Si Apolinario Mabini laban kay Hen. Antonio Luna
Santos, Jose P.

Page  [unnumbered] *i '. *'i i X;::i -::::. i::;r~~::liS F C I' i PH;~I 8~: ~; ~s iI~t-::'~~bj i ~~~;~:*h, BBf:f:acli-`i~b:il i. I:'" *::a SP ~x - i "C''*;i? i i-.3Ri s c:~: ~5:~I 1 il f D.fpJ;L 11 Ak it ^t1

Page  [unnumbered] t, A, " '4- ",,

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] ii~~~~~~~~~~~~~~~~~~~i

Page  [unnumbered] -1f it~~Al~~-1:: I.. I _.t,.43. - a S - ' I i, SI APOLINARIO MABINI I N t ILABAN KAY i:| HEN. ANTONIO LUNA I I $1|SINULAT NI JOSE P. SANTOS lKaapi sa PHILIPPINE LIBRARY ASSOCIATION 00 I. ct MAY PAUNAN iSALITA IGI iCntg GREOORIA DE JESUS BALO NI ANDRES BONIFACIO II MAYNILA I I 0 9 z WI I I t,,> I

Page  [unnumbered]

Page  1 SI APOLINARIO.MABINI LABAN KAY HEN. ANTONIO LUNA SINULAT NI JOSE P. SANTOS Kasapi sa PHILIPPINE LIBRARY ASSOCIATION MAY PAUINANG SALITA NI Ginang GREGORIA DE JESUS BALO NI ANDRES BONIFACIO MAYNILA 1928

Page  2 NILIMBAG SA PANaANaA81 -WA NI G. CIPRIANO PACHECO NA SIYANG NAKAAALAII 8A TII61AN AT PAKYAWAN

Page  3 #" w w # k".(e

Page  4 Copyright, 1928 By,, JOSE: P. SANTOS

Page  5 M62~~~~~~ IN.~~~~~~~~~........0

Page  6 I

Page  7 11 O0AON I~UI ~ ~ e ~~~~~NIN V~~~~~~~~~~~~~WN

Page  8 S, 0

Page  9 ILANG SALITA LAMANG... Matapos kong tunhayan ang obrang ito na may pamagat na "S! APOLINARIO MABINI LABAN KAY GRAL. ANTONIO LUNA" na sinulat ni G. Jose P. Santos ay ito ang aking naguing kurokuro at palagay, na siya'y (si Mabini) hindi dapat tawaging utak ng himagsikan pagkat wala naman siyang nagawa at naipaglingkod sa himagsikan at siya'y nasale noong kung baga sa isang handaan ay dumating siyang luto na ang ulam, nakahanda ang dulang at siya'y kasama ng mga huling nagsi. dulog upang tumikim at makisalo sa masasarap na luto. Naaalaala ko pa ng minsang dumalaw kami sa kaniya na ako, si Andres Bonifacio at Emilio Jacinto ang magkakasama at iba pa. Ng kami ay pauwi na ay narinig kong sinabi ni Emilio Jacinto kay Andres Bonifacio ang ganito: "Katwa palang tao iyang si Mabini pati si Rizal ay sinisiraan na di dapat sabihin sa harapan" na sinagot ni Andres na "Siyanga, nguni't ang ibig ni Mabini ay ipakilala na higit siya kay Rizal", kaya silang dalawa ay nagtawanan. Para sa akin ay mabuti ang naisip ni G. Jose P. Santos sa paglalat. hala ng obrang ito pagka't ang bayan ay maliliwanagan sa mga bagay na dapat niyang malaman, gayon din naman, upang makilala ng bayan na si Emilio Jacinto ang tunay na utak ng himagsikan at hindi si Apo. linario Mabini na siya kuring ibig ipakilala at patibayan sa pagsulat ko nito. Natutuwa rin ako sa paglabas nj obrang ito pagka't njayon ay mabibigyan ng malaking hustisya ang isang dakilang bayaning gaya ni Emilio Jaointo na dapat dakilain nj boong Bayang Pilipino na kasama ni Andres Bonifacio dahil sa kaniang tunay na kabayanihan at katutobong pag-ibig sa Inang Bayan. GREGORIA DE JESUS (Balo ni Andres Bonifaoio) Ika 12 nj Oktubre n 1928. 9

Page  10 i~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ I

Page  11 PA L IW A A G Kung ano ang hangad ko sa paglalathala ng munting akdang ito? Ang kasagutan ay mababasa sa isang mahalagang kuru-kuro ni G. Lope K. Santos na siyang pinagbabatayan ko sa pagsulat ng kasaysayang ito. Ganito ang sabi niya: "Kami'y hindi kasang-ayon sa mga nagsasabing hindi dapat pag-uungkatin muna ngayon ang mga salitaang ukol kay Bonifacio, dahil, anila, makapipinsala sa nilalakad na kalayaan at makasisirang-puri sa ating Himagsikan. Ang ganyang pangangamba ay lampas na sa katamtaman. Kailan pa natin lilinawin ang mga nangyaring iyan: kung patay na ang lahat ng mga taong sukat makasaksi sa mga talagang nangyari? Kung naubos na ang lahat ng mga katibayang sukat mapanghawakan sa mga pagsusuri ng ating kahapon? Kung tayo baga'y nagsasarili na at saka mamabutihing halungkatin ang ganyang mga kabulukan?... Samantala, ang ating kabataan ngayon ay mahihirati sa mga maling aka-akala; walang matututuhan sa kasaysayan ni ating Paghihimagsik kungdi pasapyaw-sapyaw na mga balita at pahilaw-hilaw na mga paniniwala. Kung tayo nama'y may kasarinlan na, lalong magiging mapanganib ang pagungkat sa mga salitaang iyan, sapagka't di malayong pagmulan ng mga pagbabaka natin-natin din, at siya tuloy itong makapagpapabuway sa ating sariling pamahalaan. Siya na nga ang mga pagpapakupakundangan sa mga tao, alangalang sa katotohanan ng kasaysayan." Ang sumulat ng akdang ito ay kaisang kuro ni G. Lope K. Santos, sa ganyang palagay. Nang sulatin ko ang akdang ANG SIGALOT NI BONIFACIO AT NI AGUINALDO na nilagyan ng Paunang Salita ni heneral Artemio Ricarte Vibora ay 11

Page  12 wala akong naging hangarin kundi liwanagin ang malalabong ulat ng mahiwagang pagkamatay ni Bonifacio na nagmula sa pagkakaroon nila ng sigalot ng mga kabig ni Aguinaldo. Nang matapos ito ay hindi pa rin ako nasiyahan sa aking sarili kaya't nagpatuloy ako sa paghalungkat ng mga kagilagilalas na bagay at pangyayaring hangga ngayoy' nalilingid sa kaalaman ng marami, kundi man ng lahat. Sa bagong babasahing itong malugod na inihahandog ko sa lahat ay ipinagtatapat kong hindi ko hangad na bawasan ang karangalan at kadakilaan ng sinoman sa ating mga bayani, ni ang ilagay sila sa isang alanganing katayuan, kundi manapa'y upang mabatid naman natin ang ilang mahahalagang bagay at pangyayaring gaya na nga ng sinabi ko ay nalilihim pa sa ating kaalaman. JOStI P. SANTOS. 12

Page  13 I ANG KABANTUGAN NI MABINI Sa.kasaysayan ng himagsikan sa Pilipinas, ang pangalan ni Apolinario Mabini ay hindi na makakatkat kailan man. Nakasulat ng titik na ginto na kasunod ng kina Andres Bonifacio, Emilio Jacinto, Artemio Ricarte at Emilio Aguinaldo na siyang mga pangunang bayani natin sa himagsikan. Ang biglang pagkakatanghal ni Mabini, ayon sa kaibigang Benigno R. Ramos, ay masasabing utang kay Aguinaldo pagka't kung ito'y "nagkasiya sa pagpili at paghirang sa mga taong kapalagayang loob at tapat sa kaniya, upang siyang pahawakin ng tungkuling ipinaging dakila ni Mabini at ni heneral Antonio Luna ay malayong tamuhin nina Mabini at Luna ang pagkabayani at katanyagang nagdudulot ng ningning at luwalhating walang hanggan sa kanilang pangalan". Ang dalubhasang Teodoro M. Kalaw ay isa rin sa pinagkakautangan ng mabilis na pagkakatanghal ni Mabini, at higit sa iba, si Mabini ay hindi gaanong makikilala ngayon kundi sa kanyang panulat na kinikilala at hinahangaan maging sa ibang lupain. Kaya kung utang kay Aguinaldo angpagkakatanghal ni Mabini noong panahon ng himagsikan, ang pagkakatanyag niya sa panahong ito ay utang naman kay G. Teodoro M. Kalaw. Dahil diyan kaya araw-araw ay nararagdagan ang pagkakatanyag ni Mabini. Ngayon ay hindi na mabilang ang mga lansangang nagtataglay ng kanyang pangalan na matatagpuan sa iba't ibang dako ng Kapuluan, nakalimbag 13 <r

Page  14 sa mamisong papel ang kanyang larawan, may dalawang malalaking bayang nagtataglay ng kanyang pangalan: isa sa Batangan at isa sa Bohol, at may isang malaking bahaytirahan (dormitorio) ng mga lalake sa Maynila na kilala sa pangalang "Mabini Hall". Hindi lamang diyan humahantong ang pagkakatanyag ngayon ni Mabini. Sa Kandon, Ilokos Sur, ay may isang "Sailboat" o sasakyang may layag na nagtataglay ng kanyang pangalan, at sa Kalawag, Tayabas ay isa namang lantsang pag-aari ni G. Aurelio Vazquez ang pinamagatang "Mabini" at naglalayag sa mga kalapit nayon ng nasabing bayan. Bukod sa Mabini Intermediate School sa Maynila ay may tatlo pang malalaking paaralan ngayon na nagtataglay rin ng pangalan niya: ang "Mabini Academy" sa Lipa, Batangan, ang "Mabini Institute" at ang "Mabini School". Sa dalawang bahay kalakal ay makikitang nakatatak ang larawan at pangalan ni Mabini, una sa "drill" na puting itinitinda nina Ohta & Rubio at ikalawa sa balutan ng sigarilyo ng pagawaan ni G. Lucio Ocson. Sa Bureau of Commerce and Industry ay may nakatalang isang Samahan na pinamagatang "Mabini Agricultural Development Co., Inc." Sa isang tanging ulat naman na ipinagkaloob sa akin ng Bureau of Coast and Geodetic Survey ay sinasabing may limang "sitio" sa Kapuluan ang nagtataglay ng pangalan ni Mabini at 24 ang mga "barrio" o nayon na may mga pangalan din niya. Sa Batangan ay may isang malaking "truck" sa kalakal na naglalakbay roon at sa Maynila na may pamagat na "MABINI EXPRESS 3". Pakahahabang lubha ito kung iisa-isahin natin ang mga parangal at ala-alang iniukol ng mga nagsisihanga kay Mabini. Hindi ko pa isinama rito ang ilang monumentong ipinatayo sa karangalan niya, mga samahan at kapisanang 14

Page  15 nagtataglay rin ng kanyang pangalan, gaya ng Mabini Debating Club, Mabini Circle, Mabini Sporting Club at iba't iba pa na karamiha'y natatatag sa loob ng mga paaralan a Maynila at lalawigan. Tungkol naman sa kassasayan ng kanyang buhay at pagka-estadista, ang mga sinulat nina GG. Teodoro M. Kalaw, Rafael Palma, Manuel Artigas y Cuerva at Jorge Bocobo ay siyang namumukod. Sa panahong ito ay walang makagagawang lampasan o pantayan man lamang ang mga nasulat na nila. 15

Page  16 11 SI MABINI LABAN KAY HEN. LUNA Na, si Mabini ay may lihim na pagka-suklam o natatagong poot kay heneral Antonio Luna, ay siyang pinatutunayan ng limang sulat na ipinadala niya kay Aguinaldo at iminumunlkahing ito'y palitan, kung maaari, pagka't umano'y "despota", hindi nakauunawa ng kanyang mga karapatan at tungkulin at alangang maging puno ng isang hukbo. Ang malaking paghahangad ni Mabini na mapalitan si heneral Luna ay labis na ipinakikilala ng pangyayaring iginawa pa niya ng "borrador" o "formulario" si Aguinaldo sa pagtanggap ng hinihinging pagbibitiw ng matapang na heneral. Kung sa mga liham na ipinadala ni Mabini kay Aguinaldo ay marami siyang nasabi laban kay heneral Luna, sa pag-uusap nila ng sarilinan ay hindi kataka-takang isipin natin na lalong marami ang kanyang naiparatang. Ngayon ay sisipiin ko ang limang sulat niya kay Aguinaldo na may apoy sa itaas at may apoy sa ibaba, kung baga sa inilulutong bibingka. Narito: Malolos, 28 de Febrero 1899. M. PRESIDENTE: Nabalitaan ko pong si Luna ay nagrerenuncia sa pagka Director at General en Jefe sa operaciones sa Maynila, dahil sa hindi binigyan ng ano mang parusa ang manga capitanes ng compaiiang hindi sumunod sa kaniyang utos sa huling ataque sa Maynila. Napagkikilala na po sa nangyayari na totoong masama ang efecto ng ano mang kalambutan: ang nangyayaring iyan ay totoong bunyag hindi lamrang sa hokbo kundi sa tawong bayan, at sapagkat di nila nariringig na pinarusahan ang may sala, ay masasabi ng 16

Page  17 ibang sundalo na walang ano man ang sumuay sa utos ng General, samantalang sa ibang nacio'y binabaril. Kun sa manga huling ataque lay may ibang compaiiia na hindi sumunod, at inyong parusahan ngayon, ay wiwikaing nagparusa kayo sa pagkat hindi taga Kawit aang sundalo. Sa ganitong paraa'y hindi magkakaroon ng disciplina kailan man ang ating sundalo. Dahil sa hindi tinambingan ng parusa ang abuso ng fuerza ni P...... sa Malabon ay inulit ngayon ang ganito ring abuso sa Polo, kaya't naririto ang Presidente local sa Polo na may kasamang dalawang tawong lamog ang katawan, isa ang Pangulo sa barrio ng Maisan na linooban ng pitong pung sundalo ni P...... na nagpahuli sa manga lalaki at pinahirapan sa kakukulata. Wala tayong masasapit pagka tayo'y hindi dinamayan ng, bayan, kundi ang masupil ng ating kaaway. Walang lakas ang ating sunlalo kundi bigyan ng talong at abuloy ng bayan sa mga pagkain at iba pang kailangan. Ka,yo'y pinagkalooban ng prestigio ng may Kapal, upang gamitin sa jkahuhusay at ikatitimawa ng bayan, na hindi makakamtan ito ay mawawala ang nakuha ng prestigio, sa pagka't mapagaaninaw na di tayo maalam. gumobierno. Sa manga ganitong kapanganiban ay kinakailangan ang dictadura militar, hindi upang masupil ang tawong bayan, kundi lalong lalo na ang abuso nu manga militar na walang makapuputul kundi ang puno. Kun na sa atin ang baya'y makaaasa tayong di man manalo ngayo'y, manainalo bukas makalawa: kundi hindi, ay tayo'y na sa pagkalipol. Kun m;l'iki ang panganib natin sa americano ay lalong malaki ang panganib na nagbabala sa loob dahil sa manga abuso na siyang pangagalingan ng revolucion. Magotos po kayo sa dating linked. AP. MABINI. M. PRESIDENTE: Marami pong quejang dumating dito dahil sa abuso n, General Luna. Nagpabando raw ng manga nakaraang araw at tinangaang ang sumoay sa manga iniuutos niya sa bando ay pupusilin ng walang sumaria; nagpabaril sa. Bocawe ng inchic ng walang sumaria at nagpabando hangan sa provincia ng Parpanga. Ang pagpusil ng walang sumaria ay guinagawa ng manga sundalo, nguni't hindi ibinabando ng puno sa isang naci6n civilizada 17

Page  18 kundi sa mania barbaro; bukod pa'y wala siyang nasasakop kundi ang Polo na kinalalagyan ng cuartel gbneral at ang manga bayang nasasakop.ng zona sa Maynila. Nagtataka ako't ito'y hindi naiintindihan ni Luna; hindi siya makapaguutos sa Bulakan at Pampanga, kundi umopisio sa manga Jefe militar dito. Habang siya'y Jefe de operaciones ay hindi siya Director de Guerra at maging Director man ay wala siyang facultades kundi magutos sa oficina at humalili sa Secretario de Guerra kun wala. Run hindi nakaiintindi ng kaniyang facultales ang general, ay ang hindi pa kaya baga! Mangyari po laniang ipoaintindi ninyo sa kaniya ang manga bagay na ito, ng huag tayong magkaroon ng conflicto. Magotos po kayo, AP. MABINI 6-Mzo-99. P. D. Kun mangyayaring halinhan ay lalong mabuti. Vale. Malolos, 7 de Marzo de 1899. M. PRESIDENTE: Huag na ninyong ialok kay Luna ang Subsecretaria de Guerra na siyang Direccion ng una, sa pagka't kailangan dito'y nakaiintindi sa oficina at organizacion ng Ejercito at ley ukol sa guerra. Baka lamang gulohin ang organizacion ay lalong masamia. Kun siya'y magpilit umuwi sa kanila ay huag na ninyong banguitin ang Subsecretaria at kayo'y mag parang walang anoman at di nakaaalaala. Kundi bagay sa mando ng Hokbo ay lalong hindi sa oficina, sa pagkat despota. Ito'y para ko lamang paalaala; sa pagka't ng bago pa akong masankap sa Gobierno ay ipinaintindi ko na sa inyo na hindi nakakaintindi ng organizacion at despacho ng oficina de Guerra. Siya'y marunong como quimico at nakakaintindi ng caunti sa trinchera; ngunit walang afici6n sa politica at manga leyes. / Magotos po kayo, A. MABINI. 18

Page  19 M. PRESDENTE: Segurong ipinakita na sa inyo ni Sr. Vales kagabi ang sulat ni Arquiza galing sa la Laguna. May sulat din akong tinangap sa isang Abogadong taga Pateros na naninira ngayon sa Sta. Cruz na ganito rin ang sabi. Di umano'y ang Jefe provincial ay di makapagpasiya gawa na si Sr. Benitez como Representante ay inviolable May sulat ding tinangap ang kasama ko sa oficina kay Dn. Vicente Reyes; baga mna't ito'y hindi nagsasabi ng ano man tungkol diyan ay nasassabi sa sulat ang ganitong salita: Ayon sa mania balitang dala ng manga tawong nakainom sa mabuting bukal, ay bbobombardeahin ng americano ang Dagupan at dedesembarco doon. Dahil dito'y dadating na ang manga lanchang ipinagawa sa Hongkong at siyang ipapasok sa la Laguna. Kun makuha ang Dagupan ay pagtatagupan tayo ng fuerzang Maynila at fuerzang Pangasinan. Tuloy bobombardeahin ng manla lancha ang buong baybayin n la Laguna. Ito raw ang balitang dala doon: kaya baga ma't di sinasabi kun sino ang nakainom ng balitang ito sa mabuting bukal, ay sa mania sulat na ibang tinangap ay mapagkukuro na. Akala ko po'y hindi dapat pabayaan ang desembardb ng Americanos sa Sto. Tomas (Union), kundi pagpilitang ng pirmi ng mga Jefe sa Pangasinan at Union. Pag nakakuha ng posisiones ang Americano sa bandahing iyon, ay pagsasagupan ng ataque sa kati at dagat ang Dagupan. Ipiradadale ko po sa inyo ang telegrama sa akin ni Luna, at pati ng borrador ng aking sagot. Kayo po ang magdidisposicion, sa kaniyang dimision irrevocable. Ipinadala ko sa Secretario de Guerra ang isang orden general upang ipagbigay cuenta sa inyo. Sa ordeng ito ay sinasabi ang atribuciones at Jurisdiccion ng General en Jefe -del operaciones sa palibot ng Maynila. Sa pagkat irrevocable ang dimision ni Luna, kailangan pong magnombra kayo ng iba, at kailangan din naman na ibigay ninyo ang direccion ng obra de defensa sa dako dito ng Polo kay Dn. Ambrosio como Jefe ng inyong Estado Mayor, ng huag magkaroon mamaya ng rozamientos at disgustos. Inilagda ko pa sa mababa ang borrador ng aceptacion ng dimision ni Luna, baka sakaling hindi pa ninyo nagagawa at minamabuting tangapin. Kayo po ang bahala at magotos sa dating linkod. AP. MABINI 19

Page  20 7 Marzo 99. Vista dimision irrevocable prosentada de su cargo, me vee obligado a aceptarla, aunque con pesar, pues reconozco sus meritos y grandes servicios a la Patria, que procurare no olvidar. En su virtud sirvase entregar mando al General........... y al darle las gracias ern nombre de la Republica por sus servicios, ruegole cuente siempre con mi sincera amistad. P. D. Akala ko tungkol sa kay Sr. Benites, ay dapat ipagutos sa Jefe provincial na siya'y paparitohin at pasamahan sa tawong de confianza, hari nanang madala dahil sa kahirapan ng daan sa pagparito. Vale. M. PRESIDENTE: Ypinatatalastas ko po sa inyo na si Don Baldomero ay nagpupumilit miaalis sa Secretaria de Guerra, sa pagkat malapit daw magkasira sila ni Gral. Luna at di malayong siya'y mapahamak dahil sa manga denunciang dumarating sa kaniya. Sa pakiramdam ko po kay Don Baldomero ay kailangan na inyong payagan nang magkapalit sila ni Don Mariano Trias, paris ng hinihingi niya, sa pagkat kundi man magkasira ang dalawa ay pangagalingan ng manga sigalot na makahahadlang sa pakana ng isa't isa at makasisira sa ating linalayon. Tungkol po sa akin at sa ibang Secretario, bagamat nakikita naming ang General Luna ay di sumasanguni o nagbibigay alam man. lamang sa gobierno sa ano niang pakana, ay pinararaan na ang lahat hari na ngang siyang makapagbangon ng ating puri paris ng inyong inaasahan ng siya'y inyong ihalal. Sa ibang panahon ay ang bagay na ito'y dapat ipiagrenuncia ng mga Secretario; nguni't kami nagpipiguil ng huag ng ikadagdag ng manga kahirapang tatawirin ng ating bayan. Sa: pagka't kasakit-sakit ang nangyayari, kun mapaiguj ay sariling-sarili niya ang kapurihan, na ninanasa kung makamtan niyang lubos; nguni't kun miapasama, kun ang manga pakana niya'y pangalingan ng kasiraan, ay sa amin ang sisi, sapagkat binayaan namin. Kun ang ating gobierno ay dictadura at hindi constitucional, ay mangyayari pa, sa pagka na sa inyo ang boong pananagot; ngunit anaki di dapat na baguhin natin ngayon ang forma de gobierno, baka akalain ng manga Potencia at maniwala sa Americano na ng makuha nila ang Malolos ay nawasak ang ating gobierno. Hindi na po namin hinahanfad na siya'y sumanguni sa gobierno bagay sa plan at disposiciones na dapat niyang gawin sa laban; 20

Page  21 kundi ipagbigay alam man lamang ang manga pakanang kaniyang dapat gawin tungkol sa manga tawong namamayan, sa manga extrangero at iba pang bagay na nauukol sa tinatawag na politica de la guerra. Sapagkat sa bagay na ito, at gayon din naman sa organizacion ng fuerzas at reclutamiento ng manga kawal ay dapat makaalam ang gobierno yayamang siyang nangangasiwa sa manga armamentos at provisiones. Sa politica de la guerra ay di mananagot ang Jefe de Operaciones, kundi ang Gobierno; kaya siya'y dapat manunod sa mana instrucciones na dapat tangapin. Tumangap po kami ng comunicaciong galing sa Iloilo ng Gral. Martin Delgado at Francisco Soriano na inyong Comisionado. Ang sabi nitgng Soriano ay ang fuera! ni Diokno ay walang guinawa kundi mangagaw at manguha ng salapi ng ataquehen ng americano ang plaza de Iloilo, hangan sa nagkakambabali ang pusil ng manga kawal na guinagawang balagwitan ng manga ninakaw na salaping dinala sa Capiz. Ang fuerza raw na ito'y bukod sa naayaw lumaban sa Americano ay naayaw namang magbigay ng fusil sa manka nalaban at ayaw pang patulungin ang Capiz sa manga taga Iloilo na siyang nagmmamantini sa lahat ng fuerza, pati ng kay Diokno na dumayo doon. Ang sabi ng Gral. Delgado ay ng once de Febrero ay inataque ng Americano ang plaza de Iloilo at sa pagkat umurong ang fuerza ni Diokno at Araneta ay nakuha ng Americano hangan sa kinabukasan pati nk Jaro at Molo. May dalawang daan ang baja ng kaaway at sa ating naman ay may batlongpu. Ang kaniya raw Cuartel General ay na sa bayan ng Sta. Barbara; ang fuerza niya ay may tatlong libo, barilan ang kalahati!at sandatahan ang iba, at sa barilang ito ay ang limang daan ay naaayaw sa Capiz, Concepcion at Antique. Siya raw ay nagtitipon pa ng tawo, kaya humihingi ng fusil at kun wala ay ipagutos kay Diokno na ibigay sa kaniya ang iba. Si Diokno daw at si Araneta ay kumikilalang puno sa kaniya, sa pagkat nakitang ang Iloilo, Jaro at Molo ay nakuha ng Americano, sa pagkat nraayaw sumunod sa kaniyang utos at nagsisiurong. Dumarting po naman dito ang isang paring paisano si M. Pascual Reyes na galing daw sa Cebu at sinasabi na saa Leyte ay nagaabuso ang General Lukban at para raw lamang pantalia, ang Coronel Mojica. Sa Cebu daw ay magulo din, sa pagkat di nagkakatuno ang Jefe Militar Magilom at ang bayan. Ang sabi sa akin ay mayroon kayong proclamang Americano: baka mangyayaring inyong mapadalhan ako ng copia, upang masagot kun baga't kailangan. Magutos po kayo sa dating linkod, AP. MABINI. S de Abril 1899. 21

Page  22 Sabihin na ang ibig sabihin, sa mga liham na iyan ay talagang mapaghahalatang si Mabini ay naging kaaway na lihim ni heneral Luna. Hindi na kinakailangang pagtalunan ang bagay na ito pagka't maliwanag na maababa sa nilalaman ng mga sulat niya kay Aguinaldo. Nguni't kung bakit kay daling nagbago ng kanyang kuru-kuro at hindi lamang di kinatigan at ipinagtanggol si Aguinaldo sa mahiwagang pagkamatay ni hen. Luna. na hindi naman matiyak kung sino ang tunay na may kasalalanan, kundi pinakatuligsa pa nga sa kanyang LA REVOLUCION FILIPINA, na sinulat niya sa kastila at ingles, ay siyang kinakailangang pag-aralang mabuti at suriin ng mga bantug nating mananalaysay. Maaaring nagtatago iyan ng malaking hiwaga. Talaga.. 22

Page  23 III DALAWANG KURU-KURONG MAGKASALUN. UAT NI MABINI Sino ang magsasabing si Mabini, ang bantug na lumpo at tinatawag ng ibang "utak ng himagsikan" ay magkakaroon ng dalawang kuru-kurong tunay na nagkakasalungat? Kung ito'y ibabalita lamang sa sumulat ng mga talatang ito ay maaaring hindi ko mapaniwalaan agad. Nguni't iya'y siyang totoo. Na sa akin ang mga katibayan, kaya hindi ako makapag-aalinlangan kaunti man. Sa kanyang napabantug na LA REVOLUCION FILIPINA na sinulat niya sa Guam at pagkatapos ay siya rin ang naghulog sa wikang ingles, ay pinakatuli-tuligsa niya si Aguinaldo at pinag-ukulan ng mapapait na paratang. Basahin natin ang kabanatang ika-X ng salin niya sa wikang ingles at ganito ang kanyang sinasabi: "Andres Bonifacio's death had plainly shown Mr. Aguinaldo's immeasurable ambition of power, and the personal enemies of Luna by means of clever intrigues exploited this weakness to ruin him. - If Aguinaldo, instead of killing Luna, hAd supported him with all his might, it should be too much presumption to say that the, revolution would have triumphed; but I have not the least doubt that the Americans would have had a higher idea of the courage and military capacity of the Filipinos. If Luna were living, I am certain that the deadly blow given by General Otis would have been checked or at least avoided in time, and Aguinaldo's incapacity in the military command would not have been clearly demonstrated. Moreover, to get rid of Luna, Aguinaldo availed himself of the same soldiers the former had punished for breach of discip 23

Page  24 line; then Aguinaldo killed the discipline, destroying his own army. With Luna its firmest support, the revolution fell, and the ignominy of the fall, weighing entirely upon Aguimaldo, caused his moral death, a thousand times bitterer than the physical one; then Aguinaldo ruined himself, condemned by his own actions. That is the way Providence punishes the great crimes." Na, -ang salin sa tagalog ay ganito ang kahulugan: "Ang pagkamatay ni Andres Bonifacio ay nagpakilalang maliwanag na si Aguinaldo ay may isang walang habas na kasakiman sa kapangyarihan, at ang mRa sariling kaaway ni Hen. Luna, sa pamamagitan ng mga hibo ay nakapagsamantala sa kahinaan niya, upang si Luna ay maipapatay. Kung kinatigan ng buong kaya ni Aguinaldo si Luna, sa halip na patayin, sabihing nagtagumpay sana ang Panghihimagsik, ay isa marahil na napakalabis na pangarap; nguni't hindi ako nagaalinlangang ang mga Amerikano sana'y nagkaroon ng mataas na pahalaga sa tapang at kakayahan sa pagka-militar ng mga Pilipino. Kung buhay si Luna, ay tiyak na masasabi kong ang dagok na ibinigay ni Heneral Otis ay nasugpo o kung di ma'y nailagan sana, at di napagkilalang maliwanag ang kawalang kaya ni Aguinaldo sa pamamanihala ng hukbo. Tangi sa rito, upang maiyalis si Luna ay ginamit ni Aguinaldo ang mga kawal ding pinarusahan nito, dahilan sa paglabag sa disiplina; pinatay nga ni Aguinaldo ang disiplina, at siya na rin ang lumansag sa kanyang sariling hukbo. Sa pagkahulog ni Luna na siyang lalong matibay na suhay, ay bumagsak ang paghihimagsik, at ang kalait-lait na pagkabagsak na buung-buong napapataw kay Aguinaldo ay siya ring pumatay sa dangal nito na makalilibong mapait kay sa pagkamatay ng katawan; si Aguinaldo nga'y siya ring sumira sa kanyang sarili, siya'y pinarusahan ng kanyang mga sariling lkagagawan. Ganito kung magparusa si Bathala sa malalaking katampalasanan." Sa kuru-kurong iyan ni Mabini ay maliwanag na inanghihinayangan" niya ang pagkamatay ni Luna. Iyan sa isang akdang kaya sinulat ay sa hanfgad na mabasa ng rami, nguni't sa sarilinan, sa isang sulat na ipinadala kay 24

Page  25 G. Galicano Apacible, naging Kalihim ng Kagawaran ng Pagsasaka at Likas na Kayamanan at kaibigang matalik ni Mabini, na noo'y na sa Hongkong, ay iba naman ang kanyang palagay at kuru-kuro sa pagkamatay ni Luna. Basahin natin ang iikatlong talata ng kanyang mahabang liham na niyari sa Resales, noong ika-25 ng Hulyo ng 1899, at ganito ang nilalaman: por mas que yo deplore y repruebe la muelte violenta de Luna, la desaparici6n de este ha alejado una tormenta que amenazaba. Luna aspiraba a mucho, convencido tal vez. de que era mgs instruido que Puno y si no habia hecho nada era por que no habia adquirido aun el prestigio necesario para ponerse frente a frente de Puno (Aguinaldo). Por eso aspiraba, a la Presidencia del Consejo con la Secretaria de Guerra. La debilidad de Puno (Aguinaldo) para con el ha contribuido mucho a provocar sus ambiciones, por que como le dejaba obrar creyo que podria manejarle como un maniqui; pero como yo conozeo a Puno (Aguinaldo), no es muy arriesgado suponer que si Luna hubiese conseguido lo que deseaba, hubiera ocurrido una division que tal vez nos hubiese aniquilado a todos." Narito ang salin sa tagalog: "* '>: ': baga man at dinaramdam ko at di minamabuti ang magahasang pagkakapatay kay Luna, ANG PAGKAWALA NITO AY NAGPALAYO NG ISANG SIGWANG NAGBABALA. Maraming hinahangad si Luna, sa pananalig marahil na sfya ay may katalinuhang higit kay Puno (Aguinaldo), at kung hindi man gumawa ng ano man ay sapagka't hindi pa nagkakaroon ng kailangang Lakas upang makitalad nang harapan kay Puno (Aguinaldo). Dahil sa gayong pananalig ay naghangad na malagay sa Panguluhan nj Sanggunian na kalakip dito'y ang Kalihiman ng Digma. Ang kahinaan ni Puno (Aguinaldo) sa harap niya ay nakatulong upang gisingin ang mga paghahangad ni Luna, sa pagka't pinabayaan siyang gumawa ay naniwala namnan siyang maaari niyang ipalagay na parang isang maniki; nguni't yayamang nakikilala ko si 25

Page  26 Puno (Aguinaldo), ay hindi isang kapangahasang ipalagay na kung natamo ni Luna ang kanyang hinangad, sapilitang nagkaroon nk pagkakahati-hati na marahil ay nakapuksa sa lahat." Sa harap ng dalawang magkasalungat na kuru-kurong iyan ni Malbini ay hindi kataka-takang pag-alinlanganan kung alin ang dapat paniwalaan: kung ang nakalagay sa kanyang akda na sadyang sinulat upang mabasa ng marami o kung ang sinasabi niya sa sarilinan. Isa rin namang malaking palaisipan ito na kinakailangang isangguni sa bantug na orakulo ni Lola Basiang. 26

Page  27 IV VATAPANG SI HEN. LUNA. NGUNI'T MAGAGALITIN Kung katapangan ang pag-uusapan, si heneral Luna a> isa sa lalong pinaka-matapang na heneral nang nagdaan nating himagsikan. Tungkol din kay heneral Luna ay mababanggit ko rito ngayon ang ilang bagay na naipagtapat sa akin ng nasirang Dr. Trinidad H. Pardo de Tavera, nang minsang dumalaw ako isang araw sa kanilang tahanan sa Santamesa. "Si hen. Luna-ang wika sa akin ng matalinong doktol — ay talagang matapang. Ito'y hindi na pagtatalunan. Nguni't sa kasawiang palad. ang katapangan niya ay hindi nauukol sa isang pinunong huskbo. Totoo siyang magagalitin at hindi marunong tumanggap ng anumang biro. Pati sa babae ay nakikipagkagalit, gaya ng magalit siya kay Pepita Leyva. Ang mga kapatid man niya ay hindi pinagpapakundanganan, maliban sa pintor na siya niyang kinaaalang-alangaana. Sinasabing sa mga manunulat sa LA INDEPENDENCIA ay nmarami rin siyang nakasamaan ng 1oob. Sa Espanya ay gayon din at minsan ay hinamon pa niya ng barilan si Rizal at kaya lamang hindi natuloy ay nakarating sa pinto' na siyang namagitan at pumayapa. Dito man noong nakaraang himagsikan ay marami rin siyang nakagalit na mga pinunong hukbo at pinunong pamahalaan. Kung hindi sa pagkakaalit nila ni heneral Mascardo ay hindi sana natalo agad ang mga pilipino sa mga amerikano sa labanan sa Bagbag. Kung nagagalit si heneral Luna ay walang tanging nakasisira sa kanyang loob at nakapagpapahupa ng kanyang galit kundi ang kanyang ina na labis niyang minamahal at pinagpipitaganan." 27

Page  28 Kalabisanl nang banggitin dito ang pakikipagkagalit niya sa isang kagawad ng gabinete ni Aguinaldo na tinangkang umugin, matapos pagbuhatan ng kamay. Si Paterno ay isa sa mataas na kagawad ng gabinete ni Aguinaldo na kanya ring ipinadadakip, sa hangad marahil na lapatan ng mabigat na parusa. At hindi mabilang na pinuno ng kanyang hukbo ang napagbuhatan ng kamay dahil lamang sa maliliit na kasalanan. Noong buwan ng Mayo ng 1899, ayon sa isang kasulatang hindi pa nahahayag na kinakaharap ko ngayon, ay ipinag-utos niya ang pagpapadakip kay G. Felipe Buencamino na noo'y isa sa may mataas na tungkulin sa pamahalaan ni Aguinaldo. Hindi sinasabi kung ano ang sanhi ng pagpapadakip at kung ano ang kanyang gagawin kung maiharap na sa kanya. Ang nilalaman ng kasulatan ay sisipiin ko rito: SECRETARIA DE GUERRA DEL GOBIERNO FILIPINO (Membrete impreso) Quedan autorizados respectivamente los Sefiores Quintin Bravo y Ceferino Santos, Capitan y ler. Teniente respectivamente para que puedan recoger la persona del Sefior Felipe Buencamino donde le encuentren y conducirlo a esta plaza. Bayambang 25 Mayo, 1899. El Srio. de Guerra (Fdo.) A. LUNA Narito ang salin sa tagalog: KALIHIMAN NG DIGMA N4 PAMAHALAANG PILIPINO (Membreteng lirmbag) Isa't isang binibigyan ng kapahintulutan sina Ginoong Quintin Bravo at Ceferino Santos, Kapitan at Unang Tenyente, upang mangyaring kunin ang katauhan ni Ginoong Felipe Buencamino saan man siya nila matagpuan at ihatid sa Himpilang ito. Bayambang 25 ng Mayo ng 1899. Ang Kalihim-Digma (Lgda.) A. LUNA 28

Page  29 Isa sa mahalagang bagay na naipagtapat sa akin ni Dr. Pardo de Tavera ay ang pagiging tunay na tagalog ni hen. Luna. Katunayan umano ay dito siya ipinanganak sa Maynila, sa purok ng Binundok. Nguni't nagkunuwang ilokano dahil sa katusuhan, ang sabi pa ng matalinong doktor. Nalalaman umano ni. hen. Luna na ang inga tagalog ay natitipon sa ilalim ng buong kapangyarihan ni Aguinaldo. ang mga kapampangan naman ay kay hen. Maximino Hizon, kaya't ang ginawa'y lumikha ng rehiyonalismo o paghahatihati at nagkunuwang tunay na ilokano upang makamtan niya ang tulong at lakas ng mga ilokano. Ang hangad ay magkaroon ng isang matatag na hukbong maihaharap sa mga kampon ni Aguinaldo upang maagaw umano rito ang mataas na kapangyarihan sa pamumuno sa pamahalaan ng himagsikan. Natunugan naman ito ng mga kabig ni heneral Aguinaldo at dahil sa noo'y talagang marami na ang kagalit niya kaya't natapos ang kanyag matataas na hangarin nang siya'y mapatay ng mga kawal na taga Kabite, sa Kabanatuan, Nuweba Esiha, noong ika-5 ng Hunyo ng 1899. Sa isang dako, ang katapangan ni hen. Luna ay hinahangaan ng pamunuan ng hukbong amerikano at hanggang sa rmga ulat ng Kagawarang-Digma sa Estados Unidos ay nababanggit ang kanyang magiting na kabayanihan at walang kaparis na katapangan. -: ' 29

Page  30 v SI MABINI NIA BA ANG "UTAK N(G HIMAGSIKAN"? Kung marami man ang kumikilala sa kabayanihan ni Mabini ay marami rin naman ang tumatawad sa kanyang kadakilaan. Si Mr. Austin Craig, bantug na pilipinistang amerikano, ang nagsabing "Rizal the Creator, Bonifacio the Preserver, and Mabini the Destroyer"' na sa wikang tagalog ay "si Rizal ang tagalikha, si Bonifacio ang tagapag-ingat at si Mabini ang tagapagwasak". Ang nasirang Felipe G. Calderon ay nagkaroon din ng iiang "hagkis" o "pilantik" kay Mabini, samantalang si G. Epifanio de los Santos Cristobal ay pumuna naman sa kanyang "Sampung Utos" at sinabing ang ikasiyam na pangkat nito ay hindi nasasalig sa mga itinatadhana ng C6digo Penal. Si Dean Maximo M. Kalaw ng Unibersidad ng Pilipinas ay nagpakilala rin ng ilang pagsalungat sa kuru-kuro ni Mabini, matapos patunayang ang kanyang LA REVOLUCION FILIPINA ay sinulat na hindi kaharap ang mga kinakailangang kasulatan at ibinatay na lamang sa mga salaysay ng ilang kaaway ni heneral Aguinaldo. Nguni't ang matindi sa lahat ay ang "Mabini ante Mabini" (Si Mabini sa harap ni Mabini) ni Dr. Trinidad H. Pardo de Tavera, na hindi lamang tumatawad sa kakayahan ni Mabini kundi naglalagay pa sa kanya sa alanganin. Nagkaroon ako ng salin nito na kaloob sa akin ni Dr. Pardo de Tavera, at sa saling iyan nanggaling naman ang inihulog sa wikang ingles ni Mr. Austin Craig na napa* lathala sa THE TRIBUNE noong ika-22 at 29 ng Agosto ng 1926. Ang orihinal na nakasulat sa kastila ay siyang hindi pa nahahayag. Sa isang liham na ipinadala ni Dr. Trinidad H. Pardo de Tavera kay Wenceslao E. Retana, paham na mananalay30

Page  31 say na kastila, na ang orihinal ay iniingatan ngayon sa Aklatan at Museo ng Pilipinas, ay maliwanag na ipinakikilalang si Mabini ay talagang hindi matatanggap ng kalooban ng matalinong doktor. Narito ang nilalaman ng sulat na ngavon pa lamang mahahayag: Barcelona lunes Pension Francesa Vergara, 4. MI QUERII) AMICG RETAN A: Esta maiana hemos vuelto de Ltavanecat y maniata, martes, por la tarde, saldremos para Marsella. Mi hijo Carlos se embarcara alla para Manila a bordo del vapor japones Katori Maru y yo acompaniado de mi hija Carmen y mi hijo Alfredo nos iremos a pasar una temporada en Niza. Espero volver a Barcelona despues de tres meses. Acabo de recibir de Manila el adjunto folleto que Veyra le envia. Llaman a Mabini pensador profwndo! Pobre Mabini! Pero, figurese V. lo que se armaria alla si yo, o cualquiera demostrara (lo cual es sencillo y elemental), que no habia tal pensar profwndo sino tan solo una m:.entalidad ilogica! Suyo siempre afmo. T. H. PARDO DE TAVERA Ang salin sa Tagalog: Barselona, Lunes ~0:~~, ~ Pension Francesa Vergara, 4. MINAMAHAL KONG KAIBIGANG RE:TANA: Nagbalik ako nang umagang itong galing sa Llavanecat at bukas ng hapon, martes, ay tutungo kami sa Marsella. Ang anak kong si Carlos ay paririyan patungong Maynila na sakay ng bapor hapones Katori Maru at ako pati ng aking mga anak na Carmen at Alfredo ay magpapalipas ng ilang araw sa Niza. Iniisip kong magbalik sa Barselona pagkatapos ng mga tatlong buwan. 31

Page  32 Ang kalakip nitong polyeto ay katatanggap ko lamang kay Veyra na'galing Maynila. Tinatawag si Mabining isang matalisik na pala-isip! Kahabag-halbag na Mabini! Nguni mahihinuha na ninyo kung anong gulo ang mangyayari doon kung ako, o ang sino man ay magpakilala (bagay na napakagaang at alam ng lahat) na walang gaanong matalisik na palaisip kundi isang walang tutong kai ipan lamang! Boong pag-ibig na sumasainyong lagi. T. H. PARDO DE TAVERA Maliwanag na ang ibig sabihin ni Dr. Pardo de Tavera sa sulat na iyan ay "no es tan fiero el leon cono lo pintan" o hindi gaanong kahanga-hanga si Mabini na gaya ng ibinabalita. Kung tunay na si Mabini ang dapat kilalaning "utak ng himagsikan" ay isang suliraning hindi mawari ni Mr. Craig. Napasama sa himagsikan si Mabini noong ika-12 ng Hunyo ng 1898, at humiwalay noong ika-9 ng Mayo ng 1899. o kulang ng tatlong araw sa labing-isang buwan. Kaya naman humiwalay si Mabini ay dahil sa pagkabigo ng marami niyang mga balak at hangarin na hindi naibigan ng nakararami sa Konggreso sa Malulos. Nabigo rin si Mabini sa kanyang pangarap na ang Dekalogo niya ay siyang gamitin noong himagsikan pagka't ang kinilala ay ang kay Emilio Jacinto na tinawag na Kartilya ng Katipunan. Maging ngayon ay walang makapangahas magsabing ang kanyang Dekalogo ay mabuti sa Kartilya ni Emilio Jacinto at sa "Katungkulang gagawin ng mga Z. LI. B." ni Andres Bonifacio. Nabigo rin at hindi pinagtibay ng Konggreso sa Malulos ang kanyang "Programa Constitucional de la Republica Filipina" na pinamagatan sa tagalog ng "Panukala sa Pagkakana nang Republika nang Pilipinas". Kaya lumalabas nga naman na walang maipagmamalaking nagawa si Mabini upang siyang kilalanin na "utak ng himagsikan". Pinaratangan din siya ni Mr. Craig na kaya tumuligsa ng gayon na lamang kay Aguinaldo ay sa hangad na mapabuti kay heneral Luna, na dati niyang sinisiraan ng lihim, 32

Page  33 upang manumbalik siya sa kapangyarihan, sakaling ito'y magtagumpay sa hangaring maging kahalili ng Pangulo ng naglahong Republika Pilipina. Ang sumulat ng mga talatang ito ay nagtatapat na may malaking alang-alang at pamimitagan sa kadakilaan ni Mabini, nguni't kung ang isang walang gaanong nagawa at naipaglingkod sa himagsikan, gaya ng sinasabi ni Mr. Craig, ay siya pa namang kikilalaning utak nito, ay anong katarngan ang maibibigay natin sa mga tunay na bayaning hindi lamang nakagawa ng marami at nakapaglingkod ng malaki lkndi namuhunan pa ng buhay sa ikalalaya ng ating bayan? Sa mga dahon ng kasaysayan ay walang dapat masulat kundi ang tunay na nangyari. Ilagay ang katotohanan sa kanyang dapat kalagyan, ibigay kay Cesar ang kay Cesar at ang sa Diyos ay sa Diyos upang huwag masabing "sila ang nagbayo, sila ang nagsaing, saka nang maluto'y iba ang kumain". 33

Page  34 VI SINO ANG UTAK NC HIMAGSIKAN? Kung hindi si Mabini ay sino ang tunay na utak ng himagsikan?-itatanong marahil ng giliw na bumabasa. At ang sagot ay naririto: Kung hindi si Emilio Jacinto ay si heneral Emilio Aguinaldo, nguni't hindi maaaring si Apolinario Mabini. Si heneral Aguinaldo, ang sagot ng maraming naging heneral ng himagsikan na ngayo'y kaanib sa Samahan ng mga Beterano, pagka't siya ang nagtaguyod ng himagsikan mula nang simulan ni Andres Bonifacio ang unang sigaw sa Balintatwak hanggang sa masakop tayo ng mga amerikano. Siya rin ang tanging pinuno ng himagsikan na kinikilala at pinagpipitaganan ng mga taga ibang lupain dahil sa pagiging unang Pangulo ng Republika Pilipina. Si Emilio Jacinto, ang sagot naman ng iba, pagka't siya ang tinatawag ni Andres Bonifacio na "kaluluwa ng himagsikan at mata ng katipunan". Siya rin ang naging masugid na sanggunian ni Andres Bonifacio at may akda ng Kartilya ng Katipunan at ng iba pang batayan at saligan ng himagsikan. "Isa ako sa makapagsasalaysay-ang paliwanag ni heneral Artemio Ricarte Vibora, sa isang liham na ipinadala sa akin na sinulat noong ika-4 ng Agosto, 1928 —na si Emilio Jacinto ang tunay na utak ng himagsikan. Siya ang Moises ng bayang pilipino." Sa harap ng mga palagay na iyan na kapuwa may pinagsasaligang matuwid, ay walang tumpak na makahahatol kundi ang bayang matalino na ngayo'y dilat na ang mata at malinaw ang pag-iisip. Nguni't bago natin hatulan ay kila34

Page  35 lalanin muna natin kung sino si Don Emilio Aguinaldo at gayon din si Emilio Jacinto. Narito ang sinasabi ni Mabini tungkol kay heneral Aguinaldo: "Noong una'y hindi bantog si Kapitang Emilio; ngayo'y itinatangi siya ng lahat ng Nacion ng parang kapantay ng lahat ng mga napabalita sa Mundo". (Sa isang sulat niya na inilathala ko sa Taliba noong ika-21 ng Hulyo, 1928.) Narito naman ang sinasabi ng pantas na pilipinong Kgg. Rafael Palma, tungkol kay Emilio Jacinto: "Hindi mapag-aalinlanganan na si Emilio Jacinto ang siyang sinugo ng Diyos upang magbigay diwa at kuro sa ating panghihimagsik na pinaghandugan ni Bonifacio pn lakas ng kaniyang bisig at bilis ng kaniyang sandata. Baga man si Emilio Jacinto ang bata sa dalawa, siy-a ang parating namatnugot sa piling ni Bonifaeio, at nag:ng tagapangaral ng bagong balita na pinagsikapan niyang ipangalat noon sa ating mga mamnamayan. Nagkaroon silang dalawa ng pagkakaisang matibay, tapat at walang pagkasira, likha ng pagmamahalan, pagkakabagayan ng ugali, pagiisang alab ng loob at mga pangarap. Kaypala ang Himagsikan ay naging madugong patayan lamang na walang kasaysayan ni kinahinatnan, kung hindi sa kabaasan ng isip at walang pagod na pagpapalaganap ng mahalagang aral na ginamit ng mapakumbabang anak ng isang tahimik na "te'nedor de libros" na kung tawagin ay Emilio Jacinto". (Sa Paunang Salita niya sa aking akdang BUHAY AT MeA SINULAT NI EMILIO JACINTO). Ang suliraning ito ay walang alinlangang lilikha ng maiinit na pagtatalo, nguni't pagtatalong pangpatalino at may pakikinabanaa n ang bayan. Maaari din namang masamain nA iba at ikatuwa ng marami ang pag-ungkat sa bagay na ito, nguni't sa magalit ang iba at sa matuwa ang marami, tayong lahat ay may karapatang kumilala kung sino ang ating mga tunay na bayani. Kailangan nating ibigay ang kani-kaniya. Sinoman sa kanila ay hindi dapat suutan ng sambalilong hindi nauukol sa kanila. Ang tunay na mapaghimala ang dapat isa-dambana upang hindi tayo mapagod sa kadadalangin sa isang "santong" hindi naman tunay na "milagroso". 35

Page  36

Page  37 HALAW SA M6A SINASABI NILA TUNGKOL SA IBANG MGA AKDA N1 JOSE P. SANTOS "Ikaw ang kaunaunahan sa mga kabirlataan ngayon na natutong bumago ng landas. Hindi ko pinrlagtatakhan ang ganito pagka't sa mga ugat mo ay tumatakbo ang dugong nangkgaling sa iyong ama na kinilkilalang luwalhati ng- panitikan sa Pilipirnas at siyang pinakamatalinong kritiko at manunulat na nagkaroon tayo. Hindi malayong mtging isa ka sa inaasahan ni Rizal na magiging tnaningning na pag-asa ng ating bayan." (Sa kuru-kuro niya sa KASAYSAYAN NG LALAWIGANG RIZAL). DR. TRINIDAD H. PARDO DE TAVERA "'inupuri ko nga nang lubos ang paglalathala mo sa wikang tagalog ng buhay na pinagdaanain nii Plaridel, yayamang siya'y hindi lamng isang gurong di matutularan sa wikang tagalog kupdi sapagka anng kanyang mga lathalang politiko na sinulat sa tfagalog, ay siyang, ayon kay Rizal, gumising sa damdaming pambansa ngr mga pilipino." (Sa kanyang Paunang Salita sa. BUHAY AT MGA SINULAT NI PLARIDEL). MANUEL L. QUEZON "Isa pang ikauunlad ng pagyaman ng panitikang sarili ang paglalathala ng aklat na ito, isang akdang pinagsikapan, sinadya iat linikha ng sariwang talino ng isiang batang manunulat. Ang aklat na ito lay isang mahalagang abuloy na dapat pagaralan tungkol sa mPg, panahong yaon ng ating kasaysayan." (Sa Paunang Salita sa BUHAY AT MOA SINULAT NI EMILIO JACINTO). RAFAEL PALMA "M'apalad ang ating mga mangbabasa dahil na ang anak ng magiting na manunulat na si G. Epifanio de los Santos ay nagsusumikaip na sumunod sa mna landasin ng kanyang ama. Dahil dito'y ang mga may kakayahan gaya ni G. J. P. Santos ay lubhang malaki ang ratipaglilingkod sa bayan dahil sa pagsisikap niyang maihaiyag Ing mga gawain ng moa tauhan ng ating Himagsikan." (Sa Paunang Salita sa SINO SI HEN. GREGORIO H. DEL PILAR?). EMILIO AGUINALDO *Ito'y nagpapakilala ng isang matiyag.ang pag-aaral na bibihira lamang, sa kasawiang palad natin, ang nakalgagawa. Kalugod-lugod ang kanyatg paghahanay na ginamit at di nakiparis sa tba na pinasasaganang totoo sa klanilang sariling palagay nva lipos no kapangahasan, karaniwan nang maging tiwali at kadalasan pa'y di mapaniwalaan. Di dapat pagtakhan na si G. Jose P. Santos ay magtaglay ng glanitong katangian palibhasa'y anak siya ng matiylaga at pantas na si Don Epifanio na siyang pinagkakautangan natin ng mar.aming mahahaltagang gawain sa pa-gsuri at pagaaral ng mga kasaysayan." (Sa Paunang Salita sa ANG M;GA MAGITING NG ATING KAHAPON). TEODORO M. KALAW "Sa akdang ANG SIGALCT NI BONIFACIO AT NI AGUINALDO ni G. Pepe Santos ay wala akong sukat na tiawarin. Makaitlong mabanayad na tinunghayan ko, sa makatuwid bagay ginawa ko 37

Page  38 ang buong kahigpitan sa pagsisiyasat, gaya ng isinasagawa ng isang piskal na pusakal sa pag-usig, datapwa't wala akong nasaling na laban sia katotohanan ni ano pa mang makasundot sa katarungan ng may akda." ARTEMIO RICARTE VIBORA "Sa gulang mong taglay, aliw at ligaya ang sa ibang hanap na susunod-,sunod sa lipad ng puso sa pagkapahamak, samantalang ikaw, halos durugin mo ang sariling utak maisagawa lang ang diwang mana mo't ang sariling sikap". CECILIO APOSTOL "Ang katutubo mong sipag at tliyaga, talinong pinitpit sa palihan ng ama mong paham at ang kabataa'y tatlong biyayang iyong tinataglay. Dahil dito'y umaasa akong ang akda mong BUHAY AT MGA SINULAT NI PLARIDEL ay hudyat lamang sa lalong binantayog mo pang susulatin pagdating ng araw." GUILLERMO E. TOLENTINO, eikultor "Si G. Jose P. Santos ay isang hinog ma manunulat. Higit sa lahat si G. Santos ay karapatdapat ngang sumulat ng buhay ng ating mga bayani dahil sa angkin nliyang katalinuhang hindi pangkaraniwan sa sangay na iyan." JosE P. MELENCIO "Malaon nang inasaasahan kong darating ang taraw nia kami'y hahandugan mo ng ganiyang babasahin. Oo't tunay ngang para sa iyong gulang ay maaga pa ang pagpapalabas ng isang hinog na bur.a ng isip; nguni't bukod sa iyong di pangkaraniwang talino ay may sadyang mana ka sa iyong mga magulang. Ako'y isa s;a mga tagahanga ng iyong ama at harinangang maging tagahanga pa rin ng kanyang anak. Ang santol ay hindi nagbubun.4a ng mabulo." INIGO ED. REGALADO "Ang batang-batang nmtanunulat na si G. Jose P. Santos ay nagpapamal'as na ng angking katangian. Sa halip na tuntunin ang landas na; tinatalunton ng karamihan sa mga manunulat na pagyamanin ang mga kuwento at nobela ay napili niyang bungkalin ang mayamang sanga ng kasaysayan." DR. APOLINARIO G. DE LOS SANTOS 'I ` "Pagkatapos na mabasa ang aklat na itong pinamagatang KASAYSAYAN NG LALAWIGANG RIZAL, matapos na libutin ng aking matang humahianga ang mga dahong puspos ng mahahalaga't hindi bunyag na tala ng mga pangyayaring lingid sa kaalaman ng maraming taga Rizal na rin, ay para ko nang namalas ang mga pagtitiyagang pinuhunlan ng may akda upang ang kasaysayang ito'y maging hinog na bungang, sa isang nanamnam ay walang idudulot kundi ang ganap na kasiyahang loob. Islang palaisip nga lamang, isang masikhay at matiyagang mananalaysay, isang sanay at dalubhasang panulat, isang may inatibay na panatang gumawa at tumulong sa ikatatanghal ng sariling atin, ang makakakatha ng gaya ng kinatha ni G. Jose P. Santos." LEONARDO A. DIANZON Niaging Direktor n Ang A Watawat at Pagkakaisa 38

Page  39 t LEYENDAS FILIPINAS. Katipunan ng maiikling alamat na inij.*'J;i lathala sa La Vanguardia, El Debate at iba pang pahayagan. OESIAS DE CECILIO APOSTOL. Katipunan ng mga tula ng bantog na makatang ito na may tulang papuri ni Don Fernan-. ~ i: do Ma. Guerrero at handog kay Jose P. Santos. YSAYAN NG LALAWIGANG NUEBA ESIHA. Nag-uulat hx lalong mahahalagang tala tungkol sa pagkakatatag ng asabing lalawigan, gayon din ng mga bayan at ng maraming makasaysayang pangyayari. KASAYSAYAN NG LALAWIGANG RIZAL. May paunang kurokuro ni Dr. Trinidad H. Pardo de Tavera, paunang salita ni G. Lope K. Santos at panghuling talata ni G. Leonardo A. Dianzon. Ikalawang Pagkakalimbag. BUHAY AT MGA SINULAT NI PLARIDEL. May Paunang Salita ng Kgg. Manuel L. Quezon, at panghuling kuro-kuro at tula nina GG. Cecilio Apostol, Jesus Balmori, SeveTino Reyes, Inigo Ed. Regalado, Hukom Hermogenes Reyes, Felipe Buencamino, ama, Gabriel A. Bernardo, Pedro Gatmaitan, Felicing Tirona, Obispo Aglipay, Pablo Lucas, Antonio K. Abad, Flor T. Collantes, Leonardo A. Dianzon, Jose Esperanza Cruz, Epifania Alvarez, Amado V. Hernandez, Francisca Laurel, Guillermo E. Tolentino, Carlos Ronquillo, Julian Cruz Balmaseda, Pablo C. Payawal, Crisanto Evangelista, hukom Anastacio R. Teodoro, Jos6 P. M(lencio, Dr. Jose P. Bantug, Dr. Apolinario lde los Santos at ibp. BU] AT MGA SINULAT NI EMILIO JACINTO. Naglalaman: buong katipunan ng mga sinulat ni Emilio Jacinto na pawang hindi pa nahahayag. May Paunang Salita ng Kgg. Rafael Palma. MGA DAHON NG KASAYSAYAN. Naglalaman ng iba't ibang mahalagang akdang may kinalaman sa kasaysayan ng Pilipinas. MGA KASULATAN UKOL SA HIMAGSIKAN. Katipunan n' mga 'pamahayag, kautusan, akta, at mahahalagang kasulatang may kinalaman sa himagsikan sa Pilipinas. Tinipon at isinaaklat nina Jose P. Santos at Antonino de los Reyes. Kasalukuyang inilalathala sa PAGKAKAISA. 39

Page  40 ANG TATLONG NAPABANTOG NA "TULISAN" SA PILIPINAS. Buhay at kamatayan ni Juan Tangkad, auto-biografia at4 anting-anting ni Felipe Salvador (a) Apo Ipe na hindi pa nahahayag at mga kasulatan ni Macario Sakay. ANG KASAYSAYAN AT PAMAHIIN SA ARAW-ARAW. Ang kasaysayan ng Pilipinas sa bawa't araw ng buong isang taon, kalakip ang mga pamahiin sa ipinanganganak sa araw-araw. Kasalukuyang inilalathala sa Liwayway. ANG SIGALOT NI BONIFACIO AT NI AGUINALDO. May Paunang Salita ni Henetral Artemio Ricarte Vibora. Naglala. man ng lalong mahahallagang kasulatang hindi pa nahaha tungkol sa alitan nila ni Aguinaldo, na humantong sa mat" na kamatayan ng miagkapatid na Bonifacio. MGA SALAWIKAIN, KANTAHIN AT KUNDIMANG TAG Kasalukuyang inilalathala sa PAGKAKAISA. ANG MCA MAGITING NG ATING KAHAPON. May Paunang Salita ng dalubhasang Teodoro M. Kalaw. SINO SI HEN. GREGORIO H. DEL PILAR? Biograpya. May Paunang Salita ni hen. Emilio Aguinaldo. SI APOLINARIO MABINI LABAN KAY HEN. ANTONIO LUNA. May paunang salita ni Ginang Gregoria de Jesus, balo ni Andres Bonifacio. MGA INIHAHANDA SI HEN. ARTEMIO RICARTE AT ANG KATIPUNAN. Nagalaman ng kanyang auto-biograpya na sadyang sinulat upang magamit ng may akda nito, kalakip ang ilang kasulatan at mka liham na may kinalaman sa naturang magiting na he i1. KASAYSAYAN N LALAWIGANG BULAKAN. MGA DAKILANG ANAK NO PILIPINAS. Pangalawang B agi ng "ANG MGA MAGIGITING NG ATING KAHAPON". SI DR. RIZAL AT ANG WIKANG TAGALOG. Katipunan ng mga akda at liham sa sariling wika ni Dr. Rizal. Isina-aklat nina Dr. Jose P. Bantug at Jose P. Santos. MGA BAYANI NO HIMAGSIKAN. SI ANDRES BONIFACIO AT ANG HIMAGSIKAN. MCA KABABALAGHAN SA KASAYSAYAN NG PILIPINAS. 40

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] i I I I 4

Page  [unnumbered] ,S i r;~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] UNIVERSITY OF MICHIGAN 3I 9011111111110111111 3 9015 04140 3885, fJlts W"^'I

Page  [unnumbered] V o4 4,,, 5,, 111- — l - - 7, o-,N.-(..j4woo0"mmoommalmo)"r. - -