lmga paris mo ang mlakalpagtitils n uhaw ga. Yong nasasallaly pa naman sa tubig.

Page  144 144 FAI'STJL Ac-rILAr,. -Huwag mo 1)a sanang p)agbudhlan ano-u kabaitan ko. -Inaku, at ang ibig yat't nito'y paglklalkiu kamni IBukas! -Ang toto() m 'a kaibian, ay di a. ( an ak6. lnagl: )akalbaitl)ait 11.na ng, nuni't hlindl nanman nagl'masaragwI. -ay;, nanl ibig isalool nit6 —ang. nakatawang, satot ni )Donl Hlasinto 3na an(g itinuro ay anTg ka!)a-safalit:i! a laanu,. -- Ialaiay na niating hlnal;tal y ka sa, lratamtaman. Dahil ba sa ga ntito'y inaakuali ong wall` kang katunl kula nt mag'balitt sa amini ng iyong mnga nIlasal) (doon? — SiSya nnt% nanlin llHasinto-an' l akiayon n/, isa an(g —lal(ng ialbutino- mlipa sasai uong mo san amin, ay ang p)sag-rs.8.,.y n taliat na mga nal)a g-aralan llo rooi. — Kung sa napal)ag-alra lan ay wal.. Paniwalaian ninyong sa Iay i lnIg' )Ilbwalngl ikinaiatirla ko roon, ay wala alc6ng natuttluian 1<unldi dadalawaiin bagay: na sa HalFpn la(1-ng 18l)nablatid ang ]ialaga, ni lul)pt at l'asasa, at sa Hlap6n namanl naipakatalis n' i'g F1.>asal} n' a liw. — lyaing. hui ang' isa;laysay 111, sa ainn, a;yaw na kalmi ng iba i)a pagIk:i't imalkasisira sa pagkatunaw ng ating kiinadi.I.ang sal)lad n n isang tila tinatablan na n g alak. — Siya nga,i nami n- -tang sagutang t )atnabay rng dalawa sa lmnia kasalo. -Tumututol ak6 sa iryong hingi, pagkl't:

Page  145 NATGAUIANOD) SA KATIHAN. 145 labag sea rnatwid, hindi tumpalk at wlang pu. no't dulo. Nasabi ko na-aig talumpati ng. isang mapulang maapulai na sa kalainuhan. NagUkata wanan tuloy si la nu maly k]aunting, kasarapan, datil sa r,'anit6ng narinig. Makaraan ang tawanan ay isa ang nal)atindig at ang sabi. -Tila sa atinr paIsasalos sai o a.y may tinga kakatwa na ang lagay, at hiinilingil ko sa ating panauhin na ayusin aung nangyayari. -Tinututulan ko sa nilata ni alkig miri a kasama ang narinig 1konig p)tarunggirt. Ang nllag salita ang may masamTiang lagay at hincli ako. ni ang sino man-atng pakli ngI mapulang mapula na sa Alak. -Siya na kayo-ang awat ni Don Hasinto. Na,yon ay dinggin ninyo ang aking mg'a iba-. balitaa. Ang lahat namla'y tumluahimik santantaltIng si Don Hasinto ay nagl-papaningtas ng' isming tabako. Pagkatapos ay pinalabas ang mgra nagtiliingkod, ipinalapat ang- pinto ng, silid na kinalallagyan nila. at sakai pa lamang sinilmulan an,' kanyang salaysay. Mapaghbi(gayo loob palibllasa at, bakit ang- kattotohana'y w:al na:lnian sitlyang mnitatanlggi sa mga kaharap- na kaibigan, ay ang magagaLLndcang g/eisa ang kanyang naibalitt. An6ng pagkariringa.l n, kanilang mga tallanan! Ipagkakamali sa m1:a bahay-hari. Sa ayos

Page  146 146 FAXTSTINO AGUIILAR. ng labas at loob, sa inam at kanahlalan ng halaga- ng mnia palamuti ay sadyaing di mapagpapalalilan ng gay6n gay6n lamang. At ang kanilang* mga danmit. Lantay na sutlang maninipis, naguguhitan ng lalong inaririkit na kulay at kinalalarawanan nang lalong mira piling bulaklak. At anong sartip nilang makipagkalpwa. Hindi magagaslaw na gaya ng iba nilang kauri, bacgkus nagsi sipagaral ng mga kilos na lalong mahal at dakila upang kalugdan ng duinadalaw sa kanila. Kung titingnan lamang ay sasabihing sila'y mga mahal na tao, hindi rmga babaing nagpapaupa. Ang kanya nang narinig at napagkita man naman n, na sa Halpon pa ay nagpapatoto6 sa mga napagbasa sa iba't ibing aklat na ang mga babaing ito ay nagiging sanhl kung mrinsan ng malaking paggalang at pagbliligay pitagan ng lahat. Hindi iisa ang mIa alamtit ng bayang naglalarawan sa kanila, na naging bayani ng isang dakilhng )pangyayari. May mga alamat din namang nagsasabi ng katapatang umnibig ng maraming lmga feisa. At ang katapatang loob na ito, na tila alangan sa mga babaing paris nila ay naging sanhi ng mga pagpapatiwakal kundi man ng kusang pagsub6 sa panganib. Kaya ang buhay nila kung minsa'y nagiging salaminan ng buhay ng marami at madalits mabanggit na

Page  147 NAiGALUNOD SA KATIHAN. 147 parang ulirain sa kIaalamang magbata at sa paghahandog nr sarili kung ito ang siyang kailangan. Samantalang nalpapalaot si D. Hasinto sa pagsasalaysay, ang mia katangiang ito ng qeiisa, ay unti unting napapawi, at ang napahalili'y isa na lamang mnagandang babai, na may hiwang cpawid na mnata, kilay na malago, balat na manipis at katawang tila nilalik sa kalinisan at dingal ng ayos. -Ganyan ngha ang niabasa kong di mnimisan tungkol sa ktaugalian at pal.palakad sa mga yQosiawlra —ang naipakli ni, isa sa mnga magklakaharap n maarinig na ang binabangrgit na ni Don Hasinto ay ang kanyang lmga nalasap na kaaligayahan sa Hap)on. At si Don Hasinto nama'y nagpatuloy ng boong kasiglahan sta kanyanIg pagbabalitii. Nat-inig na sa kanya ang maririkit na ki1mono, ang mnga tabing ng silid, ang miga palarnuti ng hihigCn, ang kalinisan ng miga uulpn, ang inga bayobong kina1lalarawanan ng maririkit na dagatdagatan sa Hatp6n, ang mga tasang maninipis na sisidlan ng tsa, ang lahat nang mga bagay na lal(ng ipinagfging kawiliwili nr yosiwar(a. Nguni't ang lal( niyitng ikinalulug6d ay ang kaalanang makipagkapwa ng mga g(eisa. Parang sila'y labas sa lalong bantog na mga paaralan, na sa anomang gawi'y kinakakakitaan n1

Page  148 148 FtA USTINC AcGU LAu. mnga kataziang lalng nagbibi gay dingal sa ka — nila. Sa piling ntl isin'g!/e8isa, na maitutulad sa isang Inaselang ina samplaga, ang inga sandaling nalkalililpas ay di Initututunangl kahinayangan ng kaIlfi't sino. Maltngyar s piling nila ay n'l.talalsal) ang tunny 11na aliw at nalalag6k an'g mlasarap 1na, tubl)i(,g I kal)uhayahan. At sa kasarapan ni g tnia. scndaling nicidudulot nil t sa; sino nmang )Iralarinig i magring panauhin ay mnasasabing w1ala lg ano man ang halagang kanii.l.angr isinislgil. Ang salaysaiiy ni Don1 Hiasinto ay 1Ialong umiinam nma-rahil 6 laloing nli)appatalna sa mithing marinig n - mga lcaibigatn, kalsalo. p)agkait ang bala na ay Irakalpagsabing. —;( Gano6n plala!i -Kay sar ap ng I. sa Ha] )6n. — Oo n... —.anug p.,!Hii nu isa l)a-k-ahi't isang linggo lamang. i -Hiuwagr sana kayong magulo ang payo ng isangIr kahalrap sa US)ant-ngayon pa naimang mainam an r isinasal lCay si ni IHa.into ay saka ninyo hindi palkiinggganllg nalbuti. -Siya ng(i naman, paltliggan natin siya --— ang sabi nang ilfin. Sa sandatling pagkakasagutan ay nlapahahlili ang inata6s na pakikinig kay Don Hasinto na no6n nama'y magtatta los na lanmang sa ibinabalita. Kaya nang uliisalaysay sa mla kaibigan ang

Page  149 NA(rAL'NO1o A.:, KATrTAN. 149 ilain )pang miga katant iar',l,"' 'l,'' es.t, 8n<a nmarahil siya lamang.naklababatiid. n1 dt klallaniwanog' dcunon1g ha, a ga.tyulmalin. aing sin ina 11n1I1' lnapadalaw sa kanila, ay iiipalayag' sa mga kaibigan iyon ang kanyang in-a ILna ipal-ara-la'n sa Ha pn. AIng bayang' it6 ady lvatalta, t l itin iatiuln sa kanyang nlta ipaakad jpsa, ianl:al. al:a at sa k —alakasang' ip)inakikitla ( nagtfging pa, giman, 1, tuloy nl mara]mi. N gunl't } iindi, kayl dinalav. ay upaing suriin sa lkanyalng ay(, knunld upang matul.aran sa ]n1a, ba gollg nii il)an- g g'awin sa Balin lcgkaloy. Ang sinadyi niiyang itl- sa Halpon any sivang pinagsumakitan ng in.,a unallang taraw. [tMayr isting lingo rin yati na nagtatandni n1 lat hat na nauukol sa inma panannin sa Hap6n. Ang dt niya napaglinaw na n labuti ay ang ])a, gaalagiot at pagsainantala' sa mga dlahon ng, isaing inalag(1n dam6o, lna ginagawang somnbrer'o pagkaltal)os. Ganito man ay sail)t na, at labis pa mlarahil sa talagting lkalilangan tang ma naitanda.niyang, l)ans1 at iga natarlno namang ])aliwanag, upang allnisagawi ang nmoa tinfitangllk sa mxalawak niyang lulpain sa Balingkahoy. Hindi kinahilbilayangan ang mnagugol pagkai't may mga kapakinabangan naimnang ksapalit. -Di kasi- -ang bi) ng, isging naroon. Ako mnan. ba ikaw ay di makapagasasbi ring hindi kailangan ang gaano nang nagugol. -Ak6 nama'y dilulbos na sangayon sa inyo-ang

Page  150 1 )0 YFAVSTI NO AIc I[.,A I. paklli n, is,,. Klungl ang nagugol sa, imLa t eis ay di ngt kahinahinayangr, nruni't klung an na-. gu'gol sa ibang, bagay ay oo. -— Lasifg na yatai it6! —.liringr p aliliwanalan, sinal) l kong kali:rial n vaH12 a ng,- maIruugfol n1f' hind i dlil. sa inga 'g(isa, pa$1:'ui't sa al ing a lal. ang [Ia 16n3 ay da pl)It (1 t 1 in 1 tlX upan r inagaix vl, Nl iil upttij 13 n ag av i l n?4 aiinoiim. h-I y l-af kun: g^ay6n n-~ iyo: o )aP1agkaR t.ii ii.. —TH(l. tI:ilm nainan ---an )ait:la ni Don -1 Hasi l to 3sa ii... ka. l( 11atalo Iniva]n, ' ()in1-; l\ 3i(1)i,-n~1 -.3-'n, kat0 toti:I 1an111 ( n.2 I l Itll, t 31 1-t(i nri.Vn sla (:"n () 6, Illo lt "a14 a, tin.,: h a, wa,l].:',iH k1i,,3n: 11]s8n:0,t3:,,4!a, il:tin::an. s - 1)I;l 1V l ndII 1tr'I 1 n '-I;li.1 \v a31t 1u n sa l l iu'a,vdt:::ini:, ]:Lp1-1 n. ai y da.lt )a l( 1,31 4 (,a1 l:ii1 (l:: lil sa <. 11 3 f 'Ii,,i - rt' a t-) 3.oil s)a i',:li 3:. 'aI' n.i, s -T,iI'i -,-) I 7o b n, s, k lt ( Ir bA~ilL sai mua t t d I saI II' I t diI I 1tihihs apo l w M il - 30t- R,tt H. 01~f' i, $:ti1lV ray '*3 laakl t,.i 11a: l 1 3 1 )a 1 1 1;i 1 \a 1) ( ' (3(1..l U 1el 1.a1T14 1 3l4)4. it~i 11e ) l113,) i 8 YlinDa (3-la ( pa '-;Ii 3R831V sa ii 31813411613 '11 ga1ial i s 311an 0 i 1)bao-, -it' 1 a$s1(o0) ni Don Hflsi n:to. At sa ka aili-.in 1) i' mattal)OS ang })a an sa8salosalon14 iyonB3. sa isn8 r ln4s],qay1tlln t3antvy;i., a; T nalsaliR nr bumubu[lnol (:}(l/,J,)f/I St s la It s,AdySn /'tl./-.

Page  151 NA N GAlINO S.A N KATJIAN. l 151 -Tayo'y umninoin uli-ang ian(yaya sa mgat kasamia. — Siya nl'A, unimnoim ult tayo. —. ang sabi ni kan yang kinklkanan na, tUlindic' ig l na, ndin-altanlg alang sa nlig'la. n )gng pagdating sa atin'g tiI:1,g dilamlpasigai nrg )ant at ktllt;ila tln:g si Hasint )o, llang lI) mabikacs 1na baI.ai ' l.)agt(l0,' 'i>antilon nat '.lnuwt ritonlig taglay ainm,, gwalf sa 'lma 1 f1;s AnL dag, union L.n l ]taill tawaa -v st Idaltn 11' 'a sliil) sa loob n) 1 s i lid. Ikica < ll,'a i) nd:)bi n! sila'y n: l<anlr Iiw, iwala, y. Si Don HFasintto n, ^grl).,'ir iyof l, ay nitl il1 -log nal, 1-riabut. [),o n:1 |l'a oi. si\( 11 t it:, kay 1)a s.a s ',,y aad s; l]ii, ay n, 1 )li il oigi si nI g'inabi u lkasal. Kay, o':yon ay s:]a.' lo:.'t dii:ln,") ni ji, l Ko 1. t i V Oi1) ITl f,, s1 )1, 1 ' o: i (1 11 11,. I N:1, - At 11n (l; anlS 1i n:j),2ll 1 i )a(l iK I-ia," na w ''llo,t11. uisin im '*' "l()st. 'At sa n.1 a s, iat j)an:1 llanyanig il.lan iai ' [a1' a t l. a, st( I a; i ltlvanu' bulaht sa kunr sl n. sa. an, a<o, a ( t(inatangga.) nr, mabnl)ult i)f, balit.i sa msga l ai)i;g^an n giyn na:ngal)a)al ay6. Isa sa,; niga sulat na, itt16 a(n lia ( I(_ ', tii kan yangR kaltiwalt1 sa 13Balinglk Iaity. Ang sllat aty di pa.nata taghlng' ginawt at marahil inalulog na talac gt sa koreo up1l.ng mlaplataon sa lkanyan(2 patdailtinll

Page  152 15,J FAI'STINO G27 1CLAIt. lKanya tuiioy nal batid na pin-akLktlliksihan palka ni Gor'yon' Dulpil ang paglpapalinis sa inga kap>ookanug iy6In n a kanyang' tinauninan ng niyog )pad,'-katapos, at, an,t I a 11g )liy(o' na ito nama'y suml1iio tnl nal abn ti. Giiig~alfna si~yti ng talagi,. AngI mgia singiling ina I wai ay nai isa1pani1 lal ia (t ng lkanya ig' k( a tivwalla at anl' lcanya nanll:lngig iga k1abag'uhang iliisi!) g'awin sa:ali'gl\abtoy a.y sa pi litang inatutull).a, pagkal t Il alos - landinXl a 'allt l a ang ingua t i lang:an. Kulang laiang a siya'y pa s p a.alingkahoy upJtng pal ngasiwaa i a allitu ang' iina unang ga('awin. Kung ito'y ipauubaya lam.ing sa ibang Itkamay ay mangyayaring ll indi mlapatrumpak at lung5' m nLiagkcaganito'y sa-,yal ng lamanig nang kanyang mna I)-aglpap,-god. Nagsadya I)a namlan sa Hapon! tukod sa rito, a;,ng 1pagpasabukid uli ay isa niyangr k}atungkulan. Do6n ay may iniwan.l. siyanill is ilng bulaklak na ilnabancTg. Ang b)l)ulakla na ito'y kailangan na niytig )pitasin up)ang mrnapaglarua, man lamang' kalhi't salnali3 i m il.apaglibang'an sa pagkasuyi,. At siya'y suya.ng suya. WikilH n.:'y kung atis nang atis, ay nalkalhal)apis. At siya'y di na halos maigay Ip)ang tumiitig kung sa atis din laman g. Bago nalis ay halos nlisumpai na kakanyao

Page  153 NAGALUNOD SA KATIHAN. 153 hiing pilit si Lusia. At ang tanlgklng ito, nakapagpasasa man sa bayang pinanggalingan, ay di nalimutan kahi't sandali, baglkus pinapagugat na lalo ng kasabikan at linalaag ng pagtsang wala sa di pagtatam6 n'i minimithi. Bumunuga iang dl sasala ang kanyang mga kaparalanang gi namit kay Goryong Dupil, at llmagging kabalngawain nnamang napakalaki, kung ganitong may inapiitas na ayy sakaI mlag'l-thaluIilkikp kalay. Ang Sganit6 ay di lamang kabangaw8an klindl 1)ag])apawal/aing halacga sa sarili. Bakit aBsanl, asa pa sni4 si Don Hasinto na kung n'ay6,n, ait dahil sa mnay utang na loob na sta kaiya si Goryong Dupil, ay tunay na wallal alg Capat alalahaning ano man. tKung baga sa alipin, si tandang Goryo;ay nabibilibiran na ng matibay na tanikal:i, sa paa't inla kamariy. Ang Imalaking pagaaalang-alanor, dlahil sa mina biyayti ng tatlongpung piso na kainyangi, i lpila,sasahod, ay siya nhang mrakap)ipigil kay tand;ing Goryo, sakalinog may ibig m ang galwin sa hulf. Aug nakl;kinabang' ay dal)at L)akilnabanaln, at sangayon dito ay walang lakas na Imalkapipigil sa kanya lupIang si Lusia ay sanl:antalahfin. Magngalit na kung magngLangallit an lg a lmtLa taga;)amansag ng, kalinisan ng mra ugali, ma11:alot qa kung mapopoot ang lahat nin n1aa nanaig na kayamrian ang mag)pakalbusog sa pag11

Page  154 1 54 FAUSTINO AGIfLAIt. kaing nakahandai na, at lunmuhl na n kahl'lt gaano ang rna paris ni Pedro ay 4isa' lalana; kasama at sapilitang sil w sa )an8ginoon! At si Lusia ay kablin,'l buklis na paglkaka salanan ni' kaI li't isang banal. Hindi sapalgkf't siya'y talagntign naglibilf n1 katawhn, hindi.. Kanyang nAipalalacay na ganito saall ki't an, binibini, at dahil sa di kaal:taman, sa tlawalalntX malay at sa )aglFaduklll, ayr tala'ani' madalia' silavwiin Imatral-i 1. WralA 1)a na siyanf' nasusul.bu lnc anoniat nluni't yarinyari sa lkanyan, il loob) ina it6 a1ii totoo, na, (11 sasaClan' sa, titig;^n )a lamang.vi sindak na anug kanyang kaka}al)banin. Kung no6ng' ba,:o umnalis ay di iplina gplatuloy ang banta ay dallil kay I Dul)l. Nunil't n': y6ng ito'y inawlili sa linamnaln ng tatlomlpiln pisong ipinasasahod niya, ay hari na siyang di sasala ng ano Inani' mainbi)i-an. At up(,in masubok ang ganit6 ay agad siysai: pal)asa Baling'kal ioy. Magpapailangi ' araw lamang rnuna sa M'ay, nil.l upang malpag'bigyang loob si Lucila at sakal paparunan ang lBaling-kahoy. Sa pagdayong ito roon at dl pa nakuha si Lusia ay huwag na siyang tawaging si Hasinto, Oo nga, huwag na! At no6n di 'y ibaing bagay namnan ang kina libtangang isipin. Pinagbulaybulay kung an6 ang gagawin mag

Page  155 NA:tGALVNO1) SA KATTHAN. 155 hapon. Matapos agn<, il.ainl) sandali:t p)aglukurlu ay dalidaling nag'-agahlia bag'o hna plasin,'lkaw. Sitya pala ay maramiin gaawil at lniarahil kapusin 1)tpa n panalhn upal-' llal)a gbi ay loob0 sa di k.akaiunti na,1-:t1a(ll,-ya1\ st klAIVya. Ang Maynlilt ay walTng il)inagbl.ao sLa mayl ilng, buwan niv yn' )at(, 'lila,1aals. aay a in nl dati at t man.al)a'y ar 1nulinT11111 a l,' d(1 nla Intl,; t)ostaplos na l Iai^-aa.y)s l in'a, lansanlra. Par1 is din nai mnan n di naa, - t ta)apo)s maraliil Ina lpag-tutol sa ilaavL tiwaTling p)alak ltad nd' nag'si sipamun6. At ang lahat, ay iyon (lin. 1)atuloy anfl nal-. llal;akihatng sahlodf n mIa ka wan(i at anug l.' pa I)atunay sa paI, kawalan. l, i ya di umIlanCo nI bayan. Katpuri l ring painamalatl sa istlIg ka1, lagayanig kit ai(igaya.. Na.n sluntunod na l lmg a araw at iataptos ang' kailanan i pag'dalaw sa; nmga kaibigan niya na ang il)a',y (1d lanlgisulatan nangi siyat'y na sa Hapon, ay natuton, mIagunkol aIi ]\anyag,' m'a sandalt sa lalang kapakipakinabang na mina, gaw'iui. Pa,gkaulmaga y nal.(-utos 11n (d:t, )at gawin sa lkanyang' pinakakalti wallt, sa1 tal glThli l ay sa mnabubluting restaurllant nalpatutungl-o at sa hall)l0: ay sa mnga liwasan namril. Ang,gabi ay siyang( itina talagit sa 'kanyang. mga nimamnahal na bulaklak. Ngrayon ay kay Lucila, bukas ay kay Mameng at sa makatlo'y kay Consuelo namnin.

Page  156 156 FIAUST1NO AGUILAR. Sa ganlit6 liinibahagi ang kanyang panah6n at sa imaliisan miinsang pagbibigay loob sa mina katotong mawilihin sa apat na hari. Nalkaisanlg lingo sa ginaniganito at sana'y papa sa Balingkahoy na k-undi nap)ataon sa isang sayawangl alay ni, mtgra Perez sta marami nih lang kakilala. IscL ss Ina ma unang pinlanyayalhan ni mnag anak ay si Don Hasinto. At i ang mlI)adalaw ito sa kanilang bahay il.tig agraw munia bago gnawin ang sayawan, ay nasabfi pang' ang kasaL yaltang iyon ay talagang alay nil-a sa binatt dalil sa plagdating na maligaya. Si Don Hasinto a y nap)asalarat dahil sa di mnahahalagtaldng utang lna loob na iy6n. -HIuwag kayong pa)salamnat, at katungkulan nainin ang iag-alay nI hindl isinng sayawan lalnang sa, binat'lng laling tanyag sa boong Mlaynil.t. — 3aikit nalllllln Iung an6 na iyan ---ang kanyangl )akl. Anig J)atlkira:idainl lko ba'ty natutunaw ak6. — ilil(l, \NValanhg, birlo —.-ang sagot ng asawa li Perez. At wal, nga naniang biro sa kanyang sinabi. Plaan.o', indli h linlisanlg: sa I)taglkaLasarilinln nilaiig 1nag-asawa ay nl'i)ag-uisa])an ang di k1tIa unting danla]tl noa tatamluhin kung sakali't si Don Hlasinto ang nilkaisang plalad ng sino mn1isa kaniliong mia anak n;l babai.

Page  157 NAiGALUNOD SA KATIHAN. 157 Karangalang malaki ang ganit6 at maano nig, na ang dinaladalangin nilang mag-asawa ay magklatotoo balang araw. Huwag na dahil sa karangalan, kundt dahil sa salapi ni Don Hasinto, ito'y talagang Ima//lgan7q na di matatanggihan ng sino mang maselang biyananin. Ang ganitong mna )anukalang lihim ng, magasawang Perez ay di nababatid n' binatt,, bagama't kanyang tinatakhan k'uni' minsan ang napakatamis na kaloobang 1)atanaw sa kanya ng mag-anak. Ang mga dalagang. anak ni Perez ay magaganda rin naman. At nalpakaririnlgal pa kung gumayak, kaya nagiging tungo tuloy g 'Inaraming paghanigh. Maaialana makipagkai)pw, maaalaml tumnugtog ng piyano, marurunong urnawit ng mnalhihirap) mang bahagi ng iscing Opera, ano 1)a't sila'y laki at gising sa mga kaugaliang panig mlalha na tao. Sadya silang hinubog sa )pagighing bulaklak ng: panamaahay, at up:)ang mnagli'nining sa mrna. kasayahan. Datapwal.'t aywan kung a no't au.ng sino mlan sa mga dalagang, ito ay di llakahika yat sa1 pagsinta ni Don Hasinto. At an(g kadallilanan kung kanyang p)agkur'iklurli ay ang di kainamang hugis ng klanilang l)ang alatawain na sa sino mang babai, ayon kay Don Hasinto,

Page  158 158 Fi FAU ST-INO AGUTILAR. ay siyang- unarng da-pat maguing imaganda at kaakitakit. Kaya bta si Lusia, ang inlisang tinawag na kanyang s'i;//la1/1 bk(:id, ay naikahumalingian ay ano. Dahil lanlang sa hubogi)o na kaayaaya ig katawan, sa kainaman nI m1,ia tabas nhg bisig at bint'i at vwala na. Saimantatlang aug m11La anlk ni Perez ay wala nang kagandlahalln' ito, 'na kIay Don Hasito ay katimbang na n:1 kalailatlalhatan mang gal nda. Ang gabi In sayawan ay dumating din. Maraming lnra tao ang nakapluno sa bahay na mialaki ng inga Perez. IsAIng bantog na orkesta ang nagplarinigl ng pill at maririkit na tugtugin. Si Don Hasinto ay di nlagkulang sa sayawan, Kanyang nilkita na n, grabing iyon ay higit sa dati ang karingalan ng gayak at pagklamagiliwing il)inakita un mina dalaga ng may bahay. At udyok ng kalugura'y lnakauong matagal tagal din namlan sa p)iling ng isa sa kanila, na p1inakabunso. Isinalaysay sa binibini ang kaaya-ayang paglalayag sa isaing dagat na tahimik. na wallng nlatatanaw kundi ang kalaingitang bughaw na p)arang bubog sa kalinisan, at ang tubig sa dagat na bahagya, nang lkumilos. Ang mga pagllalayag na ganit6 ay pumapawi ng kafungkutan sa puso at ipinagiging makatrt

Page  159 NANGALUNOD SA KATIHAN. 159 tuloy ng kalli't dli alhiligin sa pagtula. At hindi it6 lamang: lalo pa mandlling kaligaligaya at nagdudulot sa dalndamin ni ising, nalpakatamis na sancndal, ang p)anonood sa isa'ng paglubog ng araw, kung na sa paglalayag. Lubliha pa't tahimik ang panahln, ay walla nang panooring mag-anda na mlaihalalintulad sa ganit6. Ang binibining kausap ay wilfngwili namnan at di nlapapansing silh na ang l)inagsasang-usapan, kahi't pabulong nA' lamanlg, ng ibailng mga panaohin. Hindi niakaill sa mag-asawuang Perez ang nangyayari, niuni't nang agtayngrang paking sa bulungbulunan at nangag'matning bulag sa pi. napansin nll madll. iAt saka& sino naman ang makasasansall, kay Don Hasinto na pagpahayagan nj pagibig ang kaniial ng andl-? Sila'y kapw- ina malay,, at walang tall. Ang( kay Cesar ay kay Cesar at ang sa Diyos ay sa Diyos. Pag-kainggft na lamang sa mnabuting kal)alaran n, kanilangc antik na bunso, ang ikinakikita ng iba ng kapangitan, sa pag-uusap nilaing iyon ni Don Hasinto. At sa paniniwalla, ganit6 namalay ang kalooban ng inmat-asawa. Ikapat na tilaulkan na sa magdamlag nang,ang sayawang iyon ay inatapos.

Page  160 I ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~~~'

Page  161 X. Dalawaing araw pagrkatalos si Don Hasinto, ay nagpapaalam kay Lucila upang p)umatungo sa Ballngkahoy -Ikaw ang bahal'-ang sagot sa kanya nang I)inagpapaalamran —niutni't huwag mo lamang lilimuting dit6 ay may maiiwan kang nananabik sa iyong pagbalik agad. — Huwag kang mag-alala at di ako matatagalan. -Toto6 bang kailanian mong umalis? Hindt mno ba maiutos na lamang kahi't kanino ang ibig mong gawin doo6n? -Hindi mangyayari, aking giliw. Kailangang ak6 ang kumatawdn upang mapaayos ang mia gagawvn sa lahat nang aking inaakala-at isang halik na matagal, parang sangla ng is.ng pagibig na pinakamiaallal sa loob, ang naihabilin ni Don Hasinto sa mIa pisnli ng magandaing si Lucila. Kinabukasan din si Don Hasinto ay lumakad. Sa pagpasok ng Balingkahoy ay maramingi

Page  162 162 FAUSTINO AGUILAR. nga kasama ang sumalubong. Kanilang naibalittan kay Ige ang pagdating ng, binata', at nangagunahin n, pagsalubong sa may magandang kalooban nilaing panginoon. Sili man naman ay nakaplansin din sa napansin ni Pedro sa bapor, na kaunting pangyayayat ni Don Hasinto. Nzuni't kung kanila nanan g tingnan ay tila lalorng may malakhis na katawan it6, at lihim na n'ipagpasalamat sa Diyos na sakdal kaawaan, ang pagpapali sa mabait na anak nir kilalang si kapitang Sinto. Hanggngg sa pinto ng malaking bakuran na kimntitirikan ng bahay ni Don Hasinto, ay ha-tid siya ng mra kasamanng sumalubong. At para namang pagganti ng binata sa ga-.yong magandang kaloobang patanaw sa kanya, ay nagutos kay Igc na bumill ng maraming alak at p)asaslng bigyan ang mta tao. Sinunod haman ni Ige ang nais ng nagutos at sangiglap lamang ay narinig na sa maaliwalas na silong ng balilay ang bigay na bigay na paghahalakhakan n mirna nagkakatw ang kasamia. Maya may ay may mnga halimabawaan pa na karaniwang inangyari sa mga pagiinuman. --- Maubos nga ang ilalim ay huwag ang ibabaw, -WalA na akong itatagal kasama. -Malakas lang pala ang iyong loob ay ina binua naman ang iyong tuhod.

Page  163 NAINGALUNOD SA KATIHAN. 163 -At ibig mo ba akong subukin? Dala rini ---at sabay sa Inma. salittng ganit6 ang pagallapit sa labi ng luimbong puno no matalang na tuba. Hindi na iisa sa rmga naglalan,'uhan ang nagp)apalalho. At nagkapataasaln pa ng pa1naginip. May nagsasabing g hang kabatiltan niya ay nakzapatay ng isang aswang, may nallalaban di umano ng tikbalang, may naikapanubokl ng kapre, at mayroon pang humukay ng p)ataty sa hating gabing malalim... -An6, humukay ng patay at sa hating gabi? -Oo, may nalagawa na ba sa inyo nang paris niyan? -Alin, iyan lang palli. Ako noong arlaw ang ipagtan6ng mo. lyang pagkagat sa kahoy na miaalitaptap, ang pagsalhod 1nJ' mnutyl sa pusO ng, saging, ay bagay na lalbong miallhirap gawll kay sa paghukay ng pattay. -Siya n'a' namnan ---ang ayon ng iba,. -Ay, hindl po. Lalong malh-irapl ang hlumukay ng bangkay lubibha pa't hating gabi. At ang pinakadulo ng ganitong ima pagtatalo ay tagayaing walAng patid n, tubS. Mabuti't may isaing naklapagpaalala na ang dapat nilaing gawin ay magliwahiwalay pagkc't kailangan ni Don Hasinto ang makapagpahinga at sila'y di sasalang nakakabulahaw na naman. -Oo n1ga pala-ang sagutan nang lahat at makasandali'y nagpapaalam na sila sa binatang may bukas na palad, na nakatay( sa itaas ng

Page  164 164 FAUSTINo AGUILAR. hagdanan at malugrod na tinutugon, ang gay6ng — magalang na pagpapaalarn. Iisa lamang ang naiwan, at ito'y si GoryongDupiml. Nang makita ni Don Hasinto na siy pal', ay agad pillatul6y. Magiliw na pinaup)() at inalok pa, mandin nugtabako. -An6' mang~ Goryo ang buhay natin? -Mabuti po na ~ian -- ang sagot ng tinan6ng. -Salarnat kung gayon, at,ang pagpapalinig. ninyo paano naman? -Iy6n nga po ang aking sais'abihin kaya' akoa nagpaiwafl. -Aha, ganoon pala-at si Don Hasinto'y humilig na tumialaga, sa pakikinigr ng-, m.ga ibabalith ng)' kausap. 1t6 namai'y nagsl1tit na, ng kalahatlahatan niyang nagawa- samiian-thalag SI. Don Hasinto ay na sa Hap6n. Tap6s na tap6s na ang mra ipinagtagubilin sa kanya na dapat ip~alinis. Hauggang sa, may paanan ni~ m.Aa buiidok~ na sa, kasilangana'y siyang hangahan nzg ing-a lupaifn sa Balingkahoy ni Don Hasinto, ay nakamtapos na s-iya at ang mgra ta~ong kinatulong. Pat!imgra kahoy na inaka.1a siyang,- rnakasisirai sa rng~a bagong halainang itatanimn ay pPnagtatabhis. Kulang na lamang na ang 1up"

Page  165 NANGALUNOD SA KATIHAN. 165 ay bungkalin kung palay ang ibig ipungla at saka paghati-hatiin sa mg'a pitak. -Hindi na kailangang bungkalin mang Goryo. Ang mga halaman kong ipatatanim ay di na nangarnailanuan ng' maramling pagod. Ang bulak sa halimbawa na ibig ko'y maipunlla natin ng libo-libo...... — Ang bulak po?-ang patakang tanong ng kausap. At aanhin ninyo ang napakaraming bulak? -Saka ninyo malalaman ilang Goryo. Isa pang ibig kong ipataniml ay ang kamoteng kahoy. Bukod sa iba't iba pclang mna hailamanin na nagkalat lamang dito sa atin. -Kung ang mga halamnan po lamang na iyan ay madall nating mapalalago. -Kaya? -Mangyari po'y sadyl nang iinam ang mga luplng aming nalinis. Kung tutulutan lamnang ninyo akong makapagpunl.t roon ng ano mlnag ibigin ko..... -Palay marahil ang inyong itatanim ano6? -Mangyari po'y siya kong kaya at nalalakasang gawin. -Kung gayo'y kumuha na kay6 nang para sa apat na kabang binhi. Inyong tamnan ]kung inyong ibig. Inyo na nanaimg natatalos kung ano ang aking mga palakad dito bagay sa ganyan. Si tandang Goryo ay nagpasalamat nang maraming marami sa kagandahang loob pang it6

Page  166 166 FAUSTINO AGUILAR. nn binata na patanaw sa kanya. At kundi la mang lubhang nla)apalhiyt ay hahalik sana sa mrna kamay no6n. Hindl na siya makalkikita uli nr paris ni Doil Hasinto. Magalangin sa matatandang gaya niya, marunong magtanc6ngtanon at makapagmama laki man kung ibig dahil sa tinatamasang pilak, ay nalulugod makipantay sa rna ialilift na pa ris niya. Kung iba si Don Hasinto ay di siya kakau sal]in sa gayong( any6 na tila isfing kaibigan at hindi kasa;ma na maiaring utusutusan kung ibig'. Anr binatingl it6 ay para na ring hulog n a lanllit sa kanilang mi'ra taga Bilingkahoy. Kai lanma'y di nila nasubukan, bagkus naluwag kunan ni salapli. Makailangr angl mga kagandahang loob niypi ay naginig 1)anglaliw ii, mtaramingt taga Baling'kahoy na inaabot ni sakaunt sa buhay. Totoo n',^ na an6 man ang kunin kay Don Hasinto ay nal)apalagay na utang, niuni't ito ay kaluwagan na rin sapagkkl't naa'aring ipagtakip sa mga kagipitan. Toto6 ngai na siya; kung minsa'y nangrgagtagi sa miga karatig ni may lupain, ngunli't mlipatatawad na ang ga,nit6 sa binat'Ing makisig na anak ng isang mabuting kapitan. Isa sa mra kakisigan ni Don Hasinto ay anll pagpapaluwag,a kanya na sumaka nang apat na kabang binhi.

Page  167 NAJNGALUNOD SA KATIH AN. 167 May susundin nga siyang kaugallan sa paghahati ng maaani. At ang kaugaliang i't ay ang pinaiiral na katl( ng binatlmng lan(ino6. I Kaya. si tanding Goryo nang' map)auwTl sa bahay ay waf].:in p1agka syah. nu sa tuwa at kagaalakan n- loob. Ang asawanlog griliw at ang pinalkamumulltyzan g anmif ay )binalitaan klcapw n mia nangyayari, at h1alos inumagl-a a )kapal)amukal: nrg kanyan. mm'a.'a (r,'a. wii sa hincthara,:lp)., Sarmantalang ganito6, si Don Hasillto nhaman ay tuwaing tuwa. rin, pakaglc't nalpatulnayang si Dupil ay 1lkumagat n:.i, p)alai, sa kInyanyg pain. At hindi kumagat, laiang kundi kanya p)ana^, nasilo nang buoing bu6 ayon sa mnla nuipapa kiramdamian. At,noon di'y binuO sa8 sarili aung adhiklang, higpitan ang buhol ng gayong p)agkakasil6 upang huwag nang mlakakawala si Dupil. Ang lagay nit6 ngay6n ay }lili na't flindi (ma - kawawali. Kinabukasan n::A nama'y nakakabayo si Don Hasintong tinunoo ang mga po6k na ipinagbiling linisin. Siya man ay napagulat sa nakita. Ang pagkakapaglinis na gayon, iupa man ng maraming pilak, ay di magagawA sa loob ng mga ilang buwan. Iyo'y hindi sasalang kinatawang mabuti, at bagaman may nalalabi pang kaunti na di nalilinis sa paanan na nga ng kabundukan, ay dti

Page  168 168 iFAUSTTTNO AGUILAR. iaikakailang si Dupil ay taong masipag at mapagkak atiwalaTan. Magklakadahilan tuloy siya ngayon upang ibuhol na ang sil6, at bago sagplangin, tulad sa nagugutom na buwaya, ang talagang pinaghasaan niyang inatagailtagLal na l ni nipin: si Lusia. Noon din n&a'y tinun' o ng binath ang bahay ni tandan'g Goryo. Tinawagan ito at kinausal). Pinagsabihang dlail dawt sa kanyang nakita, at bilang pagganti naman sa sikap na pinulunan nang matanda.; ay dinaragdagan pa ni sampling piso isang buwan anog dating sahod na tatlongpung piso. Bago umalis na pagkatapos. Ang tuwal ni mnang Goryo! Laki ba namaln ni kacnyang kapalaran. A)pat na p1) na ngay6n ang saliod at may sasalahin pang a)aat na kabanl g binlhi! Daig j)a niyal ang pantog na hinihipan sa ilaglakri at nakaisip tuloy p)asalamat sa Diyos. Tinungong nagmalmadall ang simrbalian, at do6'y nagiwan ni sa isang p)amisa, patungkol sa ikabubuhay na playal)pi, liatagal at wa,iang ligalig ng ntlaakabuti1ng taong si Don Hasinto. Ang ginawing it6 ni Dupil ay di man nabalitaan ng binat., paglka't samantalang idinadalangin siya ng, pari, ay tahimik namang nakaupo sa haraip nig masarap nia agahan, at walang

Page  169 NASNGA LUNOD SA KATIHAN. 1(9 plinagkukluro ng borig ]katainlttilmin' sa loob kulndli ang mna p)airaalng sukat ikaplagtalm6 kay Lusia. Bakit ang isa ian(ling ipimnanana,bii ay, -ng nakitang paggandang la.16 n1 d(al.aga. Sa.sand(ali nga niya it6ng lnainlas sa p)iagbulhatang, bahay lni Dupil, nguni't ang sandatlini ito'y nasamantalci u11pi)ng iinsan pang 1)agsawa.tn sa titig ang nrita kaya mlanang ti lna go nr I (dalalga. Kanya pa nanmang inabot ito na ka.ilahon tlainang sa paliligo at nababakas sa lmanilis lna tapli ang riagandang t l1ubog n-g katawanl Sayang na inS'a kayainana iyon in 1 ag kababai kundli mapalkalanya! Siy ng 't, sa )inagluhatang Hapln, ay nakalasai) nh malraingir aliw, liguni't ltga aliw na (d li ilinalanta kalli't sandalt ng kailanma'y sariwang 1 )a, agn. anai is na kanyabin si Lusia'. Kahl't isiing giabi lariang, Icali't sasandali, at siyta na. Kay nman(t ganit6 an lkanya ng sabi, ay sapagkatt nababatid na kung sakasaali ay di na l)aghibirapan aung pagubos sa.masartip) na tubig na laman na. saro. Ang p)inakamirlalaga ngayon ay ang )Xpagdaraos n1' kayayang akala. Ito'y nplaliban ng katakottakot dahil laniang ka~f Dupil, at ingay6ng itey 1inay dapat nang tanawfi sa kanya ay walbi lnalng ka]imatulatwid na imapaurong uli ang' binitbanta. r.Paano ang kanyang gagawint ILa1 at inang kaparaana'y mnabuti. Ang paggabashi, ang 1)a12

Page  170 170 A FL STIN A(;I lA k. ' " ------ mimilit, ang pagdaraya, ang pagsalapl. Lahat nang it 6'y par'aang mrakatwiran, l.al()'t matatanmo ang inaad}lhika. Na sa pagp)i lamlang' llg gagamitin ang nalkablihlirap. At noon, di'y mattao6 na pinagml-uniimurni l ung:alin sa inga 1ka:para-, anang ito ang- ikalalaglag' na, nradal i i Lusia, sa kanyanc mIna kamay. Sandalt ring liia)atigagal si )Don1 H-asinto, nguni't nmaiamayn lay, ay!nalftkalit Iln at n la ti dig tu16y sa )agklai in krahl't t indi Pia natatapos. -Akin ka, na L- usia. Pag nam(n1n ldi pa nangyari naGayn a'ln aking tangllrkl ay talagfing alk6 ay hindi na ak6. At lnasay;nT.n nanaog na, tilnnlllo lang tin:itahananll un kUl'ra. Ang kLura sa I aliiingl(a loy ay ist'inl mn/ab!ait na parlinl'ng may ilIn,, ulan al sa5. ulo. Siy. a ay may ingla dala wan pun) ll ta tn nanl nanga l.nglalal. sa kallululwa n n11 slg taigat bayanl' silna bi, kavyt sa kanya'y walljtl:ng ndtliliin.'lid h itlos na an(o lalln' ] )angyayar sa Ba, liga n,l l ov 8a b)aylang ito ay wal:-t nanlg ila 1pa, na nla kalattandat nL klallaatlalbatang t, )lnyayari na, ma1y lkalintlln halag'i, kiunig Iindi siyai. At hindi lamnanrg ito: Ica nyta riii n almanlg a, lbabatid( kung si kabisang gayon. ay mabutinm binyagan 6 kungl si tininteng' gayon ay di tblitutillang ktwal ni Hesu's. Kung sai bagay sa IBalingklahoy ay wala na

Page  183 NANGALU-NOD SA KAT'[HIAN. 1 }) panakaw. Sinabi sa akin ner kura na si Lusia ay rag-aasawa na. Lal.ioig mabuti. K ung ncayoon ay mag-asawa na siya. At noon di'y naiisipl ang p1aguwi sa Maynitl. sa rmagandang Maynila na batbat n sayai, nt - Imaraming aliw at kaligayaai n. Sa BalingIkahoy ay wtl I na slyanS al'awin. Ang pagpap)apunglfli n19 nlia lalania.ng ibizI niyang masamantail ay mdi pa"ka katiwal' na sai mnga uupahlang tao. A\t sakl, nal siyt dadtlaw ul roon ]ung sakali 't kai lalal. Sa salnanta,i ay Inagpapalaglt na.munt, sa MayL nil l. NI unli't 'nagaalinlangang ituloy an]g g'aiitonUg alcalt, d(,h-il din ka y Lusia. A.6no ng atawdn nii P)ala aul' kIany a! Parang sinadyrt sa l ainaittInl ' 1 1) pa. glkaabal).lrng'kas, tila may kusn1g~ na'pag61 d a l)ag'bag'ay)bagayin ang L:abm)ian n. i anytang' tikcas.. ila pa nadadanma. i D)on H.asin to ang l\atawaing ito na ka.iainaayan. ' lundi diassaantala ull. Ang ma.sarl' ) na I)akl\ain ay di lalikasusuiy; kung nliminsan lainalng, l ba),(lus talal 'a i ulit tiknian at noon di'y ngtagong- alat. Sacki na siyi uuwi sa Maynil. MaI cta pt a tlalanll ang mga arawv at sakai sal. Ialinglkalloy tay talainug mnaramli pa' siyan^g i. gagawin. Haharapin ang 1li)aglpapalu)nll nl l bulak na sisiinuilin, ang miage, ang abaka. ang kaple, kakaw at ia' iba pang hlalainan. Kanya lamang si la.bi na ito'y naipaglakcatiwa1a na sa in m uupa.

Page  184 '1. 1 IA U '-ST iNO A(VGUILAR. Ihang tao, nguni t ang katotohana'y talagang siya ang (dtlapat m:anasiwa nu lallat upang mapawast( sa mnga nal pagkita8 sL Ha-,pon ang lahat nang n1: g'a'agtwin. Kuing walai siyi% ay ]malal)it lpanu.ili)a(ldiTlwara' ang1 kIanya ntg iaa ibig lang'yal i, at atg iii naapalt ay m, aglulm abi pang II)m il inl ' lini,''o sa lBalik,(a o 1. IBakit ang' isii paLy kanya na nl:ing sinabi I a18 auI' 1t, 8saI l[) n11a i)a, 'la, ii aI y iindi mi.( mi n-i sancg ti nitikmutn klung di uaklalatwa, mlakaatpa, t han!g'an.' sa tna,' )aSasaaul. At sa, ikasusunod nu (anit6o'1 a1, hik:t i tinaguyod an(g kanyl(ang ina patg'susuuilkap. Nang sun:llunod 1na1 araw ay na1kilpagcusap siyIang matag'al Ikay Ialtalldanl Goryo: ibinlalit 'itong' tilta hilnd na ka.il anan ang) manggragamot na1 sinun(dl ni u(Ig, p)agklt't siya na, Inal ay na,'agaling' galin g na. Anug (dinaradalnl lal a ay ang pagltaalballa pa ng1' asnawa't tanail g lkanyang- katiwala, na da liil tsa kanya'y luangapilitang, lumil)alt ang bahay. -Si Don Haslin to naian —ang n1aisagot tu-. loy ni tal(lifin G oryo —.an 1)ba't iy6n ang inyon g i al,l ala. -i iHitdli niy. o iintiaalalis n1a ang ar ayo'y kilalanin k1ong inalal king utang na loob.. —Sa ka,]ni pa) nla t)ong mag-anak ang' may d11apt )ag1 la.yalan sa in. to ba lnarnag lakti n1'1 armin' utan, t nal 11 o ob1...... An g sagott t ito'y Inllnwa-ing di pl)inansin ni

Page  185 N AN.GAI.TLIOD SA KNATIITAN. 1. S5 Don Hasinto, at ang: idinamig sa kausap ay any d i na raw naman ) a(dating ni 'Ige. — Ay ano po kulng walai man siya Naiiito naman kaini. -Nuni't kayo'y naa:a)al a Olal ilan Isa, akin. Kahiyahiy:?tng totoo sa inyong ma!g'-anak. — Hindi o Don Hasinto. Katunlgkulan namning iayo ay tingnan. At wallt manl pumiipilit (ay 1l1aip1)agak(l tuloy ni tandan:l Goryo na lintl-ai.:s inang nai.ikita si Don Ha sinto at til a wa.1 nang' sakit ay doroon n11t lIUlnal a.11'- anya' llina. y m:y)alay l.(an,"(gangy si I'r( ay wal' i Ito naitnang tala,'ra 1an1o il)i ',-, I 1)inathi. Kung i<asun6 sa1 bah ay s i Lusiai \ty (lna si a kakaslp)usin n2g paraan. At di n1a'' n ia i.nln na(l(al'ni18ll sa lKtnya,;il l alal'. Kinablukasa.n lainli',,' ay aapalsin,' ang pagkak i 1tao't y k lan aa in asas 8C ii1nt1 1a, I ) lY t wal si Dulil. Anl l'il8aWv,),?' l)ipal.:iutll:,n17a,1n l 1 oob 1171 in' 11 d laa'1a u)ipan o iia da(l; n1.1 is ng'. -uI-lat s a I 1_11. r'1 Ang wa1'l( mflty n7t si tdii7 Ieia ay1 1a lil'vsinl1 sui llnlilOd a lt;t fl. ii )81i ' i., l'a s it. l-ti ai' '8laga K; gilwaxv i. Dn Hii '1 '" '110 'i',b)ig-. NanL" j)a.'!<ak8kat7a6; iuo,'yV l::Vnya, i8 n1a1 )igl1 a 1g M1 nibini, p)agl. 't il1d( nI 1 tiiiiaialiiyani1g iya, pala'y 11agii. sa, 11)atl at a ngr kasadlat lramang; a1y sii i)on ti asiltC). (Gayo11 Ina'y kina1 3

Page  186 186 FA 1USTINO AG IT f lAR. ilangan nito (ang I)aggahal-sa baago natamlio ang kanylan n pitla. N!guni't 'naisulnli, n:amln n' da ltag'tl 'a mul1 s8 sandallin, i0yo1n ay dt n.a: siy- itnul lln I)aI:i kinabani" (l i- d isain. dlwa ', I. sain,'' Upa sa)l. Iat t aml) laSanl' l)a.lis n ig Inl a in il yo. Ikin }a)alul1tiV l, boon,, kasakl a, 1 )n an - ]*r 3).t ',aal a nlm ka'y1:iyit1a 8 liarlil p)i ''aII.;la anll 08g a yon., ay sp881)^lt't itb111) i:l a i, nnt i Don Hasinto a s1;:8 3v y 8, i j ' t,,-in r1 ' Ii l ')ulay iung (8l1: 1 il sa~, nt:i'iir:n.' t ' i,]i iatataDL -:ol, avy 1 na] '. n Iya\nl 1' l: a 1 1 1 tl:-. 1 lJ:. o, l dat a lt ))Wa I t 18)3c1~81) 1.o1 V1,: 1 88111) 81) 1 t1,1, 11 VI 1 w.' 1ti ta 1)31)i1.} lIolt in. D)i vs. (o 1., 1111i(11d 1~M ias 88MMa 8m1 QL't aiiMit 8' 1a kls i11 satil.i l1un nalit liai i( ak 6 kay'i.na t ti:.l)ala. san. Hindi sa, tuwma,'y ru'u,'il'n,, libaniian siy a n, isa. <rn w alM-itn kaluluwa na 1a8 8l'is ni Don. Ha. sinto. )Dap)at mIIa,'lila lit nito nat ang' hamnak ni. tao ay n11Laklatat(a lJlos nrnlll11ang lindti katwir(ang si ya\' a pihin. At turiallaga sa, pag't atant:gglol. Isain, 1ira1liit lat sundang. l.l a tatlas at nia1l.a yap atng dlulo, 1na gi.iinagai t St ba)hay, ang kal, yang itin ag(o. -BalIal it at tng sundll(anlg:a it6 — alg nasabi. At hindli ])a 1ntin ay lparang1 n.llkit;ikit na ang )pagkatul)'d ng' kanyang lingantf.

Page  187 NArGALUNOD SA Ki ATIHAN. 1 187 Nguni't si Don Hasinto ay sadyAng ipinagtatanggol marahil ng kI lnyl^) Lan]) < el na katu.tubo. Nang haplon din' iyon ay dull: at fin: si Igb, ha na lg'apa])asalaat na,1 wail;>n, katai)usan da-t l sa 1 r. alii^ayan4 1) al at;:;\vid ^F lan yan p<i n l snoo) sa I\aririd ainmi' (Saii a s. Ani 1 Xt t s a Ii i v I:, i ^ i il J a I y Lii sa Vvnl:iyana; iu S i Sa i tl II ' C ibLV 1, I )| ( l 31 I I 1( \ tin, a., 'lg't/::! f l ii kci;:.\' [. u, V t 1 ay ' I u atii]] sa0in i ii si^ y 'Vl ti In sI SV 'I Goii' AiS..i ni ' Ii, ~.ii,,i-I.,(1111it l- ' ]'1)',t., ':t,,? I:),;t 'xi i,'i({ ~ (3-; )t } Ks 51't I '~5.isii1a1 u. C, iii,';itknh x:w1, an C i<..t.tN )p 1 ii. ii l t i;: tii:.:;.: i p 11 i o O Z11111, N'tf I a I ai itaI, w al an, iI'nn pltiiid. i t.alm<t \ 'i fltitii n iya y salyl l i la 1l)it:iii lit (i s la a1 I.I Kung ito man ay p);g ' itisl)ti sIt kLat<i lltiu na, n a kanyang 1)us() sa l akt'lnull i. Iign l iilInt r inag)ttat ay kanyaang tinul ut-ulanl tligalt'l t siya'y wa.I:in1g ipagtitils na talafi1.

Page  188 18R' VXt- S;TINO AAGTTITAR. Marupok aung kainyang piUs, walbng lakis at ikatiisang,,ll mak1ala.1 asa, anr kanyaunl dibdib sa m'a ba'gay na. itinatal la(tr ng tao. Ang nangLyay'ari sa lkainya ay d1 i maiarlng loobin ii Diyos 1)ac'k: 't ito y batis ng dunong a:t klaawianll, at hlind'i sa 1n:l,' l mahlintlng )aris niya tiag^)apal)kita. 1\ ka<:a<I' siki iI. Ang tala1 gt'n0 may kaaait r'alwn a1t (da (at pag'buntuhan onJ sisi ay si Don HFasilnto. Hinl1d i isil) na an(11;,.'a on' o, )asanmantala sa wa, 1.:an II li1bilabran kun iliildt anr pi)arluhli, ay kaalainal(:< suhJlisigaw saI tln it. NaIgikunwA l)alig naaw i\ a(t m1ay )a li l.a ) sa kanilang magg-;nalkl a '.yon,'g an Iso u ' ]l t )ala bulok at waAt a.n~' i lnaplI a 1 tllial11 aly isanl' walAngo- ya-:'man 1U' hII( di an)' l)a2'lkab,(bae. Sa. pagkawal nifto, siya, si usia, ay pairang naputihan flUc l)ulaV... —A.t biWndi lamin/<l naftl),,i1)batid nli Donl Hasinct tlo- 11.i, isaloot) nli tiloy ii' dala,'a —_na anu' 7 s anu 1 (,sti| n.{ 9) t;_ ) uI a I I_ i71 t l t n i t a y k1 a1 1til1)ntvt -:,' ~?,t: titii'ii S IIt:iiL 1 (iv~18itl. ^iti.l pairusa. SIa t)i)i,,L" ll; icti,:;iii s1, l,(, I<;a a.l)5r'a, ngunt t, 1ilg Ialli (L i I Iali t i ivi 11 4 I., RI' 451 t r, f tlO i 1 iol!:n';ilnl ay dt si yan, ^ayalk na parati Ii! alig t (liii 1 ) 1t I I I 1 I 111 1 5 n p a nan,; laii(ilit. Ang ( il in at liwa, naT ' ay tala~g a, lg' n l t'lai La inl iinn..-...Niag.Iy6n a y a'avw nia -ya..ang naibulong na

Page  189 NARGALUNOD SA KIATIHAN. halos hindi kinukusah- nmuni't bukas ay arawr ko na naman. At sa kinaiisip kIung paano kayt a ng mlabuting gawin. ay naalala na namini si Pedro, ang kanyang irog na nasa mIalayo6 at lwa hling mnalay sa nangyayari. * Kung ito kay' 'y kanyangl sulat; anL G(anit ngt sana anc lal(ng mlabulti, p)agtat sa is;inll ilniibig ang magkaila ay kataksilan, (atail)wat lnababagay kaya naml:ang ang' 1)a.kakalhalay no- kapurihan niya ay i])ag.'l1nyall'an' Kung sa bagay si Pedro ay kanyan- kasintahan, naglmallnali sa. <kanya at umliibig nang tapat. Mara hil ang l.albtn, wasth ay Ipaglapa-a hiwatigan nian lainmag' nan' nalpa(,'sali)t, niluni't dahil din ni'a sa l)a']llalana,1aal sa- lanya n i Pedro ay di ibig na ito'y ng(tallnas nl istin: sukal nang loob na nal)akllpait. Kung il)in,' bagay man lamano' sana ang i labal lit. It6ng tunlgkol 1) fl nilJlll sa, klanlyanVrg i)a:' lanta. Maaarl ba lI\ayaigmI dit )aghulaan lan si Pedro( kung ang kpr )aliunulan n kaI nyani' 0 loob ay ang pagsunlat' At sa-ln a^ ll ia\totolana'y Rlantva nanI-' nuLii guni'lufi lhalo,. na i kaRi.nluatay ni P'ed(lo atlng paila.(6k -n isi n, s;l n1, loob) a lparis 1nL kanyang ipalalaJigap. Ibi; na an"! mana'siwalat. Nunilt lllung, sa lkaiya. ay dt na miakail,1)balita n11 a)n6 mlaIn angl,' kind kasi. Mahan.i, pa'y kanya nYiang' tinanIgka at

Page  190 190() FA1 VSTINO AGfUILAR. n1intar'llpait na ll, ang paiil)ian nili'y pIutulin. It6ng tala't1t alg 1;1l nal)a-taga y, ([dabi sa hinilCt niya ma)a glarlabanantl l; p' )<aglaka lt ng, la -lat p liJ)lasa 'y ta lt a,:l kl anya n^1, l )ati iw sa binat8t, at kung lla 'sasaibi iianal 11 n totoo'y:ilaglitiklli lanliangii: ' 1 kaswing ltStWiii 'd nlll ist, ng buliay. A.ng' laa l alvl,' st 8sa 'ptj)a)a li)ay n ka yan I 1)agiroi', a8y.liaki~ l<8l8)a 1),h"sa bil.n' siyi! y la8..ul'il l 1tg 1lup) kulg inatl ulusaii din t l ilang,' i t talAsil. ay hindi )palilmbaltbaw k1u)l utiirol 1.. At alg i L T;g tillitillm k<ng gu niliv aNy i latt()s lmallang' lia1gllldam(dam. AML(-I:al sla ltllanyangl l0o1) s iPed-o(, at di llakakayang i1)ul1usoli -. sa sa[iwaa^Ig palad. Kundi ni yat )a )l, gl)ului:1i lital^ i 1an1i:tlaputoi an,- pa>gsisinlt;alian nila ay siya nal rill ag mna )a})alagay na luiiiinlang sa lCtlaki l a 11 na111: n n ka, y sininta:n^ labis.ay s;Ail,lklA't irlmy inllahll na dam" damill aut:i:tay j)usong^ iiii. ininnildi pag'lixnot klay 1:(.tlro an i [it-nyal ipinagiisip nh gumawva Ia, n g'a yon. HlaIllgnang sa dako pa, ro6n ng libing, kl ullng mina<apagdar'amdam ang kainyang )us..Ny walang iil igin kung hindi si Pedro. Dlatal)xi''t 1cailangangig rnlagpakunwari na ito'y nililiilot. Sapagltr',t inulta, sat sLanldaling siya ay hindi na ang dalting Lusia, na taong bukid man ay may yamang dlakilai la mnaipagmamalaki ay tila di na karapatdapat sa pagmamahal ng isanng Pedro, na doon sa ilalay(ng Maynila ay na

Page  191 NAN GA l'NOD SA KA TITIAN. )191 kikipagpunnyagi sa latlll, Illatlllasani lamang ang pagkakapl)alad nilang dalaw,-a. Ang g'a,ni tng kal)aitn1 k ng nilalagokl niya sa )buhlay, bunga n. katanpalal, sanan ni Don Hasinto.iy hindi nit6 nalalalamanl. Salatntat Ina kung sa pagkakaalis nila ang niag —anak sa ballay ng' binatL, siya ay naalala pa uli nit). indi.nai, n a11(i n gunita ang ganit6nong -ma -aklapI na katotohanan ay sapao,', t t ibig ma kitaan ng )a(glifingal si Don H111asin:to. [to'y sadyaing di inapap)a tanim sa lait yaIi o p[)Uso, dikdikil man yat' I g kaN 1 1ang 1)lut't t a1 n In. Si Pedro ang nasulmpaan in' katlnytaniL pagtatapat at sa pag-i:)ig na ito tumatalatgiang: n malatay. Iyong ngit lainang,' indi nai namnall niya mtapapayagang i)patuloy pa ni likanyang lkasi ang mnglea lninanais. Mamatay na sa dtalatmllalti.kung. itc6 anlg kailang)an. Malibing na kabli t buh'yl sa i lalim nr mnaraininig p)aglulilh. Nguni't bhuwag laman rtg isurot has 1parati ng k nyalng budli ina adi siyi natutong tunmumbas sa (da.ilnt ' l)ag-ibig ni Pedro. Hindi ngli sa kaibigang sarili at pagkukusitng /oob ang iJ)incaging sawing palad niya. Pasul:k, panakaw, patag6, pataksil an1g kaparaanang ginamit ni Don Hasinto. Tila rin nangharang sa ising walang sandata, tila rin nagmataptang sa bangkay n.g isang kavaway. At kung ito aag nagugunita ng binibini, ay

Page  192 192 FAUSTINO AcGILIAR. nahibiling tuloy na malanongr bumuka na ang lupht at naanng matapos ang mina katampalasanan. Ngay6n )a't fnalakals at nasalapl, ay nmaliarl nang mnianggablas.'? Niayon ba't kinaaalang-alananan, ay magp)apa]kasacgwa? Nay6n b)a't i fIlii't lamang at madallng sakmalil ang nasumplungang mli.sisiila, ay ginamit na nilga ang asal gani(l'? Natsaan ango kaltwi ran kungm oayon?, At pawng' luhi n I a I laang, luin g map)apait at ma.saklaip au l namalisbis sa kanyang mia mati. Inunmaga tuloy na, kandonga n t di nnaulatang mgra dalamlicati. ^m^^~i

Page  193 XII. Kung ldangr sulat na. ni Pedro ang di sinmi. sagot ni Lusia. Sa loob ng kul ano na dalawang buwan ay cdt lilima ang kanyang na talngap. Ang matibay na pagkasi sa kanyang irog ay di llnra nagbabawa at talagal nlmllallag hindi mlagb)abawa kailan lman datal)Wa.'t lkung kanyang' (akal"tin ay niabuti pa ar1i gan ay6ng' inallg)awala warla, yamang di riin lainang makakaaya ang magkaila sa kanyang irog. Kay laki ni' klasalanano, linaw'1 ni Don Hasinto. Nagwalat nlf isang, kaligayallhan at turaalnpalasan sa, ishang a, twid na I adl, ii. At sa kinasiisilp n ' ganito6ng mnilapait na katotobanan, ay n idadal. a nl:l in tuloy ni Inusia ano:ilcl)a)aiahanak n l i),!l'ino6l sa, ]3alingkal lo. Hindi niyt a kaIawian an, ia'nall L is nli l ialsauiil sa kap)wa tao. Kanyanl nal at11t) (l na isa sa i n ' 'utos ng Diyos an n unlbiM sa ltlkapwa, g:'al nan11( l)a gibig sa sarili, nguni't s,a inu'ta paris ni Don liasinto ay di nl(abbta'ay ilal)ltt miara.illil ang

Page  194 194 FAVI'STTNO AGiUILAR. _,i aral na ito. Hindl, sapa1,gkal't tang di natutong gumalang sa is(tng inmatin at di inakalalaban ay hindi tao. Kuhg minsa-an tuloy at sa dtl na maligilang ld.yolk nT sirnbuy6 n.l I kaglalitan ay nakakaisip imagtapat klay Pedro. Kanyanlng s'Lsahbihin dito ang lalhat, ituturl6 ang- lI.ay salt at kagagawan nL kainyantg i)agikasavtl u),ll sinilifn pagkatapos an' inutan lllg 1 a, lapurli. Kung ininisa'y mtnIlisil)pang magtapat sa kanyang aima liindi in utang' ito'y gumawal n, kanyang- klattlngkulang gtawin, kundi nang luinayo nt I a la lran sa maIn)alkuinwaring si Don Hasinto na nag'aasl alil:aait ay gayong salarfi )al at. Laiat na,'y -is isip, lal;int nay inakalhng gawin, Pati nang' nlt)paun-tol nal sarltilng paghihiganti ay di IlilnilSlanl inais na ituloy. N l1uni 't all)akll:ai,tkf p)alibl1asa, ang kasalanang nagawaI sa kany, n 1g binallt kay di matagpuan ang i)arusat a l along illaballgay. Ngipin sa, nipin.?.... Kay Don Hasinto. na naglibing sa lal'ng mia,ginintualng plangarap nillng mragkasi, ang pag paparusa ay dalpat pakaisipin. Ang lalong ipinagiibayo ng kaplootan ni Lusia sa tulmampalasan sa kanya ay ang nillamlnan ng mga sulat ni Pedro. Ito'y pal.agi nang may hinanakit, palaging unagpapahayag ng kanyang mga dalamhati at

Page  195 NAiNGAIANOD SA KATTItAN. 195,>ag-aalinlangan da lail sa di iman im balino si I[usia nig I)pasag8ot. cAn6 ang nangyayari sa iyo, at ako'y h]indi m:l)o na sinlagot?-t — ang, i - l1 1sa n il il' Il. MI ily dalawclng b}uwan na ylatl atl nl akl at ilj)atS sa ganitong ) pananalimiuJk ni. 1 Para tian natubig'ang bigla sa atinillg pagsisintal n. \Matay ko i-naml- isip)in ay wt al ka l nltila]g' sulkat maisurot na isat kolng l)a'akula-llng. Ang ll atilngl i1anl)na, l lo sa iyio la t),agsintang lindi ma:tg'la, lmaliw ay Lala lagab)lab l]anrra n'ay(,Sui sa akitng (ibdib. A( ng Ikacnyalng y ay l di rnaalaring i.matugna.w ka\tilan lian, pI)agka'l t lnal miahay sa isatinig iusolng ttai)t tt t di llmarunon' ilagsaw sa8, g, awaingr lpa-ibig'. Hindi ko namin akallaling iiLaw ay luniliiinol t lna At ang lag-asa kolng ito'y [)inaltitijay 1 d(i itrniminsang nasubok ko na Jliyo'g klitacpatang 1oob. Kung nllayon ina'y naliilib' alo ili pag-aalinlangaan ay sap)agka'.'t naitihasa ako sa iy6ng imga pagpaplakita sat alkin nl ma linis at,nalgandang kalooban..Ikaw marahil ay marazllni lallang'l ginaigawa 6 kaya y nagkakaraindain ainamn ktayaL di miakasag6t sa, akin. Kung it6 ang sanhi ay ipati'twad mo sa akin ang pagaalalang baka ikcaw aty nakalil,mot na sa ating iyIgiibigan, Hindi ko nga pala; ginugunitang kung an6 ang:aking pagtatapat ay siya mo rin namang pagttaapat sa akin!>

Page  196 196 FAUSTINO AGUILAR, Ang malulumanay na salitang ganit6 sa nagkasunodsunod, nang mga sulat ni Pedro, ay si'y mng IUmapatay na untlnnti kay Lusia. Kung binabasa ang imga sulat na sinabi, ay n{Araramdamang sumusulak ang kanyang dugo sa, kagalitan kay Don Hasinto, na ng mnga araw na iy6n ay nabalitaan n iyang nalis sa Balingm kahoy at napatungo na namin sa Maynilh. — Pagkasamlnisamng'L tao ng Don Hasintong iyon. Maan6ng siya'y pisanan na-ang naibubulong tul6y. NgTuni't parang itinutugon sa ganit6 niyair pagn.ingitngit ang kal)lU-ipurli niainamln ng kanyang ama.'t ina sa inrta lcaga-tndahang loob at pagkabukas n.i palad nr binata. Sa kanila'y watl: nang mabuti kung hindi s. Don MIasinto. 1t6 na lamnang a,. ui marunongl kumalapaI) S kaniling kalirapan. Sa, boongR Balilngkahoy a laV1 pa sa, ibng mla kasamA ay si tanding1 Goryo ang lan (yantng ipinakakatangl. Ang kanyang pagp)I)a) tani ay dito na nIl( ipiinaglkatilwa li.ang lIlat la go unll11 is, at rnmay m bi)yi1" )a kay [g'. a6 nIlan atng ibig ni tand(i)' Goryo ay sutndil. i kaL)pa agk.i a aka. Kayia ani. nltal(Li a.y lutaki tutly sa tin ng ibanI no, HL, 1 asamtal at napl)atanghal sa m?:'j kanl.ayon. * NSpagklcawLika in t ull(y, na sali ta lanmang tandcng Goryo ang dti mIatanggihan ni Don Hi:,

Page  197 NACAT'LUNOD SA -KATIHAN. 197 sinto. Sa kagaanaan ni kan:,ang pagkita ng 1kuwalta ay napahlilig tuloy sa paitr;aalalaria n ma1iakflaking halaga kung in61aa araw nal may sabong. Daticdati siya ay nannanawod lamang, 1nunli't h-indi natagala'y nakiii alul-)ilo na sa miaalaakas lInmaro at sa kanyang' ballay ay di nawawaln nig iling, tinall. Pati ain' baiay niiyanm magnak ay naipabago. Nalp'alakliani at nakabili mpa ng sarilling ikalaba, l na si-iix- ginagcamtit sa c;anyang imnga pitak na si:i.-s 1 -a.:-IlXng lahalt nan, ito'y n]i::ta nJ cg kanyang nmf:an kanaiyon att. lca ilnil' al:ilhnt Iagsasa ls )ing mIiabuti n tgang' tala-l 4g si Jido Ha, siinto. Bakit si tandAn^ Goryo naniml, stLan mian 3t)a)atnl ngo at sinomlan a_1,' m1 lla( usa) ay wallng!3inagllrdadalhan argad sa stlitaan liundi aitng magtandang kalooban ni bin atfi. Sa, lt a inyi,(anig palag'ay, it6 ay isling tao na lli )ii i I ang']knraniwan. -Sa kabutiha'y datig anim' kI I, ll yail, anI llt, ait allcn ika, nya mang in a. Kaya aug y n mai iIda l' s tul1oy liaill1'yali ay sakl:ia,nila 'na i, ag-uu.:a, ilpang in,g sa i n $.11 (iga iyayi.ng. nltat!n}4a.j) saa l t in. ta 'n n1 si L J 1 sia ay: kinigliyag iS ]I ] 'l, i i sul i ]1 )iOO) n clblil sat kan11.yaixg ltiil ] n 8than,...l, (nL <11g I.. } I ~t1t1 i (1 t<, |+111 Aug' la.lo- ilin i tatakot ni (Ilanna at la::ing itinatah ln|! g ng 1 nasisinda k niyaIng dibdib, ay a g n papaki ran dainanI sa, *{canyang' nI ta wai. )Datidati siya ay miasigla,i. inaliinlhintg kulnilos 'it di nakarara nas ng mga binigatb/gat 1ng ka

Page  198 198 FAUSTINCO AcruI LAR. tawaing nararamdamani niypa ng'ay6n. Na1)papandating mn': pa.;kl ini ait l;alkann ing i man ibig tikl an. n;;ayon ay siyki, n.1 na ly)ipl)ita.. At sl I t i l i n I I(lt I' 1ind i nagm )a n t u!i; l,!: )a,-t - ls),a. - 'I I l)i 1] l: an,,' i l ) in n t,,'to a l:'llin a: i t(lX i;, iJ atli;,j ' Ni} I )a-)a(liiwal Iia'l. )'t \ fn Ii 11. 1 7 1 n i: I i ij 1 I 10 s I, N; |1 l I1; S a;Y p't Kn~twikA'v tiaha l (Iia pOa vm IHit(l;H, i 1 At, 1 ',1 1 I I t l a i n t ti| ( i I 1 t i1i t, I I t at n It v 3 _a II 1 in g ay an s i ag ln'a:na,aijm a ^sijt tti ' vn ]hapa nda_ 't si_ ta.6 s a, At>U'iln sa va^a akina'y hinhi na pat lala kanyi l iin 1: iti t(o:. A ng i a i n l ingo iti6 ay^ ptan kuut(r 1t. 'llt.t in ng lizong n1)i^og iat may tubsii sa.l]annli,' 1)u kid hm li.(n, u -ltl.uusoo' na lialbuti, — Sitya n?, a1 6t..;tn' ( r1naipakli ni aliig Menaa:t no()n diy i,l)}, 1)(aa.'y ang^ 1\laniildo natl)ag'ulsa l )a II. Na l1lihiITIgil sa M-a 1) infli na pladala sa kanlyt ali 'Ion.n,{asinto. Anir lmat binli'nm itr ~,, may k-n,'" ilan,', daangf li)ong niyoI ri:a may tub;,

Page  199 NA'G(A L NO SA KA T I AN. 199( nang mangdangkal. Pagkatapos ay may isu sunod p)a siyang mrn' ablakl. N an minga sumunuod na araw nigtA nlamanl any 1 '(als wal nhang p1)ana h6ong i)paa.glpalingaa si tandi-Ai'T (ol'vyo(, klayi:1 113: nangyayarli kay ] usi, y\ dt na niya mai )ansi Ianll lalli an1,. An n iiakaa lah.lat s tsia ii-i ni 'r l (i ig (l it o ay istno t)i tnsa,' \ Ipaj;it ^-; l ot)1). N aiIt, lln l. i' iito') \ 1i1.' -111Si l. i V l)ii.aln il " l1. i 1ng a l(1 t h I i lt I. 1 1 '- V iw tJIo i1.i s t t I it f l: I Pedro, n1ui i't 1, 11 r ii ft:it: l I ',,ia 'sal i ) I a, It)-:a pa nan,, malpantu:ay,^ l!ii a iiamngyayari' sa, 'lx ltanyali' <t:, wl;'i!. - tPaano a0 -iio ia on. in II Aa o'a,'nls 'l li los Ia salita ni Lusia. ])a.,'ata)()s }asi a,, '' -Anio ang atin- tlltilai\ V i.ai ili t 2(i nalaga sa iJyo n1 ()alad(. -(-Oo ngai, nB nii 't ko iii ild ibl — Ipalagaby mo nano -(1ayon(), igumi't i yay t5 n0o na maaiam)at. -Hinldi nai?-at si LU1sia:ivy liilniinat tay blil(os sa sukal nang k]cal.ooban. i.ahalt h ianig pag aliw saO, nlu.l imbay ay ( - haw& ng kausap. SiCal)ilig liin(li si Lusia la inang ang) dClag'ang' nag'kakga.yon. Sa kat.inaya'y inga lalC p)aig tan-i ang (d nakaiwa.s sa gnga kasawliang plaris nit6. Ang mgra kasawlan, ) p1)alad1t( ay\ di na llul1l]-i 15lan kapagkaraka. Duinaaratifg' na lamang Mat, tcal)ppalugmok sman arininRg a)-asa.

Page  200 200 FAITSTINO AGTIIAR. — Kung gayo'y sapilitatn kong lalagukin niayon ang lasong it6? — Gayon ang l araplat. Pa4gltabanan mo ang nangyayari at ang tao ayv, walalng di natitiis. -At lkunl inaha.llat lt( nil aking amll'? -Hindi nakatutln, 'ad an,' klaustap ni Lusia. K un' inalialaIta na nIa, naimn, klainyanlg a-mraingo si Dupil ang!katlayuan ni Lusia, ay paan o. Si ya man nainan ay nal-uuliikl din. Paran(g nakikita na an' itan 'ya yai. Ang kanyang antHin ay tulbi 1, maa111o sa8 isca' batisanl kundI na a'li t, da ta,1w.'t!ung i amuhll namaln aay Ialil-kilalbot sa paolpalparusa. Kahla1)aihalba si Lusia k untr ina ka ta6n! Ka, niyVa n- kilala anug kaug'alianl ni tandAng jiWbT111i 1010 1V;18 1<-1 (111ffi~r 1S(1ll,xllif1J11 mi ang Goi-yo, nat d(i inaruniloligr nig 1'allaaH Hg iscanl inabigatbi'at na ))a, 'kakanali. At anr nangVya yr i ca 1 Ly [lusi;r y hindl ])aglcaka, a li lama nou 1ku1ndi i lg - lca, lli hiy.;n, g i ika l)u u l)5U, kani ]an,1 p l)ullin' ma,'a-a-lnalk. N nil't bl)li,8 18a, kninng dumatinl- ang' a raw. Wai 111,' ( I1 1 1al a8b18' as t i o- un I, a t ayon Si, kla,'yan, a ]ag)to'(liriiniig' a8y karmattyayn lamnan,;ug 'V8 (1 1., 11 11 1 8. At: 11o6)1 di'y V l inasi,'lia I' n4 i:klloo:)011an ni L]usi;1, sa 1)1an1'a,28a1 <Skn;l ' six';b an( btlt1a1t at gagaxv?; I 1nu11La kap araa an llung ] d umii tatig- na a- lt )a.nSa sai, a )l. Sa sainanta, la, ang' datpat g'awin ay mag'tpakit

Page  201 NAN(GAAITlNOD) SA KATIItAN. 20)1 inpat uplnag Ilnitag'o hlang'lrga't Illangyaari ang kaflhinyang iy6n. Ganito6 na na tuloy Ia '; kia-,iliang p1inagkatapusI Ung dala, wa. Ngunim't lui nlam la nI saal aing Jyon, -:nII ival)ayapaan ay tumlaka.s na k ay Lusia. Pa LainKgr di mf, l)alag'ay at mad a!, s ha, latiti iln.' Aug tuwi na'y lnaigiging lhantuntllan n' l;!nllyatl Ini l): pagokUk4url ay si 'Pedro. Na rka la, gda^ pa 1 mandin sa lc anyang nl a, dala nbtati ang k hu lilui liaii sulat nit6. Sa snlat -iv ibinabalita ka-y Lusia na siya ay mlay sakit 'It Inay jkTng' illanr, lin(',) Hig nairarata y sa manig. Ang kauntt niyang natititipon y a sy siyaing nakiikutkot na untiunti. NFTuni't nlag!i ganiIit6 mIan, 'ni(sabi man nr mag.,'a"nlot na all saklt li.\t'y mnatatagalan bago umrnalng ay malal ki ang ki,,yang plagasa, na malkal)anon lainang at tlu1makats a.y mnaka)pagl 'hana,1) siya uli. <nUmaasa pa rin akl(, ka1hit gr.anitong n1ilalaiay angt akingl katawan-ang lknyang'l sabi sat waaing salang pal)gsilat ni, araw nA at ing kalirgayaitan. Sa iyo'y waili akonlg p)infplita nJlayon (iimdi huwag mo lamalngtn a6ng I)apalnabilil sa Pt) gtanggap ng iy6ng lkasaglutan. Hanggaang sa I),i-ulit giliw kong Lusia'> -Giliw molng Lusia, oo nmM, mialmnarlal kong Pe(dro —ang kanya nalaamnang nisabi ng basahin l sng sulat —n uni't hindi mo nalalalmang may ising tamplalasang Don Hasinto na yumurak sa, 14

Page  202 202 '*FAAUSTINO AcT IILAR. ating dangal at nagpahamrnak sa 'ating'-mga pag-asa.. ',,. At hindi na samla lanmang ni loob, 3undi lsiwa ng kadalanhatian ang Inagra:sakit sa lanyang puso. <At sa pagkahabtag kay Pedro, ang panatang di na pagsagot sa kanyang mna sutlat ay hindi napagtamanaln. Sumulat. Ang nangya-a yari ay di na kinailangang ipagkailA palibhasa'y hiidi naman binantggit. Nagkasya na lamang( sa paghirok kay Pedro na magpagaling agad at sa pangangakong kung sa paglimot ay di siya dapat alalahanin. At wala na. Bagama 't kung isang mapanuri ang makababasa ng lihamr ay mtapapansing sa mga talata nito. ay mnay. nakukubling hiwagtr. Nang m.-a surmunod na araw at sa kina&aalaa ni Lusia, sa pagiisip ng kanyang narating na kapalaran, ay naplatulad sa bulaklak na nakamaghapon lamang sa pamunmuakadk d at ibig nang malanta. Dahandahang nallating, parang dahon- ng kahoy sa katagarawan na pagkatapos mamula ay natutuy6 hanggang sa malaglag sa sangi at ima ging yagit sa lupa. Siya ay nangyayayat, namiutl at nuanglumata sa di pagkakatulog na madalas. Kutgi mga hating gabi ay napapabangon at halos inunumaga sa pagkakapang;alutmbabang ag iniisip ay ang kanyang marawal na hindharaip.

Page  203 NAN'GAI 'NO!) S.\ KAT '1 \N. (2 NTaka.ishng' ling^,t) la;Lano- at nfi.l)anlsin 1a ni aling, Melna ang paglkalulo; n' I atawat n pnl kanyan'g aanik. Nlkitaig' nang'luillillpalK ang ma a pisn'ii at ang' dating kulay ni ma ig'i aiy ni. alhal linlIan n H-[ill(nd, l ano-tell ' 'll. IcLV llla ' l;al t3.ig'i d tal;i.: l may salit at at.i kai;nnIayn ay;i)a1Widit a a r u,^ ro l 1 a 1) 'I m1, 11o V liI ids liliIiI2'U iifi inaOa (uli V tiianlt lfl$ Si di}i8 kasid l a n(),-l No6I di': t: ia, a.', ' Ii [,si 1 i\5!8 o- a:llo ( aalt, i I1 1 a I nd snn An, I. i ll <I;ii I, l L IIs-tv li\Is pa 11n1" a1 ' ';kany a. ' ).:t. \ i'l y-Ayr I)alkit kat Ia1llt( v i\-, v i tv.l\tt 1 lllII ld v '' -- Ay va 1ko )()..... IC(. tV,8V 1E I. A1 111tl{" 2II 1. - ($S1 I)) At nay i 1. E l:i ) 1)ooban11, 1) iii l t i l,- \:in Xi v j dsawa upfled S) a bili i d(it 0 8 it 1 )a|1a01 nAiiil a ) a0< ui Lusia dy ])It I a Id sa l sf' 8 l i)- miiiaiu11t140M. Nang iliattalos.; Iiani i tIind: ln (ittoono aMito i4;'(ay6nl o( a ItalI oia a, 8 aign L11 -'I a(diali;I 1( 1102 i iiii Sa1 asa aN AV 1 pot tia 'Uloin cli ]\a(1)1 i1l-10 <Ildv II 1 y hindll i tuinutol. IKa l i i l)uklIsa dit. i. siya pa ang' la,~daa~ sa nag.Jty n1 isiO l', a.lt), It ~)8a aug flag ld8tl a baoaxl |. oul it: 'yo ba.go nagplatuloy sa, p)aruruna'11. A n:silluit(Ito ay hilidii n anIaI ndilgtgd(l l it dill litin'g agadl sa babtay ni tantl:ln' (0o'yo. I)ito'y wall siyoinhg inalbt rkundi a;lg iuI'-iog lni i usiai.

Page  204 204 FA ISTJ NO AGI.ILAR. Sa uinang masid pa lamang ay nahulhaan agad,na tila lnay kabigatan ang dinaramdam n, dalacga. Paano'y maputlit pa mandin at nanzganaalumlatt. lBanayad n;1 ulmul) at pagkatapos maisub' ma;n inialay nia hits6 ni aling Mena ay hina,wakan sa kalmay si Lusia. Pinakiramdaman Lang tibok l 1)pus( nit6 bag o sinabing- walah raw ano mnan at di sukat alalahanin an c dinaramda(it I1 n dalaga. -Ay b1)akit Io siya naniyayayat kung gay6n aung tanog' ni alint Mena.. —. Ltanyan l a, nga11 1 -)0 I lllna g ang katawan ng tao. Para 'il^g (dagat na umnuurong at sumusulong, 1 untulaIki at kunllalcati. }3a()o ang dalaag( ay siya naming tinan6ng ng il ing ba, gay, na, dalhii sa sinangayunan nitong lahat ay iklrinabuo pla ngang' lal5 ng kany atg inga i lna li. - -Hindi ka nakaklain an6ll T'ango6 na, lainang anug isinag6t ni Lusia. -_Paltaging inastaina anFg sikiurlin mN? Tanln, ring pagl)sangayton. ang naging katugunan ng binibini. — Walalng ain6Lnan iyan. Kay daling masin-,lak nit6ng si aling Mena. Makikita ninyo't isaing inomi lamiang nit6ng ibibigay kong ganm6t ay iparang nagdahilkin si Lusia. -Mapaull po kaya, sa dati ang kanyang katawan?

Page  205 NAIGALUNOD SA KATIHIAN. 205' -Ating pfpiliting gay6n ang mangyari. At pagkatapos maitala sa kaputol na pal)et ang kanyang gam6t na inaakalang inakagagalfng sa dinaramdam ni Lusia ay nagtindig na't umany6ng aalis. Hindi nayag si aling Mena sa gayoni, I1aggkus pinakapilit na ang albularyo( 1)ag(>o nalaog ay makainom muna kahlit tubig. Ang kagandahang loob na ito ni nmay ibalay ay pinapurihan naman nF l)Ilanauhin, kay:A nakasandall pa rin siya b)ago inatuluyang manaog. Kahuliilulihang i])inaclilin n, l.uwag lamanan di paraanin si tand(lan Goryo, kinabulkasan ng umaga, sa kanyang bahay pagrli't siya ay inay isang bagay na mahalaltriing sasaliliin. Ang ganit6ng nais ay il>inalhayag nang (ii nari rinig ni Lusia at sinamantala ' ang sandaling it( ay lumabas at may kinuhang kungr an6. Nang mapasa lansangaln na, siya ay kalruma ming pag-aalinlanian ng I)aminsanuang snmlalakay sa kanyang isip. e:Paano ang kanyang gagawin? Ang sakit ni Lusia ay di lnagl)ubullat sa iba, pang sanhi, kundl maliwanag n1 sa Ipafgdada lang tao. Ang napakadalas na paggalaw ng ka}iyan.g tibuktibukan, na tila inuutusan sa plagtabhi), ay tandang hindi magkakabulf. Maarami na siyang nakita. At sakA kung hidwa man sakali ang ganit6 ay di na magbubulaan ang lahatt nang,

Page  206 20)(6 FA USTINO AGUIJIAR. dinallarallns nr binibini: liti nld makapagkali, pinagssaaslaman Ig sikmluri, nangyayaylat, naimurnmtla, lnan1111cill ilina aig ikartLfwn. Ang la liat nang iot6 ay )pawhang tanda n isa lanmang. katotohainan: na si Lusia ay nal gdadalang tao nOI1. Pa-l, ito 1Iam1a'y iarlkabuli ay hli nd nta siya. 'Savtan' n.l kaInyang' nal,)aidanasanl na sa pang'g'agaillot Ikng' alng isaln' n apa1kagmaa'noI na ba-, 'ay na, l )arlis nito aIy iindi 1),a man 11ltilat sa una1ng tinasitd. jKa 1 ly 1)i 1 a sa, lubusang' pa a1 nali na di iba. t iyon (ang, 1)atis g; ii-la l a11 lg'yayai kay [Lusia, a y tSina lag'd aNl 1 kasa1]p(Im aun amia nito. Si tlandt l1lg Go((y)l y li ti niya kaibigan, nw ui1i't ils 1a naina lg in-taal Inalrng lakilala, at walit 111a si yid, n, tinitilialiang l 1utang a^ 10 ) loob sa, t(aotn ito( a lIindi ana(1 1n Inaa.ln'g,pwag May lgai as unt:i ulan siy, sa pakalinaggagamiot -na 1a1gal iJngin angl s8ino 1nian g may dinaraimdamn n l ui 't kuno' gatyon atlo u11 '1 ng' n-r~'a 1pagkakasakit av may banal nt a kl)alakarang nag-aat as na n1agtapat sa m1llga dapat inakaalam. Kay aling Mena ay kanya na sanang sasabilin ang lahat, Inguni't nagunitang ang babai ay totoong napakadaling padala sa simbuyo ng kagalitan, at bakg kung an6 pa tul6y ang maisipang gawin, ay masaktan si Lusia.

Page  207 NX A1N'GAL:tNOD SA KAT I-IAN. 207 KayA mIinabuting si tan d.ng' Goryo ang kausapin. It6 ay lalaki at paano man aty mapa gpaplayhayagan nug mnia katwiran g s kat i apagdalawTng isip kung sakltsalkali BI3aalal na i siy a pa^glaalhad ln katotohanan. Ang kanya lamang inaalala ay baka kung an6 ang' g'awin 11n 1 matasawa sat kanilan;' an.al. Ka(g'alian fnangl i!)alaray aun, p])agkasira nr isang dalaga na kasiraitng' lull i rin naal:lln ng tama t in. Ang,' sabi nga ay liap/lq(tl/ <(t/,l/ /'XorR, at an, b)a,,ay na it, klunlg siyangI nlanl'yayarl i sa sinaupulnaIln n1 isaIrng lag-al;l-a, (ay na, -)bubmunla n11, tanalalaking sigralot. At k1ung mag'kata6ng (dahi] sa i)al.t tat,-,Ipat ni y ng ga'gawilf ay tuiakas anug kapalyapaan sa lig,-anak? At kung sa kaligayatlla nilang 'i-:ltasap nzgay6'y mnapahalili,ang kalunl-lgutan.? Di siya ang may sala? KunLn it angt na1iiiipl ay sandall siyanl, nip)apatigagal, ka.ya 'mnatutulog na lamiang ay di lpa nayayarl sa loob kung a,16 a; tl gaawin sa kinabukasan, kung siya;'y sadyain ni tandang Goryo. Hindi sasalang it6 ay magsassadyl sa s kanyang )alhay, bukas na bukas din. An6 kay, aIn' mIa)buti? At napagpilian nang lahat halos ang mtoga aaparaanang magagaaw, ay walal pang rnmtpusiuan.

Page  208 208 FA [STINO AGITILAR. Ang ibig niya ay mnipa(gtapat snma kAy DupiE ang kalagayan ni Lusia iang walaIng mangyayari na alno mang sigalot. Kung p)agpaparusa na lainang sa binibinii, ny imiiaiar1 pa. Talargang ito an^- sukat hliltin, datal)wi,'t kung ang nma isipa n nI aalliin, nIawalmrLa nI1 puri ay gumalnti sa Ilagnlakaw g n,_ dangal l11L kanyang anaik' Lalo na siylang natililian sa pagwawarl nIL ganit(t, lal( na siyant (di )illnadtahimik nl mka, pagaalinlani an. At ang albulariyo, na sa laral) ng paghili na6l nr kanyang lnla" may akit kung nag kakata6n ay di maI.nl allinan' kinikilabutan nyg 'ababid; ay n pl)ap)alilakbot. Hinating gabi tuloy sa inga )pagmlnumunilunil. na natapos sa untiunting, pagklakatulog.

Page  209 Xlll Umnuma a. At nagaagahan )a lamangl ang l albulariyo ay napatataopo na sa taralngkallan si Dlupil. -Tuloy kay6-ancg tug6n nito mulal sa italis. Si matandang Goryo ay nanhik nalntin. Sasandali ang kanyang ip:inaghintay, )palgka't tinapos. na maiadali. i ng' albulariyo ang kanyayang pagaagahan, dahil nI:m sa Ipanaullinl. Naplagkikilalanga ang albulariyo ay nakat.agIp) na n mabuting kaparaanall ng gagamitin sa pagsasabi ng kanyang ibig ipagtapat dahil sa tiniyak noon din ang ami, nii Lusia,. -Tayo'y kapwa may panab6n nangt nalalakaran sa, bubay — ang, kainyang sabi matapos ang, kurnustahan- — at sa aking akal.' 'ay di na kailalnganog paklagayalkan pa an g katotolanan upangl kagiliwan natin. -Di kasi po-ang tug'6n ni tandang Goryo. -Kung gayo'y di na ak6 maglpapakaligoyapg bulaklak sa inyong halamanan ay mawawalang madall,ng bango.

Page  210 TpA ISTTNO A.(-UGTLA.R. -A.no lpo? - ang sagot na patanong ni tanlilang Goryo ina tila ]lindi nat1rinig ang inga sinalit l, ng kaharap. — Sa maliwailn.-ag na sabi, siT-Lusia ay buntis. l- -luntis 1po —at sa kablig'laana y napata y si Dn pi 1...i..... (lI)i'. -- iyattai? -Ilnyo:u:in? inaki ita. Si ta(ndaig n( Goryo.ay di nakasagot agad. Mataala ia na di nakakibA. -Alco'y tila na.ag.alinlanuan sa iu.yong sin1-.s t i -an.' asa / i la alata lpos —sa)agka 't hindi g —,'a.wa si L usia, nl ai, alng' ilclkamanlatay. - I.Ma.a,no 1a. 111abulaa, nan akO. NM uni 't sa kiitunti Ikong ila)i^tg'sana Lya na sa pang'gagalnot <ay lnaiiwai 1 l kayo sa a kino si Lusia ay buntis. At nang' inl lkitallng si tlllandallg Goryo'y hindi inialrlakil)6, )a.'ailna't sa naniuniuniot na naoo ay i)iilhabaalat autng- nang'oyal.ari sa kanyangr kakailoobal n ay )inlasiuIlanlu an'g pagpapalyo sa nagdaramdain 1na 1amli. Anug isang kasawiiig )ala d na ) aris noon ay tdi sukatt ikawatlt agad nig sigila. Hfindi sa makikisig na tlalaki ang lnalunod agad sa isang tabo6ng tubig. Masakit ngra at talagtng nahapdl -,ig maturaunig n)padiwari ang kapalaran n, isaing anaik. Nguni't ano ang gagawin, may mga tadhana ang kapallarang hind napagsusuwailan ng kahl't sino.

Page  211 NANGALI'NOD SA KATIFHAN. 21f1 Ang dapat gawin ay lmadalawang loob. Kung riabubuyo ag,(d gaya nihangi katra nhiwang mang, xari, ay sukat, akalgawa n bh-indi na:tl lralat. Ang nan'ryari nA-t1 aLy kalliyhlhiyai niguni'ullt, f;sino anIg Itkapal)sasa)i sal lilim na i to ay d(i ako sis'ilong? 1ahlat, isa it '1 y walin,' at11( Il tt atni ai y iiaani(bn'annil) n1 Ilna(lrdailas n 1)t aris 1no'1101. Hai, ilga't di nlag'kakapatlantv atln p'aua, an' talo ay nalsa8salalay sa m a dla ng' i)an anib) at saluti1. — Truna na ti1 f i,oa 1]) 0- 1al' Wa:lng' anll( alll() o:A ',lab)uki t sa bibi,, iii tandlljn (ol-ot. N'lfi't mahapi)di, tl%/lal, i a la l)i1g' 1)adtiin andg iny,,Y l ibinalitfi. -.Nail laill1ln niyo'xt0 alLin tul6y ])ialtqo'sisisilaii. na t, yoIln anl paralkalal)agta])alt sa, ilny. ()o J' 8i, ~liunii FIaku r ko lka )la(dakang' di kayo ta lcaalagtitninli ay i dl t sana ako ' kuit (1)o. — Kung sa p)agtitiiipi (l y wa(ltI kayoill sukalt dalalalini. NMtal ot onog laruklin a1ino- du(nt Ha, it6 sa akin ng? sawnil' lta pala ranl, aLy th I ilng' titilsin na yamang narir'ito. Nl'uni't tunay na( Ang albulariyo aty nanatwilan ii a nanitn. Nabatid kapagkarakalni, sa biniayliinay (a lpat daantin ang, paghimotk kay tandchng' Goovyo. Parang pagghilotf nh ball, nca kailan^an ay dahandahanin. Kung' bibigrlain ang gatong ay walang kctpangyayarihan. Sa sinaing man ay ito ang ipinaglabantilawan. At sa kinapapa

Page  212 212 FAUSTINO AGUILAR. ngaral nga namnn ay nakitang naialis na untiuntl ang panguniTunot n1 no6 ni tandahng Goryong Dupil. At it6 ay napapangak( pa manding hindt magbubuhat ng kamay sa kanyang anaik alangalang sa katayuan niyaing mIaselang at nabubunwad sa maraning pan 2aunib. Nanaog doon si maIng Goryo na walalng Iagparunan sa sukal nangr loob. Hindi niya akalhin na si Lusia ay matuto nu pagtataklsil. Ang anal na dalaga ay di nasu bukang minsan man sa gawang paglilihim bagkus ang kaalamain niyan(g Iagtapat sa magulang ay siycing unalnang ikinapupluri sa kanya ng lah at. Katakataklangr totoo aing nangyayari. Pinapag-uilikulik ang kalooban niya..;Sino kayg ang na.gpahamak sa kapurihan ni Lusia? Sa boong Balingkaho y awala siyang nakikilalang naglilingkod sa kanyang anak, kung hindi si Pedro lamang, nguni't ito namai'y waMi, at na sa malayong Maynil'l, at dito naghahanapbuhay. Buhat namnln ang siya'y mIapaalis, ay di na-~ balitaan kahi't minsan na naglbalik baga sa, Balingkahoy. Mana 1)a' nagiging sanhl ng mga bulungbulungian ang di na nga niya pagdalaw man lamang sa bayang sarili. Nagdaan ang kung ilang mariringal na pagdiriwang sa mahal na, pintakasi sa Balingkahoy, at siya ay di man lanang nabalinong umuwi

Page  213 NACGALTUNOD SA KATIIHAN. 213 upang makipagsaya. An6 pa't dahil sa, lahat hiang it6 ay ba;lintuna namitng ip)agbintanrg kay Pedro ang naungyari kay Lusia. iWalang pagsalat na ibalng' tao, at llindi ang katipt)a niya, ang mIay kagag'awan nan, sinasapit ng` kanyang bunso. XSino na kaya? At ynagii)` niitiitnrit nia tuloy sa, kajiisip. Data pwa't wala nam',i ma, 1 tiyak na kahil't sino. Kung m l)laraglda g p)a sa, I),tgrnill,i itnit Ila, it, ang pa glkulkur nalianin an nt mawa 1wala nr sasay na anak ay siyang tangilI.' allliw ng katant(laan nilang mnag'-asawa, ay naa - iibayo ang' kanyang dinaranas na sanm. ng loob. Sino iang tamlpalalsa, n aig (lruimntis sa binibini ay dapat nlagdusa, p)agka'lt lin8(li na ginunitang' it6 ang kaisaisfang tangllaw na sa tinntungo na nilang dilim na nllag-asa(wa ay ima kapagpapaliwanag. Kung alin pa namtin ang p)imakatampok ng kapurilhang taglay nil ing Inmagasawa ay siyanog nlpalublob sa lusak. 0, kulang pang lanmurayin sa kur6t angi sino lnang gumawaI nI ganit)tng katan palasanan! Sumisigaw sa lanlit an.g ma kl;as anang pa lris noon. At siya, si tandang Goyo, ay natatalagang magusig saan man du rmating. Kanya rnunang uusisain si Lusia, ang kanyang imabait na butnso at pagkatapos ay gagawin ang nararapat. Sa mabuting kapalaran a mmay miududulugan siya na isang don Hasinto. Ito ay may kapang

Page  214 "114 FAtSTI1XNO AG;UI [A t. -yarilian., lmay pilak at kllalakasanl' sukat llagamit sa lpatrkakandtili sa kcanya. At liiidi naminl sa I)irunulnbatt ay nahaliunl'ika tuloy sa isip ang kahuliliuliha.n ipl)iataniw na!alooban sa nmaamanl b)inatia lnoon ito t v I I kasak-it. Noon ay nabala t1Iindi liif'l211' sivya I lunIdi ])ati 1ang1 kanyi iii2, ina iia. I i S 1 sa 1idk pa ata ) II & i Ina ianluti l ( tii la )tt siyanL: n_ iitasiA s'1, intit t u Il on ' k Luny gllt X)(-z<(r1 ik. iv ilt Dli m iki V 111111.it 1:<;II1,IL!,_,':l,~ sakasa:~ka. y it ' nat>. {)t'' nl. Icay ut)di.u ' l)a '- siinI aln, xciSt niA.,, ]alilxa{i^& ]u: a lak sa jai~i i)ab)ni' ])Lo tnhlti] bunso. At ito ii 6 1 II LInP b0iuiaiitang gaxvIi. Kaii g Nun}'t.siyi kay1 ay ixl nv akaa-'pi<?_i'. A i v1wn l 1jia. i11 huig.H aii0 iai'y1111 i a V iV1 Hli1(1i \1\. nlirtiuiiloy sa; tialal ] iL'd~: ~lai'oi1 ootiai a8t. anll' 1 ina,1wi'y sa I 1)a]ay n a gltd na.patmn'o. fHiiiintay!ainan_: na)i )wii ag', klan ya:n' din ians O r( ai lpag'od ait si ls ia. Iay" tii wan o. Pina.lukSn,:] 1' tmn i ta< ) ]lok s a, nia), ii ll k tal)oii at )]inul:n a tin ' i npa luusist a 1oIS 1 1l- g ltui 11, 1111')o i. u a11 ia t u 11 i ai S.- ]na-a url Il]iah,, tyaa6~,, ' 1)a. lalan-, av ]~a, halat, yah.,' dl, aa. Mllgr *11.)i' milh y s Janiyan' ka,lo ob l ani I g 1 )ina- 1, 2la 1 iini pot kay don Hasi nto, nararndamiaimg sna i1118 u'gat niya, ano' (In o ay piiinsulaIk na bi'la )I1^' ])ag kap6ot at mn.atapain' na tumug6ni sa nai(uusisI: — Kun g ganoon po ang sabi sa inyo na

Page  215 NA-fZ(i;Al 'INOI) SA [, -tr 'IfIAN. managagnamot na tulnin.llin sa akin, aly cli ko il)i — nagkakaila. -Kung g^ayo'y Ilindi ino man ll. man'll il)illna mmanakahliyail sa akin -ang iyo1n ll 1,inal, a t Mabuti na ang ' )inag'kalala nanl m- -at sa k biglaana'y isaiin' Imalakdis ina tamnl)pa an' nti'a - wad sa binitbini, -— Patayin imai nin. o alk ay ( naaaI.lt' -— i 111n: halo6 nang, iyak na salita. ni Liusia —..nnlr:; iy{( lanmang dintin(r aiugr'i lal int a sai l., k layo llllat] kunlr sinlo faL1 llulay salla. -At a l ia|)i )a\, i a ol(I \('f ( wal: nm,: 1) t at miasamlng anI i k yi -Ang katotoliunall |1), < agig tunlly aI 1lin lli nangyari. Si tandang' G(orlyo a al na sanlis,, at a ttialal ig I lalabbis ay natl)a u)6 uli. Napiilai siya u,{ a. nyn i naglnamakaam-() ni l.usia na tilt. inav isay, Isang MIII-I lagdanug bao-ay na ipl)tatapltit. A\t an hi' )in )i i ngti ay nag'simluln l na sa k:manmim ru il)ig satbiin. -Ako'y wal(ing Jlc Ia;i a s 1aa 1 allIirll saa1 8 la)gyla ii, Ang walang plus() att "aJd ia si 1)() El Hasimlt ang siyang grumaillasi' sa al in. -Lusia, bIn-vag kallng i.il)a(tlllalnak. i Di yat.'t si Don Hasinto?-Op1o, siya 1ang1 {llImnatIakI sal illkil pu)ni iat, nafiging dallil ng'a yon n'. akinl(' tln l)l}5,l. Kung nababatid lamnang ninyo ang mnga kap)ait;an taglay ngrayon nug alking kalooban dahlil sa llan. yang ginawa ay nmllaawa' kayvo sa alvin. Hindi;

Page  216 21 (i F\TFAU STlINO A(TGULATXR.;ak6 nagchiIinaw, I lnIapa)atay niniyo ako kung ibig, datapwat't huwag laiuangI niunyong kallilimuta.n na hindi ko kinusai an" 1)agkaklatanit6, kundi kagagawang lahat n1 talnpll)lasang si Don Hasinto. -Ku(ng gay6(n palil, (ang i)Plgmaal)buti niya sa atin ay lakitanig t, ao ianang -Pakitang taong iliant, Ipaglabalat-kayo at pagblubudhi ng di naLunlol alIig sagot nr (dalagasinalmantalilat ang l)ag(tlmally n.atiing i.lCng alraw sa kanpya inoong siyi'y magka sakit. —.-At katiwvalhnug lkatiwalh )a natinan alc6 sa kanya.;WalAng hiya! Hindi ko akalSin! - n pabunt6ng hinin'laing saii ni taid(lang Goryo na umnalis n6on din. Si Lusia ay na iwan at ang )aLgkasalang.na iy6n sa datingl sugat ay )buIml-uay na naman sa kanyanyg pus6 nig, I1a pagdara mdam at dalalilhati. At ang lalo niang gintugunita ay ang kanyang ama,.,Satni kay lal aatungo' Siya'y nassiindtdk kungl gunitain angl mangyayanri. Ang kanyang amal ay wala n' ng kib6, taong ma!bait at imaplayapsl)a nuni't pag na sa latwiran ay miatapang at (di narunong pasupil. Kanya nang nasubok ang ganito na hindi muininisan Ilaniang. Bakia kayil ang miatiisipa'y pagligantihian si Don Hasinto. Hinli nga m nalayo na ito ang kanyang gawin, bakit-sukat lnamang ikalimot sa pagkatao ng sino mang may ganap na baft ang nangyayari.

Page  217 NARGALU'NOD SA KATIHAN. 217 Kung magkataon. i A, nakapangingilabot! At di sinasadya ay napapapikit si Lusia. na tila may di ibig tamaan ng titig, parang may ibig iwaksing larawan na nakadikit sa kanyangmga balintataw. Ang dalaga ay hindi ng, naglkakaimaii. tPararnr isang bulkan ang biglang bumuga sa dibdib nli tandang Goryo. Kinuha nito ang ising itilk n; mahaba, bago nanaog. Ma.yimnayy. ay nanlilk u[!: at si aling Mena ang hinanap. Bago gawin ang kanyang akal ay niin.ra - pat mnunang sumangguni st asawa. Ngunli't hindi,1agkantututo ng sasabihin. )Paao' sunlu 1sul ik ang kanyang dugo, at nlat'arrilldanltIan,) ml aiit mpti nr dalawatng pat:tlki l lt 1 l in ll al)a-)anal ngaw sa kanyang mnl,:a ilatai. N'n1111it la <kapag — salitga rin. Oo nig, l ilndii niya alai. k',uong buong pagtatal)a.t,ang. pubunatnl nliya sa i>akikisamna kay Don Hasinuto. Wal;i siyaglll ilinatanaw ta kai't ba-hagy,.Ang ptkglul-ullhalm, bagkus ang laliat nal'y pa gpapal,rayt ';t,pagbil)iigay loob. Kuung siya rma.n ay may a 1l)a t, nalt Ip)ng l)is(a isanur buwan ay sapalglia.t pinakiiinabangan naumin ang kanyang,pag lilinglc(lod nr binnat ang pan,;inoon. Ang hal,,aga it6 ay ( lindi bigly, kulndl bayad sa kanyang ml a kaplagalan, at sa pagkla''t it6 ang totoo ay wal:i siyang utang na.suklat liingapin..Maanonng ibangc bagIay na ang ginawa ni Don, 15

Page  218 218 FAUSTINO AGUILAR. Hasinto. Hiningi halimbawa ang kanyang buha'y at maluwag na ipagkakaloob. Wal pa namnang anak kung hindi si Lusia, at it6 ay may katipatn. Malaking kahihiyan ang kanyang tatainmulin kay Pedro pagkakataon. Hindi na nakapl)agdalawlng loob si Don Hasinto. Maanong ginunita mnan lamang na ang taong mahirap) ay waIltng kayamanan kundi ang kanyang puri, at kunli ito pa ang napupugay, ay walia nang kahalalalaga ang kag knyang pagkatao. Na'sabing bakatd si IJusia naman ang nagbigay-daan, nuni't Inadaling itinakwil ang ganit6ng hIinalt, )agka't hlindli sukat mangyari. — Kung si Doln Hasinto sana ay hindi si, Don Hasinto!-aLng naisagot n,"a ni aling Mena, na pin agsikpan n di l)di b. Walang l)agsala, na anrg pagkapahamalk li Lusia ayr (di nito kaibigan. Wala mang isip na babai ay nakaabbatid na ang kanyang puri, ay dl dap.at ip)akil)agCsapalaran. At kung ito ang toto6, ay di na nua' ' inaipagaalinlangan pang si Don Hasinto ang may kasalanan ng lahat. -Marani kasiny il)inangangahas, kaya di na naglingong likod-ang nasabi. At no6n di'y nabu6 sa kanyang isip ang paniniwalang isang tunay na pagapi sa kanyang karalitaan ang gay6ng inugali ng binata. Kung siya ay mayamang paris ni Don Ha$into, ay di nit6 mtiiisip ang gay6ng katampalasanan.

Page  219 NAiGALUJNOD SA KATIHAN. Ang aba nga naman ay abal at ang maliit ay talagang kinakainkain. Nguni't siya ay lalaki at sakai matanda na. Marami na siyang niapagkita sa buhay na it6, at namanatay man ngayon 6 bukas ay iisa rin. Kung ang buhay ay Iinilmahal niya ay dalhil lamang sa asawa't anlik, na daptat tingnan at pagukulan n. lal(n.g katalnistaitisan mga alaala at tapat na paglilingl -kod. Dahil dito, ang katawdln niy,i ay iblinablag! sa paggawa, at sino lnan sa dalawant ' itto' p)arallumang tinutuno nu kalnya, n-lg mia pag si si kap. Kung g-ayo7g si Lusia ay wal:% nan-g puri, kung at (.-on ant maxttaano ltttl sa liitod n iaramiun pa, gtitiyag.t ay isa laalianm' raglKasillpayo,;ay mabuti )palng ntlautas. Siya nga, mlasarapl) a agr n lluatay. N-uni't siya namtiian ay pa)lil-tfi na. inuna. — lyan aun: g huwag' mong magIcawI' Goryo. a — paidll ni aling Mena. Ahalalalaulli ino11,' i. kaw ay Imay kautanllgng lumingap sIa aminig uimag-ina. -Sa paglingiapt din n aL sa inyo kaya ko naiisipan ang gay6n. -Nagkakamali ka. Si Don Hasinto ay taong mnayaman, may lakfais at may kalplanyariblan. Si Don Hasinto ay hindi taong gayon lalnalu,g. Si Don Hasinto ay hindi,-ag'awa ni kanylang ginawa kung hindi may malalabasan. At ang mga pagpapaalala ni aling Mena ay lumawig tuloy.

Page  220 '220 FASTI N ACI LA.R. Sinabi sa asawang na)oploot, na ang nangyayari kay Lusia ay kasakitsakit sa loob ng sino mang magulang, niuni't alin mang bagay ay dapat pakaiisiping Inabuti bago gawin. Kung itutuloy ni tandang Goryiy ang kcaniyang tangk:a ay' para lamang silang pl)aro-paro lna sunmugbi sa ninlas. Ang ban ai kailaniman ay di nanalo sa ta)ayan, at ang ibig pagrlliganttihaln nii tand ring Goryo ay hindl tapal)tyaVln lamang kundi batong l)uhay katigtis. An6 ang mnararating nt isang pagliihiganti na paris na iniisil) n ka anyangasawa? -Para ka laman I lmnntanalll n bat(o na1 sa iy6ng ulo mo tin ipinitkpolk —ang tapos ni alingt Mena sa kanyang t pagpapa lalala kay tan da1ng Goryo. At, nang mAkliitangll anlg a(s-war a y di unliiUkk, ay nagpatuloy ia Itnandin nig Iboong ka sig'lallflat loob. Dapat lalallanin ni tand:ang Goryo iy6ng di nmababagong sabi ni Hesuis, na kungr buhlay anlg utang ay buhay ang Il labayaran.. SLa makiatwid ang iniisip niyang galwin l ay i satng tunayI na paghanala ng katfi ln.I katawatn, ang tiwiklatai nga. -Ay paano ang d(lapat kong' gawin.?-ang ta non(g ni tandlng Goryo. — M1agtifs at mnaglxbatiI sa irna, talagfi:ng DiyOS -anig sag6t ni alilg- Menl. M n I"~~~~~~~~~~

Page  221 NAT(-GA-AL1NO1) SA KATIHIAN. o221 Ang dahon ng kaloy ay di mahuhulog sa tangkay kundi kalooban ng, Diyos. Ang Diyos namnan ay marunong sa lahat, batis ng katalin uhan at di maJiaring niaglgkamaall. Samnakatwid kung tinalagar niyang si L'usia ay tnapahamak, ay sal)agkii't ganito ang nababagay,a ikatutupad ni, kcanyang niga tadhan'l tungkol sa binibini..Sinlo ang nakaui alal ng1 1angyavyari sa hulli Ang nararapat ay tun.alhilik na, si tandanlg Golryo. Haraping paris n; daLti aung kanilang,abuliayan at huwa Ig ia'llisip i1 a nt) nangr ikaipi)a(ldiwara. At sak: kung ang )ag-llusapa>y ang pagkaitindig nIgr l)uri ng Ia kailain. g l anik l;ay a no Matp)apauli pa kayi kiunmg sakaling mnarta y si Don Hasinto Hindli rin, bagkus )labang-buhay ay tataglay -ill ang klasiraain ivon nra lilind nalinll ulakaa1:;iti, plal,^l 't ang l]atllat ay maklabablatid. -Wa li na nIgia da, l!)a't 'a, whi k1undi 11imagpa1)raylSa I to an^g lalonng maib)uti. Sa is; (l daklo ay sinab)i pa rin ng ama nI>. lahlat lna binyagan, na sa humagis ng bat6 ay tinatl)ay ang iganti. Ang, m'a tao naiman ay walngt sukat na ilulh sa kanillan aanak. Sinlasabl)i nit6ng siya ay ginaiiasa lamang, t, at ang ginigahasing kanyang nababatid ay iyonl l ingat ayaw na talagi,. Kaya nangyari ang n ayon, ayaw man ang kanilang' an(k, a.y (alil st talagang palad, at ang kapalahran ay lkaknlmball nang tao, gaya

Page  222 FAUSSTINO AGUITLAR. rin naman ng maa sakuna. Ang mga sakun, ay hindi nalalayuan. Kung it6' nalalayuan ay di na sana nagkalat ngayon ang miga api at sah6l. -Sa makatuwid pali, alig lhatol mo'y huwag na akong kumibil> — ang tan6ng ni, tandang Goryo, -Gayon na,,idallil sa siyilngt lal'ng tuml)pak. At sakl'i sino ang kanyaing pinagaakalhangI ipahamnak? Isa-ng tao na 1multA sa. unang sandalt ay wal a nang ipinakita sa kanilti kundi pawang kabutihan. Nagpasahtod ng malaki, nagkaloob naluplt, nagginallal sa kanilang Inag anak. Anopa't si Don Hasinto aty lnagLing anTllel nila lialos, at ang taonllg inatglk-lakautanglan ng marami na paris niya ay d laal)t mapalmal)al sa silno man, Na ang katam)alasanan gina wa, ay puInmaawing lahtat sa kanyang mna kabutihan? MXangyyayaring siya ay nabulagtan lalman a!l ang mnga nabubuulagan ay di inapa1)ananagot sa kanilang ginawli. Oo, walan( dal)at kundi magparayai paris nr kanyang sinabi na. Ang ganito ay ipagiging dapat pa sa mati; ng Diy6s na nangaral namang kung tinampal ka sa pislnin kaliiwt ay ilhandal mo ang pisnlTring kanan. -Paniwalthan mo ak6 G(oryo: walang dakila kundi ang nmagpatawad. Kung si Hesus na si Hesuis na, ay nagpatawad sa mga tumampalasan sa kanya, tayo pa kaya ang hindi? Kung hindi magpatawad, ay magiging tila

Page  223 NARGALUNOD SA K ATIHAN. 223 pagsuway sa magagandang halimbaw.Ang iniwan nf isa pa namang napapatay dahil sa pagibig sa kapwA. -Paano si Lusia kung gayon? —ang tanong, ni tandang Goryo. Si Lusia? Si Lusia ay.natututo namnng kumalapa. Naroon na rin lamang ay ano pa. Ang tao ay walalng di natitfis at napakikiayunan kung fibigin. Sa mga pinagsabing it6 ni aling Mana, ay untiunting sumasangayon at napal)aiinuihod si tandang Goryo. Kanya nga namiang til a ilkiiasisindakl ang iniisip gawin.! Si Don tHasinto pa nailan ang niisip paghigantilhan. Ang ganitto ay katimllbang na rin ng pagnanashing mnaibuwag ang isaing simbahan na walatng sasan.rkapiin kIcundi nipin lamang. Siya, si tandang Gor.*o, ay lalnggam at ang langgam mahaipdi inang s-uinigi( aSy dti naiin nakamainatay. Ay an6 kung si Lusia aCy naSyroon iinang katipaln? Sino na si Pedro, isang binatang ulila, at mahiral) naman, bagong narglakailSrngr, ga ya ngat nrg karaniwang sabi, na malkapaninisi sa ising Goryong Dupil? j Hindi naman nilci inibig rna mag-asawa an( pagkapahamak ni Lusia l ayat walang sukat alalahanin. Kung baga man ay sa mnga unang araw la

Page  224 *224 FAI'STNO AG. I LAI.. mang inmagigring santli ang gayon ngr bulungbulungan U ng nlta tao.. Plagckatapos a:y lmakakaliulatan at anu ln!abat ay Ial.lnaulnan sa dati. A ng buillhay at pamlumlnllay ay talag'iang ganito, ang!p lad itl nt tao ay. pa:rang isainr gulong na ptilkilikit: n a6''v na sa ilalim, bukas ay na sa ilbabaw. Ang dapl)at isipin uni tan(Idng Goryo ay. ang.katnilanr lillnlbuhyanll n lllag-ainak. Sila ay. bago pa laiangt' nalkap.'llattaytC, ' stlamat sa ni,'a kagandal.allnr i)ob iii 1)on IHasinto at knlllg it6 ang siyag pa iisil)all. li l par'a nia ring iliwaldas a,u^ kanil i.~ Il-kt ili hawahang sarili..N..uni' t nai )alkalaiki anl gi iawang' katanmpalasl,.-anl ni lDon bH-siint o ul.pan g ating nmaipatawad. Pinlga\ a niyat;gt;ting danattl, sinallaia ang lat, in' )1i at t li:,in.ak ang ating.agkaIatao..-H.is, ay a.() kung tag'kaganito mian' a-u. ng' naitanoug ttil1 oy ni a lilng Mona-. Hindi si Lusia, laniang angi dgla,'-n,,g u:nailahaanak, at hindi tayo 'laniang auIng.iag ilulaniig 11a lutlmasaip ni r ganit6ng k lai tan. Sino't sinol) titl ay Ilay taglay na duniis. WVali ng nilakapatgsabt)i una aLk6 antg mallinis sa lahat,,t wall rin nam. anog hnakapanuangabhas sumump. na, ang tubig 1na it(6 ay di Iko finumin. Ya,.ang ta-la.a g 1 Diys a. ng nangyari ay katunglkulan nilit ang.Tuagtiis. Laban sa Diyos ay waltlng ialgaga w 1 ag kapalalCuan ng tao,

Page  225 NACGALUT NOD SA KATI}-AN. at isang tunay na kapalalaan ang tinatangkaing gawin ni tandaIng Goryo. Sino nga ba ang rmanulang na di nagadhikfing m-apabuti anang ack. At wala isa Inang di n.agdaramdam sa in'a kasawiang' palad na paris noon. Ang sakit ni, kalirngkinan ay da indal nlr bo6ng katawcn, at kung nangya ri nainan r lal iat ang inibig nig tao av wal.: na sanang. katiisan, na dakilh'ng kabaitaln kuln' il)alagazy. — At hindi mo rin daplat liiutin' kacy )Don Hasinto natin utang angc lhlllatt sa naklatwid kawal.^ng utanc na loob angl iyong iifisil) gawinang tapos ni aling Mena. Si tandclng Goryo ay lai1 pan' natig'agal. Parang iginapos ang incga kanay niya ng gayon- " rnga pirl)al)papaala n1a kiungl nuynuying llnabuti ay tagan.is nrl naman,' na sa lnmtuwid. fBakit ang inaalala, ay alg ka lak l in n' ib}ig kalabanin, ang kasaganilan nit) sat m1u I)al' iang sukat niyang i kapahamak, att ang nlljnabl)utiv pIagkurukurllin kung anO alng lal')ng ima ra l)t. Hindi rin lamang mnagagahol ay sakal t a. At saka ang paghihiganiti na man, ayt ttalaganol wlalang planah6n. Paris diln nl, l>agganlit n1g katwiran na na alarlin' nlcay6n, lbukas 6 sa maiallawii. Sa makatwfd m1ai)aliban man sakalli ay di pag.wawalang bahalth ang ibig sabihin. Baglkus lal1 pang makabubuuti, sai)agka''t mnliihahandaL ang la bhat nang kailtanian.

Page  226 226 FATISTINO AG~uILAII. Ang isaing 'mabigaht na bagay na paris net kanyding tinatangka' ay di dapat gawfng padarosdar'os. Hinay at hinay ang kai'lang-an. La. mifg at lamige*ang nararapat. Ngunl't sa samantala ay isag na ring pang-a-, nib sa buhay ni Don Hasinto ang pagkakaro6ri ng isaing Goryo'ng Dupil, na' Iaris niyal, ay nag.. bubudh'i ng laban sa binath'. -Sak," na-ang na'sabi-at parang, Iagtug6n sa akalahng it6 na ang ita'k na binitiwan sa kanya'ng tabf ay kinuha at mnulling isinakaluban. Dapat na munang it ay minpahinga', hanggait d'i drnnaratifng ang dakilahng sandali n&" paghi. higantif. Na'susulat na talagaing ang dugo4 ay dil pa kailan~,an.

Page  227 XIV. Ang pagdadalang tao ni Lusia ay untiunting nagnanawnaw. Mga kapit-bahay nila ang unang nakahalata. At ang nang una'y mga biging at bulungbulungan, nang matagala'y naging ])utakputakan na. Wala nu,. nalning lihim na di nahayag, at walang baho5 na hindi sumisingaw. Ang tiniis na kadalamihatian no6n ni Lusia ay di masayod.,Walang sandalt na di kaulayaw ang pighati at luh:' ang kinaklain. Makailang naisip na kanya nang ipagtapat kay Pedro ang nangyayari, kanlyang sabihin ang lahat. Hindi mapagttiiiisang matagial ang pagsarili sa dagandagrang pighati at samull ng locob na nagpapasakit sa kanya. Ang paglilihim ay di niyt matatagalan. Nabago ang dating akalh. at ang naisaloob ay huwag nang hlintin na sa bibig pa ng iba matal6s ni Pedro ang nangyayari. Ang kanyang katayuan ngay6n ay di na maipaglilihim, at sa Balingkahoy, si Pedro ay may

Page  228 )228 FAlU'STN'O A(GUILAR. isa pang all, nmay mga kaibigan naman at katapatang-loob na m-aklapagsasabi agad sa binata. Htindi na rin lamang mf likakaila, at yamang siya naman a y wallIng kakasakasalanan sa gayong inabot ay bakit di ipagtatapat sa kanyang giliw ang tnally nilyang kalagayan kung ano? Sa plagtataaat na ito( ay llilndi hanrad na siyi'Ay l)agtpattfluyanglln sintallin ng lbinatah. Hindli! Ija):i s ni yang' napag'-aa1bot na ang lairtang bulakl.ak at waliAtng baniio ay di nakaaaliw sa sino't alin. manl. lna sa, IkakalIluyan ang dablongi tuy6( ay tinitisod tisodl 1a tmalaga. K ung nalul ))buo ma, n nayson sa kalooban niya aun g I)agsulatt s-ta b})iniatazt,;aty sap)agka't nmay dangial na IIna'gtuttlak sa, klanyalngl iliigtis man lamang anl' lkatotolltal anl. Anlg p)ul'i sa )a:g']kbabai ay i indli na, dahil sa. mallta,-'gal nang niyura,kan ni 1)on FHa sinto at kinar.al:akiLn lit ong- up)asalain. MaIx()n a1 h uwag na Ang ninanais laiiang nay'on ay Imwag na })agangi' lna gkalali pa si Pedro( na piaris nang ka:ramihan. ay nag-aakaalng siya'y naal.an(ak sa, l)a glktl 't nilibi,. I[t6,lamang algl nais at walil na. Malaya si Ped(ro na, ga (win aing maibligan pagkata)OS..lwag' lamanlg lmisabi, na dahil sa di niyvi p-Ragimik ay talagiangr sumtlsangayon sa ]i1 sap)itan. Saylang at siyi'"y babtai! Naging lalaki sana at maiall ntila llkita nh lnallupit na lbinatai ang kanyang }inalhanap,. Wa1nlg ulik ulik na si

Page  229 .NASGAI,:NO) S A KAITHAN. 2 Don Hasinto ay kanyang uutasin pagkt't; an( parusa sa Inga nakalmatay ay patayil namafin. At ang ginawal sa kanya ni Don Hasinto ay tunay na pagpatay, lkayiA isting kasalanan iy6ng sumisigaw hanggang lafi^it, Paris no6n: kung palalring mnabuhay aung Iunal ng kanyang katampalasaiman sino ang kikilalnling ama? Mabuti ba namang kiaala laran anugl masabin 4 may anlk ay walang asawa?. Sa habhng buhay ay talagcang di na siya magtatanaw-liwanag. HabSing p)analli6l, lanllfga lid di naipapapliing sa hullign tal iaani ay vwa l si.yan aliw na mairasahan kung hindi 1a1 araw,-raw ay sumaksi sa Ika!nyanlg klasawianl lpa lad. At ang pagklakalanito 'y dal itan I Iai. l r t budhinog mariunglis n i isi. n; nggti}lala tlkay). 11 iising nag[panggalp a kaibigali ba,) go \ ta.Iiptalasain palia! Ptaranlg panainip) ni namlfint ag inantyayari. Iung kailant bt)uwan lalan, l siy, x- mat1. lu inniing na1 tala, patlabl, nl I I)tl\Nan l, bit lin kulnikisap, saiplagang kawi liwiti. Kaikailin lamang^ay l)agliania siya nv laiiati tungo( ngt mtga pagrgalatng, ililu( rg-al. 1ig Inllo.nl-trubdob na alay, at sakai nrlayon ay- t.ludlaan nll mnga pagiring, kapatid nha niga )agkritya at Il angahan ng mna& pulnlg waaitlnt lkasin gtpail. At si Don Hasinto na may kagv;awan riR lahat ay di ria naglbalilk l.a Ftalinig-ltka -o. l)ba

Page  230 2)30 FA 'AST I NO AGUILAR. kis nagtutuminia sa Maynila, upang busugin ma. rahil ang kagutuman na hindi na nasiyahain. Palad nga naman. ng abA ang magtiis, at palad1 ng mga piinagpalh ang lumlasap na parati n mIllraaming aliw. Kung mntigunitA n dalaga ang narawal na pa-nal1onlug tat.awi rili n k1taiyng iaanak, kung alli'la,11ilnli.:1uni ng l l nllial)llti 1na ang kaligayahan niyvtlng inaasahlan sa paaisintahan nilc ni Pedro, ay )ara lanman ' usok nas na npawi, ay nag-uulol I);t l1,(lifni ant' ksanyin g kapigLiatlan. I1llkit kllunaluna l ian' inaalala sa bawatt san' dali anlg isasalo()b ni Pedro kung Illabatid na an, 1 li fit. Manu^yayaring agn nai)akl(aakilhg )pus6 nit6 aIy nla'atutong minaglpaayl at laban sa inaakala nililn ginag. -anakl, ay ialay na p)atuluyan sa kanya ang katcuparan n, k-lanitlhig ni-,a pinagkausapan no6tr a raw. Ngunil't manngyayari nlmaning ang kahuimalingan nil binatia ay anug pa),gllihiganti. Kung inagkakaganit6'y lalc pa, nliyattn dallmdarmin. Matitils p)a, kali 't ang ganit6 y masaklkap, na tanggihin ang p)ag-ibig kay Pedro, nrign't hlindi ang.it6'y nmatulang nlapaasub(' sa isaf g paniganib. Ang mabuti niga kay~t ay huwagr ang sunulat, bayaan nang lumakad ang mia araw at limutin na lamarg alng lahat nang mnangyayari Nruni't ang kalooban naman niya'y nagtatalo. Mlasabi nang siya'y miasama huwag lamang tak

Page  231 NA!GALUNOD SA KATIHAN. 231 ail at matapos ang ilan pang sandaling pagaalinlangan sy sa pagsulat napatunao ang kanyang kalooban. Sinabing hindi nililimot ni malilimot kailan man si Pedro, datapwal't siya namain ay di na nmaiaring ibigin; pagka't ngayon ay hindi na siya ang dating bullalak na sariwit na roong araw ay pag-asa ng kasintahan. Ak6 ngayon, umiibig:man sa iyo, ay sinawing palad na matamllalasan sa kamay ng ganid at ltrayo'y narito akong Nwalang mninimithl sa lahatt nang o'ras kung di ang kamatayan. Huwag 'mo akong sisihinsa di ko l)agsasabi agad ng tunay na n aligyayari sa akin, an gatyo'y larawan ng nalkasisindak na pakilibaka sa akin din sarili. Ako ay patatawarin mno at alangalang sa pagkikilala natin, ay isinasam6) kong paluh6d na ako'y iyong limutin, yamlang ang kinasapitan ko'y ipinagiging alangan na tngayon sa isa pa namnang paris mo na wagris kung suminta at mata6s kung magmahaal. MRarami ])ang sinabi si L usia na lahat ay natutungkol sa mga pagpapaliwanag na ikasisiySang loob ni Pedro. Naging wakas ng- liham ang pakikiikamay na mahigpit at ang paglihiintay kay Pedro sa kabilang buhay. Doon-ang itinala - ay pantaypantay ang lahat, at ang mga sawing palad dito sa lupa ay iisl. rin sa mata ng Dyos.

Page  232 3.) t 40.2 FAr17ST I NTO AGC-I [LAll. KinTbukasan din anZg liham ay ipinadala agad sa, Maynilt' at mnakailang araw ay sunm:tkarmay na ni Pedro.;An b)inatt, na, di pa natatagala.ng gurnagaHlig, at sa katunaya'y bago pa lamang nakall)a1aso ss a, inai.a awan,. ay di makapaniwalt. sa,kaulnyaiug, na),i)baba.sa, sat lihain nat hawak.. )iyatfi't si TJlui.a, ang kanyang mutya ng ptaralunhlllm;lni. at nagbibiaih y l a ks kung siiya'y inaabot n1 llh;ris s1a ginii'a,\'tiig pagtatamainn, ay nai.pasai dl( s abA n,(l ka, lagayan ng, 1nga, a1pi? Kaya paala siya ay dt lumihan naL matagLal ay sa pag:ltka't may dmatX in.rantas na sakunil. kLaya, na n1 ^ bang is infi.; 1Saloob a l, Iar la l ni O la 111 ing1 bagay ang' ikinapi)li a8t sukal, 11(. datinig ulira.nlg ina,g. flmai. t; In a kanya1lit las i. At wat, lin( pigkasyaIii, sI a 1),IL )lo'.:i illitnlr it lla, Ililill sbt! i~llltl4Tl ~i 11.1.l.9X4,, ~1~;~ ~~til l ut I's; 1-i- st IIrt la kiniatititikan n n11<, at(1i; 111ts,<},a:l it,:l. Na to'llt_ }1 i)!} L) l t l t i, i i? itr i t;i na tapwV:t lail ana naat rig i|a gtapqti ko Upaig hullva, r io ) ulil)sabi i nl1;ak,'Vy Ill ii.,')llmt'" s la, pi Hagsinl lial it I naliIJ: pal. sinta f. Alr6 aty hlinaniakt l ii DoIn Hasml tol. LaiVtnlyar! filtj).ista a1g'a! atl aki; )1pur11i at an, g li)i^.a _. Ikanyang' I 1).n. i n pitatI) lasa ay nagna, wnaw. Sa bo('ig Bra lin.Lkalo.(v ay'6n ay wai ng saI lit:ian kundti hilgril si s;a liln. Ilta at; at naniuli-WaMlanr inlli)i ko tlng alkinug ipigakafluito,

Page  233 NA1GALUNOD SA KATIHAN. at di fisa ang nakapag-aakalhng nasalapian ako ni Don Hasinto. Ngunl't ngayon ay aking ipinagtatapat sa iyo ang boong katotohanan: ako'y kanyang ginahasa at sinamantala ang kanyang lakas lalban sa aking kahinahn. Sa aki'y natupad na minisan pa iyong kasabihang ang maliit ay kakanin ng malalaki. > Ang bahaging ito ay parang -matali'n na s1nndang na sumusugat sa nmga laInmn ni Pedro. At lalo pang ipinagibayo ni klanyang kapootan ang maliliwanag na salaysa;y n i l-usia tungkol sa niga gina:w ni Don H- sin to. Maliwanag Hna nap L g.liuliloIg ginat it 6 hindi la.inangr ang i )agafl las Lii ndi patl n l)ag-) daray2. Ang ginavwa niyiilang )p(gga't Iti n kata lnl)ala sanan sa nagp)akita ni' ina1)utilng' oob, ay hindi' maranal. MiNa ganlid lallnang ang nakaiisip n ganit6, at si Pedro.-a sadyang lay maamin'ng kaunalian ay nabu}uyo ia untiunti sa pIagpapakaban)llls. Hindi sa, Sl)aigk't mtiaralit si Lusia, ay aariin, nang kasang]kapan. Hindi dahil sa kahinaan iit(6gli katutifbl sa sino imang babai ay illpallilaga na Iaptupulutan sa pagkasuyh. Ang dapat sanang isinaisip ni Don Hasinto ay walAlng imatatt(ag na kalag( yan sa buhay na it6. 16

Page  234 234 I FA USTINO AGUILAR. Ang maliit ay siyang nakapupuwing na ma<talas, at saka ang mga malalaki naman ay may buhay ring malalag6t. Dahil sa mgia pagkukurong it6 si Pedro ay untiunting napa)abuy6 sa paghihiganti. Dapat at katuntrSkulan niyalng maningil, pagka't kasalanan ang mragt)atawad sa nagkulang na may ibabayatd niami.n. At `saktJ ano )a ang kanycng halaga kung 'gay6ng ang tang'ing kayamanan sa buhay ay siyang na i)adiwara? Ang kaIlnylanlg I)ajg-ibig kay Luisa ay siyang )pangalawatin bultay, ang p)agsinta' rito ay rnahal ianlg gay6n na Ilalang s kanyallgr loob, na libo mnang lkalln;tayal alang'1-alang sa ) agsinting it6, ay 1 al l a tak i g lat i at. Kat un ayan. nang- ganit6 ang kanyiang Inga i)agsusumakit na ginawa;. at ginaigawa pa, maisa-tamp6k lamang nil ka)purilian ang pagsinta kay Lusia. NaIpakalupI)t si Don Hasinto. Halos mln1kapantiay na ng; mga ganid na di nakai,kikilala nt aw.wt. Dahil sa kanyanlg katampalasanan ay biglang nagkulimilim sai binata ang rnasayang langit na -matagaltagal ding tumipan sa kanya ng maraming kaligayahan. Lumubog na lahait ang kaniyang mga pagasa,.at natabunan ng sunodsunod na daluyong ng.masamni'ig palad.

Page  235 NAAGALITNOD SA KATJIIAN. 235 Ang ikinawalang kapararakan n' kanyang buhay at ang kaapihan naamln ni Lusia, ay dapat pasagutan sa tao: kay Don Hasinto. Maipatatawad na sina rito ang lkanyanlg ci nawfv, kung nagbigayv daan an.g binibini. Nguni't hin di, at maliwanag pa nugang napaghhuhu1 na hindi lamang la bag sa lca.looba n nit6 ang nanlgyari kui kul ang pagtatanlinl ay ta6s sa pus( at di maipagpajpa.umiahin. Ganito anig nil)pakakallulugin sa mcatatalfll niiyai ng pangungusap. lal)a sa, pianRi noon sa Balina1gicabloy. At talagang ito iinaman a1,' 1( raalpatt. Nruni't siya, si. Pedrto, ay di li,-sisiyalul'n loob kung salitl laaIn11g anll iparui'sa. AI' ibi, ay sa gawa il)alita anug ka.l)a'usal lifn, lin:iin, anu mgfa malupit na paris ni l)on Hasinto ay may I)agkadalaan. At kung h indli man Inangtcada'l iay Imakaguniti iLan laiangioa n1a a11r salop) kung t)apaw na ay (lda)at kalusin. At siya ay inatatala,(1iang kIin IInlo.s! Kun.l ipacwawallang halhi angr nano'yayari ay para na ring d'i niya p)ilnaalagalian ang sariling pagikatao. Sapagka't ang pag-ibig na iyon ay kinaraaliamayan nang talagi, ng1 kal.'lnyat dangaill l, at n1 kanyang pagkalalaki. Katya ang pagupasalhing ginawa:i ni Don {Hasinto ay hindi mlaipagpapa,-ayia nalg, di mJiaturalll siyi ay kusang napayurak.

Page  236 386 FAUSTINO AGUILAR. Pinanumrpaan niya ang pagibig kay Lusia at ang nanunumpa sa nralan nr pagibig ay nanunumnpa rin sa n glan ng I)agtatanggol at pagkakandili. 8i Lusia ay dapat niyang kandililin at ipagtangol. Laban sa kahi't sino at sa kahi't anongF ikasasawi. Katunglkulan niya ang ganito at di maaaring tumanggi. IBagkus ang p)agurong ay maipallaagay na malaking- kaduwargan. Niuni't l)agkasawin -palad nilang magsingibig. Sa lik6d paIl n' nai)akatatlams na pagp)apa kitaing lo6b nil.'ngr dalawa, ay pagluih ang inattaiain. Hindi inaklalhn ang I)aglagokl nu' lasong imaplait ay lkanyang' daratnin, sapagkA't ang pagiibigang iyon ay di naman inasahanpagpapalhamnak8la n g' kahi't sino. An-g lkanyangl akal', ay masasarilia na anl kaligayal an, )anIatag nang' la)aarpapasfans ang kclatanisanl n g(ayog pagirog', at sa land Aa kanyang binuksan, na matatmiangt c nilinis pagkatapos, ay wall nang11 balakid na kahalhadhl tln'an pa ang kanilang pagllakaid. Nguni't nabig(ng lfahat ang l-anyangl pag-asa. Maliwanaga na parang sikat nang araw ang kato( tolhanan n1g nangyayari. At ang katottohanang ito'y hindi sa sulat l;i mang ni Lusiat nikita. Nang mga sumunod ai araw ay nakatanggap ng isa namang liham (tid, na buhat sa Palingkahoy.

Page  237 NA1GALUNOD SA KATIHAN. 237 Datapuw[a't hindi 'na kay Lusia kundi sa, kanya narnang ali. Ang matandang ali ni Pedro ay lumiliham din ng.r sa kanyang pamangkin, ngunl't bihira at sa huling sulat pang^ ito ay pawang panangaral ang ginawai. Pagkatapos ibalit,' sa- lanyanag p)amangkin ang mna hluling plangySayalri sa alalingkahoy, ay tinukoy ang bagay kay Lusia. Ang dalaga nFai raw a1y siyadng nagiging tuno ng mg'ia salitaan sa laling1kahoy. Ang lalong ilpinaghihinalt n miasanila sa kanya ay tng di pag)papaliwanag nlgl a)n6 mlmn. Nakikita lainang na siya'y malung<kot na palagi, parating nangangalumnata at tila iyong umniiyak tuwi na. Nguni't nagpapakalillimn iman ay lnay naisisilayan,din a11n miga taga ro6n. Si Don Hasinto ang nakasiri' sa ka.nya: it6) aig sabihanan. At hindi n 'ia malaytng mainagyari ang ganit6, sapagka't mula nang ang binata ay iagl)alagi sa Balingkahoy ay nakita ng laliat ang pagkamarlalapitin sa kanya Iii Goryong Dupil. 'Minsan pang ang mag-anak na it6 ay nag. tirang kung ilang araw sa lahay ni Don Haisinto. Hindi masabi kung an6 ang kanilang ginawa ro6n. Si Ige naman ay wala ring masabi, palibhasa nang mua, araw na iyon ay na sa MaynilA siya at inutusan ni Don Hasinto. Ang sabi at balibalita ay nagkasakit daw yata

Page  238 FATUSTINO kAGLtILAR. it6. Magkagayon ma'y tila hindi tumpak na silang mag-ina ay tumira na sa bahay ng binata. Kaya ang pananalig ng lahat ay kus' ni Lusia ang ipinagkagayon. Hindi sasalang siya ay nasalaplan at ang kanya mang ama't ing. Kung hindi'y an6 at si Goryong Dupil. taongnakikilala sa pagkamatigas na lo6b, ay di man lamang kumikilos ngay6n? Aywan nga ba kung toto6ng siya ay kaalam,. gaya nang sabihanan kaya di na umiirlik. Nagpapalago pa sa hinalang it6 ang maginhawang katayuan ngayon n mnag-anak. Sa boong Dapdap ay sila ang makapal at dl gaya nang ib;ng ipagtawid ma'y wala. Ang lahat nang it6 ay makahulugan, pawantg mahiwaga at sukat ipagbintaing na talaga. Kundi man lub6s na lub6s na ang paniniwaling gayon nga ang nangyari, ay siya namang malapit sa katotohanan. Hindi iisa't dadalawa ang di kinukush'y nabubuy6 sa mia kagagawang mahalay. Hindi naman tinitindigang si Lusia ay ipinag; bili nga at kusa namang sumang-ayon. Ipinababahala sa pamangkin ang pagkukuro. Kanya lamang inilalahad amg mga' bagay bagay na nababalita sa Balingkahoy. Kung pagkatapos ng mga kapaliwanagang sinabi, si Pedro ay dl rin magbabagong loob, ay sundin nit6 ang anomang marapatin at siya,

Page  239 NAgGALUNOD SA KATIHAN. 239 na isa lamang matanda at malapit nang malagutan ng buhay, ay natatalagang tumalima. Iy6n nga lamang, hindi niyai pinagsasawiangipaalala na si Lusia ay hindi na ang dating bulaklak ng kahinhinan, na si Lusia ay ina na ngay6n, at saanman ang pagkasirA ng isAng dalaga ay kapintasang inalaki. Sino mang nag-aarl ay di b)unibili ng basag. Ang bu6 ay marikit, kawiliwili at nakalulug6d masdain. Saka ipinagkakapuri pla sia madlfa, samantalang ang basag na 6 knuls kay.ta ay walang kahalahalaga. Ganit6 rin namain ang lpa-aagsia wlia ng1 tao,. Hindi dapat limutin na ang as.awa ay siying ka. tall habang-buhay, na siya'y lbindi isang kaibigan lamang kundi tinataxwag lna labiy ik ngr dibdib. Maselang na totoo anug lakikipagisaig 1)alatd. Kailangang timbangfn ango lallat. suikatin ang ugali ng isa't isa, siyasatin kung nagkakatugunan ang mga hilig ng loob. At kung ang di kasapatan sa mga kailangang ito'y inadalas na ikinauuron g ng ma pag-iisang idibdi, ang isang kapintasang gaya nang kay I usia ay talagang dapat nang ipagbalik-loob nO sino mang napapalulong. Isa pa sa mga tagubilin sa pl)amangking pinakagigiliw ay matuto sanang magdalawing lo6b. Ang pagkamalulong at kainitan ng ulo ay masa mang panuntunan. Kung may ibig mang gawti

Page  240 240 lFAIFSTINO AGUILAR. sakall ay tingnan sana munang mabuti. Kanyang ntipaaalala ang gayon dahil sa ugaling taglay ni Pedro. It6 ay may kaloobang mapusok at mainit sa anul mlang isipin. At ang illaalala Cg lkanyanll ati ay balkA kung sdian lnapatungo) ang samal ng loob ni Pedro. Mabuti kuing sa 1)agpapakatalino, at kung padala sa kapusukang loob? Kanyang mininmahal ang pamangking buo, at di ibig na niasawi dahil lamang sa kasalanan ng isaing paris ni Lusia. Kayat pinakatangi ing kahilinran sa pamangkin, ay umuwi na lainang' sana sa Balingkahoy. At ang paniniwala niya'y kung na sa kanyang piling ang binata ay mapaanganaralan ng lalong natutulnt)mak gawin. Si Pedro nannin ay talagCng nag-aakalhng umuwi. Ibig niyang liparin kung imnalilipad ang bayang sarili. Kanya lamang liliwanagin pa ang boong nangyari. N[talalamang siya, ay walang aabutin sa Balingkahoy kung hlindi ang lalong kasawiang palad. Doo'y naghihintay sa kanya ang sarong punO ng mapaft na lason. Doo'y hukay na kalilibinuan ng kalahatlahatan niyang mga pag-asa ang naghihintay ng kanyang pagdating. Doon ay dulang ng masaganaing dalainhati ang piging na kanyang madudulugan. Ang lahat nang it6'y kanyang nababatid. At

Page  241 NAR'GALUNOD SA KJATIHAN. 241 inaasahan pang marahil siya'y kahabagan ng iba. Gay6in ma'y natatalagang umuwi sapagka't banal na tungjuling kanyang ipinalalagay ang pagtatanggol kay Lusia. — Oo, kaawi'aw. namann siya kundl ko il]agtatanggol. At saka mnasaluia namntig palmilhasnfi ang inm'a tampalasan.

Page  242 II I

Page  243 ,xv. Sinabi ni iDimas. Aug pagsugp6A sa kasauian ay. tulong sa ikapaghaharil ng- kabutihan. Ang kalupita'n kailanma'y 1hindi d'apat tiisiu. Masama, man ang makainata'y ay kina'kailangang madala's upaing mag-liwanag angy inatwid. Ang paghihiganti ay dil palagingo sitnbuy6 ng kalooban: kung mninsa'y iniaa~tas na- katarungan., Dapat na magpakatao kailan nman, n~run'lt kcatungkulan namang huwag paapil. Ang mnalumanay na pakikiayoil sar kaapiha'ln ay pag papakaalipin, at ang niga alipin ay abai,, at ang mg~a aba' ay walaing, lanrrit. Pagpakamatayan ang inatuwid at ang kagalingan sapagka~t it aug itinutur6' nr dang-al at puri. At si Pedro naman ay naitatalagang magpakamatay sapagka't may katuwirang dapat ipagtanggol. At sakal inuutusan siya ng kanyang da *

Page  244 244 2FAUSTINO AGUILAR. ngal na paghigantihan ang nagwasak ng kanyang pinangapangarap na kaligayahan. Kung gay6ng walat nang halaga si Lusia, siya 'man naman ay wala na rin. At sapagka't ang sanhi ay si Don Hasinto ay dapat nit6ng pagbayaran ang kanyang ginawa. Hindi jnaliwag an ' paniningil. Hindi ang mra paglihigianitinr p1)aris ni inaakala niya ang ipinagdadalawang salita. Yamang saan mangr dako batakin anug pagkukulr, ay inaliwanag na nakukuronrig katungkulan niyang ipagtanggol si Lusia, ay wala na siyang gaggawin kundi tupdin ang katungkulang it6. Ang sukat manglyari sa hIuli ay di na dapat pagkaabalalhan. Di kasing ilallalagay siyang salarin at ta6ng imasaima. Nilalalman niyang sa ganito sapilitang imatatapos ang tinatangk:ing gawin. Kaya nga naman mga tao ang hahatol sa kanya. Ngunli't may imga pagkakata6ng ang bubay ay kailangang isuy) at di dapat panghiaayangan. Isang ngang umaga, mga ika 10, si Pedro ay lulan ng tren na platungo sa kanila. Ang Imaikina ay natuling tumatakb6, parang inuutusan, tila nagmlamadali, waring may hinahabol. Ang mga bukiring' malalawak at mga kapatagang nakikita sa magkabilang panig nr daang bakal ay parang Inga larawan lamang sa isang sinemat6grapo, na bahagya nang mapagwaril

Page  245 NAGArLUNOD) SA KATIHAN. 245 Ang mga kakahuyan, ang nagdidilimang gubat na pinayayanig n, tren sa kanyang pagtakbo ay tila naman nga langong nagsasayawan ng paikitikit, walang wasto at waling kaayusan. Sandasandall lamangr kung tumigil ang tren. Tumitigil lamang ulpang maglulan at )agkatapos ay takb6 na nainang mabilis, walang patumangga, tila lumilipad. Napapansin ni Pedro, na sa' diniaraana'y bahagya ng nabago ang ayos ni mia )panooringr abot ng tanaw. Ang dati ring inma kubo, ang dati rinog imlga kawayanan at Inra kabundulkan nangingitiin sa dakong malay6. Nakatanaw rin nalnman siya ni' g mangilanngiahi n kanbing at tupa na nanginiinain sa nmga tabi ng ilog. Sa, ilang ldako pa ay nakalvita, nl niga kalabaw na sa kanikanilLan( labak ay nag()a,)ahingai. Miga kaingin dito, mi.'a (gulod sa dako:'rooi]. lMtga taong naglalakad s, makikitid na lcanilas ng kaparangan mn-a ibubll11, na, ptawidc n' Illi]alapit na kabayananl. Sa malayolay6 ay bu1)1Onl nalnan n2 isang sirnbahan, sa dako nito'y ang tuliy, na natarik at saka ang hayitgc na lansangano nanmuinuti sa alikab6k. Hangga't humrhaliapon (at Iiumlaliaplay ang araw, siJya namain ay ntlpapalal)it sa Balingkahloy. Kundi maaabala ang tren sa paghlihintayi ng

Page  246 246 PAUSTINO AGUTJLAR. mga kasalubong, ay mIna ilang oras na lamang at siya'y tutungtong sa bayang sarili. Kay ligaligaya sana kung ang daratnan niya'y tuw1! Talagang tadhana yata niya ang di nagtanawliwanag. At sa malulunogkot na namlling mga pagkukuro nal)atunio an l kanyangr isip. Parang nangllulnno ang kanyang loob, tila dinadayo nl pla, ngalata. aung kanyang 1)us( kung tayalhin ang inga mnangyayari. An6 mango paga,, ralhasut ancg gawin sa sarili ay di lasolk sa kaloobanl a.nr ipagpllapa)atawa kay Don Hasinto, Sail)ilitaing it6 ay inagbbabyad sa klanyang fkamal y. Siy!a, si Pt-edrlo ang hlahanap l ' 1u p 'agka rka ta6n. Ngunl't satin ktayS nmalroolln i Don Hasinto? Isa pangl inaaalala -y a ng kIanyan(g ai. It6 ay mliatanda na, at kaawhiawa naman kung nmapagiisi. Bakit walh, nang tumintingin sa natandang it6 kung hindi siya lamang.ll Nguni't ano1 ang gagawin. Sa ganit6 siya itinutulak ng mnta p)angyayari at kaduwagan namian kung uurong. At saka sa pala-ay ni Pedro ay dal)at p)a ianng ipagsayai ngr kanyang ali ang pagkakaroon ng isaing )palangking mnaalam magtanggol ng katwiran. Si Dimas ang kanyang minamahal at Inabuting katoto, ay nagugunitA rin namain. Ang matagattagal ding pagkikilala nila ay lubos niyang pinakinabangan.

Page  247 NARG-ALU7ND SA KATIIHAN. 24.20 4 7 Dahil kay Diinas ay nagi'ng tao siya', so, bigla'ang p)agsasabi. Kailanma'4y hind'i makaba. bayad sa mi'pakalaking utang sa katoto. Si Dimas aug siya'ng humubog sa kanya sa mnga bagong isipan at pagkukur&'. Kay Dimas niya natutuhan ang d'i pagpaparaan, ng isangy )aggkaa-pi. At mnasasabi pang tagl'y niya ang' in, a isipan ni Dimnas at aug k-amay lainang na itutupad sa tinurang ixii isipan aug ganang kanya. Aug inga pagkh-ukur6' ni Pedro ay' bighang:ipatigil. Mangyari y isinigaw sa talpat ng isaing h1-impilan aug p)amag(at i O'ig 15g bayang kalapft na lainang ug) lBalingrkalhoy. Mfalapit na lpala' sijy a' At saka pa lamang inapansin na sa inaramnilg h agkTlakasakay sa tren ay dadalawa na silaing na lalabi. Aug tan&Iiiujyanig kasakay ngrayo'n ay iscng, ta o na hindi naman. kaugulanz,'an. Sa warl ay Ilila may magaang namnan dug(', at upab ng apawilpaw-i aug kanyaing mnga taglay na kalunglkuta n ay kinausap aug kasakaiy. ~-8aain p6 aug inyongr tun6o?-ang kanyang -tanong. — Sa Balingkahoy P6 -aug sago't ng kinausap. Di tayo pala'y sa isang bayan patutungo..Iagtatagal ba kayo sa Balingkahoy?' -Aywan po ba. sa aking pangino6n. -A!, —ang may p~agtatakaing pakli ni Pedro.

Page  248 248, FAUSTINO AGUTILAR. -Ak6 po'y naglilingkod kay Don. Hasintoang bansag ng nagsasalitA —a't nhulf:lamang sa kanya dahil sa ilang mga kailangafig daihin na inayos ko pa muna. -Kung gayon po si Don Hasinto ay na sa Ba~ingkahoy ngay6n?-ang nanabfk na usish ni Pedro., -Opo, at kamakalawa siya nalfs sa Maynilh. — Magtatagal po kaya siya sa Balingkahoy. -Ang dinig ko po ay mga isang buwan, -Matagal pala. -Mangyari po ang dinig ko ay may ipapu. punlA siya na mga halamang nagbuhat sa.Hap6n, -Ang damdam ko'y mJihilig na totoo ngay6n si Don Hasinto sa pagsasaka. -Marahil po'y may pinakinabang siyang ana lakf kaya gay6n. At sakai ang nauulinigan ko'y sa mIga lupafn daw niya sa Balingkahoy mamumuhunan nang malaki. -At talagang nararapat po) namnn-ang salita ni.Pedro na tila wala sa lo6b. Hindl mninn napansin ng kaus p ang ganit6ng pagbabago ng kasakay,iiya, kaya Atumrarrn6g makasandali., -Kay6 p6 naman yath'y taga Balin gkahoy. — Ak6 nga po'y taga ro6n, at ngay6na manig nuwi pagkatapos ng matagtl na pagtkalay6 At si Pedro ay napatigil na biglIA Sa dakorg malayo, nakaung6s sa nagdidifimnaa kah,&n ay natatanaw na aug bubong na simbnlign s- bayanl

Page  249 NARGALUNOD SA KATIHAN. 249 sarili na tila malaking bangkang nakata6bl Qt nakatihan ng tubig. Sa sinapupunan ng Simbahang it6 at sa isangdi man maringal ay marikit namang damban.t, nalalagay ang isang Birhen na sa pagmumukha ay kahugis ni Lusia. Ito ay parang ipinaglihi roon, gaya nga ng karaniwang sabihin. At nagunita tuloy ni Pedro ang mga kaayaayang sandali no6ng siya'y musm6s pa na pagdalangin ng bo6ng kataimtimang-lo6b sa Birheng iy6n. Gaano karaming awa ang kanyang hiningi rito. Maraming mga damdamin ang kanyang naipagkatiwalA sa Birheng it6, na inaring tanggulan at patnubay. Nguni't no6n aug kanyang miga damldainin. ay7 hindi bunga ng mga sigal6t sa kabuhayan, sa — rmantalang ngay6n ang nangyayari sa kanya ay likhA ng5 mira sigal6t na it6. At dahil dito'y hindi na sa BirLhen mtihihiling. ng lunas. Si Pedro ay sinalakay tul6y n, malaking kalumbayan at parang walang sariling lo6b na sumandig sa uupan' at imalungk6t na minalas ang sikat ng araw. Sandall pa ring tumakb6 ang tven, 1)ago untlunting humihina hanggang sa biglang tumigil. — Balingkahoy!-ang sigaw ng isaingl kawanf, Si Pedro ay bumaba at ang kallya rnang namang kasakay na may dalang ilang inaleta at mga balutan. 17

Page  250 250 O FACSTINO AGUILAR. Nagtatakip silim na. Sa nilunsarang himpilan -ay walang nakita na isa' man lamang kakilala. Naglakad na lanangr nang pagpatungo sa nayong kinatitirhan nr kanyang ali. Gaya rin nang nakita sa paglalakbay sa tren, mang ayos at anyf n mnga lansanan sa Balingkahoy ay lindi nagbago. lyon at iyon din. At, pati ng istring tarangkahang may balantok pa mandlin na natatapos sa isang kurus ay naroon at, nalkatay( -)a bagama't may malaking pinagkalumlan. Nang lmal)atapl)at sa matandaL nang libingan n, bayan, ay tuinigil. Sandallng nagulik-ulik at alasolk. Gumlrgabi na palibhas' ay bihira ang taong n1talalalitid at dahil dito'y walang nakapansin a t gin:awat^ ni Pedro. Sa isang tabi n, libinan, do6n. sa paanin nig isanig matayog nla agull, nakaba6n ang kanyang mta magulang. Do6n sila nagpapahingalay ng Inagpasawalatg llanggan. Si Pedro ay magcalang na lumapit sa po6k na it6, sandalng, naglnalas at mayamaya'y napaluhod. Matailmtilu na idinalangin sa MayKapal ang kaluLuwca ng kanyang mga magulang;at pabul6ng na inahingtng tawad sa mga pinagkautangan ng buhay, ang paghihigatifng tinatangka laban kay Don Hasinto. -Buhat diyan sa bayang payapa ay igawad niny6 sa akin ang maagap na pagpapatawad-:ang kanyang ibinul6ng. Malinis ang aking budhi

Page  251 NAR-GAALUNOI) SA AATTHIAN. at di pinamumlugaran n maunitfm na adhika. Sa paghihiganti kong gagawin ay inuudyukan ak6 ng lumuluhang matwid na inapf, dinusta at hinamak nB isang tampalasan. Sa ngalan nra ng matuwid ay isinusumpa kong magbabayad sa akingkamay ang tampalasan —at pagkasabi nit6'y matagal na naipatung6, pikit ang mga mata at tila nagkukur& n, mata6s. Nang makaraan ang ilang sandali ay pinukaw siya ng malungk6t na kahsli n' isang aso. Ma. lainig na simoy ng amihlan ang buhat sa silangana'y nagpapagal aw sa nangagtunim6ngg dahon ng aguho. Si Pedro ay nagtindi,. Pinaspas ang tuhod at tumingin sa langit. Sa dakong sikatan ng araw ay untiunting umaahon ang is'ing kaayaayang tala, parang isang babaing maganda na nagbabangon sa kanyanig hihiging ginto. Panatag ang lo6b at tahimik ang isipan ng si Pedro ay lumabais. Parang-naisbas anag kanyang dibdib sa isang mabigat na dalahin. At payapang ipinagpatuloy ang kanyaing lakad. Malayolayo pa rin ang kanilang nayon at ang hakbang ay dinalasdalasan ng kaunti. Hindi nga naman nagltagal at nanasok sa kanilang tarangkahan. Pagkadinig sa kanyang tawag; ang kanyang matandang ili ay napaluks6 halos sa kagalakan. -Pedro! - ang masayang sabulong - lailan ka pa?

Page  252 FAVUSTINO AGUILAR -Ngay6ng hapon po, lamang-ang sag6t nv' binata' na sabay halik. sa 'kamay ng aili. IMasok ka at ikaw ay magbihis. Ikaw ma - rahil ay nagugutom at ihahanda' ko ang atingrhapunan. At ang matandai ay napatungo sa, 1ab~is na nakararamndam ng bagong sigla' sa, kanyang katawain. Pinagayos na mnabuti ang kauntling ulani niya, kinuha sa pugad ang bagong mga itlog, gumatang ng biga's na bagro at pinaningasan angr dadalawang kalan sa isang dapugang siral,sira' na. Samautala'ng nagkakakahog sa laba's ang matandal, si Pedro namain ay, nag-aayos ng kanyangmga, daladalahan sa loob. Isaing tinghoy ang~ tan~rlng tanglaw niya sa ginaigawl.. Ibinukcod muna ang kanyang mga damit, bago~ ang kaunt'ing, 1)asaltbontr sa kanyang ali, at kahulihulilha'y ang isa'ng malift na balaraw. Ang damit ay isinaul'i sa dati, aug mga, pssa ubong ay inilagay sa-, isang, inalit na papag, liirunl 't ang balara* ay itinag6'. At bago, pa isinukbit ay hinugot muna sa, kaluban, tiningnaing mabuti, at sandal'ing pinanood an(gr pagkislap ng matalas~ niyvang talim. -— Labas na Pedro at tayo'y maghapunan-ang, anyaya n& matandal ng mata galtagalain. Si Pedro namain ay dil p)inagdailawahang ta~wag. At ilaing sandal'i pagkatapos ay magkaharap sa isaing dil ka.lakihiang, dulang ang mag-ali.

Page  253 NAiGALUNOD SA KATITIAN. 253 -Ako'y may dala riyang mga pasalubong sa inyo. - Siya nga ba?-ang nagagalak na salita ng kausap. - Nariyan po at dala ko. Isang sinelas na pangsimba', isang pangarawaraw at saka ilan pang kasangkapan. -An6ng dami namain, di naubos na lahat ang natipon mo. -Hindi rin po, at nagkasakit man ak6ng matagal ay makapagimp6k din nang sukat kong maialay sa iny6. Pagkakain natin, ay iuulat kong lahat ang aking natipon. At ang hapunan nila'y natapos. Nalulug6d si Pedro, sapagki't dinatnan ang kanyang ali na malakais i)a rin at walang sakit. Ang matanda nama'y nagagalak din dahilan:sa maligayang piagsapit ng pamangkin na walang anomang sakunat. At ang lalo p)a niytllg ikinagagalak ay ang, di pag-iib)a ngb kabaitan ni Pedro. Iy6ng pagsulitan siya ng boong kinita sa Maynila, ay katunayan nang pagkamabuting.anaik ni Pedro, na magalanin at marunong imagbigay sa natuturang magulang. Nang matapos ang lahait ay sinabi ni Pedrong ibig' niya'y manaog, nguni't pinagbigyan ang ipinahayag na pagtanggi ng aling minamahal, at di na nga naman nagpatuloy. Matagaltagal na rin silang nag-uusap ay hindl pa nababanggit ang bagay na pagkatapos nang

Page  254 [FAU'STINO AG(:ILARI. natutunsk61 sa mabuting tay ng kanyang alii ay siyang pinakamnimithing mabatid ni Pedro. Ang bagay na it6 ay hinggil kay Lusia. Napag-usapan na nila ang iba't-ibang pinagkakitaan ni Pedro sa Maynila, pati nang pagkakaalls nito sa unang pinapasukan, naibalita na ng binati sa kXanyaing ali ang mTga kagandahang lo6b ni Dilmas na kanyaing katoto, ngunl't ang nangyatyari kay [Lusia ay hindl mian lamang nitukoy ng kanycing 'ali. Kung sa bagay ay halos sa dakong it6 pilit na binabatak ni Pedro ang an.6 mang salita,'n nilanl btiksan. Palating ang panghuli niyang tandng ay kung walaing Imnibalit.i sa kanyai na irialalagiang pangyayari sa Balingkahoy. Nguni't kunwat ay bindi nairirinig ng kanyuang all ang ganit6ng muga pagtatan6ng at si Pedra ay palaging nabibigo sa kanyaing mga pagnanais. HEanggang sa nang di na makapagbata ay tiyakang tinukoy ang ibig niyang usisain. -Paano kaya ngay6n 'ang dapat kong gawin? ang kanyaing tan6ng. — An6 pa kungdi aSig liinutin mo siya, pagkai't hlindi natutong magpakalinis sa iny6ng salitaan. At no6n di'y sinabi nang ]ahat sa kanyang pamangkin ang i ib ipahayag. Tinukoy na rin lamang nito ang bagay kay Lusia na hindi na sana ibig ungkatin ay dt na napigilan ang dil. At sa kanya namaing isinulat sa pamangkin,

Page  255 NARGALUNC)D SA KCATIIIAN. 55 255 no6ng it6 ay na sa Maynil/h pa ay maraming naidagdag na mra balibalith pa rin turgk61 sa nangyari. Ang masasabing may kasalanan ng lahait ay ang mga magulang ni,. ni Lusia, at it6 man naman. Silang tatl6 ay parapara n~rng nabulagan sa salapi, napadala sa taginting ng pilak, at di na pinahalagahln anll kailin lm';y di mahahalagahbing puri sa pagkatao. Nakaririinarimn na kIaugaian! Plaran.li sa b)u hay na it6 ay wala nang (dail,)t unalin lundi ang pilak. Kaya n sA, s i)a, pakasulvlai niyt sa mag-anak ay di na tuloy silti naglbaatli. At ang p)ag-aakalang glanito6 a y liin(lli kanySi lamang sarili. Aug laifit halos 4a }alingkahtoy ay may gayon ding palnanalig, lkayAt kunrg nang dati'y tinitingala ang m.ag-anall ni I)u il, nga y6n ay dafig pa nila angc ba1sallang pa muunas. Tunay nga at si tal ndailnl (-oriyo inu:ila nangt mapaghalata nr laltit at,ng lkataiytan ni Lusia, ay nalis na sa pagrkakatiwali niii Don Hasinto, At nababalit' pang gallit na gatlit dlaw sa tni mainpalasan sa kanyaitng antik. Ngiuni't napakadaling gawin kailan.man ang plaglkukunwwart, kaya sino ma'y d mnaniwal-t. sa iipinan1anabing pagkaapi raw niya. At tinapos ng inatandai sta tpaghikayat kay Pedro na limutin na ngia si Lusia. Sa Balingkahdy namann at sa kanyaing mga nayon, ay maraming dalaga, mna bulaklak na I~LLU L UIIICIIrl, $,

Page  256 FAUS,' —TJNo AGUILAR. s~ari~w4 sa tangkay, na madiaringr p)agrincgkurain. Hiidif ii&t lainang mzra ka'gandahang paris in, kanilaing pinanuy~itan sa Dapda'p, nguni' t aug gandal kung minsain ay talaga'ng alibughKt at inarup6k. Panzit man at mabuti at map~agkakatiwalivai ay durnadaig sa magandaing hilalko. Aanhfn augr sarong gintol kung ang lamain na'man ay dugo'? Ang kasabiha'ng it6 ay dil dapat limutin ni Pedro kailan man, sapagkai"t nagtuturo' uang katotohiarang hindil lahait ng kumikina'ng ay mabuting bat6. Aug mi-a I)agp~apaaalala nor kanyang ali ay natapos, at naglagak sa puso ni Pedro llg isaing kalurnbayang hindil ugalb. ~,Alfn ang kanyang paniniwala'an sa nagkakalabang mz~a balita'ng it? Kung anug sa'bihanan aug pakikinggan niya, si Lusia ay di' karapatdapat kahl't sa kapiyang6t na kandili. Malakif pa naman aug kan-, yang Ipananalig sa sintang di' malimutlimnutan. Ngunil't sinasabing wala' raw agos na dil may pinagmumnul~nog batis, at saipilitang may kadahilanan arig m,-a bulungbulungang iyon nor tao laban sa inaganak. IAt mata6s na pinagkuro' kung an6' nga kayal ang niga kadahilanang it. Bago tupdin aug kanyang isinumpal sa haraip ng libf'ng nrig mga inagulang, ay ibig na huwag pai)angmigi~n aug kanyang kamay rig kalil't bahaid na pag-aalinlanaan.

Page  257 xv'. Sa mata6s na pagkukur6' ni Pedro ay si Lusia rin ang nagtagumpay. 1t6 ang lumnaba's na malinis, may katwiran at di nagtaksi'l sa k-anya. Sa Maynila' pa man. ay ganit6 na rin ang kanyang paniniwala. At ang kapaniwalhng it6'y pinatibay pangc 1alR ng pagkakasumnan, —an ng inya balit"'. Ang pagtiwalag ni tandalng Goryo kay Don ~Iasinto, gayong siyaii ay nakikinabang n~- mnalaikf sa rnayamiang binata~ ay totoo'ng makahuingain. K-ung toto6ng kinusih n5- mnatanda. ang pagkapaharnak ni Lusia, ay di' na kcitkailaiiganingr lumnay6' kay Don Hasinto. Ang kagalitan n,~a ay ma'iarling pagp apakunwaril laniang, ngunllt ang pagtatakwil sa pinagkakabuhayan, pariss Mg ginawal ni tandalng Gor~o, ay'd'i na niaipalalagay na gayon. Kailanxna'y masakift iluwa ang na sa, bibig na, Ang kanin kayal nailuluwal ay kung mainit.at uakapapaso'.

Page  258 2t)8 FAUSTINO AGIILAR. Hindi sasalang napapas5i si tandang Goryo sa pagkaing iyon kaya tinanggilln. Bihira ang nagpapatiwakal ng walang sanhi, at dahil dito'y may dapat siyaing liwanagin: ang tunay na katuturan ng gayong inany6 ng, matanda. At minarapat na ito y kausapin. Bakit siya naman ay wala pang nadidinig kundi ang miga sabisabihan lamang, at ang mag-anak, lalo pa ang kanyang sinta, ay hindi nakakapanayam. May pangdamdam din naman siyga na sukat ihalata at ang nayarl nga sa loob ay ang akaIlng Inagsadya nang hayagan sa bahay ni tandclng Goryo. Hiinitay na gumabi at nagbihis, Sa nayon ng Dapdap siya napatungo. Nang mapalapit sa bahay na kanyang sadya ay san daling napahinto sa pag lakad. Tila may mga pag-aalinlangan pa rin na paminsanang nagpaulikulik sa kanyang lo6b. Nguni't alangan namang uinurong at yamang naro6n nai rin lamang ay dapat magtul6y. Patatao na sana, datapwa''t biglang nagbago ang kanyaing akal.l. Ang mabuti ay si Lusia muna ang kausapin. Oo, si Lusiaa na muna kahi't an6 ang mangyari-at hindi ang hagdanan ng bahay na papanhikan ang tinung2o. Dahan dahan, patiyad ang mga paa na naglag6s sa may pinakaharapan ng bahay, lumigid sa likuran nit6 at bago tumapat sa batalan. Ang

Page  259 NARGALUNOD SA KATIHAN. 259 kut6g ng kanyang io6b ay di nGa' nagkamall Naro6n si Lusia at naglulut6. Sa paandap-andap na liwanag ng iginagatong na kahoy, ay nasinag ang iniirog ng mahigit sa buhay. Sa pananabik, sa kabiglaanan at sa dagling pagkalimot sa kanyang mga kasakitang akibat, ay munti nang maibulalas ang tawag na: Lusia. At sa di pagkakantututo iang gagawin, ay nakatuntong ng isang sanalng tuyo sa lulp na luLmagitik sa pagkabali. Si Lusia ayS nalpalinagon tuloy. Mayamnayal ay sa alQy n1a,pl(ilaidil. tumi" ngin, at si Pedro nanian na untiuntilg nagtakaloob, ay luniapitlapflt pa. -— Para ak(ng magnaanakaw nit6 niayon ay -rwal namng namng anakawin- ang salitang tila ibinubuhay pang lal( sa kanyang loob. At halos nai — padikit na lamang sa sala1 na siyang iinakadinding ng batalan. Nagkapanahon tuloy ang binatal na pagmnalasmalasing mabuti si Lusia. Ito ay payfit kay sa dati, ang panmumurok na katutubo ng kanyang p)isngi ay tila nanmanaalam, at ang noo ay nanglinaw. Nuni't ang Imnva inatai ay iy6n din, ango binalantok na kilay ay di nagbabago at ang bibig sa kaayaayang pagkakatikomn ay para rin ni dati na nangangako6 tn matatamis na ngitl. Ang di na maipagpakakaaila ay ang kalagayan ni Lusia. Gayong nakalupagi ay nahlaha

Page  260 1060 200 ~FAUSTIN-o AGUIILAR. lata' rin, at si Pedro ay dinayo ng mzalakiin nawA, sa kahabaighabaig na babaing kanyang s nisinta' nang labis. -Lusia!1-ang m'arahan niyaing tawag. -Susmaresep-ang pagitlAng salita' ng babe;at umanyong titindig. — Huwagr kang inagulat, si Pedro ak6-aii~ iniagap na sabi ng- binath. Ang dalaga ay d'i nakahuma. Nawal-An kall n& ulirat at natagaltagala'n din bago pinagsE Ulan ng loob. -Lusia ---angr ulit ng binata-ipatawad mo an, kapangaliasaii kong it. Ako'y kagabi pa du mathig. Si Pedro ka nzra ba.?-ang may sindak pani t~an6iig n& binibini. — Ako n~gI( at di' iba. Ibig kfo'y magkausat~ayo umaiaplt kung tahimik na ang iy6ngniiir nagulang —at sa p~agsasalital nito'y lumuantad s~ liwanag si Pedro. Biglaing natubigan ang binibini.. Sa pagrkasin 4"kay k liihiyan ang hurnalili, at naipatun~, na ang luhit ay tumiul&'. - Babalik ak6 inainaylI kuiig iyong pahintul -lot. Ma ghihinta,.y ak6 sa tapat ng) durungawani Hluwag na di ka duviungaw mamayal-at si Pe dro ay lumayo na. Kaya' gayon ay naramdamang may taong pa laba's. Si Lusia namain ay naggtindifg, pinahidI aug luhh' sa mata' at kunwa"y naghugs n bibig.,

Page  261 NARGAL'UN0D SA LKATIIIAN. 261 Hfindi' na lumaba's sa lan-sangan Si Pedro, lagkublf na lamang sa isaing sulok ng looban doon hinintay na tuapatahianik ang uiga tao itaas. ~Kanyang inaasahang si Lusia ay durung-aw. 16ay wala~ng pagsala. Kabl't nahuhulihan niya n g mga sandalling iyon ang binibini ay dl ~apanatag at ayaw patahimikin ng dibdib niang sunaisikd6. 1t6 niHI namain ang nangyari. Hindi dahil sa natatakot inakipanayam kay 'ero. Na'lalaman niyang it6 ay di' gagaw& n~ aWI sa katampatan, at bahid man ay wal s..-iya ij kaugal'Iang ganid ni Don Hasinto. Kung tutumirin pa nga' ay halos kinasasabikain niyai ang ~ang pagkakata6ng paris nito upaing maipali mnag ang lahat nangr nanigyari. WalhI siyaingr P~agkcakai -a na kah'I't kcaliftliitangT l~ihi gaya ~n naman ng di' pagkakailA sa k-anyang sulat. Alng nakapipigil larnang atj ip1inagaa inflangang pagbigay loob kay Pedro, ay ang analaking,1 ~ahihiyan. Wala' na siy~ing mnuklhtt na sukat ipakiha,_ra'p a 1)inath. Ang dapat niyanig gawlin, kung masuMiod lainang ay huwagg iaing pakita kay Pedro. At kaya' ganito'y dalailan sa nag-aalaila siyangc ~uwvag paniwalaan ni Pedro sa lahat ug kanrang sasabihin. NTgunl't ang ganit6' niami'y tila pagaalinlang-anl la anaranga'l na pus6' ni Pedro at sa kaugallani lit~n anlinis. Sa isaing szabi ay tila pagkiuku.

Page  262 26 2 2FAISTI NO AGITILAR. lang tiwala sa talaga namang katapatang lo6b. Nakapaghapunan na sila, at ang kanya namang mga magulhmg ay nangagpapahingalay. BuksSn dill ang durungawan. Parang sinisigwa ang kanyang dibdib at alangaing sumun6d alan-gan namaing sumuway. Kaikailan ma'y hindi siya nagdanas n, gayong pakikipagbhlaka sa mIa pag-aalinlanan. Nguni't sa wakais ay nanaig din. ang pag-ibig kay Pedro, na -nalaman niyang naghihint,<y sa talit nang durungawan. Marahil ang kanyag irog ay naiinip na, nmarahil ibinubuy6 na siya' ng miasamnting hinalZ, at si Lusia ay di nakapagtiis. Dablandathang ] lumrapit sa durungawian. Sumilip muna, at naikitang si Pedro ay naro6n, at ancg nakalapat na durunrawa'y hinawi. -Pedro-ang kanyang tawag. -Salamat sa iyo at ak6'y iyo6g pinagbigy.ang lool. Mia sandali it6 na dapat kong samanta' lahlin 1:il)aiing hingan kita ng mga paliwanag pa sa nangyari. iLusia, ang lahat nang pag-asayt yumao na sa akin!. PagiyAk na lamang ang narinig ni Pedro. -Sabihin mo sa akin ang lahat-ang ulit nit6, At ang binibini ay hindi naman tumanggi — Sinimulan ang pagsasaad ng malungkot niyalng kapalaran. Sa bawi't sandal'y isinasalit ang 1nia himutok at buntong hininga na nagpapatotoo sa kanyang hinagpis na tinataglay. Hangga't lumalawig ang paglalahad ng kato e

Page  263 NAAGAIAuNOD SA 'KATHAN.. 263 tohanan ni Lusia, ay lalong nalulubos ang paniniwala ni Pedro sa pagkatampalasan ni Don Hasinto. Halos na sa sulat nga Lusia ang kanyang nairiinig ngayon datapiwa't may ilang bagay pa na nakakail'a at siya pa naminag paling mahalaga. Iyon pala ay hindi lamang katampalasanang muatatawag kundi tunay na kawalanghiyaan ni Don Hasinto. -Hindi ko siya pinagpakitaan ng kahi't anong sanhi upang gawin sa akini ang kanyang ginawa. It6 ay aking maisusumpl sa iy6 sa ngalan ng Diy6s kahl't aking ipagkasala. Kaya:g,,a ba nagpuputok na p)alagi ang aking dibdib. An6 mnang pagkukur6 ang gawin ko ay inahuhulog sa katotohanang ako ay minata nii Don Hasinto, at ang una-una niyang i pinangahas ay ang aking kallinaan. An6 nga ba nam'an ang magagawa ng isaing mahina' sa isang malakas? iWala kung hindi magahis! -At ang iy6ng arma, wala nang nagawa?-ang tila may pagtatakang pakli ni Pedro. -iAy Pedro!-anig malungkot na tugon ng tialaga-ang aking ama ay nakaisip maghiganti. Munti nang ipahanap sa dulo nang kanyang itak ang pusoin waling w dangal ng tampalasang si Don Hasinto, nguni't napagpaalalahanan ng aking ina at napigil ang kanyang akalh. Kung makikita mo ngayon si atang ay maaaw'a ka.

Page  264 264 FAt:STINO AGUILAR. Parang kandilAng nauupos, tila tinghoy na natutuyan. ng langis. Untiunting hinihila ng hukay ang kanyang katawan. Sa aking akala ay pinapatay siya ng samr ng loob at ng pagdaramdam sa,nangyari. -Kahabaghabag na matanda —ang sabi ni Pedro-Ngunl't ang mga pagdaramdam ay sa gawa sana dapat ipakita. Kung hindi ay mamimilhasa ang mga nagsisilupig sa katwiran. -Huwag mong ikagagalit Pedro, datapwa't aking nadinig kay inang ang sabing kung ibig daw inabuhay ay magasal patay. — Kasabihan nga ang ganyan, nguni't atin din naman iyong sawikaing: dagok sa dagok at nipinT sa ngipin. — May katwiran ka Pedro, nguni't an6 ang gagawin. Palad ko yata ang pagkamalan ng lahat sa aking mira niloloob, Kung ako'y lalakvi....-at ang ibig sabihi'y hindi naipatuloy. — Akin nang napag-aabot ang ibig mong sabihin. Ngayong mlkilala ko kung sino ang may kasala.nan ay bahali na. -Kaming mag-anak Pedro ang nagkasala, kayia ako'y iy6ng patawarin --- ang niil)akli agCd ng dalaga. -HIindi kita mapatatawad Lusia. -;Pedro! -Sapagka't wala kang kasalanan aking irog. At ang iy6 mang miga magulang ay gay6n din. Mahlihinh nga namain sila at ang kakalabani'v

Page  265 NAgGALUNOD SA KATIHAN. 20 ) malakas! Sa ganang akin, kay6 at ak6 ay pal. raparang inapf ng isang tampalasan. Si Lusia ay di nakaimik. Sa kanyang p1us1,. man naman ay muling naglatang ang ipagkalo6t kay Don Hasinto. Kung sa bagay ang antil na sangg61 na kanyang dalcidalang may ilani nain-2 buwan, ay dapat sanang mapamnahal kahi't ha hagya sa kanyang lo6b. Nguni't ngalan lalmang ni Don Hasinto ay ipinagsisiklab na ng kanylliil dibdib. At sa katunayan ng sandaling iyon ay munti nang mabukit sa bibig alg )agamuki kay Pedro na si Don Hasinto ay p)arusahan. Pinigilan laianrg ng 1)-pa-aalaala sa miga mafgyayarii sa hull. Ang bina t ay nagIpalaalamn na sa kanyi. -At kailin ka dadalaw diiii sa amitia? — Saka na-ang malumbity na tugon ng binat:;A -ang pagpapaalam kong it6 sa iyo'y sa m.tagaltagal na mina araw. -. At aalis ka baa? -May paparunan ak6ng malayo', ngrnni't baba lithan din kita, at sak:t mo na milflalaman ang nilolo6b ko hinggil sa tipIana nlatin. Ipa.gp(a pauna ko na ngayon pa na kita'y fd nallilimutan: sa ganang akin ay patuloy rin ang dating matibay kong pagsinti. -Nguni't ak6 ay hindi na karapatdapat nga y6n sa i;6ng paggiliw. Isfi lamang ak6ng sa. wing palad... isaing apiai)ih an. 18

Page  266 2(;I6 } FAUSTINO AGUILAR. -Dahil nga riyin kaya kita sinisinta ng mahigit sa datf. Makapananalig ka. -Gay6n palft ay bakit lilisanin mo ak6? Si Pedro ay hlindi na tumug6n, baga ma't no6n din ang mnga amay nila ay nagkalapat sa isan g plaglpalaalamang malungk6t. Kapwa sila di nangakapagsalita. Paano'y nilulunod sila nt Illalaking (dalalmhati. Makasanldali plagkata los ang nakabukas na dillungawaly lnapalapat na paris ng dati at sa mladjill ii1 na laisan ta' y nag-iisang lumalakad si Pedro. Siya ay daltllntllalialn, tila hindi namnan nagmaillad lal. BhI'atgrkus na 1apatigil pa, ntng madalas,:it tila Jiiay iniisip na isang malaking bagay. -K ung gay)n p)al.a-ang naisaloob-ay toto6 IlItg at (d1 na lmap)g-alinlanganang si Don Haasinto lamang ang dapat sisihin. Ako naman ang bahall a nIa 3ll,'n. Hindi n 'ia nagkakamali ang kanyang nmga hinuhlut sa Maynil: p)a lamang. Kung ngayon ay wala 1ang lnakahahadlang na kahi't an6 sa kanyanga inaakal.ing paghihinganti. Halos kinaasasabikan na ang mga sandaling ipagkakaharlap nilang dalawa ni Don Hasinto. At sinalat ang sukbit na balaraw. Paliblash'y yari nang talaga sa loob ang gagawin, ay maanong ipinanindig man lamang ng; kanyang balahibo ang alaalang isang buhay ang uutangin.

Page  267 NA.GATLUINOD SA KATITIN. 267 Lalbng masamA ang magpatawad. Na sa pag. papabaya ang ipinamimih]asa, at ang mnga gawang masamA kailan ma'y hindi da pat pausbungin. Makikita rin ni Don Hasinto, kung ang taong mababa'y paanong mnaghiganti. Noong gahas'in si Lusia ay nanangan sa kanyang lakas at sa kanyang salal)i. Ngay6n namian ay walang kakalasagin si Pedro ]kung hindi ang banal na katwirlang luwag l)aalpi ang pagkatao. Sinasabi ngfbing ang }buhliy ay sa, bullay lamang na inutang nblibabayad. Totoo. N.uni't ang ginawa ni Don Hasinto ay hindi laniang pagutang ung buhay na masalsabi, kung hindi pagpatay sa matwid, na laloiing nakapllangin ilaabot na kasalanan at karapatdalpat sa isaing inabigat na parusa. Marahil hindi ganito ang 1kapaniwalailn n1 l ahat, datapwal't hindi natain ma2ipagkaka i alng talaga na maranii sa niga kapaniwalian nayoS6n ang sa kalumaa'y dalpat nang mabago. Halimbawa anlg nga kadahilananag nigil sa ama ni Lusia upaing ang pagpaparusa sa tiampalasan ay iurong. Ayon sa kanyang nahiwatigan, ay n;il)andlot si tandang Goryo, sapagk~i't inalllala lang kanyang kahirapan. At saka nangapit sa salawikaing ang ibig mabuhay ay mag-asa l, tiay. Ang lagay palia y kailangang limutin ang

Page  268 jF1A,` (TST1NC)O AcuILAR. pagkatao, ipalagay na ang isipan ay walang halaga, ariing kalakal ang puri at ang dangal ay bayaang imayurak. Kung gay6n pala mabuhay lamang, kahi't api at sahol ay huwag nang kumib6. Dadamni ngil ang miga Don Hasinto. Uusbongr nga n, malago ang kIatamlalasanan. Datapwa't si tandang Goryo naman ay di niya masisi nhr gaano. Ang matandal ay waliang kasalanan kung hindi man naabaatid sakali na ang katungkulan ng isalng nacdudustIa ay ang humanapl nl katwiran. At sak/t. kung pasusuniin ay dapat niyang ipagpasalamat ang nangyari. Sa ganit6'y nmagklakapuri siy&a ngay6n na sa kanyang, kamay magbayad si Don Hasinto. SapagkI't kay Pedro ay malaking kapurilhn ang malturalng siya ang um liut's kay Don Hasinto. Kay-i ganit6'y dahil sa )aniniwalhng hindi si Don Hasinto ang kanyang susuCgptlin kung hindi ang kasamtan. Kayt panatag na panatag ang 1)ush ng binatAi. At sa katunayan ngut'y hindi ang paghihiganting gagawin, ikun hindl ang pagkahabag kay Lusia ang halos di ikinaipikt magdamag. Kinibukasan ay la l pa manding nagtibay sa loob ang tinatangka at ang lTinarap ay ang ilhin pang p)agSsisiyasat na kanyang kailangan. Sa mia pagtatanong na ginawa ay nabatid na si Don Hasinto p)ala gabigabi halos ay nag sasadysL sa kombento.

Page  269 NAI&GALTNODT SA IKATITIAN. 269 Siya raw pala ay totoong mlabuting kaibigan ni kura, kayai bihiirt ang g(ablng isinasala na pagdalaw rito. Sa makatwid ay may p)agkakataonl na siyang masasamantala. Kanynug aabanrn ang' ganid sa kinagabihan ng araw na iy6n at kung mag'kata-)gp6 sili'y mangyari ang talagang nmisusulat. Walaing sukat ipanrimi- ang kanllyang kamnay. Siya'y walang igagawiin kung tup)din ang kan-.yaing katungkulan, at ang nakatutul)ad sa tungk6l, ang palagi ntang salit.i ni Dimas, ay hindi nagkakasala. Maanong gumabi na! At ganito ang kanylhng dllaangin sapagkai't -ang ngra kasalanang sunisigaw sa laniit ay humihinHi ng miadaliang parusa. Kayly naI ba naisunmp/. sa harap n, libing ng kalriying mga inagulang na mangyari ang mangyayari ay magbabayad sa kamitny niya ang tampalasan. At ang sandaling ikatutupad ni ganit6 ay nalalalapit na.. iKay laking kaligayahan! Kung pakiramndama'y para siyang naaanat sa lupa, tila pinapagkakapakpak ng kasiyahang loob. -Ang mamatay ay di kailangan kung dahil sa isang bagay na dakila-ang tila naririnig niyang mga salita ni Dimas. At ang kanyang gagawi'y hindi ba dakila?

Page  270 FAU 'sTiNo A-cGUIILAR. Nagdaan ang inaghapon sa ganaip na pananabfk ni Pedro na dumating na nMI'sana aug gab'I. Kaya' nang unti'untli nang lumalatag ang dill'n ay gayon na lamnaIng ang kagalakan ug, kanw yang puso. Parang may kasayahang dadaluhain,. at wala'ng rnaalatnang gawlin sa pagkatuwAt. Kinuha tuloy ang kanyang balaraw at tiningnan. Makinis din, nanainrintab at matalas na hipang buh6k. NgYay6n nmahabatid ni Don Hasinto ang hig~it ng kanyangr kasalanang- ginawal. -Kung rnasamiiA. augr magnakaw sa isaing' ma — yatnan, ay lalo'ngr masaina, na. isaing mnayaman, ang magnakaw sa m-ahirap. At ang ninakawniya' sa akin ay aug tangll ko pa namaing ka — yainanan sa buhay na it6. At pagkasabi ng ganit6y nanaog na tinungo, augr pook na pagr-aabang&._,n. Madili'm na inadilfut1. ni —sa naninm aug ggabi.

Page  271 XVII Hindi siya nainip na gaano. Isai llaang sigarilyo ang nahihitit/t at naklatanlaw na ngl dunlma rating. Si Don Hasinto na nia lkay: iyon' Sa. kadi. liman ng gabi ay di niya malpa'^gwalri lcn ang kanya na ngang inaabanian ang n 1i)alpalallapit. Samantala ay di iman lamango nababago ang tib6k ng kanyang pus(. Pat;uloy sa mrapayapang paggalaw. Halos limang dipa na lamiang Ian lay6 sa kanya ng taong lumailakad. Nang t1a1)ala;pit Ip mandin ng kaunti, ay nakilalang si Don Hasinto nga pala. Bigla siyang pinagdimlan n, paningfn, at kungdi nakapagpigil ay naitarakl na sana nt walang kasalfsalita ang hawak na balaraw sa dibdib ng kanyang kinapopootian. Ngunl't ang katutub6 niyang dangal ay tumutol at, si Don Hasinto ay kinausap. -Don Hasinto!-ang kanyang sabi — magan dang gabi p6.

Page  272 572 FAUSTINO AGUILAR — Magandanlg gabi p6 nalan, sino kay6?aig tug6ng tilkt nabigla ng naharang sa paglakad. -Isa pong nanmininiil ng inyong mtga utang. -Ak6, ak6 ang cnagkakautang'?- ang tanong na pasigiaw halos ng binata-ak6? U161 ka yata!at pagkasabi nang ganito'y idinukot ang kamay sa bulsa. -Opo,. kayo ay may-utang. At sa ngalan ni Lusia sa nayon n, Dapdap ay magbayad kay6 ngayon. -At sino Ila ba? -Si Pedro! -Ika'w l)ala at nakapangahas kang hurnarap sa iy6ng panginoon upang siya'y upasalain? Walanghiya, walhang tuto, pagbayaran mo ang iy6ng ginawa!-at sabay sa mga salitang it6 na itinu6n kay Pedro ang kanyang rebolber. Nguni't maliksing natampal ni Pedro ang nangangatMl na kamay ng binata at no6n di'y itinarak na walaIng kapakupakundangan sa dibdib nit6 ang taban niyang balaraw. Isang put6k ang narinig. Sumunod dit6'y isang lagabog na tila sa tinibang pinutol na bigla, sabay sa isang malumbay na: inakui! Malubha ang sugat ni. Don Hasinto na napatimbuwang sa lupa. Sandaling minalas ni Pedro ang katawang dugidugian ng binati, bago napatitig sa langit na ang sabi:

Page  [unnumbered] -A ai Alt kfiiiviay di tn~sitatqWAd..g t&. OUafik 1 21{x -AUAWAX $ JO"* i NRD

Page  [unnumbered] I

Page  273 NARGATLUNOD SA KATIHAN. 2 73 -Ang aking ginawa ay di maipatttatwad n, tao, nguni't ang Diyos na nakaiallaln ng lahat ay siya nang bahalai!-at noon di'y lumay6 na biglang nawala sa natngtin-itit na dilimn nI gabi. Dalawang oras pagkatapos si Don Hasinto ay naghilin'lalo na. Nguni't nasabi naman sa mga suinaklolo sa kanya nhg unang sandali kung sino ang sumugat. Ang marinral niyaing hhiigan ay nalilibid nr mnga punong bayan sa Balingkahoy, ng lhuk6on at nang kura. Naroon din ang albularyong gumalmot kay Lusia na nag-ubos man nl kalallatlahatan niyang dunong ay waling mfagawa. Sa malaking bahay ay siksikan ang tao. Halos pawhng mga kasama nI binatai na duinal6 ro6n upang alamin ang katayitan nit6. Mayro6n nang hindi pa man ay nahillinayang sa papanaw na pangino6ng naplakagt n an ng loob na lubha. Si Ige ang lalong nagdaranmdam ng ta6s sa pus6. Halos ipaglhampasan ang katawan at yao't dito na walang itinatanong kung di kung nahuli na si Pedro. Kanya raw lamang susurutin it6 sa mukhla. At mumurahin pa buhat sa ulo hanggang paa. Oo nga! Kanyang lalaitin ang walanghiyaing si Pedro, ang kumitil sa buhay ng mabait na pangino6n. Ang akala pa naman nila si Pedro ay di man lamang makabasag pinggan. Iyon pala'y

Page  274 274 274 ~FAtUSTLN~o AGUILAR. hindi' at wal a mang kib6' ay nasa loob aug kul6", at panggagaling sa Maynilh~ ay kung an6 aug na'isipan. Maanong si Pedro ay tamakan nang han-in. at nang mapisanan sana. Mawawahin na rin lamang siya n~r pangino6n. ay niagkara'mayramnay na nrrang lahat. Makikitulong siya sa nagsisihanap kay Pedro, at kunge 1t6'y kan~ilang matagpuan ay hihingin niya, na ip)agutaly lainang sa kanya aug mga lamain ng walh'nghiyal at duwag na iy6n. Siyai naa" palai. 1t6 aug mabuti at hindi ang maghinagpis na lamang sa bawatit sandal'i na parangr babai. At ang inakalh' ay gagawin nga' sana, datapwa't noon. di'y nairinig aug nagkasaba'ysaba'y na: i pataiy na! ng mnga nasasaloob. Dai'g pa ni, Ig6 aug nassilihan. Biglalng tumindig at parang isingr ulol na tinungo -aug hIhigang kina'lalagyan ng bangkay ni Don Hasinto. Nguni"'t hindi siva' )inapasok iug3 mga na, sa ipinto'. -Kay laking kasawian nit6 -aug sabi n-g kura. Parang nawalian aug Balingkahoy ng ising matibay na haligi. -Siya uga' PO- augcr sabi ug- hukom. Aug taong it6 ay na'pakabuti na wala' naug ma'isusurot sa. kanya aug sino mian. At hindi" sa kabutiliti' i lamaug kay.A dapat damdamfn aug kanyaing, pagkasawil kung di da

Page  275 NARGALUTNOD SA K ATIHAN. hil sa kanyang mga inaakala' na toto6ng kapuripuri. Ang kanyang rnga panukala, na madalas ibalita sa akin ay sumasaklaw nt toto6ng malawak. -Sayang kung gay6n —ang pakli ng punongbayan na nakihalo sa pag-uusap ng dalawa, At ang pagsasalitaan nila'y napatungo pagkatapos sa gagawing libing. Inihand6g nIu kura ang kanyang makakaya at ang lahait nang mga kasanglapan sa simbahan. Ang I)unoung-bayan nama'y nagsabi na ang maitutulong niyai ay aSng pagpapahuling madall kay Pedro, at ang hlukr6n ay ang pagtapos na madall sa inta unang paglilitis na kailangan. May is ing nagtan6ng kung dapat magi-)asa)i sa Maynil.', sa pinakakkatiwaal ni Don Hasinto upang maipagbigay alam nit6 ang nangyari sa mga kaibigan ng nasira. Ang kura rin aug na. ngako na iy6n ay kanya nang gagawin. Sa ibang mga lupunan ang napag-uusaptan ay iba naming mua bagay. Ang unang nakaidalo ng marinig ang put6k ay siyRang nagbabalit\l sa lahat nang kanyang nakita. Umuusok pa raw yatat ang bibig ni rebolber nang siya'y lumapit. Nakitang si Don Hasinto ay nakadapa at sapol nu kaliwang kamay ang malalim na sugat sa tapat ng pus?. Sa tulong ng iba pang nagsidal6 ay kanilang itinihaya ang sawing palad at pinagyamang isinandig sa isang malapit na bat6, at

Page  276 IL tc)% 276 ~FATSTTINo AGUILAR. sa cayongr anyo' hinintay anug pagdating ng mga imay kcapangyarilhan. Si Don Hasinto ay nakapikit, hiud'i makapag-,salit~l. Sa liwanag nang ila'ng ilaw na dala ng mga huting nagsilapit ay na'kita in~ lahat aug bumubuluwak rnja duig6... — 8usmlaresep!-ang imay pagkatakot na salital ii~ ilhilng babaing d6roon. -Mayami-ay~a-ang p-atuloy lug nagbabalitht-ay dumating na kasamia n&r kura aug m~a may kapangryarilian at ipinag-utos nang buhiatin aug may sugat at daihifn dito. -At kay Pedro, walal bang, nakaikitangr sino mnan?-,angr tan6nlg iig isa sa mga. kahara'p, -Aug, sabi nZg aywan kung sinong dumulog na kasunod ko lanimangr ay nakita raw niyaingv patuxigo sa may dakong libingan. -— Hindi' ko, namin~ inasabi kung siya ngrA iy6ni,-aug p~aklif ugzi isaing naro6n din. — At ikawm pah'i ang niagsabi sa amin? — Oo, ak6 ngra, at aug nangyari'y ganit6. Nang inaulinigan kong may alingaisng&a's sa lansangan ~ay dal'idali ako'ng nanaog at s a paglakad ay mnay nasalubonig ak6 nia isa'ng taong hind'i na-_ Ulan naginamadali bagamaJt palfinros-Iin- s. Sa way libingan niakita kong pumnatungo. -Ay bakit hindli mo sinin-o?-ang tan6ng n-g isaing babai. _Sisinuhin ko it6ng lumalakad din namain ~iang pariko -

Page  277 NAfGALUNOD SA KATIHtAN. 7 2$7 -Ay an6, si Pedro ngat kayai iyon? — Aywan natin. -An6 naman kayal ang dahilan at nakaisip siy&a ng gay6n? — Ikaw palai naman. Dahilan kay Lusia! -O at bakit. Ang lagay ba'y si Don Hasinto ang may kasalanan nr nanagyari kay Lusia. Mayro6n ba namang man6k na umayaw sa palay? — Siya na l namnn —ang nagkapanabay na sa g6t ng dalawa katao sa nagkakalipon. -At saka kung talaga bang sah6l si Lusia, ay an6't iba pa ang maghihigantf. Pingkaw ba naman ang kanyang ainia? Kaya't hindi it6 kum mib6 ay sapagka't kaibigan na nil' ang nangyari. -lyan ang toto6. -Baka na, an6? -At ayaw pa yatA itong inaniwalh sa akin, Sasagot pa sana ang naunangr nagsalita' nauni't lahat sila'y napipi sa pagdaating ng is' n pulis na ibig makipagkita sa piunong bayan. Ito naman ay lumabas at mallivanag a na nta rinig ang ganit6ng salitaan. -Nahuli na po ang nraksugat na si Pedro. -Siya nga ba? Salamat kung gayon. Saan ninyo nakita? -Sa loob po ng libingan- sa pa'anan ng malaking aguho. -Hindi ba lumaban? -Hindi po' naman at kus'tng isinuk; ang kanyang balaraw.

Page  278 FAUSTINO AGUILAR. -Piitin ninyo at palagyan ng dalawang bantay ang pinto ng kulungan. Huwag ninyong ipakakausap kahi't kanjino. Ang balithng ito'y kumalat sa loob nt bahay at aug kura ang kaiunaunahang nakpl)agpasalamat sa Diyos, dahil sa di binayaan nito na rang masamanlg gawa ay Iluwag miparusahan. Sa saimantala ang inga kasama ay walang nia sasa1i, kung di talaga raw hindi nagkakabula ang )pamnahlinig: kunIg pataob nabuwal aing nasugatan, ang nakasugat ay hindi rnakalalayo. Sa Iktotollana'y naroon si Pedro. Gayong dapat m-lakataklb6 ay sa 1 loob lamang n lil)ingan nahuli. lAnlg akatsl yati ig 11 161 ay di na siya, masusunditn do1on —ang p)atuyang sabi ni Ige. Kung ak6 la1m anrg ang in akapangyayari ay pahihirapan ko siya nI klatakottalkot —i'Tampalasan sa mabuting tao!, Halggang sa lunmalim ang gabi ay iyon ang nlllagi-uusapan n ang llarlaming nakipaglamay. Ang kura na tul6y ang siyang nangasiwa ng lahat. Hindi na manL alanigang miagkaganit6 dahil sa niang ntabu)buhay pa si Don Hasinto ay talaagrng matalik niyang kaibigan. At sa katunaya'y patungo sa'kombento ng sugatan ni Pedro. Hindi niya ugall ang nmanghitnasok sa di nasasakupan, datapuwa't kung siya ang huk6m ay walang salang di ramatayan ang kanyang ihahatol kay Pedro.

Page  279 NAfPGATAUNOD SA RiATJITAN. 279 Ang pag-utang ng buhay kailarf man ay isang kagagawang hindi pinagpapala. Siyc, sa pagkaparing kinatawan ng isang nangaral nt pagiibigan ng lahat, ay makapagpapatawad pa marahil, nguni't sa pagkatao, at taong dumaramdam na gaya ng iba,, ay hindi. At patawarin siya ng Diyos kundi man nakapaghuhunos pa sa mga, damdaming ganit6. At ang malbait na kura ay nakaipagpatungkol tuloy ng isang mata6s na dalalnin sa kaluluwa ng kaibigang yumao. Hari na nrgang it6 ay iniapa sa piling ni Dakilang Lulilkha; gaya inang nababagay sa mnIa rarapat pagpalaing tulad ni Don Hasinto. Huwag mang sabilin sa kanya, ang kalulnuwv ng katotong mahal. ay pag-uukulan nr ising misa. Walang nakalulugod sa mata ng Pangino6n kung lhindi ang dalangrin lamang. Kaya. isang kamaliang malaki ang paglibak na gilngawa sa dalangin, ng ma nagsasabitng may malalaya silang isipan sa pananampalataya. Ang isipalng malaya ay di naaarling gamitin sa panampalataya: it6 ay nasasalig sa ilang tuntunin na kapa-g siyang pinagalinlanganlan ay ikinabu. bulid ng kaluluwa sa ap6y na walatng katapusain. Siya nga, sa al6y na walaang hangga. Sa aba ng mnga suwail, sa aba ng mga bingi sa tawag ng pananampalataya! Ang kaharian ng langit ay para sa mga banil lamang. At banal iy6ng napasasakop sa mga utos ng sim.

Page  280 FAUSTINO AGIJiLAR. bahain: sa labas ng' bakurang it6 ay walanang kaligtasan pa. Mabuti na lamang at 'angl mahal niyang kaibigan, ay naLmaat<iy sa lo6b ng balkrang it6. KTapalara;n din nlamting'M malaki ang p)agakaapangyarling siya, ang mahal na kura sa Balingkahoy, a y doroon hanggang sa mga huling sandali. Kung nagkataong waMl i ay sino ang makaaalalang dasalin kahi't ang sumasampalataya sa piling, ni naglihingalo? WalangrL plagSsala na si Don Hasinto ay patatawarin n Diyos, hind? gaya ni Pedro na parurusahan na ni mta hukuinan ng tao ay parurusalian pa rin sa hukulman doon sa itaas. At an(r kura ay nagpatuloy sa kanyang miLa tagkukurm'kur6. Nang mlnga sandalinmg iy6 na man si Pedro ay nakiaup6 sa is;ingr tabi nar lkanyflln pi)iitan, Sa lo6b) ngT nI libilnan siyij nabi huli. Sapagki't allnt tilnu11no mlatapos sugatan si Don Hasinto ay ang' )Ilbauang kinaillalagyan ni kanyang im'a magulang. Doo'y dlumalaniin siyalyng sandali at mulnng isinuml)p ang lmatap)ang na IpagtitiiS sa ano mang sasapitin. --— Ang kasiyahliianl loob ko aay gantip na ganip ngayon. Nal)atay ko ang masamil at natupad ko a ng aking katungkulall-ang sabi at tuminag ng kaunti sa lpagkakaupo. Ang la16 niyang ikinatutuwa ay ang di man lamiangll panginfining nu kamany noonf saksakin

Page  281 NANGALUNOD SA KATIHAN. 2~ I si Don Hasinto. At natutuwa siya, sapagkl't ang gayon ay nagpapatoto6ng siya ay itinula k hindi ng simbuy6 lamang ng loob kung di n1 tapat na hatol ng matwid. Kanyang nababatfd na isang marawal na kni palaran ang sasapitin. Nguni't ang ganit6 a v hindi kailangan. It6'y matagal na niyang nalalaman. Tinatangk.: pa lamang ang natupaid na paghihiganti..yI pinagkurokur6 na ang lahat. At sa katunayan, ay hindt na ipagtataka man lamang kung kinmi bukasan halimbawt ay ipatalastis sa kanya na siya ay bibitayin. At p)ran1g walang dal)at allalhlaniii n nia)pasantilal at. natulog. Natagaltagalan din sa,gay6ng paglkataltiinik. hanggang sa pinukaw ng isaing m1aalakas na ha gulg61 nang iyak sa dakong lab;is ng piitan. Sa bahagya ng inarxinig na salitA.an ng na; ngasalabtis, ay naunawltang an, g ulniiv-k aik ang: kanyfaing ali. Ang matand:i ay sulnmugod lianugging sa l)iitan. pagkabalit'tng nakuku'lng ang pamatngnkfn. Nuni't ayaw, patuluyil ni minga rlagbabanttiV. Kanilang sinabi na b)awal kaulsaplin ag bi langgA, at ang nmaliglpit na tadhanlugll ito 11 -puning bayan ay di in'tarigt.ng sallansanrl. Si Pedro ay nahlabag sa kanyini llatandang Ali. Ito na lamnang ang pinalamalfn it niyrl.an 19 1

Page  282 28 FAU;vsSTINO AGUILAR. kamag-anak na n3attitira at nalalamang nagmamahal sa kanya ng tapait. Nais nga sanang makausap upang aliwin man lamang nguni't ayaw ang mga nagtatanod at walA siyang mnagawia. Kinabukasan ang unang ngitt ng araw ay sumaksi sa. malaklking kalungkutan ng marami sa Balingkahoy. — Patdy si Don Hasinto!. —ang sabihanan ng lahat. Att ang klailnat.ayang it6 ay ipinagpipighati ng dt iisa katao. Ang suliraning iniisip ng ilan -ay kung sino kay3^ ang magmamana ng malalawak 1na lupali ni iDon Hasinto. Bigla halos ang klanyaig pagkamati -y at dt man lamrang nakiapiaghabilin. Nguni 't ang Jaramilhan ay inay ibainginiisip: ang miagiging kapalaran ni Pedro. Marami ang sa kaibigang makatal6s ng bagong mga balith tungkol sa nangyari ay nagsipagtan6ng sa iia nagbantay kay Pedro, kung an6 ang nakita nilang inaany6 nito. At ng mapagalamang si Pedro pala, malayong nagpakita ng kalungkutan ay nakatulog pa ng mahimbing ay hindi iisa& ang napataka at nagsabing bakai kung an6 ang nangyayari sa binata. -Bakft namian siyia'y nauul61-ang paalala ng iba. Nguni't isinusulmpA ng mga nagbantay na hindt ang any6 ni Pedro ang sa isang nauul61. It6

Page  283 NA4GXALUNOD SA KATTIIAN. 283 ay tahimik, payapang payapA at di man lamang kahalatan ng bahagyang pagkatakot. Nang magiika 10 ng umaga ay kumalat ang balitang si Pedro ay umamin sa kanyang kasalanan. At sinarili p)a ang pa,nanag6t. Kaya siya ay ipadadala raw l a madall sa mina may karapat;an g humatol. At nang mag-iika 12 n4' tanughalt ay naballi ltAng may dumating na isaing sadyang treni. Lulan daw nito ang mnaraming inla lkaibigan ni Don Hasinto na makikipaglibing. At sa magkakasama,'y pinagtatakhan nlg lahat dallil sa kagandahaug walang kaparis aung isang babai na putos na put6s ng luksa. -Sio ang babaing iyan '.-ang tannLllll.an nIg isA't isti. Nguni't ang lahat namlna'y napaafaywan. MNay ilan ngang nma panlahfis na naghinalang bakl kung an6 nir niasirh ang mlagandangc dumating. DatapwA,'t sa paghcilhinalt nia I tunang sila nagkakasiya. Ng magdaapit hapon ay, nabalit i pa man-iding ang tinurang babai ay i hniTinatay n imliita ang bangkiy ni Don Hasinto. -Naghimat'y. At bakit kaya? ---at i ling nakapagtan6ng ng ganit6 sa sarili ang lnantipangiti na lamang. At ugali ialibhasa, no6n din halos, ay niabatid na -n, marami ang ianalan n1 babamingl iy6n kung an6. — Lusil; a palii ang pallagalan! I

Page  284 284 284 PAUSTIN o) A I, rUUtLAn. At isai sa mlia Ilmgino6 sa Balingkahoy ang nagbul6ng sa, kanya-ng katabi sa up6, na angmagaundi raw palang iyOn ay3 kailunyi ni Don Hasinto. -Kay. 1)pala }linimtatay- an1 sag6)t, n binulungain. Marganda n m2 namlan at kaakitakit. Patf ng kura ay tingin nang tingin ---ang dugt6ng lpang tila may ip)inalpapansi sa k-anyanng kausap.. -Abfi at tila n-ra nawiwili ang kura! natin. Naipaklalakais nia nam:,an, ang babai!l At hindi ngl sila: narakakamall. Ang kura ay nalulugod sat di karaniwang dilaig Ini Lusila. Nguni't hindi atas ni katuphan anug pagkalugod ua it6, lkuing-d paghlian sa darakiltn.g Lumiklia naC nal gaw: nr gayong naag n a g palkaayos na kagandahan. Marunogll ni naman ang Diy6s! At sa pagg-gunita n kura sa u.a talingAt sa pacr1,ulcuniti ' 1 ll,Lo -u_ - t iIil Zliag'Ln naIpa)palngya. Nyari l amangi ng Diy6s ay munti nang d( malpansin na ang nlga sandali ay nagd art.i,*l. Mtabuti t may nagpltlala sa kanya, na tila oras na ng dapat ilibiing angbanlgkay. Siya naI palm. — a t tumindigr sa plagkaaul)p. Hindi natagala'i at ang marinarl na1 kabalong galing Maynili na kinalalagyan ng bangkay ni Don Hasinto ay dahal-hadaangl ilalakad na patungo sa libinlan. Nagawa angl lallit nang:dapat gawin sa simlbhan. Lahai t nang dingal, ang lahli.t Iang gar't ay iniubos nla n kura.

Page  285 NA-. GALT.'NOD SA KATTJIAN. 285 -Ang sabihanan nlgt kaikailan man (law ay di pa nakakikikta ng gay6ng libing sa Balingkahoy, At ang nakapagsabi ng ganit6'y mga mata-tandAng uibanin na marami nanlg naiinoin na tubig. Sa likod ng bangkay y nagdidililm ang taong ksaa. asasaa. a bing boong Balinkahoy ang naroon. Matangi lamang ang mag-anak ni tandaung. fGoryong Dupil na I)agkabalit., sa nangyari ay nangaglapat na mahigpit ng, kaniling pint( at inga bintana. Ang lalong ikinaiiba ng libfng na it6 ay ang dal6ng taga Maynilh. Karaniha'y mga maya-.yaman na sumaima sa pagliahatid ng bangkay hanggang sa huling 'tahanan. Lahat nang nagsiakbay y y kinitla.larawalana sa mukhi. ng malaking lungkot. Nguni't lligit pa mandin ang pagdaramdam ni Lusia, sapagka't para siyang nilubugan ngr araw. Tunay at ang kagandahan niya'y inmiipagpapasuk6 pa rin kahi't sa mga pl)usong maramot, -ngunI't makatagp6 pa kaya' n bukas na palad na gaya nang nasirh? At sa pag-aalala ng.ganit6'y hindi tuloy nlapigilan ang luhli. Malakf rin naman' ang kalulmbayan ni Ige, at aung sanhi'y it6: wala na siyniig lilim na ma-sisilungan. Tapos na ang kanyang mga layaw at ginhawa! At ang kura, ay nalulungkot din. KayA ga

Page  286 IP sTfN() AGUIALAR. nit6'y dahil sa nauligan niya' sa bahay ngpatuy, na it6 raw pala ay may talaga nangmga habilin no6ng nabubuhay pa. Isa niyang kaibigan di umano ang nagttatag ng kasulatan. At ang naliwanagan ng kura'y wala palang iti< natakda na anomanng halaga si Don Hasinto para sa Simbahan n, Balingkahoy! It6 ay isang pagkalimot na hindi dapat inangyari. Ang Simbahan sa Balingkahoy ay ibig sana niyang palakhan at pagandahfn! At sakA talaga namlng ang Simbahan ay siyang dapat mauna sa lahat. Niauutos na dito ipagkaloolb ang kaunaunahang ani, maging sa halaman, maging sa hayop at sakfi ang bawa't ikasamnlping bahagi ng mina pag-aari. Huwag nagpahamak ang mna ayaw maniwalA,. na arilng birW ang katotohanang it6. Ang sandaig, dig ay ari ng Diyos, ayon sa Genesis, at arl niyang lahat ang nilalanman ng lupa. Dahil dito si Kain at si Abel, si Abraham, si Isaak at si Hakob, ay nagsipag-alay sa Panginoon. Bukod sa sinasabi ni S. Lukas, sa mga kasulatan, na ang mga binyagan noong araw ay nagbibili ng kanilang mga lupa& at bahay at ang mga pinagbibilhan sa ganit6 ay iniaalay na lahalt sa Simbahan. Ang mga katotohanang ito ay hindl mapupwingat hindi na namnan mapapawi sapagkat't nasusulat. Kay; si Don Hasinto ay nagkamali sa dt

Page  287 NARGALUTNOD SA KATIHAN. pag-uukol ng kahi't an6 sa Simbahan ng Ba lingkahoy. Nguni't an6 ang gagawin, tumatandd ang panah6n at nababago ang mua kaugallan. At sa sukal ng loob ng klurzt ay nahingi tuloy sa Diyos na inaawiin ang palgpalparusa sa ma. sasama. Samantalang ganit6 ang paglalakara'y patuloy. Natatapat na ang bangkay sa p16munualng bayan. Mula sa kinakukulungan ni Pedr(o ay, 1may natatanaw na isang bahagi ni daan. Kaya ang libfng ay kanyang napanood. Parang tinudld ng isarlg imluayapt na busog ang kanyang pus(, sa ka.sakitang dinanas. Hindi niya inakalhng gayon kraanli ang tnakikilibing, Ang kahulugan ng ganit6ng iagdaramd.in nu lahat ay po6t sa pagkakapatay niya kay Don Hasinto, at ang nagdaraimdaiiml ay ang;kan. yang bayang sarili, ang pinakagigiliw na bayan ni Lusia, ang bo6ng Balinglkaboy. Ngunl't ang bayang iy6n ay di niya, malsisisi. I:aano'y hlindi niya kilala kung an6 at sino si Don Ha. sinto! Nagunital tuloy iy6ng mrga tul. ni Baltazar na sinasabisabing palagi ni Dim)ias: Kaliluhta't sama ang' ulo'y nag'tayc at, ang kabaita'y kimi't nakalyuko( santong katwira'y luhgaiii tt hapo ang luha na lamang ang pinatutillo. At hindi kinukus:i'y luliilng mapal)aft ang bu

Page  288 9288 FAUIST[NO AGUILAR. mnalong sa kanyllng mga mata. No6n lamang nalighati ngu. npilpakaigting si Pedro! Kalahatllg oras pagkatap)os, at sabay sa pagsibsib ng araw, 'ay ibinabaon sa lupa ang sa 1)uhafy na it6'y tinawag na si Hasinto Suares -,t Karligara. _-X<+

Page  289 xvI"l. iDalawaing ta6ng singkad ang na~gdaan Sa pagitan ng mahiabalhabA rmii amang panah6ng it, ay ilaing mahahalagaing bagay ang nang-,yari sa Baling-kahoy. Si Lusia ay nanganak igr isaing lalaking kaayaaya na pinanganlanl ng Pedro. Ang ali ni Pedro ay binawlian na nk buhay. Nagpapahinka' na sa malungkot na libingan ng lBalingkalhoy. Hindi niya natagalAn ang umabot na sakuna' sa pamn-ngking Ipinakamaimalal. IsAng maulap na umaga nang inaglakbay sa himpapawid ang kanyang kalul~uwa., upaing hanapin sa kalangitaing maahiwagil ang. sinapupunan ng Diyos. Si Lusia man nama'n ay naulila rnf. Aiug kanYang ama, pagkatapos ng matagal tia pagkakasakit, ay yuinao at tinungo ang payapa'ng bayan ng mga Pat'ay. Gabi namain at kulimilim ang buwan nang ang kahulihiulihang tibok ng hiiuingal ni Goryong Dupil

Page  290 290 290 ~FAUSTINo AGUILAR. ay mapasabay sa malungkot, na kah6l ng isang aiso. Wala'ng na'ipagbilin kay Lusia kung hindt aug pagpapakabait at sa asawang giliw ay isaing tawag lamang na malungkot aug nagling pahib mnakAs. Si Lusila naminn, aug magandalng kalunyal niDon Hasinto, pagkatapos linisin sa isaing taim~tim na pang-ung-umpisal ang makasalanan niy'ng kaluluwa, ay nakipagisa'ngpalad sa isaing maingangalakal na mahahapay na larnang.At aug tatl6ng WAl~ ng m~a Perez ay patuloy pa rnf sa pagdaraos ng mga sayawan na inilalakfng 1alo' ng kanilang pangalan sa iiagsisilhangAng mga kakilala. Aug mga dating kasanmni ni Don Hasinto ay patuloy sa kanilaing buhay tahimik, at si IgA, aug bukod-tangling nagluksa' sa panginoon nmay amin na buwanm halos-, ay napahilig namain sa paglalasfng. Ngunl't isa'ng araw, aug bo6ng Balingkahoy, ipati na, ug kurangr naging masasaktin pagkA't tumatanda', ay nagoultirnfilanan sa is~ing balitang natanggap. IBinitay na si Peldro! —ang, sabihanan ig- i'sa't isa. At ilaing tagal falingkahtoy, karamiha'y Mg-a, matatanda', aug saCl pagkaala'm ng ganit~y nangakapagsabing,: aug(,- nasasamal ay sa masamA. rin natatapos. Si Lusia ay -nakaba-)(tith\ rnf ug nangyari. Kayit

Page  291 NAC!GALUNOD SA KTFIHAN. 291 muling nabuhay sa kanyang dibdib ang mga dating kasakitan, ang mila dating pagpipighati. At ang pagkahabag kay Pedro ay gay6n na lamanr. Bakit mula no6ng gabing madilim na magkapaliwanaga'n silh, ay hindi na nagkita uli kailan man. Iy6n ang kaihulihulihan nilting pag-uusap. No6n ay sinabi ni Pedrong siyai ay may paparunang malayo. Tinupaid ang klaanying salit-i at napakalay6 ang pinarunan. Nguni't nangako rin naming magppapabalitt muna. At siya ay sadyang hindi nmalilimutin sat pangak6, bagamna't ang pabalit.ng, it6 ay hindi pa niya natatanggap. Ang tanging nahiwatigan, nguni't it6) ay iatagal na, tungk61 sa usapin ni Pedro, a.y ang pag-amin nit6 sa napiapalamain sa sakdal. At di pa nagkasya sa gay6n, kung di ipinahayag l)a ring pinatay. niyt si Don Hasinto ng kusang lo6b, pagkatapos isipin, at pagkatapos ti mba — nging!uabuti ang kabigratan ng gagawing plagpatay. Kaya ang hatol ay kamnatayan din naman ng huk6in na lumitis. Datapwa't nabalita nina Lusia na ang ihatol na ito'y ipinadala sa lalong niataas na hukuman, at ang hindi na niya nalanlan pagkatapos ay kung pinagtibay 6 hindi. At ngay6'y kuialat na lalang ang balitA:ng si Pedro ay binitay! Sa makatwid, siya, si Lusia, at wala naugh

Page  292 ....i.-) 9 — ) 292 1~~ VAI S TIN\o Ac-,UTLAI imaaasahan. Tap6s na sa kanya aug kaligayahan, at sa hina'hara'p ay madjilim na gabi aug kanyang, tatahakin. Aug tang' pa namaing nag — papatibay sa kanyang i-n~a pag-asa aug siyaung yumao! Pagrkal uigkot-Imigkot na kapalaran ng k-anyangr sin'apit! At na'labi sa mnasakciap na pagpipighiat'i sa di' maulatang inga sakit mr loob, na pinapagibayo ipa mandin n& isaing liham niyaing natanggap na kina'papalamnani ug ganit6: "Pagtulpad sa Inga bili nk isang patay it6ng p~agsulat ko tngay6n' sa iinyo. Si Pedro, aug kul ang pal ad ni nyong sininuta at pinakamam-ahal, ko iia~maing katoto, ay binitay ng araw na it. Kap~agbrlaba6n lainang ngayo'n sa kanyang hang1kay. Hinfd'i na ka~ilangang sabihIn ko pa, aug kadahilanan ng kanyang ikinapahamak. Kayo6 at saka' siya aug tannilng nalkadalair. Higift kay -sa akin'g ilakatapatang loob man ng nasawi.ay walaing nalalainan kung lhindi ang pagsisintahan lamang ninyong wagris at d'i nagmali~w munti man. Nguni't aug hatol ng tao ay talaga~ng nagkakamaling madalas, at wala' iang ginawa Si Pec dcro, kung hindi sugpui~n aug kasama'n, ay ipinalagay na nagkasala at pinarusahang bitayin. Utos p~alibhas-a ay natupad at kan'inang ika l() ng umaga ay umaakyat siya sa bibitayan. BihirA ngt namain aug imga paris ni Pedro.

Page  293 NA:N- G A LV UN 1) S A ATIfIAN. AN 2)C93 Nakangiti pang tumitig sa akin, bago nilagyan ng kulub6ng sa mukhfl, at ang p)agkakangiti niyang iyon ay siya kong' nakikita niay6n saan man dako. Parang hindi bibitayan ang kinaitatay'ian niya kung hindi dulang ng isang masaganang piging. Maanong kinahalatan nmanl lamang ng kaunting )amuinlutla. Ang dating kulay sa loob ng kapilya ng kami'y nag-uusap ay siya ring kulay nang lunalabais na nalilibid ni maraming kawal na barilcin. Maanong nagbago man lamang ang lakad. At ang taong ito na lindi nagdalmdan taklot kahi't na sa bibig na lanmang ng ni kamatayan, ay siyang nagbilin sa akin ng natutungkol sa inyo. Isulat mo kay Lusia.. ang kanyaSng sabi ---nla huwag daramldatin an kaimatayani ko. Maiilamiatay ak6 sal.agkatl't tumuii)padt sa akint katungkulan: it6 ang aking ilpinalgkasala. Sabihin mo rin, na anig pag-asang magiging lug6d niya ang di klo pagl)pal|)albay,,. ay nagbi bigay sa akin ni ka ilanllgal llals ng o1(6). Hanging sa huling sandall ay mlatutito akOl'ng' magpakamarapat sa alcing sarili. Isct niyang ngiti ang tantging ganting-pala, n11 mithi kong miltaino klung ako'y patay na. Ang luha ay di ko mnimabutilin, paglka't ang iniiyaklin lamang ay ya6ng nalmamatiiy nt w ltIng nagagawa. Nang itarak ko sa dil)dil) ni Don Hiasinto ang aking balaraw -alng iyong sabilin-ay siya, si

Page  294 294~ FAU STTNO AcGUITLAR. Lusia, ang aking naguguniti at sa huling sandall ko nang it6 ngay6n ay siya rin ang nagugunita ko at idinadalanging nagkapalad nawa ni maginhawa sa hin'aharap na mga araw. Sabihin mo rin na pakakamnalilin sana ang kaniyang anak. Ako man ang pumatciy sa ama ig batlng it6, ay inahal naman sa aking loob. Ngay6ng wala siyang mafgigisnang ama. ay sa kanyang ina mlaplapabuhos na lahat ang kanyang pagmamailal. At dahil dito kung kaya ko siya iniibig. Iyo rin nanatiing ipahiwatig sa aking sinisinta -ang kanya pang dugtongg-na ang kahuliiulihan at maalab kong adhika ay makita isaing araw na siyi aiy maligaya at walang bahlid-dungis sa magandaing no6. IManimaatay akong naliligaya 'sapagka't sa hinaharaip ay wala nang mnga Ion Hasinto na matnangahas pa sa kaniyang kahinlan.i At ipagpaalanm mo ak6 hanggiang sa kabilaing buhay. Iyan po ang mia bilin na sawingpalad kong katoto. Kanyang naisalaysay sa akin ang ginawa. ni Don Hasinto kung an6, at ang katotohana'y dapat at katwirang gawin ang ginawa ni Pedro. Mga tao ngia lamang ang makapagpaparusa sa aking kaibigan! Ang kanyang ginawa ay nalpapalabas sa nga karaniwang mangyari kayya hindi mawawatasan agad. Ang mararangal na adbikang nagbuy6

Page  295 NAJ-4GALUNOD SA KATIHAN. 29 0(.;, O -s* kanya ay nakakaila' ntrayon at makalkail5 pa lhangga't hindi naa'alis ang piring sa maraming mata'. Ngunli't kayo at sakal akc6, ang tangling nakaluunawa sa kadakilf~an n& ginawal ni Pedro, At katungkulan nating pakainialialin aug kcan-..yang alaala, arling yaman aug pakita niyang tialimbawa'i, at tuntuniug d'i mapagpapahanma-kan ang kanyang mga habilin. Sa ganang akin ay maiipahahayag ngray6n, na aug ngr pagkaaping p)trls ng iny6ngr tini-tifis ay flagpa])atibay na blsaaking pag-asa. iAng asking pag-asa! Isiing isal lainang at:ganit ma'y indi pa miatupad. Nrrunit inay kapanahunang (ling ang katwirain ay siyang mnaghaharl. Sa samantala'y tanggapifn uiuyo6 ig'inagalang na binibini, aug tapalt kong pakikiramnay sa iny6ng mga dalamihat'i, at sa inaipaghlingk6d ko ngay6n at kailain man ay inihahand6g aug ~Aking makakaya. Sinasabing aug pagtitifs ay kfabaitan, at idinurugt6ng ko na aug pag-asa ay naghibiga'y lak6is. ~Baikit di natin alasahan na pagkatapos ng -sigwiing it,6 ay sisikiat nana'n aug araw. Pag-utusan, p6A. DiM~AS ILAW. N ang mabas-a ni Lusia ang Iliham na it6 ay

Page  296 FA STINO AGITILAKR. p)arang binl;y6 sa diblib. At napahagulgol ng iyak. Nasaklaw na, bigrl sa isang tingrin lamang ang alaktalmn Ini Pedro. Sa ganIang kalnya ito'y lhindi karaniwang tao lamang. Si Pedro ay is(ang taong dakila. -Nauubos ang nabubuti at nalalabi ang masasasina-ang kanyang naisaisip. At dalawang tao;n Inang nababaon na sa lupN si Don Hlasinto, ay kanyaing nasumpa uli. *** sillg aI'raw, ang boong 3Balingkahoy ay nalicgalig sa pagdating ng isaing tao na nagkakalat nr b)agong lnma aral: Siya'y galing Maynilh at sa babay ni Lusia nanuluyan. Sa. kanyang idina-raos na mga! papulong ay inatramli a ng nalkalaya',g iakinig. Ang )palnanalit:i i ni ya y plarang aipo na t. umnutunrgnaw sa ilang miga bulok na kaugalian, samlantalang nagiging tanglaw ainman sa i.sipan ng mia nakikinig. Ang sabilhana'y kinatawain siya, ng isang nma laking -kapisanan na nag-nusig ng pagalllaar n. kaIpatiran, ng paglakapantay- pantay a,t n, kalayian. Mara.mi ang nacpaRpataka sa kanyang mniga aral. 'jLabhat nt na ama'ny kanyang ibig baguhin; aug pananam 1nt tpalataya, ang pamamayan,:ang lah it na.

Page  297 NARGALUNOD SA KATIIIAN. 29 21.97 Sa kaniyang m~a pangan~yaral ay hindli nagrpapakund-ang~an: augr masamna ay hinadhagkis at ang mabuti ay itinaltanglhal. Kung sa ipaghahar'li n matwid-ang kanyang sabi-ay kailangang puhunanin aug buhay, libo man ay masaya' ninyong ipagkaloob, sapagYkaVt ang katauha'y nangangailangan pa n~-r ina bayani upaing paituluyang matub6s. Da-pat ninyong ibigin ng higit sa sarili aug mnabubuting tao, pagpalahin at ipagtanggot augmnahihinah at kabakal-iin narnan, ng walabig 1)agtatanirn sa loob, aug mga rnasasama'. Aug lqka's at katalinuhang ipinangaap~i ay puhunang hindil iphiagtutubo', at aug laka's na;man at katalinuhang ipinaa'a~i' ay pangpararmi ng m.Aa ali pin. Sa pagmainahal sa puri at paggalaug sa matwid na~tatausan aug buhay, samantalangr sa paglabag sa ganitong tuntunin ay kainatayan lamang ang maitatamo. Waba nang naipakabuting patnubay sa g-,inagawa at inifisip kung di aug mnalinis na budh-i'. Kapag isang, api aug il)agtatangrgol gaanlo mang puhunan ay d-i da-pat panghina~ya~)an: la1~ng Masama, agk't kaduwagan, kung auig mapangapi'y bayaang makapagpatuloy sa malling ginaigaWab. Aug paggaWa ng magraling sa, iba', ay isa ring paglilingkod sa sarili. Madala's na ang kam"atayan ay hindi ka matayan. 20

Page  298 293, FAUST'iNO AcI UILAtR. Angc katotohana'y sa hukay nagsisimula ang tunay nra ktabluhayan. Ang kasalukuyang pagpcapalagay sa kapangyarihan nr Diyos ay dapat mabago: siya nga ay mapagpatawad; nguni't hindi nagutos na ang maliit ay kainkainin ng malaki. Ganit6 rin ang masasabi sa mga pamahalaan: sila'y natatayo upatng mangalag' sa bayan hindi ui an sumipsip sa saganAng dug6 nit6. Ang pag)lpupnun ay dapat ariing isang paglilingkod, hindi.. masagwang kapangyarihang makapag-utos. Wala sa pagsiil sa nangasasakupan ang inilalaIks ung nmga lamaalaan: na sa pagpapairal ng rmatwid at pagsunod sa bayang makapangyarihan. Wala sa mga simbahan ang kaligtasan ng kaluluwa, kundi na sa paggawa ng magaling. Ising Irannampalatayang malayai ang kailangan ng tao, hindi ang gumIagamit ng piring sa inata at tabing sa isipan. Gint( ang pawis ng mahirap kaya singpantay rin at kahalagai ng gint( ng mayaman. Ang )agod at ang lpuhlunan ay di nagkakaiba: kaya patas na p)akinabang ang dapat tainuhin. Tibayan tvwi na ang loob sa ano mang gagawin, na sa kalakhan ng pananalig ang ikinasusunod sa an6 mang mithi. Umasa ka sa iyong sarili kung ibig mong magtagumnpay.

Page  299 NANGALUNOD SA KATIHAN. 299 Paganit6ng rma araal ang ikinakalat ng taong iyon na sa imga unang araw pa lamang ng )agdating sa Balingkahoy ay nagkarooni na ng iaraming alagad. Pati ng kura ay napilitang gumalnit ng kanyang kalakasan sa bayan uprang huwag makapag-ugat ang ganitong mia aral na pangpaguho sa naitayng unti untti ng mga banal niyang sinuniidan ia pagkapari. At ang mga punong bayan man ay nababaka nla rin, inalapit tuloy makaisip ng pagsusuwail ang dating mablrbait na taga Balingkahoy. Aug p)agtira pa ng taong it6 sa bayan ay ikplapanaganib na ng katahimikan ayon sa kanila'lg lpalagay. Nguni't sila man namanin kung minsa'y nagbibigay matwid na rin sa bagong mnga aral na kanyang ipinupunlh. At ang pangl)upunla nama's walaiing maliw, hindi )pinagsasawaan, araw araw ay ginagawa. Kaya' parami ni p)arami hangga't nagtatagal ang miia kabig ng Tagapaghasik na it6 ng Mabuting Binhi, na ng malauna'y nakilalang siyai pala ang si Dimas Ilaw, nasipag na taliba ng Kalaya in, na nagminithling tipunin sa lilim nIg iisang Bandila ang kalahatlahatang mga api sa Sangsinukob. Maynilal Abril 1909.

Page  300 i II t c r I c-~ "i-r c k, r %' "'. 1." L1P ~, a

Page  301

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] UNIVERSITY OF MICHIGAN 39015 05196 3216

Page  [unnumbered]