Pag susulatan nang dalauang binibini na si Urbana at ni Feliza: na nagtuturo ng̃ mabuting kaugalian
Castro, Modesto de., American Philosophical Society. Library.

Page  [unnumbered] F, a. 2. Class" 92. / No. 0 -Presented by H. H. BARTLETT COLLECTION / ON THE PHILIPPINES NOi /s 2^Z I

Page  [unnumbered] I I I' I:i; de I,,r. ~ ~,r rr,I ~e I' r L ns I,1. B 1. n tr n.: '~ '~ '' II 1 "n ~ ~ ~ Y~ ~ i~ I ~ ~ p Vr r

Page  [unnumbered] p. m - 1. 1. , I - I-I'm,., I, I I I ---.. I. - - -.,. 't,, ! m 10 I,,!- MP - 1.!o 7 'M - -.. ":.-.- - I - - - I.. 7.... I.. I-,..- 1. I. - 1.. - I... I -

Page  [unnumbered] J' 7... 'I'.,' l U, tS 4 i '",' ' i 't 43' ', ',. it ~;. ',..,. 'a,_ -^ 1: 4' -. I.,.. I.. I,, - I. I. I;, -- -. I I .1.. a.: 0.; I 1,,.. - ---, --. I- - I ANG "FIORAITE at LAURA t P: pahapijaw na agsuri:sa M arikit,.: JJYHYNA.,PISAOGDAANAN NINA II~LOANTEAT, AIYR,: Akdsi P igaat salft anxi A,:1:4 4 14 ). i t I I I. i.. I , I. I I 0., V", k'.. O'.., )f' I i, J3IANC. ALMsa I. "I..11 I I. I.., t -,., I. I I I K.' _."',,..;, ' ' <,.:::. ".;) —.. -"...'.,,.: * *,..",,'. ~.. ~,, "; ',.. ',.! ' i, ',..:',.,'M '.'''"'', 19' 3 4,";. Tw~o )~anl... i II.',: '' I. I. I I.,, I --- - - - - I t: 1.I....I,... I - WfSm-O.,;, -..I I I I. I I w * 1 -

Page  [unnumbered] .1I.,, I. Q~O cL OOO QO.)O O XS,0: lo &UCNG NAIS DIN LAMANG NINNG O MALIGTAS ANG IOnONGS MGA AMA-ANAK SA KAWATAYAN, AT IHABIN -A PAGGAWA NG MGA "-'ESETA" NOG IOaYONG MGA MAING",- oGAGAMOT SA KILALANG Fadr ac i R'izalina 663f3565 AZOCABAGA. Pag-arinifni GG. SIBU(. at FANOXA. ',. SI.:., *!-SA PAASYANG ITOY INYONG. MABIBILI ANG IAHAT NO GA.AMOT AT MASASAMYONG PABANGO, PUi BOS AT IBA'T IBA PANG KAILANGAN.!m' I V,' ". i.."U 1. i 1. I '~) ~ i?I ' ~;IBIG BAGA NINYONG LALUIG ANGAAN AN INYONG KAKISIGAN? MABRATIL, NAIS /NINONG TANG-;HAIINi NG INYONG MGA KAIBIGAN ANG KAALU:BO HASAAN NO IYONG PAGBIBII- TAN A T INTONG M'ATATAMO SA PAMAfAITAN NG PAGSUSUOT NO MGA S OMBAIM LONG YAI SA PAGAWAAN:. '. "; ' ' ''" ' ' ' " ' ', N I ' ' ' ' ' ' ' ' " '' '',...; PFilemon F'Fri. u *s, 905,faya, Tundo, Maynila, K. P. NAGBIDILE NG MGA SU1BAIOLONG GAWA DITO SA PIIPINAS. NAGAPPAPUXTI NO MGA SBUMBALlIO - NG BUONG BUJSAY. GUMAGAWA DIN NAMAN NG MGA GOA, KPISBTE'!T:BREETE. TANGING PAGAWAANG StOD SA, S. MODA ANlG MADLAN GINAGAWA. ";.- ' ' I I........................................... _ _ S.. ', ' '._ c I ~!.:~.~ I i: ' `" ~~~~: ~'; r ... r, a.,I t I- ' r I~ '' c. t I 1 - —, —immol ~ f I:.... I t I I,,

Page  [unnumbered] ANG " ' ',"FLORANTE at LAURA" I I Pahall)yaw n.a lpa)lgsul'i sa1 nltlarikit na awit na.Iinanmafatan,- ' 311uhay' na Pliacdaanan ".]'i'ina ]]oraiint: at Ljaura.'' n-a kinatha ' ' 11g' Hlai l'ng nllga Makatani,, ' agalog., Gat.. I0 T FRANCISCO BALTAZAR (Balaltas) at kasll tillag'niang' "'Sisu-e gt, i-Pang'inay.''"' JOSE MARIA RIVERA,| 'Pantats sa Akademiya,g \ila.g'Taa'alog,,Pangalawang' Pangulo ng "lalagtasiana".. Mayo, 4, 1934. K. P..x'...' i,.... wcx <wlt aai, aaxxxxwxal '' 1xxxwwxx jxt

Page  [unnumbered] 1~ -ITALASTAS Arin g ty og may-akda, Pag-uusigi tg'. g,, sipiff ir'lang tatl_. \ -, c....,,

Page  I LIHAM'SA mAY-tAKDA' 1;L)ynfia, Phebrm,, J9,, 19 Iu'toton'lg P'pe: Binabati kita-kahi 't na. -a-ng pagbating ito 'y ipangasn ng rnukha ng ilanv —sa pa~gsasaaklat ng iyong panayam na binasa. sa magrkala~kip, na parangal na handog ng, Manilaz Chfxmber Mfusic Society at ng BALAGTASIANA sa kaarawan ni Balagtas. Ako 'y naiiklian sa iyong pa'nayAm. Ang mnga ganitong ~kd ' kilagag agng ganap at puspusan adiyaon-g gaya nga ng sabi xno'y pahap yaw l1amang., Malaon ko nan'g hinaha.. nap sa ating mga manunulat, ngayon, maging sa rniga "napu tungani, na at sinabitan" ng karangalan sa pagkamanunu'lat n ang mga lalong-1 ihmna hiyas ng. ating Wika ay kanilang. ha. nguin sa liblib na-Jrinatataguan upang ipakilala -sa kabataang ngayo 'y'nagsisipagsikhay sa pagbibigay-ngalan. sa ating Wika. Datapuwa't hangga ngayon ay filan-ila lamang ang najaga-, has, -at- kung mayroon ma'y paiurung'-sulong' pa. Salaimat at kahi't unti-unti -at' paha-paha'pyaw ay. nagkaka.'roon ka' ng lakasa ng loob na bum-ago sa kina'lalasingang landas ng mara Mi. Maa~nong mapawi na ang sugatpa uagp karamihan'1 Mamulat na, sana siasa namarnanaag na- araw.ng ating Wika pagdating ng bagong pamahalaan I Ang ating Panitfkan ay -totoong 'sagana sa nag-ifinamang riobeia. at mga kuwento at sa nagpapatayugang ma tua. -Ang znalaking ~kulang sa -ating' ay ang paghlahalungkat sa mga natatagong, kayamanan.. ng sariling wika at ang kawalan ng, iasakit sa mrga akda nog mga ma'nunulat na ymo Hindi ka k aya' naniniwala. sa 'ikin, kaibigang "Pepe', na, ki. langang tayo 'y. bum'uo ng' isang "circulo" ng Ri*a m anunulat );I

Page  II na sadyang may hilig sa pagsulat ng mga 'biografia' at 'bibliog:'afia' o 'bio-biliografia' upaing matipon ang mga nlisulat ng m.ga nasiran ELusebio T. Daluz, Maximino de los Reycs, Gerard( (Clanco, Valcriano Hlernandez-Penfa., Jose Corazon de Jesus, Juan L. Arseiwals, at ng di natin malilimutang Rosauro Almario? Ang pangyayaring ikaw ay nariyan na.on.sa Akla.-!anig Pangbansa, sa gnaang akli'yv isanlg muainam lna. p)anahlol'g dapat samlantalalin'. A1g mga yumao1ng manllnulat ia nasa;li, katnlad din' ng nLga Pobletc, mga Selquera, mtga Uluzmal~i, nrga Rimigio, at dito'y kabilang na a.ng kayayaong Patricio Mariano, ay di mlalanon at mallimuntan na ng isipan ng madla. Kap}agr nagkagayon ay di-malayong ang kanilang.mga akda'y inmauwi lamang sa sinasabing — ''katulad ng letranyg siinUtit s.a. tub ig" na nii bakas man ay wala na tayong matutunton balang araw. Inuulit'^ko: Binabati kita sa iyong ginawa. IBaaan1 mong magtawa ang mga di-nakayayari'y nakasisira pa. Ikaw av magpatuloy. habang ikaw'y pinauutang pa ng kaunting buhay ng I). L.. S. at baka sakaling sa ''kintapppukpok 'sa bakal ay magin, lpatalin din" Su l):;tisiy-o ntlng l)oonr )nso, J. C. BAIJAMASE I)A -Kasapi sa BALA\;TA, IANA 1.I

Page  1 I I I~I~ A ll 1..a paIlaluhing pandangal: /.1,,Ia giliw na kasama sa Ianitiian: Sa iadlang karangalang sa di man dapat ay aking na tanggap, buhat nang yaring abiang pagkatao ay mapabilang diyan sa pinamamagatang mga Kawal ng Panulat, ang iniatang sa akin ng mga kasama sa BALAGTASIANA, lalu na, ng tanyag na manunulat na si G. Jaime C. de Veyra, upang sa daki]ang pagakataong ito, sa pagbubunyi sa Hari- ng mga Makatang Tagalog, na si Gat. Francisco Baltazar, ay ako ang manuparang bumasa ng isang panayam, tungod sa isang maliming pa.gsusuri sa pagkakatula, linalaman at ayos ng mga linilidang tauhan, sa marikit na awit, na kilalasa lalong kasuluksulukan nlg Pilipinas na pinasmagatang: Buhay na pinagdaanan nina FLORANTE AT LAURA. Dangan at ang aking katauhan ay talaSang ilinaan sa paglilingkod sa mga tapat na kaibigan, disin ay tinanggihan ko ngayon ang kanilang pithaya sa akin, sapagka 't, ang niapakaselang na gawaing ipinatutupad sa akin sa pagkkataonoz:it6, ay matapat kong sinasabi sa iny na lubhang napakalati sa ab6t ng lkdng kakayahan, at, kung tunay mang sinangayunan ko ans gayon, ay sa nais..na ako'y makapagbigay minsain paa sa mga kasama sa Panitikan, na siyang nagsipaqatas na tupdin ko ang sa ngay3on iay tutuparin nang buong puso, sa pag-asang kayo naman ay matututoig magparaya sa kadahupan ng aking nalcayanan. Pagkatapus ng ganiyang mga pagtatapat, sa kapahintulutan linyo, mga maginoo, ako'y magsisimula.. -,,.!

Page  2 - ANG AYOS NG PA1GKAKA 1ULA. Una kong pag-uukulan nu kurukuro sa pagkakataong it6 ay aug ayos ng pagkvaitula ng FLjORANTE AT LAURA. Ang tulang ginamit ni Francisco Baltazar sa kanyang marikit na. awit. la piamagnt.an nr ga.ya na. ni inyong nalalaman, ay sivyalg lalong paTngkl;l~iWiil, o'anitil nan' imga ipanaluog Vyioll, 11a lalong kilala sa tawag na l abi gdalawilaahing pantig, at siyang sa moga pacglalahad y wast6 at uanlgkop) na angkop. Tnunayn nagg, nan mg.a pIanahong isinilang ang FLJ'RANT'IE AT LAURA ay mayroon din n-amangf.mga mangangathang gilxnamit ng ibang mga pantig, gaya baga ng$tinatawag na wawaluhin (octasilabos) na siyang ginamit naman ni Huseng Sisiw.sa kuridong PRINSIP1I ALDOVINO; ang sa lubhang kilalang awit na IBONG ADARNX_ na katutubong awit ng mga t;ga-Silangan, gayon din naman ang KAMIAHALMAHALANG }A:SION NG ATINCG PANGINOONG 11ESUKRISTO ig naI.abant.o? na si Pari.-Mariano Pilapil. Nguni'tt,-ang gayong pagakakagamit, ay hindi lubhanng 1tngtan'al, marahil ay dahil sa pan,'yayariing, sa naturano wnawahlliing pant:ig, ay lhindi lubos na nlaibibigay ang..loong kailalugang, kaaluwtagan, upangr. buong li- I iiaw Ina mailaltad anig dundauning tilnataglay sa p1uso ln isang nm;akata, at sa kaniyang mga )paglpailIanlang sa langit na bug-,.: haw ng I ga salamisim, ay 'umabot sa paglipad sa lalong mataas na tuglfrt):o nPg Parnaso. Kung isasa-alagata natin ang pangyy:aring ang naturan ding pari ariarano Pilapil, sa mga panalnalang ing kanyang inila ay, bilang panghuli san lll)lbanggit nt PASIONG MAI-IAL,. gayoig ang mga linalaman ng mamal na alkat ay pawang mga llang awaluhin ay hind ii rin naigtaran ang paggamit sa maliwaniag na tuluyan, sa pagn mnaanasa.n an mataa'na" indayog ng, inspiracion na humalik sa kanyang maalab na noo ng paGCamakat a., ay lubusaing mailaliad ang 'kanyanr ma.tlaos na. dalangit, na sa aking palaagay, ay sukat anlg basalhin, upang mahinuha pagkatapos; na si.Marianio Pilapil, ay hindi lamang ma

Page  3 t.l iuoig alag'adI. lg relihiyon katolika, kundi, pinatotollanan din namnang siya 'y isa na sa mga makatang pangbihira nang mga araw na yaon.. Sa saineteng sinulat ni Francisco BaltazaT, na pinamagatang "La. India Elegante", ay hinaluan din ito ng mga tulang wa'walulting 1)pantig, na gaya baga nitO: ilirap nitong pasa pistdA na walang kinakalsama, ano mang makitang sayd maiungkot di't di masigld. *.. i *.a~si Sa isang tu gmangg a kaing lasisipi lamang, ay totoo ngang nababakas ang maririkit na kaisipang ninais ipagkaloob sa kaniya ng kumatia... Malinis nga ang pagkakatula at karapatdapat s'a ngalan ni Francisco Baltazar, nguni't dapat din namang ipag-. tapat na walang tamis na katulad baga nitong: Patawad poon ko k' ung yaring halhinghi. Sa masayang iyong puso'y humilahil! Di ko Itzsalana't udyok ng pa~g-giliw,.W alang magagawa kundi ang dumaing! Ang bawa't talata sa tulang, aking sinipi ay naglalahad nang b.long luwag sa pagkakatula, at, dahil sa matapat na pagliyag ay kaniyang nasabing: llTalang waviagawa kundi ang dumning! Nguni't, tayo'y magpatuloy sa pagsuri sa mga tulang ginamit ng, makatang Francisco Balagtas. Sa hinabahaba ng pagsasalaysay na ginawa sa kaniyang FLORANTE AT LAURA sa pamamagitan ng mga maririkit na tulang lalabingdalawahing pantig, ni isa man sa mga tula ay wala tayong mahahalataan baga ng pagkapilit, alalaong baga'y ng matatawag nang hilako. ~~.,.. A

Page  4 Aug plaglalaraw "anian ginawa'v mal atawa, gg a u-.\11g )I,:lullllxlI'.t\\'lll''Jillli 'lll" ' rill.;l\\'<L \' Jll"lt.svlf:1'Vl ' f11.t 1111 -waran, halimbawa'y, sa pamamagitan ng klaniyang marikit na tula'y iguhit ang ayos ng gubat na siyang simula ay napakainam. Dingin natin-: Sa isang maditin gubat na mttpanghtW, Dawag na,natinik, na iwalng. paigitan, Halos naglhilhirap ang ka!tF, Febong silang DIumanlaw sa loob na lu1bhang nlgasukal. Ang' pagtlakatarawang iyan.sa g'Ubat, sa gnana aki, ay napakainam at laltlng marikit kunttg1, ag-uulkllan natin ng isang x Iastoni pa kahuluganii. Sa aapat na talatang iyan ay kaniyang nakuhting iguhit, galya baga ng isang tunay na lsanay sa pintara, ang buonlg kaluluwva ng isang totoong lgubat. Sa kaniyang sinabing:. Dalwag nfa malitn.ik,,a u W(i'ltng pagitan, av tiv.alkang 1ilailpakilala Ili IBala,'ta ts angi kaIliv.angll Ipagkanllaka-,tang matalino. Ang -it. il -ic ',ig ponlilai DaWuag na tuati'ik, ta i.alang pagitan ay sapat.n, upang rmanllo, na aX simnulal nr panpyayar ng aw-it na ilalarawan,:;ti sa isang oul)bat, na augl mga sinag.l i F.eb)c'y na,'ghihirap makarating dallil sa ang kaityang dawiag, bukod s;i - a t? n inik, a l it J',tI llq Ipa,.'i(t! Nasabi ko sa mgan1 nIinalg dak)lo ng panllyal n1 iton1'. b)llko( sa kagandahan nr m'ia 'tulang grinamit ng tari n mga Makata sa kaniyang IFLORANTE AT LA.IRA, y wa1la rill namang maliahagilap.na tula sa alin man sa k:;niyang' nga talata na ma-.; tatawag na:'pilit, 'kung kaya 't minisanl pang masasabing, ang pagkakatula a FL'ORANT'E AT L.IAUIRA ay walang pinag-iwan. | sa maalamat nia ilog-Pasig natil, na panay ang pag-agos ng 4;. \'.,. ' '

Page  5 kaniyang tubig, at bukod sa malinaw, ay masarap inumin daliil sa taglay na tamnis. At, hindif(iatalkatakalng, 1ang mga. araw na yuinao, kung ang isang na-nirngalang pugad ay magtanong sa kaniyang mga niagnlang sa, k ng anong baba'sahin ang dapat niyang bilhin, ang mga kinukunang sanggniii'y walaiig itinutugon kundi: Basahin mo anlr FLORANTIE AT rLAURA, 6 dili kaya naman a'y ant mtga awit na kinaltla ni Huseng Sisiw, gaya baga ng 1). GONTZAL(O DE CORI )OBA. r\,, ANG LINALAMAN N "FLORANTE". Kung, pakasusuriin ng isang' mahiligin sa pagbabasa'y ang linal'aman ng aklat na sanlii ng mga talatang it6, ay sapilitang sasapit sa wakas, sa ganitong paghuhulo: Na ang awit ay isang walang patlang at napakahabang salaysay ng mga: pangyayaring nababalot ngiuhi.gkot at lagim...-! Sa pasimula pa laamang ng awit; sa marikit na alay ng makata sa kaniyang Paraluman ay ganito ang saad: Kung pagsaulan kong basahin sa isip Ang..angeakarang araw ng par g-ibig.... ay walang salang ipalalagay na ang kaniyang tatalusing kasaysayan, ay isang tuhog ng mga himut6k, hinagpis at dalamhati. Isang aklat na sakdal-lungkot. At, ang gayong palagay ay sapilitan nating tatanggaping siyang wasto, sapagka't ang mga salaysay na sa kaniyang mga dahon ay sakdal husay na nagawa ng Sisne nrg Panginay, ay mga dahong pigta ng luha ng nagdusang Duke Florante; ni Aiading inagawi ng sinta ng kaniyang ama; ni Laurang sanhi ng mga sigalo nina Florante at Adolfo, at saka' si Fleridangr sana'y 'nakitlan nxi hay,, dahil sa pagtangging maging asawa ng anma ni Aladin, ang lahat ng iyan ay mga taong lmmikilos, gumagalaw at may mga kani-kaniyang tunglkilin sa mga dahon

Page  6 nn axwit. Silang llahat ay l)inaluha ng malikot na si Kupido, 'J-y:a nrg 1patotoo sa mgal tfulang it.o Oh, pagsintatyg labis tg kapangyacrihatn Sampulg nmag-aamt'y ijyoug nasasakllauz,. Pag-ikaw t llg o sok sa pt!so iint, 'mainl!, IHahamakingt lahlat, mnasunod -ka lam)tiy! Sa palagay ko, ang mga katagang iyan ay siyang lalong angkop na itugon. sa palasak na tanong na: Ano. ang pg-ibig? Nguni't, sa aking pagkukuro, kung tunay mang aug FLORANTE AT LAURA ay isang aklat na ilinalarawan ang raga pahirap na dulot ng pag-ibig, bukod pa riyan, ay mayroong ibang layon ang awit na nababanggit, at iyan nga'y, ang mailarawan ang mga kabandayan at madlang pagmamalabis ng nmga taong nang dumating dito ay nagsipaglahad ng-watawat iig pag-ibig sa sangkatauhan; kabaitang walang kahulilip, bago'y mga lobong maninila at mga ulupong na lumikha ng madlang kahidwaan dito sa Pilipinas. Sa aking palagay, ang FLORANTE AT LAURA, ay isang eklIat na puno ng talinghagang pinagtaguan ng mahigpit na ')agbaka sa kasamaan at panglulupig nuong mga taong walang bayan at walang Diyos na kinikilala 'kundi ang salapi...!! At, samantala, si Florante ay ating maihahalintulad sa bullayl na. larawan ng mga makabayan nating nag)punyag, buhat pa sa mga una nating manghihimagrsik, na gaya lli 'M\aat-SalaTlat,.lil tmllnging Illmiiala sa kaplangyarihalu ng EspanyaS lIHrinibawa, ag mga tulang aking sisipiin ngayon, ay isang.j1ll'tuia sa nasabi lo sa itaas:... i r ' ~.. Mahigai rntig langili! Ba ngis lo'y nasaan Ngayyo'y aninaiig sa pagkafgulaylay,'.iago' ang bandi7a nr lalong l7.asamntn Sa reitnong Albania 'y iniwawagayway!.. 6 " ~~~.,.... e I Ir..t..I. A. f

Page  7 'ilio 'al'g hidi lIagpapalagay na ang Albamiang binabang'it, a.y hindi ang tunay ha larawan nitong Pilipinas? Nguni't, Mtagpatuloy tayo: Sa toob at labhds?.g bamy.nm kona sauw KrIa zilu a' si'y yLg nangyayaring bhari, f i-qaln gal't bait ay,nalultugamii lnt.'ins S(A li.ar? ng dcuso't p)gChaftt. S.a ktagaeng iyan,~ ay lalonrg nabubuhhay ang mnga palagay al sapantaha na ang awit ay nagtataglay nua talaga. ng isang',nLnay.na urinpg pulitiko, sapagkat ang hinaing na iyan ay siyang talagang nangyar.ari dito sa iating bay-an. K..: Kaliluha'y siyang nangyaya, ring Iari..: ~ang siyang tulang 'isinabibig ng makata, kay Florante, matapat na hinaing ng ating mga kababayan; hiyaw na nagbubuhat sa kaibuturan ng ~kanilang mga pusong sindal na sa dusa...! Sa sunmi.sinod namang mga talata'y, gayari ang naasabiA.n., magandcng asal a ipin' ptnupkol. ~Sa laot ny dagat ng kutyr't lgnggatong., IBalang maqagaling 'aa ibinabaon, Alt inlfilzibing:ng.u aiahg 1 kabaogon.. l-indil baga ito'y, isang masakit na pasaring ng riakata, sa mga ileng wano' a'kabalbalau -an' praileng pawang m-ga kabalbalan ang pinaggagawa dito sa Piiipinmas. Ng nit aq ang 7iloMt mnasasamang loobh, Sai trono ng pui ay inaluluklAk, At sa balang sukab na may asdl h4ayop, Maban gong incienso ang isinusuoi!: Ang kaniya pang sabi, at sa mga talatant, iyan naman, lumiulitaw na lubiang maliwanag na ang p igtudt —sa;.. V../

Page  8 (.J N(/n 1,i ( ( anyt lilo'lt. afs(ts('m/ nlf loob.. ang kaniyang pasaring ay nagitlng, tiyakaln na, at hindi na ti/tatakot; a.g tinutukoy ay yk-ono mga taoomv. nagsabog ng kasa1.naii d'ifo sa;.fil r;li sa; t h~i ilp pa.ins;'flIal (i<l Iii sa mr ga pinll.-; (I tfronlo i/ lp t',1 ay i Lal(luklok!, I)atalpwat ktunl mayroon pang pag-aalinlangan sa paf'pa-.Ialagayv na ang FlOORANTE AT LAJ RA ay isang alkat na irna1y ibang layunin, anc mtga srlmusunod naman ay sapat nang halimnbava a 'r Kazlhuhctt scama a' 17lo'y nagtayo, Atf ancq9 1ab,rtita t'?! kiMi't nalka.!'o, hafltonif i[ katltiuvra'If luqmi lat hliap Ain4 T7uha na lttma!~g a pi '~tulto. At a((y g bltfanf b)i'q na b)in lubltkalan NCg sabilnq aqaling at;1:(t',it'ohani(CL, Acad bilatibiLk a f s i ls;ianlgan. Ntng lkal i g n. Idnm d'tt, 1 amali.an: Ang miga tilang kaIatapos kong sipiin, ny isa pa ring, patotoci sa akling laka, na an, kaniyang tinuturol sa mrga tulang iyan, ay diii nga iba kumdi ang mga taong payak na kahidwaan ang ipinamalas at ginawa rito sa atin; ang nga lagi na'y naging kaaway ng niga piipino. Knig angr Ii ngi pIa,;kakasuIla ay lngbl't mana os; at a' gr,ga tula'y kahnliaaanga sa liis al liiwag, ay lailo p) ma..diii.. -- kaakit-aklt ang (diwang ma kabayatig nang mo.a arwi na yaon.'y nailpasok sa kalniyallng akiat, rna, Iungl nmliit lman sa tinilln ay mafaki, iapakalaki ag lhalaga ni sa s anlgkataulian May ma aral nla unapapasok sa. FLORAN'TE AT LAURA, na ang 1l:long magiting sa ating' mga kIalatid, si Dr. Rizal ay humanga.(S

Page  9 - ~ 1 I,.i hliidi n is11g a.lllggili si' kani akla. lt la l v walant kamatayang NOLI ME TANGERE, yaong: Kung uang is'alubot ^oqg pagdating A J maasa!yany nI.ukhIa't ray pa(kitang giliw,. at salk t4on ri.AIg lfi si l(t! t/t ka ' "ir')i'a'! hlu bad, Sa balit t at n)ltnit Sa ht( tol, (y salt.., ay niga katotolanan lhindi maaaring ikaila, ANG MGA TAO NG "FLO ANT7'E AT7 LA fIAL4.Iao() ko; talllsill ang' pl)anlyarn 1"n it:6, mg a giliw na nakik'i 'in,.ay ilulot i)a niN'o sa akin anuo.l no^a ilango sandali, na maPa4i-llkulanil ko ng Ilk\aluintu kuri1-ku1ro pa an g il1an sa moga taongc liikha ni FIanlisco Baltazarsa kan.iyanlg mliarllt at isa n.a sa n-ga tampol)k na aklat ng' alling s;llilini I P'anitikan.. Ang mga lalong litaw ia tauhaii sa FLORANTE' AT I,\It.A, ay it0llg mga sumisunod1 Dukle Florante; Prinsesa l-aura; Koride Adolfo; Prinsipe Aladin; Prinsesa Flerida at M!inandro. Bukod diyan sa aking mga nalbanggit na'y mayr10oo plang ibang rmga taui.han an.i' awit, nguni't sa dahilang wtalang gaanong tungkuling tinutupad sa aklat na likha ng mnalata "ay siya ko na lamang mga babanggitin at pag-uukulan.i, )a pahon sa pagsuri. - Ang 'pangnnahing tauhan sa awit, ay dili iba kundi, ang i')ikc Florante, na sa isang lalatng 6 patibong na inaumang sa. l:ni. na nli Konde \Adolfo, ay nakuha siyang nmaipapiit at ma-..ataw na saglit ang korona Ig kabarlia nIlg Albania. 'Du0gong mlahal palibhasa, kung kaya't, nagingr mara-imdamin siya, lalo tia sla ldaokl nig m 'a pakanangr ilniumang?, ni Adolfo, na aig kinakatawang tungkulin sa awit ay ang panokaraniwang tinatawag 9

Page  10 i'i conirt —vid. vol. a'j)Lap Li1la ilarLhi ill a 1 i11g kaugallali igr Duke Florante, sa Ilinabahaba ng salaysay, ay ang sa isang taong, pawang hiniagpis angu lumalabas sa laniyang mga labi, 'ihat sa;kanlyang kabataan, ang kabilhayan niya'y itagind isang saglit-saglit na moga kabi.gntan sa buhay, at iyan ang sa pala gay o 'y, nacging isang tunay na saligan piiiagba.}atayan ng rnlti ramlinlg l)lpumlun sa awit.ni Baltlazar', sa -pag)'sasa)bing', si il ike 4 loralte a.y isan tiong waI.lig i nu. ali kundi ang ma1gliinagpIis at lumtlih sla mga.dalahntiintg uInal-a16 sa kaniyang pag kutao. Nguni t kungt tnllay mang ang gayong plgaya a vy siy3'ng nababakas sa kalliyang salaysay na ginawa, ay ain al n ipagtataka? Hindi baga't kung sindal na ang piuso sa madlan~ hinagpis at linggatong; kung sikingsiki na anug kabuhayvan at: ari pagdurusa'y siyang naamamayani, at waring g angamatayan aa kusang l agpapakalavy sa tao,,hindi b)aa wvstong tumai, is? Ang, luh1a' hindi nangan(gahulugan ng kahinaan ng loifb at klaliitan 'ng puso. Manapa'y nangahgahUlttgan na, dahil.a p mga paigdurusang tiInatamo, angr luha'y ilinalarawan at saksi ng sama ng loob; angr paghihiganting hindi inaitUgon sa mga taong umaapi sa kanina! At hindi ko rin naman kalhligtaang ibalita sa inyotn saga pagkaatong ito, a saga sa patlay na 1~cing tinanggap, umano ang tnang pamagat na isinulht ng ari ng moga Makalatang Tagalog sa awit nlya ay hindi FLORA^'TE kundi PLORANTE, na buhat sa berbong latin na Ploro ang ibig sabihin ay umiyak. Nang si Duke Florante, ay mailigtas na ni Aladin, ang prinsipeng mananagumpay ng mga moro, sa isang tunay na kapa, halrakan, sapagka't sia 'y sisilain na. lamang ng dalawang maa b.ngis na lcon, nang pagsaulan ng kaniyang pagoattao atimulat a.ng kanlvang mga mata at makitang siva ' na sa kandungan ng nagligtas sa kanya, ay nagturingi ng gahito: Sino? S& a db ko't naa-morong kamayYd Ibig na iigtad ang lunong, katnawan, Nang hindi mangyari'? nagnqgalit na lamnIn:gy "~ 0

Page  11 Sa katagang iyan, ay nailarawan ni Balagtas ang napakalaking i.ni.t asihentsiyang taglay sa puso noon ng isang Jilristianong tulad ni duke Floranlte at ang laki nainan ng puso ni Aladin, sa kaniyang pagtugong: Sagot ngj guerrero'y h'atCg ma mnangawrib Slumapaya)c t ka't mag-alizw ng dibdib, Ng.cyo'y ligtcas ha na sa lahat ng sadkit May kalong sa iyo'y ang nagtatalngkilik. Kun.g nasusuklam, k sa aking kandungan, Laso7n sa puso mo ang:hindi binyagan, Nakuk tyaJ ak ng di ka.akiolohan Sa iyong nasapit na nacpakarawal. - Ipinahahayag ng pandnamnit mo Taga Alblania. ka, at ako'y persiano, Ihaw ay kaaway ng baya't sekta ko, Sa lagay mo ngayo'y magkatoto tayo. "Moro ako'y lub-os na t-aong may dibdib, Ay nbswasaklaw rin ng utos ng langit, Dni sa puso ko 'y kusang atititik Natural na leing sa abda'y umahapis. Sa tugong ito ni Aladin, ang matapang na morong nagligta.s kay Florante, ay ipinakilala ng makata ang larawanig tunay nr taong marunong tumupad sa kaniyang tungkuling pag.catao, lalo na nang magsulit pa ng: Anong gagawzin ko'!! -akinzg napakingge'n Ang iyong pagtaghoy na kalumbaylumbay, Gap6s na nlakita't pamumutiwanan Ng dalawarg ganid, ng baagis na tangan....xt, k]i]cdi lamar. ijyan. Ang kaniyang hinanakit na:.,...

Page  12 At kItng kacy Flerida'y iba ang umnagaw At di allyg amfl kog dapat na, igallang, Ilindi ko masabi kIung aulg pikang tangaym Bubuyga ng libo't laksloan kamatrayan! ay naglallalrawian diln namnan na gayong siya 'y inaapi ng kaniyirng anai, ay hinidi riln Lnagawang itagt.anim yaon, kundi nagluring pa ng: Libanl n? /7. 1, al, (lt aflg sino ma't:flin 'ty di igagal(at ny nang lan gang patalim!. Minsan pang pinatunayang siya'y isang totohanang lalaki: isang maalam-tumugon sa madlang pangangailangan ng iba. Ang ipinaglkaiba lamang ng dalawang tauhang it6 ng- ait, ay ang pangyayaring, samantalang si Florante ay isang taong taglay sa puso, ang mga alamat ng kristianismo, si Alading h Iang sabihin ay hindi tunay na diyos ang sinasamba ay siya pang nakatatalos at nakahuhulo sa mga gawaing pangkapuwatao! i Balintunang pangyayari! Ang di binyagan ay siya pang nagbigay ng mabuting aral sa binyagan! Sina Laura at Flerida, dalawang babaing kapuva pinag_usig ng masamang kapalaran, sa wd-Sas ng kanilang mga pagtitiis, ay nakuha ring magtagumpay. Ang pagkakalarawan sa dalawang ito ay napakainam at lubhang maayos! Si Minandro'y, isang matapat na kaibigang sa lahat ng saglit ay lumaang tumulong kay Florante, buhat pa sa kanilang kabataan hanggang sa huling saglit na matamo niya ang tagumpay at maidulot kay Florante ang ganap na pananalo laban kay,konde Adolfo,... ang larawan ng taong masama, mainggitin at may hidwang paguugali. Hangaan nga nating minsan pa, ang bantog na awit na F'IORANTE AT L.UIRA, na kinatha sa pamamagitan ng maririkit at malinis na tulang tagalog, na siyang bumagtas ng ibang landasin sa ating Panitikan Tagalog at nagbigay ng ibang I b0

Page  13 .. I _ I I __ _ _I_~ _ ul,"'is sa atlm' nm,'a p)awsaliB noo'ng arawr, na pawalig l'nag'saapul lamang sa pananawgan sa kung sinosinong mga santo. At, samantalang sa mnga pilipino'y buhaly at naglalatang ang diwa ng bantog na makatang kumatha ng FLORANTE AT LiAURA;;: habang may kabataan tayong humahanga sa SISNE N G PANG INAY at nanununton nang buong )puso sa mga pinag-!-!aanan 11g nrakata, at sinulsundan nila sa indayog ng pagtula ':., taas n h' liload n.. ating mnaralias na limbas at llinaianap sa v i 'll'l ii tl 11k11 1 11 ' 1a l)an''a1(i 'i l,' mn liiw'a an salamisim n11 iT"ga titllaiiH; lial)tanl') maIvroon talon(g kabhataailig nnamiiniltakas sa; aliwiw ng' ating mga batisan; sa yumi ng mnga sampaga at: nl(da ng ating mga dalaga; habang mayroon tayong mga maka-,t.tng taga-awit ng kadalisayan ng pag-ibig; ng mararahas na daluyong; ng katutubong tapang ng ating mga bayani at nagTdtpunyaging ang Wikang Tagalog, ay maihatid sa tugatog ang wikangir illia og mg nga irog. n ma in lang, buhat sa lkamusmusan n:,t in, a wi kang, ian ay hindi muaaarin mamatay kailan A.t, sla vwakas nitong akling bansot ilna p)anayam, mura at taYla^I ktas a-s akin I ilin' balbanglitin ang isa sa skaniyang.iairi kit na tulang': Ahaon sa dalata.'t pan gpangl na nngligid Ton 'tfng lirct yarting abarng a zit; Na;ga itaqg buzlta n'a'y ntapatid Tapat nap agsinta'y Iuwngad na lumawig.... MAR14AIING S.kLAMAT. (*.) Panayam na bilasa ng may-alda sa.Lamayang idinaos sa "MaLnila College of Pharmacy" bilanog parangal sa Hari ng mga lMakatiang Tagalog na, si (Gat. Francisco Baltazar (Balagtas), nuong ika 7 ng Mayo nang taong 1934, bilang pinaglakip na handog ng mga samahang MTANILA CHAMBEllR (F MIrS'JIC S'OCI ET at. BALA( TASIANA. 13

Page  14 <N K; (*

Page  15 (Exponent of Philippine Literature, Arts and Culture) Officers and members with their distinctive departments, viz: Hon. NoRIIERTO ROM UALDEZ General Adviser Di. JoSE P. BANTUG P-resident (Department of Archeology) Mr. JonE MA. RIVERA~ * Vice-President (Department of Historiography) Mr. GUL. Y SANTIAGO..CULNO Secretary (Department of Vernacular Poetry), Prof. A.NTONIO 'J. MOLINA Treasurer-.(Department of History of Music) Mr.. JOS-E N.- SEvIUA IRepresentative (Departmnen~t of Phiflology) M1r..JtJ;LhN\- CRUZ B1ALMIASEDA Represent ativ (Departmen t' of.Tagadiog Language) Mr. PATRICIO MARIANO + Representative (Department of -Vernacular Drama) Prof. GABRIEL A. BER'NARDO Representathile. (Depts. of Philippine Folklore and Bibliography) Dir. EULoGio B.' RODRIGUEZ Represenftativ~e (Department of Philippine H-istory) Dr. EuFRo-Nio M Amp Represntative (Depai'tment of' 'Oriental History).

Page  16 / 11'. J.SI: P.) SA xNT,, / / RepresCLntatitl / (Department of lPhililpiuce Biog phy) Prof. JAIIME, C. DE VEYRA Rc prcesnt at(ivc (Dcpartnent of Filipino Literature in Spanish) Prof. VI(CENTE MR. ITTLARIO Represenrtatil!e (T)epartlelt of I'ilipino lite'rture in 7'inglish) I1tof. NICANOR AE.LAI)(X) + lelprsenl, at ire.(i ()epartrn ent of Musial 'tomlposition Dr. FRANCISCO SANTIAGO Representative (Department of Philippine Music) Dr. JosE S. NAVARRO Representative (Department of Painting) A Ir. (IU|ILLERMO E. TOLENTINO Relpresentatlwe (Department of Sculpture) Dra. MARIA PAZ MENDOZvA-( UAZON Representative (De),partelienxt of Sociology) )1r. RICAnRDO A. REVES JOSF Representative (Department of Tagalog Gramar) Mr. DEOGRACI.A A. ROSARIO Representative (Departmenit of Short Story) Mr. IiCENTE ALVAREZ DIzox Reprecsentatitve (Department of Graphic Painting) IMr. SOFRONIO C. CALDERON lRe presentaltive (Department of Ethnology) Address: BALAGTASIANA c/o Publicity Dept. Bureau of Health,Manilan 16

Page  17 ANG LAHIAT NG MGA LALONG- MAlINAM [ NA. ALAHAS NA INYONG KAKAILANGA YIN,; MAHAIJALA GANG BATO. NA -PANGSANGKAP SA4 IiAT.A WVAN AY INY!.ONG M..,AT'ATAG'PUAN SA KILALANG TINDAHAN AT BAHAY SANGLAAN NI Daang Echague Big. 310. Tel. 2-22-77. Maynil'a..KUNG JBJG NINYONG, MATIKMAN ANG LALONG.. MASARAP NA. TINAPAY. MLURA.A.T IJINDI NAKASISIRA; MGA TINAPAY NA IBA'T IBA ANG' 111701; IBA 'T iBA ANG, LASA, NGUNI'T LAJIAT AY NAGPAPATABA'T NAGPAPALUSOG JIANIAPIN. SNIN O- ANG -BALITANG PA GA WVAAN NG TINAPA.V I )a8aderita PA I 396 Pavia, Tundo, Maynila Telepono 4-89-48,

Page  [unnumbered] ff --— __ --- —-— I ---f ^ SIRA B AGA ANG INYONG MGA NGIPIN? I B| 11/ BA NINYONIG ANG INYOX.GA GIPN PIN A HY 1i7rVAIG N(G SUMAKIT KA.LAN HAN? I1ANAPIN NIN INYO ANC( BAIl I'TAN( KLIINIKA NI Dr. Moises P. Montalvo | DIE NT ISTT | Panulukan ng Liwasang Azcarraga at Juan Luna,, ' Tundo, Maynila..;'...,,, _... KUNG MANGANGAILANGAN KAYO NG MARIRIKIT AT MATITIBAY NA MGA RELOS AT MGA MAHAHALAGANG ALAIIAS NA SUNOD SA MODA AY HANAPIN ANG RELOHERYA | "| AT PLAT'ERYA. NI E. Gutierrez I 932 ILAYA,-TUNDO,.MAYNILA., A..s5w%,

Page  [unnumbered] I j

Page  [unnumbered] ! I i I I I i I l.,.. i (I

Page  [unnumbered] ., ': ' '. ' "i,',*.'; ': ' ', ' ',; '; ': " ', P; / ~,., ( ' t ~\.,,,,,,,..!,,.,, ', f. ' ',. m~~~~:o. J o OQO'\ - 1,. X.~ C_ _' _ __ I ~',r I i,., _t. '' " ' "' *.,, * _.... '':i `, ~. ~.I ~~~,,, ~' ',,, '. _ -,, -,' ': %,, ~ l,, -', \e 'F, "." ~eC ': '; ",,',''~;" '' {, '' ',' "'.' ' '......( ''s' '.. f,''''," ','.'',' X |JKU-,MAYIOON KAY.N. I L....INABOT, A- T;Y1 1M - -AR t; |;f w | | NG VLHANG KA X-Aj DAPAT -; i I M | -: -10-Nl'''G' TAWAI SG-; ';t '33;P',.ler und '1 l,;; ~|.;:Dt Toii.. }:,re':','.:";,,..::',,.::;'"' ~ ~ ~ |' ';w6 0El \- - -rt S OS e1 ''.i' r*; i-,.;~ r ~ * *....;i. ~ -.~,Z i. -.,,..,".:,.., {,' '. '~,'..,.;,i" -.(~:.... r,,.,' ' ' -, ' ". "i " ', ':,'-: ~.'i:~," ~~~.i~... ".'.' " ",~~~~ -' ' 'i.~ i.'t *: ~ ~ ~, '~~q~;~~~2'~i '":~ 1 ~'"-ii \;i' '; ' "'''~~a ~~,~ '.:,i:" ''" c~~~~.'~,''.;r~~_:~; '..... ~~~l,~P e!~~ '. \-..,. ', '.. ~~'.~8:~ ':.~~;.:, ~~:~~.,,* '~ 5~ i;:.r ~.. '" '... i':~'; " ".,':'u~,.':.p~~d )::"i8:.' '*,:);~!: i; ~'*, ',,.'i,-~ P: '-,:.*". ~ ' ", ' * * ' ".. w\~.~::,, -.. I

Page  [unnumbered] '3t:kfcsXXXa)X CaJXXXXXXKXXXC;CXXXXXXXXXXXXC XKXXX XKXCX I GANG MGA LALONG LITAW NA MAGINOO BA PUI- I HKA; NG MGA TANYAG NA KABATAAN SA LIPUNAN AT SAMAHAN; ATNG MGA LALONG DALUBIHASANO BANGKERO AT PINANSIYE0BO; ANG MAKKISIG NA 33BIATANG TAGA PAGBALTA NO MGA MQODA AY TINAMTO ANG GAYONG MGA.KARANGALAN, SAPAG.. A'T ANG KANILANG PANANAMIT AY IPINAGAGA-.! 8 WASA iAUNG MABUTING. SASTRE The Lopez Tailoing 76 Eskolta, Tapat ng Sine "Lyc U WAG NI NYONG IAAMALI SA IBA ANG NAT. ANG PAGAWAANG' PAG-AARI NI, I'MOTEO LOPEZ - IBIG BA NINYONG. MAGKAROON NG ISANG. HHANGAHAANGAG.LABAWW:: HUHNG GAYON, XAYO'Y MAGPAKUHA > NG LABAWAN BA DE LUXE AIr Sr DIO 1272 Daang Sande, Tuido, Maynla. I Tapat ng Sine "Venus"....KnlAUKUHA NG LARAWAN BA' GBIAB 'T; ARAW SA_,:LAHAT NG S3AGLIT,'. KMLTKUHA.,DIN KAMI SA LABAS NG AMING. STUDIO; 8A MGA' PIKNIK; SAAWAN;, PAGLALAKBAY; A$AL at iba pa. - 'AL'jLAHANIN. N1NYO ANG " NG ' '-; '': " " ''.. D'LUXEBAR RTSTUDIO 'W; SEVEiItNO M. NAVAL 'Patnugot at May-ari. MARIANO SUCGANG MODESTO M. &UCGANG Potograpo.,. Managor. i - K~~uU~~~I-PIvE~ IN KAMI SA TA~hAS NG A ~1' r r ~~~ I r ~!. r r ~: 6 ~' ~ I i~ ~4.r?. r: i ~ ~$ ~: r '. I

Page  [unnumbered] g/ Katha -.i ISABELO DE LOS REYES, ANG SINGSING | *. NANG I. GAAGYARSAPAGIMAGS ~ ~ I-b ~, 20, ts.., 467.,ando,.-. i~, O. '/: ~-'~ ---:3.-* ',~. ~I~';*~. L;j aIWAWA.IG ALW. ~, MA N~GYAISA AGHHIM~SIK' ~ —~ lpiagibii g:0 ts.sadang. ~ad, 67;Tudo r: q,~, — S 0 I. * S* a

Page  [unnumbered] _ mm Igm|aas -..,FiNVA:. I........ i L I_....... -- KALAKAL IF'-TEL. BLG. TAGALOG 252. _. M____, ARCA R EGISTRADA __ Itinatag ng Taong 1889. 6awaan nfq imonbn, $Sob, N drzoparilla at iba pa, Aceyteros 113 1139-1141, lik6 ng Ilaya, Tundo Nagpapadali sa mga lalawigan ng Ayon sa bilin, at naghahatid sa mga Himpilan ng Tren at sa mga Daongan. GUMAGAWA NG MAY TAKIP NA LATA (CROWN Co CK) SA1NGLAA1T N,, F&tUJSTO O. RAIMTIUNDO Daang Ilaya BIg. 641-643, at Aceyteros Big. 1149, Tundo, Maynila. K. P. Mahal magpasanla, mababang tubo at madaling p:tgsanglaan. Laging nagbibilf ng sarisaring hi)is na may BRILLANTE, PERLAS at iba pang mga kagamitln, sa lalong mababnng halaga..t.1.S,;E | i. I F i, f.

Page  1 - I.,,-,,-...l 7 1l l %, ANG SINGSING NANG DALAfi ANi MARMIDL (manga nangyari sa Paghihimagsik SINULAT MUNA SA WIKANG TAGALOG NG KAGALANGGALAWG NA Jsabelo 0e!os Reyes SA PAHAYAGANG flng Rapatlb ng Fayan, BAGO ISINALIN NIYA SA WIKANG KASTILA SA PINAKA FOLLET1N NANG Cl 6rito bel Pueblo NOONG TA6NG 1905. SAPAGKA'T NA-.\ALA ANG UNANG ORIGINAL, AY MULING SINALIN SA WIKANG TAGALOG NI Q(garlos. ~aimunbo MANILA 1912 * TIPl. SANTOS 'Y I.)ERNALI Ave. Rizal 4 4 Sta. Cruz

Page  2 /

Page  3 I I II i= - 1 I I ii._ _ *. i l, I.! I~.. ' "I * I;,f I Hon ISABELO DE LOS REYES.... I I0 I1

Page  4 ( L r 'r F e r~ r E r i F

Page  5 ~-S — i- -—: - CTK A^IHP;- & ^f A - - SA KAY LIWAYWAY NG BALIWAG. Mag and mi. idbini:. Sa bilang ng pashayagang tagalog Ang Kapatid;ng Bayan na nauukol sa iki 14I ng Septiembre ng 1905, nabasa ko ang isang lIathala na ganit6 ang sinasabi: "Naging dahil ng mapupusok na paghahaka ang mainam na kathla, (novela) na sa pamaragitan ng lagda ng isang kilalang manunulat ay arning inihahayag, at ipinalalagaiy ng iling, tiktik na ang Dalagang Marmol ay nananagisag sa kapalaran zngi iliaspi, na bagama't ngayo'y tila tumatalik6d sa kaawa-awa nating bayan, ngnni't sa wakas ay gaganapin din ang kanyaing pakiki-isaing dibdib kay Puso (taong may malaking kabuluhian sa'katha) na alinsunod sa mga tiktik ay nananagisag naman sa kahulugan ng Diwa 6 ng Mithi ng bayang tagalog. "May balita kaming sinalin na raw sa wiklng ingles. "Nguni, sinasabi naman ng mga taga Bulakan na ang LDalagang Mdrmtol ay walang iba kundi si binibining Liwayway na taga Baliwag, pagka't ang 'kanyaing mga kagandahang iginuhit ay siya lamang tumfitugon sa mga pagkakakilanlan sa katauhan ng nasabing binibini. "T-alagaing tinay ngang nakahahanga ang kagandahan ng dalagang Liwayway, nguni't di namin nababatid kung siya nga ang tinfitukoy ng nasabing mainunulat, at ang amin lamang masasabi ay yumaon na it6 sa Espaia. Sa kanya sana tayo inakapagtan6ng." At sa El Grito del Pueblo ng ika 20 ng sinabing buwain ay napalathala naman, na, dalawang piling Guro sa pagtugtog ay nagsikath-a ng isang "Tanda de Vals" na kuha sa guniguni ng kanilang pagkabasa sa' kathang nasabi at yao6y sadyang sa iny6 nili ipinatungk6l. I ' " ' ` ' -` "" ' ""' '" ' "'

Page  6 -6 Ang mga balitang it'oy nakagulo ng aking isipan kayfi ak6 humanap tuloy at nakakita namian sa mrga natitipon ng nasabing Pahayagan ng isang aklit, na tUinay nga/'t matatawag na mga nangyari sa Paghihimalsik natin ng 899g ang linalamin, nguni't kun tatarukin ay makikitang kahlalo ang isang maliming pagaaral sa mahalagai at tanging ugali ng ating mga kawiliwiling babai; kahit ang anyo 6 ayos sa malay6 pa'y naghihimat6ng gawa ng isaing dakilhng mainunulat na may lubos kinabatirdin sa ating mga kasaysayan. Ilinalahad ng katha, na bagamain parang marmdl 6 ohid ev ang babaing tagalog dala ng malaking kahirapan kun ligawan, dapwa't kung umibig ay may kaya namaing magtiis sa lahat ng hirap. Akin ngang tinagalog, at yamang ikax; p6 ang itinuturo ng iny6ng mga kababayan na parang Dalagang MIdrmol, sa gay6'y wala ng ib-i pang marapat paghandugan nit6ng aking pinagpagalan kundi kay6, bagaman di niny6 kilala ang aking katauhan. CAR LOS 1. RAIMUNDO.,,,....o M

Page  7 flnan in sing Matipus ang kasindaiksindak na labanang nangyari sa mnga tagalog at americano sa Kingcwi, lalawigan ng Bulakain, ng ika 23 ng Abril ng 1899, na siyahng ikinipatiy kay Cor-onel Stotsenburg, sa Capitdn at iba pang mga - kawal americano, kaming mga tagalog naman ay nagsiurong sa Sibul, at aI l.... sa ising bahay-gamutan ng aming mga kawal ay natagpuin -A ko ang isang ng na pinunong tagalog na bahagya nang inakagalkw at makapagsalita dahil sa marami niyang sugat. Malakip ang awai sa kanyd ng lahait ng tiong nangaroroon at siy na nlamang ang napagdusapan at lubo6s napupuri dahil sa kanyeng kabihasnan sa pakikilaban at sa kapusukan sa mga pakikipagsagupa; at sa katotohanan kahit mamimatdy na lamang ay piit pa niiyaing napadirong ang malalakas naming miga kaaway. Nang aking matanto ang labis na paglilingkod ng bayaning it6 sa atinyg Bayan, ay pinagsikapan kong siya'y alagsyan, bagaman wval ak6ng pananalig na siyp'y maiari pang mabuhay. Nguni't aywan kun sa kabagsikan ng bisak ng tubig sa Sibul, ang pinunong ito na Puso ang pangalan, isaing araw ay idinilat ang mga matai at nagsalita ng ganit6: 0`

Page  8 : - -8 — -Sino ka man po, tmaawaing kapatidc na nag-aialagh sa akin, kay6'y pinasasalamatan ko, at ipinamamanhik sa iny6 na huwag mo na pong lubh.ang pagsikapang ako'y agawin sa mga kuko ng kamatayan, pagka't batid kong li ak6 mabub'ihay dahil sa aking m'a si"gat, at lallng-lalo pa dailil sa kainitan ng lupaing it6. Ng'uni't naipakatamis sa akin ang mamatay sa paglilingk6d sa kapus-palad nating Bayan. Ak6 na kaylcin ma'y di nakababatid kun paano ang pagiyaik ay kusang tumulo) ang luhh.ko't niyakap ang bayaning hlalos ay naghihiniga1 at ani ko: -I-uw ag ka p6ng nangambai matapang na' pin un pagka't nagsisimulat na lkay6 sa isaing panggaling. -'-Mangamba ang sinabi" iny6o-ang sagot ni Puso —D)i ko nakikilala ang pangamb'rt. ni ang takot nguni, kun inyong mababatid giliw na kaibigan ang lihim ng luntiy -luntly kong puso, maralil kay6 rin ang tutitlong dalii ng iny6ng pagkahabaig, upang, mnadaliin ang pagkamlativy ko. At ng masiabi ang ganito'y itinurt( ang kanyaing- singsing sa daliri at bago nagpatuloy: -Kalbiga't klapatid; ip)inaim. anLhil kI sa inyongl mangyaring pag-ingatan ang singsing na ito paglkaatciy ko, ng eli maalis sa aking bangkliy at mnilibing na kasama ko. ijy katoto! Kun in'yong nimlalaman ang pinao alinga an rg sinIgsini na ito... Hindi itinul6y ng pinuno an/ I)ag'sasalita 1ragka't di napigilan ang lkaiyl i-ng luhp sa sa 'kyialala ng i1ga.kapaitang kanyang linila lasap. Inagatai kong\siyai'y kusang libang;n at pasiglalhin ang loob bago nagkunwtV akong tumatawa: — jla, ha, ha! Tila ba di kay6 —ani ko —saniiy sa inga pakikitunggali, paliblias' lubh.i na kayog naitilunos dalil lamang sa isang babai. Aking ipinaaalala sa inyo, ynahal na pinuno, na sa gitnal ng malaking sak-unac ng ating bayan ay di dapat isagunit'i aug bagay na kasalawahang lo6b nog toga babai kahit silci'y salkdil:n gaSci. — M.apalad ka p6, katoto, na sa masid ay di pa naka lalasip ng libong kapaitan at mra lasoln natatago sa 'luso,, isang babai. -j-iOh, ginoo! Sa kanil i'y rnmayroong iasam.i at nay mabuti rin namain. At ang tuntunin ko'y nauu\\i sa: Madaling pag-ilag sa Imga may taglkiy na kapintasan at.j.anatili ako sa mga mairugin at di salawalian. — Ani ang sabi niny6? Sa iagai, mayro()n kay ang isang babai man lamang na di balibait aiTguol( at di. salawahan?

Page  9 - 9 -Mayro6n po)..at (li ang labat ay pawang kiri 6 manglilipad.... — jTOnay kay'i? Kun sa ganang akin, lagi na ak6ng naging kapus-palad sa dli pagkakatagpo ng isang babaing may ganip na paglukuro at iibig ng' tapat sa akin. ~Alanm mo p6 ba] kun bakit ang singsing na it6'y lubha. kong minainahil? I-Huw ag na niny6ng ipabatid pagkl't iyA'y isusukal laniang ng iyo pong kalooban. 1 — Mabuti nri, katoto, na umagos ang aking luha at sa gayo'y maawasin ng bigai't yaring dibdib. Makinig ka p6 at isisiwalat ko sa inyo ang lihim ng aking puso. Sa kaunti kong kabatirgin tungkol sa pagkasalawahan ng mga babai, lal6 ang magagaaidang maraming nangingibig, ay di ko pinahihaalagal~ing gasino mulat pa sa aking pagkabata ang ganyaing:isal; at ang palakad kong it6'y naging makabuluhan sa akin, palibhasat, kun lumalay6 ang ising lalaki ay sila ang nagsisi1la)it, at kun ang lalaki'y nagpapakita ng kLatamlayang 1 lo6b-at napagiinatang katabayin ang pag-iisip sa mga dahilanin nr' pagibig, ay madaling makatagpo; nguni, kung ang lalaki'y mnaging lnairugin av agad kang hihilulin ng tnga babai at pahihiraplang Ilibis no walia Inunti 'mang ava..' -G-Gayo(n Ialia'it batid mo p6 ang lahit ng iyan, "bakit kayo( napasil(o? — Akin nananong sinabi, katoto, na kaylan na'y di ako.nmiilig sa kanili; ngun a clall yata ng aking malungk6t na kapalaran, ising, araw ay naipaparito ako sa lalawigang itoi ng KAIUl, AKIK AIAN O I6 ulaklan —sa mnga kasitlang di maitumpaik bumigkais n1g.lmaaos —at s sa isang maligayang halamanan ay nakita ko si Liwayvay na sa kagandahan ay higit ng rmalaki sa balitThng ]Iclcna, na dabil sa pagkatakas sa kanya sa Paris ay siy;ingr pinanggalinlgan ng k1asindaik-sinda'k na patayan ng mga palnalhon n1 l kabay'anilan.. - Ang binibining it6'y ti'nay na tila iscing IDaaganig iM'drool, di lamnang sa pagkakahawig sa larawan ni l.'enus na aking naikita sa Museo n ILouvre sa Paris, kundi pagka't tila di nakar.iran(c.laiman kun minsan'. -Sinabi ko nai sa iny6, na ang kagandahan nilci ay siying nakapagbibigciiy ng kayabangan at lakirihln. Masisira, sa waklis, ang inyong isip pag-isasalo6b ang libolibo nilang pang-aaglal i. -Nguni, tdi ba day a ikararagdcig pa sa halagai nlg kanilang m ga kagandahang lantad, kun sili'y umibig ng matibay at huwi g parang ising babaing napalungi, na sa kanyang ma

Page  10 - 10 - labis na karalita'in ay napipilit itakal ang mnga pinaghunusant ng kanyaing kahihiyan sa bala nang mnikaibig? -Sana nga p6; nguni't ang babai'y talagang siyang (emonio na ating kaaway, at ipang. huniag nating rmiikilala ang\ kanilang kasukabin ay ipinamamasid sa atin ang dati nilang mukha noong sila'y isaing zangl/ pa, at sakai nagsoso6t ng baro't saya. Si Puso'y naingit nng marinig ang niasaya kong biro at bago nagsalita: Hindi, katoto; si Liwayway ko'y di mangyayaring maging isang' demoning may bar6't saiya, kunli isaing diwatang nagliliwanag sa kanyang dii.kt at kahinhinan, Gayon man, joh,pus6! gaanong hapdi ng sdigat na sa iyo6'y ipinagkalo6b ng malupit na.diwatang iy.in!... Hindi naiituloy ang pagsasalitfa, umiyik at halos nagsimula sa paghihingal6. II, Sumigaw ak6ng nagpagibik at aming pinagtuluLngtulungang hinimasmnasan sa pagpapaarmy ng cter ang kaawi-awang si Pus6, at ng makalipas ang may kalahating oras ay.nagsauli sa malay-tao, nguni't di ko na siya pinayagang bumanggit man lamang sa pangalan ng kIanyaing tinatawag na Da/ag'ranzg 1Mdrmzol. Makalipas ang dalawang araw at ng tila siyai bumubuti ng bahagya ay tinawag ak6ot anya: -Ang aking kunwing paggaling na iny6ng naimamasdai.n ay hindi taitagail at di sasalang ak6'y mamaimataiy rin agad. — Sa kaita6n pa naman-ani ko-na ngay6'y nmadali nang sumusi'long ang inyotng paggaling? -Iya'y akalai lanang niny6ng mag-isa, at yamang may natitira pa akong kaunting bThay, ngayo'y ipatutuloy kong ipahayag sa iny6 ang mga kapaitang linalasaip niaring kalulwvi, upang ako'y pautangin niny6 ng lo6b na ganapin ang ilang ipagbibilln ko, sakaling maitagpUian ninyo ang l)aagang, Mrmtol. -iMarmol na naman! Utang na loob, kapatid ko, huwag na sana.munang banggitin nrayon ang pangalang iyain pagki't lulubha ang iy6 pong karamdaman. -Nimamaali ka p6, katoto; lal6 ak6ng bibigat at di makakatulog sa pag-aalalang ak6'y mamaimataiy ng di nalalaman ni Liwayway, na ang katapusang pagmumuni ko't bu.n-. t6ng hininga'y sa kanyang lahat natutungk6l.

Page  11 - II - -Ang mnga babaing parang nmdrmol na may pusong ma-. tigaris. at malamig na parang hidlo, ay di karapatdapat makabalino sa ating pag-iisip, lalonglalo pa sa kalagayang paris. ng inyo. — Wala kayong pagtingin sa akin, katoto, kundi pakikinggain ang ipagbibilin ko-ani 'Puso na parang wala nang pananalig. At ng masabi ito6'y natcik ang luha. Upang huw-ag ng lalong magdalamhati pa'y' naiyag na.ak6ng siyai'y dinggin., bakit talagai ril namaing malabis. ang hangaid kong maunawa. ang tmga lihim ng dakilhng pus6ng iyon ng bayani. -Si Liva, way-ani Puso-ay naninirahan sa Baliwag sa bayan ng mga nakawiwiling dalaga. Sa lalawigang ito'y wa — la naing ibti p)a na tangi sa pagkamagandai ng kanyaing mga.. binibini kun:li ang bayang iyon. -Aliml ko nai.. — At kun nakabibighani ang halos lahat ng babai sa. n1asabing bayan, si Liwayway ko ang parang hari nila dahil sa wakiang kaparis na kagandahan. Ang kanyaing mukha'ynagniningning na parang araw, at upang paputiin at pamurukin ang kanyaing mga pisngi ay pinili ng Lumikhai ang maba — bang6ng 'kampupot at alejandria, pinaghalo at doon kinuha ang kanyaing kilay,. kaya maputing parang azucena na nasasapyawan ng pamuminrok ang balait na parang bllak sa lamnb6t. Ang buho6k ay klilay ginto at tila sadyang kinulot. ng maselan na kamay ng, mga diwata. Mainamn at kahilihili ang hi t'bog ngo ilong at pati mga tainga, sampui ng dalawang. matang, nang.ungusap sa kapungayan; mga ngiping parang pinili, malinis at maputing parang gairing; 'babhng. nakalulugod. ang pagkafiati, at ang kanyang makipot at mainam. na bibig, ay tulad sa isaing bulaklcik na bagong bumubukai 6 sa isang batis n matamis na' biyaya pagk'at makitid at namnimulcl ang kanyang kabighaibighaning labi't nguso at jay! kung mangyayari sanang aking marnagkang.. minsan, marahil ay mairaragdagain pa ang bilihay ko! At sinabi ito ng may kasamangmalalim na buhtong hiningai'. — Trotoo kaya-ang tan6ng ko sa kanyaing tu.natawa. ako upang pasiglahlin-na kayo'y gaigaling sa i'sang matamis. na halik, ni Liwayway?' - -Walcing pagsala, maniwal'a kayo sa akin; nguni, ikaawa-awang puso ko! jwala nai ang iy6ng I'iwayway at di koc alam kun saain naroon ngay6n! — Ihimaton man. lamang ninyo sa akin at pagsisjkapan, ko ang siya'y hanapin.

Page  12 -- 12 - — Huwvig na kayong mapaigod, pagka't di slisalang siyai'y lubhaing malayo na, at isa pa, tiyilk na magiging;ison sa akin kun malaman ko pa ang kanyaing kini:sapitan.'; -At bakit? -Iyan ngt. angi lihim na kanino ma'y di ko masasabi at dadalhin ko nai sa hltkay. i Liwayway ay parang isang makisig at masayaing kulasisi n nankawiwiling pakinggain pagmnasayang nagsasalita at dci nagbubulaan. Siydi'y balita sa lug6d at inam makipag-usap; ng-uni't niult ng ak6'y kanying;miikilala'y naparam na biglil ang kanying pagkamasayi; parang ibong nalaglaig sa isang sumpit at naging larawang mir — mol ng pumatak sa lupat..-At an6 ang naging sanhi? -Ang langit lamang ang n 'akatatalos. lsing araw ay dumating kamf sa nabangit naing bayan ni Liwayway. Do6'y tinipon ko sa. liwascin ang pulut6ng n1 aking kawal bago kami pasalabanan sa Marilaw, at aking pinangusapan upang sili'y pasiglahin at ipabatid tuloy ang lahait n (clal)at gaw in. Maraming taio ang nanood at nakinig nla aking talumi)ati na wala sa iyos at sahol sa linJilancin; in'uni, marahil sa awh ng mrna tcio sa akin dahil sa ak 1alhlng ak;'y mnam-imataiy na -walantr sala sa dadayuhinig labanan, ay kitalugdcin din ak6't ipinagdiwang kahit di karapatdapat. Nang alk'y manaog sa pinagtalunpl)atial ay ntimas(ldn ko si ILiwayway sa isang sfilok. Sinasabi sa mnga Banal na Kasulatan, na ang anz<cl na nakita ni Magdalcna at mina kasama sa libingan ni Jesfs, ay nagniningning na parang araw. Gayon din si liwaywxay, kumikinaing sa kanying. kagandalian, kalimpian at kahlinhliin na parang bukJing liwaywaiy ng isling araw na mIaligaya... Sa mla sandaling ya6n ay gumiit sa aking 1)uso ang isang tanging camdiamin na di ko mlnilamang sabihin at kayllin man hanggai no6n ay di ko pa napaglkailababtirain. Ang kanying pananamit ay karaniwan, niuni't malinis,aya nl laging isinosoot n, mnga babaing bayan; at nabatid kong siya'y isang ulila na kiniklcuplk6p -laniang ng isaing matand/ing dalaga. Ak6'y nagkaro6n nag magiliw na pagtinin sa kanyai at aking linapita't siya'y binati. M.xgiliw namian siying sumagot, at' di nalalamang sa dbaky ni n ing didib ay nagnininas n a in a ag marahi ay yaon ang tinatawag niny(ng pag-ibig. Matapus ang sandali sa nm'a salitaian naming walang ka-.buluhin ay sinabi ko sa kanya: LI - -

Page  13 - 13 -- -— Liwayway, joh, himalang Liwayway sa kagandahan! Ak6'y paroroon na sa labanan at malapit ang di na niny6 ak6 makita.. Ak6'y paris din -niny6, ulila sa lahlit. Kun ang aking hiningay'y mlalagot sa pairang n, pal)kiliharok, ay parang isang tmunting ilawv lamang na pinatay ng hangin. Sa bagay na it(, maipagkcikaloo6b kaya niny6, diwata ng ihabag, ang mal halaga ino pong lano upang akd'y may maiidampi 6' maitali sa aking magigin g sugat? -— Opo; gi"no6 -— ang magiliw na sag6t ni Liwayway at ibinigiay sa akin yaong niipalkaimahalagcing paoi na nakapulupot sa kanyain leccg na parang linalik. HI inagkin ko ang mabang-6ng palno at agad kong itinago sa bulsa sa aking dibdib. Nappipi amng aking lug6d at nashng pagganting lo6ob sa kagandahang p)uso ni Liwayway;; nguni't kulang pa rin ang katuwxla't ikasislyai kong loob, pagkA't bagatnmn ibinigay nai sa alkin ang kalnyrl0ng pafi6, ay ipinalalagdiy kong parang lim6s iamang sa laninomang tagatanggol ng tinubhan; datap.:. —'t sa kabilAng dako, naliihiya naanin akong. magparamdaln a aitl sa kanyl sa Ilub6s nla kadalikin ng umiunlad kono pag-ibig, at sukct ang sinabi ko sa kanying: \:aramiug salamnat, mahabaging Liwayway; at gantihin nawva n2-o I..u.rikha; ang pLiso mo.- pong ginto. Lahlt ng akinog n mga ka1va l ay may taglay na kalmen 6 anting-anting upang maligtais sili sa punlo, ngun, ulog lamaing ang iyo pong 'lingk6d na wala anomnian agirat; at dahil dito, kun parang lim6s na ibigay niny6 sa akin ang ising buh6k mo p6 na labis kong pinalb ihalagahlan, ay ikalulug6d ko at siyang makapagbibigaiy sa akin ng tcipang at kahihiyain sa di pagUirong, pagkami'y binabakang mahigpit ng mayayaman at:mnalalakais nating lkaaway. Nanig mairini-g ito ni Liwayway, minasdain ak6, namulai ng bahagyai at dci ak6 sinagot agaid; n1uni ng makalipas ang sandali ay lumlagot n0- isa sa kanying mainam na buh6k at ibinigaiy sa akin ng mnalwiag sa kalooban. -\-Ayto po-'-any iL-Lihat ng maitutulong ko sa ating m'ga bayani, a-idcl maaasahan sa akin. I —inagk.in ko ang buh6k na aking kaaliwan at,saka ko binalot sa p:)af6no itinatag6' sa bulsing na sa tapait ng dibdib. - big ko pa ring lagsalita at buksan ni sanang minsan ang akingr puso sa linalangit kong dalaga; npuni, ak6, na kaylin ma'y di naklikilala ng tcikot ay nag-lg urnid, dala ng J)an.gingilag na balka sabihin niyaing ak6o isaing mapanigahas. SuLnakliy nai ak6 sa aking kabayo-at ipinag-utos kong I -, - -, -~............. ~. ~.

Page  14 - 14 --- u!umakad na agcid ang aking mga kavwal at ng lilisanin ka na si Liwayway ay inyabot ko ang aking kamaiy at isinalubong anaman niya sa akin ang kanyang maririkit na daliri. Di na k6 nakapigil at pagclaka'y pinangahasan kong hinagkian ang magandai niyaing kamaiy at saka ko sinabi ng ako'y humihikbi: -Paalcim na, ibuhay ko! Kinai-inggitain kong tunay ang mapalad na lalaking magkaSkamit sa nipakamahalagil at dakili ninyong puso. 'Akala ba niny6'y umiyak namnn ang l)alagang ' AJdrmol ng ak6'y mSkitang hihikbl-hikbi'y lumalakad na t'lngo sa pakikilaban at sa kamatayan?... I-Ilindi )p6! Sllcat ang ak6'y minasdaing parang siya'y naimanghla.. At ang gayo'y nasng parang isIngl tinik na mahayap sa aking pusong. nabahapl%,pagl,'t inasahan kong siyS'y umiibig na sa iba'. Gayon pa man, ang pagyao nami'y lubhlng kalagim-lagim at llalos lahait ng niga babai'y nagsi-iyilk, tangi iamang yaong -diwatancg D)alagaffwg Alrmol. III. Talagaing tdnay ngang kapuripuri si Gc0cra Antonio,zima sa mga labana.ng lantaran, palliblasay tagkiy ang katapangang di pangkaranix an, at dahlil ito'y madalass niyaing maampat ang kabilisan sa pagsalakay ng t ga kawal americano, na may magagaling na kafi6n, baril, maraming kabayong malalaki at iba pang kasangkapang pawing kalwagan sa pakikilaban; rnga bagay na) siyaing totoQng kulang sa amin, sa lubos na kasamiaang palad. Nguni't sa isang dako nama'y masasabing si Inmilio Aguinaldo'y talagaing dalublasa sa mtga kaisipain at paraain ng pagtambaing at panunfibok sa kaaway na di nakahandai; at dahil sa mia kagagawakng ito, malaki ang kanyaing napulo noong labanain sa kastil\i, hanggcan sa narating niyai ang maging Pang-ulo ng mga general na naghihimagsik. Ang katotohana'y di n a clapat makilaban ng mukhilaa n sa isang kaaway na may sapa)t na lakais at nakahihigit sa lahaat ng bagay; at wala ngang dapat gawin kundi daanin sa paraang ikabibigla at sa mga pagtambang. Ang mga americano'y nangakarating na sa Malolos, at kinalatan nila ng mga pulutong na tainod ang lahat ng himpilan ng tren sa Bulakain at pinagsisikapang maiitaboy si General Luna sa kabilang daiko ng ilog Kalumpit.

Page  15 - I 5 Sa gay6'y naisip naman ni Aguinaldong dukutin ang mga pulutong na nagtatanod sa mga himpilan ng tren sa Bigaa, Bukawe at Mariliw; at isang gabi ay pinalakad ang mga kawal na lfilusob at pati siya'y dumalo biihat sa San Rafael, upang pamahalaan ang pagsalakay.: Ang paraan ni Aguinaldo'y pinalad. Sa- lubos na pagkabigli ng nmga americano dahil sa di nila inaasahang kapangahasan nn ng ga tagalog, agaid siling nagsitakbo't nagtipon sa Guiguinto at ang iba'y sa dakong Maynila, datapwa't sa pag-urong ay marami ang napatay ng mga tagalog; at sana y mridadakip na lahat kun naitanggap lamang ni General Luna ang pautos ni Aguinaldo at nakadalo siya ng kasalsalan ng \ labanmin. Gayon man naktilha 'rin namin ang lahat-lahit na laman ng tatlong Himpilang. nasabi. Alam na ninyong mga tagarito na akl6 ang lalong ipinagdiwang sa gayong pagtitagurmpay namin, pagka't kindi lamang dahil sa ak6 ang siyang namayaning agaid dumaluhong at nakalupig sa mga kbaaway, kundi pagka't qahil din naman sa aking mabis\ng pagdal6 ay nagtagumpayn rin 'ang mga pulutong na pinal'sob sa- iba't ibaing pook. Nguni't sa labanang ito'y muli ak6ng nasugatan ng malubha, kaya ginawa ak6ng Coronel ni Agulnaldo at ipinadali ak6 sa bayang Baliwacg upang ipagam6t, palibhasa'y para akong. patiay ng damputin sa pairang n'.) labancin. Nang magsimula ak6 sa paggaling at idilat ang aking mga mata, akalal ko ba'y nahihibing ak6, nangangarap 6 naipaakyiat sa langit, p.gkai't namasdcing hindi ibai ang nag-aalaga sa akin kundi ang kawiliwiling dalaga na nagpaalab sa payapa kong pus6 ng isaingr parang Volcang pag-ibig. Kusa- aklng nrapasiga'w agaid at bunt6ng hiningai kong sinabi ang: -jLiwayway! iLiwayway! Ikaiw pgua p6 ba ang matamis kong Liwayway? -Opo6 —ang sag6t ng Dala-'an, Mrwnivol1-nguni't huwag kay6ng magsalita, pagka t ibinabawal ng manggagamot. -Bayaan ni ninyo, at kahit mamatay man ak6 ngayo'y mimatamisin ko rin, pagka't sa piliig mo po papanaw ang bhay kong walang kabuluhuin. -Huwag p6 —ani Liwayway-Ikaiw p6'y lubh-ang bata pa at gay6n ma'y Coronel na at marami ng kapurihang tinam6 sa- pagtatagumnpay. Aalaghanr naming mabuti ang mahalaga ninyong buihay na lubhang kailangan pa ng ating kaawaawang Bayan..,

Page  16 - 16 - -N tkawawal'a ng pag-asa ko,,ixwaywaiy, ang mairinig sa iny6 na ako'y iyo po lamang inriaflaghian at ginagaolllt upang maipagtanggol ko ang ating tinubian. Nais ko ang maglingk6d sa kagalang-gilang nating Inling bayan, nguni, hiangid kong mabuhay namain upang ikaw p6, aking' kayamanan ay siying magpalasap sa akin ng niga katamisan ng pag-ibig. -Maghunos d(il ka p6, ginoong C 0 'o'iil./-ang sagot niyai sa aking may kalarnigin ng isaing m/dni0ol-tila yath pangit na ikaw 'png hindi napasuko ng nlalaklais na alnericano, nayo'y inagiging bihag lamang *ng isanl uklatng babai, ngay6n pa nam a a ng sa g dndali na lubhbing kinakailangan ng ating Bayan ang iyo p)ong talino at lak;is. — Di ko kailangang turfang tu mo p6 a1k n- tungk6l sa pag-ibig sa luphng tinubian; nguni't ikaw ' 6 alt ang iny6,ng k atlaci-takang kagandahan ay bahagi rin ranl;in ng iayang iy`in. Ang kaitamis-tarnisang pag-ibig ninyong inmga dalagang kaI:abayan, ay' siyang tanging n-ipakanmaal;agng ganting plal na in iantaiy naming kamrtan sa likod ng lubl)hng ])Oagsisikap ia paagtatanggol ing ating bayan, kahit pullunanin ang aniing bill ay... Ilindi tumnug6(n ang )a/,,rarg JllM-ol; kuulia ng isang, mangk6k na sabiw at ipinain6r sa akin na para bagaing di niyai napansin ang mnga sinabi ko. Sa gay6'y aking binalilkan ang paglhllog at ani ko: -Akling nakikita Liwayway, na \al ing pakiramcdln, na kUlang ak6ng lubos sa mrga karapatain utpang ildand6g sa iny6 ang marilita kong puso. Gayon man, 1iarapatin niny6ng sagutin' lamang ang aking itinatanng upalng maawasan ang aking dibdib sa isang pag-alalinlangang totoong nail)akabligat. — At an6 p6 iy6nl-ani Liwayway. -Ipagtapit mo p6 lamang sa akin kun mayron naing la!aking lalong mapalad na siyang nag-iingat sa susi ng dakila ninyong puso, -Wala p6. Kaylan ma'y di ko pa giniagawxLa ang u mibig dahil sa aking lubhiang kabatiaan. At inaiakalh ko na kaylan, ma'y di ko nil imarairating ang umibi i, palibhasa' y walang tumatalab sa aking damdaminl sa mga pagsintcing isinLsuyo 'ng mga binatal. Gany:'n di p)6 ang akala ko bago kayo naikilala; masanghayang bulaklaik nge luwalhating Blulalkin, ungni't ngayong nasumpungan ko ang, libis na hinahanap (3 kayi'y ang isang pusOng malinis na walL pang iniibig, iay Liwayway! tugunin mo po ako, alang-ailang sa Lumikhl, at kun hindi ay huwig na niny6 ak6ng alagaan pa ni gamutin, palibhasa nais ko pa ang mamataiy kay sa mabL'hay ng waling inaiasahan.

Page  17 - 17 - Hindi rin sumag6t ang Dalagano^ Midriol ni nabago ang kanying mukha^: t6ilad na mistula sa mStzrol C6 /iclo; nguni't marubdob ang pag-aa!aga niyai sa akin, at umaga't hapon ay 1hinihandugain ako ngr magaganda't sariwang bulakllik na pitis sa ikanyanl narilig na halaanmanan. G anyaing talaga, ang 1illit n( dalagang tagalog na.nitatan'i sa kanilaring liks na kahlinhinan at samanta!ang mahihirap mapas(ogot ay lalo nanlinl)g nagliliyaib ang ating pag-ibig sa-kanil:. Nguni, lay! Ang hielo'y unti-unting natutunaw ni at ang larawang mc irmol, parang hiwagh'y nagklikaro6n ngr btihay at kasiglalian at nagiging mairuging"kasintahan ng di niyai nima-. matyagain man lamang. Kaylain ma'y hindi ipinagtapait sa akin na iniibig niyai ak6; nguni't isaing araw na ak6'y dinalaw ng rnga pinuno ng'aming hukb(, silisili'y nagpcipainamain ng pag-garh kay Liwayway, at siya, malayong- lisanin ang gayon a-y masayrdng nakikipag-usap 1 sa kanilai. i: Ang ganit6'y suinwgat sa laloing kalaliman ng aking pus6, palibllas kaylin ma'y di siy;i nagpaimalas 'sa akin ng gayong pagkatuw~A. Ngtni, di ak6 nagpahalata at gay6n pa man, sa mi masid ay parang ikinaiilibing ko rin ang katuwaan nila. Nang makaalhs ang( m a panauhin, lumapit sa akin si Liwaywiy upang ak6'y (gamutin, nguni sinabi ko sa kaiy<i ng mabuti ang aking mulkhli at sa lub6s na paggalang, na magagam6t ' " ko ning magisa ang aking mga sigat, pagkA't ak6'y malakais na. Siya'y nagpumilit; nguLni't di ko p)inayagan. | -SlSumukal ba ang iny6ng lo6b sa akin?-ang tan6ng niyai na aking sinagot nanlin ng: i Wala ak6ng kapangyarihang magalit sa iny6, Liwayway; I ngunit nakas'lgat n- malubhl sa akin atig kasayahang isinalui bong niny6 sa mga binatang pinuno, pagkl't sa akin, kaylan r ma'y di mo p6 niipakita ang mahril niny6ng pagtawa.: — iNakli! ~at dahil laimang diyfin? -iLdmang ang saibi ninyo? Dapat mo pong mabatid, LiI wayway, na tinay akl.ng nasaktan; at saksi ko ang Di6s: ibig ko i pang mamatiy ngayon din -ang naisigaiw ko ng di na naaring ipagkunwari pang itrgo' ang aking dinaramdclnm. a -- At kun ak6 na lamang ba ang iny(ng patayin, yamang: ako ang tarnin g nakiasnaa?-angr nmairog niyaing tugon sa akin. - ~At sino,kt( )ig papataiy kun ganit6ng waliang-walat ak6ng i kapangyarilan. sa i? -. -- i5 -iAh totoo ngai pal;M! Upang magkaroon ng kapanyari-? hang iyan ay tanggapin ninyo ngayon ang maralitang singsing 2 Ii

Page  18 - I8 - na ito: Siya ang inyong kagatin at sa kanyai ibunt6 ang inyong malabis na galit-ang sinabi niyai at sakA nagtawai. Agaid akong naikaramdam ng i-saing katuwAaing hindi masiyod. Naitulad ak6 sa isaing bining nagkaro6n ng p)akinig 6 sa bulig na biglang pinagsaulan ng pIanigin, -Iinabol ko upang halgkdin ang Dalazan;g nI/ rmol na karaka'y naging palabiro at kawiliwiling diwatti. iNgUni't di ko na. siya inaibot at walang naiwan s.a alkinl kundi ang lkanyaing sinsing, m Nang makalipas ang may isaong oras ay tinalllin ak6 ni I iway\aiy ng pagkain. Nguni, wa! la a sa kany:imng maalindog na mukha, ni bakis nman larnang ng p)agtawa kanina, at sinabi sa akin na parang galit: -IKaylcin in'Il, 1luwvag ninvi akotng pana ingal'as''c' g hagkain, at kun hindi, tayix'y totolonaallng.agkl iaa!ait\. Aking ipinananllglak6 sa inyfy at kay6'y -inal1iliintulLtiang ako'y paita) n kun marapatang umibig sa i). At miula ngayo'y niahihnit ilL po. iAllno katuw\an klco'y cli mlaitp):tsay)'saiy! Mladati mil stlllllong alg akping pag'alnL(,, libh asi, laing n-ailalail:t k ako'i Cor-iili an at maid-agdacl pam ak'y niag-aasa\\ a sa lalon iniaTanldang diwvath na na n oalggliii sa inalkIapangylarihang ]Iamy ni kibanalbanallan1 I umi. iia n- Sangklatauih an. Datlapu-w't n atigis n' lkauntii tang l o ni I ixx ay\wy. Ayxv.'anV lko k]un sal.)(lpa)kiL't hil'ndi pa' nararatilian sa m,-'a lUiyaw ngI pagibig, ckayt ang lna ngytyar i 'y-. idalis kanninl i -ag Iaro(n n1g mfga ailitan; n,'lunit paglal()ig niaili g:)it ang amlning l):)a akalialit ay lalo rin nanling( humitliigpit ang, ni ga buhol na naikatatali sa aming pagsisi'iltallh in; at buktc.ld sa r ito totOt6ng nlpakatarmis. at di mnasayod na l aluluran ang umniiapaaw sa aming niga klalulwang nagkakasinttlhan, paagklai'y lus i ngonaki, akaIliinglfainn ' taw\vad. Msngyari'y sa l aris ak lumal i at doon 1 ko kinimihasnang mlikita ang malayang paosisintalian na di ikinkubli at l.al pa ang ikahiya, at siyin-'totoO, na ang mo nla pa'sisini'alan ay ising, bagay na katutubo 'sa babai't lalaki, kaya dil 1o a1ckita ang matwid kun bakit ang ga6c y 4titng Ika1iliya. )oo'y di nga ikinanihiym 6o itinatao,' ang pagmamnahalan ng dalawing pusong nagsisintahan, at ang kadalasiin, sa mnga lansanga'y a iakikita ninyonag naghialtalik ang in lalkit isinbabai, ng sino ma'y incdi nagtatakai; p)aglkat doon, ang halik ay halos parang isaIng pagkakamiy larmang, ng (ldalam\,ingo magkatotong nagmainalhalan. Nguni, dit6 sa boong!lK.alilip)inasan ay lubhlang nakaanAimuhi ang ilang palakad sa ngia bagay na it6, pagka't ibinaba al. ngl miga nmagulang sa mga anak.nilng dalaga ang pakikmpag-usap ng tungk6l sa pag-ibig sa isaing lallking. may nasang lumnigaw.

Page  19 -19 - At Imayroon pang lubhang pangit na inaasal ang matatandang babai, paris ng kun pinapagbabantay sa gitna ng isang dalaga't bagong taong nag-uusap ang isang bata, upang htwaig siling makapagsalitaan ng tungkol sa pagsintli; gayong isang sulyaip lamang ay madalas pang nagiging makabuluhan kaysa. mahabchng pagsasaysay ng pag-ibig. 4At ano ang malimit mapala sa ganit6? Na, tinatam6 ng matatandang babai sa kanilang: kahigpitan ang huwaig ngang tmakipag-usap ng sa pag-ibig ang anak na dalaga kun na sa harap nila; nguni, palibhasa ang mia bagay na 'itoy hindi maaaring sansalain kahit anong gawin, kayi pumapayag tuloy ang dalaga na makipag-usap na magisa sa kanyaing mangliligaw ng sa mga hating gabi, at. sa dilim, bagay na slyang madalas ikapahamak ng kapus-palad na babai, at sino ma'y walang rlmay klasalanan sa gay6ng katiwalian kundi an!g mga mall.nating ugali sa bagay na it6. Isaing araw na ak6'y nakikipag-usap sa isaing dalaga ng imga bagay na walnog kabuluhan, an6 ba't napagitna sa a ang ising batang laliki upang mipakinggan ang atning sali-,tan; sa gay6'y agcid akong umalis.at sinabi ko sa marandang babaing may bahay na ako'y baibalik kun laylanl mawala ang mga ugaling naibabagay lamang sa mra igurot at indi sa mga taiong mulait sa kabihasnan. Ang )alcz/tgag-t Alrizol, kailan ma'y hindi nanalis sa mga halanmanan ng kanyaing kawiliwiling bayan, kayai namain parang ibong gi'bat na mailap. -Dapwa't alalahanir niny6, bayani-ang giit ko-na ang mga ibong gibat ang siyaing lalong masarip kanin. maringal masdin at siyang kahanapcn ng 'mga tio dahil sa kailapain nilci; paris din namain ngt mnga bungang kahoy na pag-masarap ay mahirap kitain, at sino man ay ayaw kurnain no pagkaing lamas. I-Siyaing totoo.-ang sag6t ni Puso6-nguni, ang ugali ni Liwayway at ugali ko ay magkaiba: klami'y nagkaikasuianlig at -/ kun minsa'y nagkaikabanggang kusa. Gayon man, unti-unti I kong nahinayod sa kalakihanng a kinn g ag-ibig. Siyi'y hindi na ngayon ya6ng Dalagangcz Mdrmol/ 6 i.sang halaman hund6k na may lasang masaklaip,.kundi isaing bulaklik na mainam at masamy6, 6 isang kalapating pinay na naam6 na ulog sa ta-.. mis umibig. Nguni, joh sa aba ng aking sawing kapalaran! Ang matandang babaing nag-aalaga sa kanya ay nag-isip' sa akin n masama; parat bagang mangyayari na ang isang lalaking ninibig ng maalab at sa bo6ng pagtatap)at ay makagaigawa ng isang ga"wing hindi marapat 6 isaing kaliluhain sa kadakilaan

Page  20 - 20 - ng kanyai pa nama~ng. sinis amb'i nor ta'os sa kalooban. Inakalah marahil ng tamp alasang matandah na ako'y kaIln ngmga ibaing taiong kanya'ng f~iakildla na mnay ugal'ing magaspaing, at wala~ng dana~al. At, angi ginawa'y itinaikas si Liwtayway sa isang bayan di ko aliin uang. ipakasail sa ib'i. Pagitnkogsyiy hanapin, n( uni't di k nataigpua~n, at alinsunod sa naibalith'i ko'y malay6O nian kinaroroonain at *issln ~y' 1kasail nai sa ibai, pagkalt di rna'iaring madal" ng rnatand'.s Liwayw ay ng- di t kasabwa"t sa pagrtataksil sa kahab ighabaig kong pus6. 'Dinflnaminak6 makasun'd sa kany'i sato&gma lay6", palibhas''y di ko miraiwan ang-aking m11a. kaxvai dahil sa kapansanangr Pak]Ikilaban araw-araw sa karaway na di kami i -wan magn arxIaYabi;- at sa wvak~is, ayt6 nry ak6'It, namaima ay. Pinulasin n~1uhhn mapait ang bayani, atsagy'ki nusai kong fibanorin. 'At sa ibing sandali, ani Puso6 sa ak~in: -Kun sa isaing pagkakata~n' at niatagpuain niny6,si Liwayway, ay sabihin lamang sa kI.anya' na kahit siyai'y naglik>sakna piat taadIo rin nO, di nagbabago ang akingo pag-ibg sa ani at ako'y paipanaw na bina'banggit ang kany'in matami s na pangalan. At- kun inyong mn''halatffing -nakagigising 6 mul'ing nabubd-hay sa larawang' midrmol ang, anomnting magiw napgi~n sa akin, anyayahan mno.p6 at sy' u lung~ang hukay'in angr aking bahgkaiy at hanapin ang singsing ko,' u-pang maisaol'i. Marahil kahit naging 1iph na' ang akingy kaaba'abangY mna buto6't lamain ay.. sisigaiw pa rin ak6o at sasabi'hing: — Liwayway, matamis kong Liwaywdiy! iAlalahanin m&> ang iyo'ng isinumpa' sa akin, no- ipagkaloo'b m'o ang iyong di ma'Ifli~mot-na si'ngasing na 'nmo'y patayin, kitai kun urnibig sa ibM! Muling nata'k na- namaiin ang masaklaip na. 1uha' ng kahabaighab~ic na bayani na waring ibig naing panawan ng-m-ahagag~n b'hay, nguni't-sa bisha ng- ctcr ay amin din ahimasmasain pai. Ang sing-sing na sinasabi 'ay ginto'ng linubid na wali~s'sa. karaniwang gamitin ng mga dalagang 13ulakzin. Tiya']k na sinasabingr natatalii ngmga diwat'ing IBulak'i ngps ng kaniki'nnig a kasintahan, ng7-' sa kaihi'n ma'y di na maia'aing sain, -sa pamarnagitan ng singsing na iy~n iubdn ayan ng tibay. Tungko'l kay -Liwayway, naunawa' k'o sa hulh na ikinasad sa isaing amcricano, alinsunod sa pahayag ngm isaing taiong.na

Page  21 - 21 - kakita; at ng matapus ay nagsiyao raw sila sa isang lalawigang malayo. Nguni, ipinaglihim ko ang bagay na it6 sa kapi's-palad kong kaibigan. V. Ising araw na ak6'y nakikipagsalitaan kay Puso na tila unti-unti ning gumtigaling, karaka'y naghiyawan ang mga tao na kami'y lintilusob ng mtga kaibayuhaing amnericano, at sun6d dito ang isaing kasindaik-sindaik na pitukan. Agad-agad na inab(t ni Puso ang kanyaing Irevolver at ang wika sa akin: — iMadali! Ilapit niny6 ang aking hinihigan sa tapat ng bLitas na iy6n ng dinding at ikanl6ng mo p6 ak6 sa haligi. At, ngay6'y dumating na, kapatid ko, ang oras na aking maittataal no mahil ang biThay na it6ng walang kabuluhin. Ayto, itag6 niny6 ng bo6ng ingat ang tangi kong hiyas, ang minuimutyia kong sinsing, upang huwrag maagaw sa akin ng mga kaaway. Isauli lamang kay I iwayway, sakaling siyi'y matagpliuan. -Huwaig na kay6ng nmakilaban-ang amuki ko mahial na katoto, pagka't kay'y mnalubha at matitiyak kong di ka p6 aanllin ng miga kaaway sa kalagayang iyan. -Hindi maiari-ang mapusok na sag6t sa akin-lahiat nl kawal na may dangal, ay dapat mamataiy muna, bago su" muk6 sa kanyaing kalaban. Tumalkb ka. p6't ayt6 na sila. Di.ng naman nagkabula at sa isang kisap-mata'y pinaputukain kami ncg mga americano at agad parang pinutakti ang aming bahay sa tairn ng punlo na lus6t-lusutan sa lahat ng dako. Itinulak ako ni Pus6 at siya'y nalaglagan ng isang patak.na.luha sa pagiinit, ng makitang ayaw ko siyang iwan at anya: -Lumaikad Ia, p6, kapatid ko at iligtas ang singsing na laibis kong minamahal. Sa gay6'y tumakb6 ak6ng dali ang singsing at kamunti na ak6ng abLitin ng isang americanong kabayuhain, kundi ng n makita ni Pus6 na ak6,y hinahabol ay agaid siyang pinaputukian at no6n di'y patay-na nahulog sa kabayo ang americano. Kinubk6b n ingga kaaway, ang bahay na kinaroroonan ni' Puso at ng ak6'y makalay6 na sa katamtamang agwat sa lo6b ng isang masukal na talahiban, ay nakita kong marami pang n-patay si Puso, palibhash't may mabuti siyang panudla at sa bawa't punl6 ng kanyang revolver ay isang americanong pataiy 6 sugatang malubha ang kapalit. F, - I - l.. I. -. - """'w"Iw

Page  22 - 22 - Nguni't: sa wakais ay tinamaan naman siyai at naitanawainI kong nahulog na parang pataiy. ~. Nang wala nang sumaisagot sa puto,6 ng mga americano ay dumaluong na sil-a't tinalon ang bahay at doon naikita si Puso na walalng malay-taio, nguni't huminhingi pa ng" kaunti. Malaki ang pagkiamangh' a at pagpurlng mgra americanosa kanyaing katapanan, palibhasa, gay6ng buto't balit na lamang ay lumaban pa sa lalong kabayanihan. Hinubarain si Puso upang siyasatin ang kariyangmga SUI, gat at ng' maikitang siya'y Coronel ay sinikip na linanggas n maingat ang bago 'at ga dati niying sigat at s aka ginamot. Sa -liblib na aking kinitatagian ay nagdain ang. dalawaing makabebe na kasama ng mg a.americano, 'at aking nipakinggan sa kanil'ai ang sumnUsuno6d'na salit.an.....: UNANG ^ALIKABEB1:-It6 ang "nuno" ng taipang.;Sinoang mag-aakalang. makamatay p. n, walong americano, ang Coronel na it6ng halos ay naghihingalo na lamang? I 0 IKALAANG MIAKXABEBE:-Sinasabi ng americanong manggagbimot na kun sa mga sfigat daw lamang uy maaiari pa si'yang mabuhay, pagkat ang punlo'y hindi namayn nakasira ng mga sangkcip na mahahalaga sa lo6b_ng katawain; nguni, may kahirapan daw siyang iligtais dahil sa lubhang kakulangan nga.: dugo, kaya naxwviwala tuloy ang pag-asa dahil sa 'kalinaan ngI:.ataw ian..,. ',...... ' Inak.ala kong n.ikaramndaim mandin ang mga makabebe na nrray taio sa aking kinalalagyang liblib, kaya agaid ak6ng tumalilis. at nagtatakb ng: walang.tigil, hanggan sa isang naiyong., malapit sa Baluarte; at.matapus ang. walang lagot na takb ay dumating ak6 sa Gappang kinabukasan, nguni't patay na ha-:los sa pagkagiAtom, sa pagkasindak at sa kpagkapagod. Tumawag ako sa unang bahay na aking natagpuan at' magiliw naman ak6ng tinanggap ng malaman nila, ng nang-...- yari sa akin, na nakatakas lamang ak6 sa mta americano.. Bahagya'na akong makapagsalita dala ng malaking panghihinat at ni ang pangalan ng bayani't matapang.-na- Pus6 ay di ko na naibanggit man.. lamang. Isang matandang babai na nag-ngangalang 'Edeng na laging may pugong:na pano sa ulo, paris ng ugaling kataglayan ng matatandang babai sa luphing ito, ang siyang nanganga, siwa sa aking pagkain at sa ilan pang mga kailangan; nguni't kun "minsan, ak6'y nayayamt' sa matanddang ito dahil sa tuwi naing kau-usisa sa akin ng tungk61l sa mga balita ng labann; at lahait halos ng mga pinun6 ay itinatan6ng sa akin kun saan dapat makita. Ak6 naman na talagang mayayamutin ay agad.

Page  23 - 23 --- I 1) sumasagot na wala ak6ong nalalaman at lalo ko pang sinisadya, pagkAtt kun minsan ay hinihinalc klong baklt isang tiktik ng oga anericano. Pagkatapus ng mga iling tan6ng niya sa akin, tuwi na'y nahuhulog sa pagsisiyasat ng kun saan pununtdi ang rnga kawal ng balithng si Pus6. At sinisag6t ko naman nrg:' Aywran." Sa gay6'y turnmtug6n ang 'matandang E:deng na anyi'y: — Parang linamo n ngn lupa si Puso; marahill ay namatay nai, kay i walal n;ing naibalita sa kanyri, pagkia't no6ng siyi'y bulariy, araw-aaraw ay napag-iiusapan ang mahigpit niy.ang panglulusob sa rnga pulut6ng ng kaaway. -- AyvWin kl pO, aywan ko ang lagi ko ng sag6t. At sa sarili (ko' nasasabing: -Datihan ang tiktilk na ito. Marahil ay makaligtais sa pagkcilibing ng buhaiy. Isainig araw ay isino6t ko ang singsing ng aking katoto at bahagyai pa lamang n;imasdain ni. matancldtng l deng ay hinawalang- nanga-inraltil ang aking kamiiy, tiningnacng mabuti ang singsing at napaiy;ik. Ak('y nagtakli at aking tinanong: — l;Bakit p6?? — iTaksil na taio!-ang sag6t na humahagulgol-Ikiaw p6 palai ang puniatciy sa kulang palad kong si Pus6 at ngay6'y nagkukunwari pa kay6ng walking namamalayan salkanya. Saibi ko na nnga ba't sa mulli pa'y kumikut6b na sa aking loob na ang tciong it6'y may kinaliaman kay Puso ko. -Ikaixv p6 ba'y an6 ni Coronel Pus'? iKayo p6 ba'y inzi sakali? -Op(. Kayat ngia ipinamnamannhik ko sa iny6ng sabihin lamang agad saa akin ang niangyari sa hirang kong buns6. -Toto6't kinush ko p6 ang pa-ewan sa iny6' pagka't hinihinala kong kay6'y ising tiktik ng mnlga americano; alaim na ninyong kun minsain ay mga babai ang ginaigamit niia sa tungkuling ito, at si Puso'y para kong kapatid, katunayan, ng kami'y maghiv,alkiy at ng siya'y humanda sa palikilaban ng wala anomang pag-asang -al)lhay pa, ibinig'iy sa akin ang kanyaing pinakamnLmutyang singsing upang isauli ko sa may ari. -— Siyai p6 ba'y buhaiy pa 6 patay ni? -Di ko po masabi, pagknt't clinampot na parang patiy ng mga americano; nguni't ng matapus ay sinasabi nilain alinsunod sa manggagainot, kun dahil daw lamang sa kanyving rga s6gat ay' maiari pang mabihay, palibhash't hindi sumira ng mga bahaging maselan,sa lo6b nig' katawan; nguni't na sa kahantgganan dalw ang kanyaing panghihina. - At saain naroon ngay6n? ~hr~~ ~.l~".-~~r-c*~r-.-.~ ---— ~.~-~ —

Page  24 --- 24 - — Iniwan ko p6) sa (lalkong Sibul na inialagian ng mga amcricanong naki)bilhag sa kanyai. — Kun gay6'y ibigiy na niinyo sa akin ang singsing. -Patawarin lilo po alk6. Mahigpit na lubhA ang bilin sa akin at kahit kay( ang kany.ing infi'y di ko p6 naipaogkrcailo6b, sa iny6, kundi sa tunay na may ari; at siy'i ma'y kinakailanglang sabihin muna sa akin anig pagkaikaklilaniln. — At ano6 ang palaitandtaan?. — Sa pangalall niyai. 1-Ianggai ngayon, aklo'y inyong patatawarin, hindi pa lubos ang paniwvala ko sa inyo; ako'y iyo pong ncjllli sa biglian at dahil lamanlg sa pagkatu.t61) kayA nagsabi sa inyo ng to'oo. -H\-uwig Jkay6ng niag-isip sa akin n, Ilnasamia-ang sag6t ncg nahahapis na natandlla. AnIg panglalang inyV(Sng liinahanap 4.... ay... iLiwaywaiy! -ijyin nga p6! -- iLl.wAv\ w AvA! lyan ang nag ing kaplahamakain ng-) aking kulang paladl na anilk. -iToto6 nrig p6! At kuncli dahil sa kanyai av di hinanap ii Puso' sa lub6os na kaw\alalng )ag-asa alg kamatayan sa parang ng labanain. Tila p6 parating siy;i'y nagpaipati wakgl... Siliksat na p)6. Ku n t4nay na kayo ang inai 1ng Coronel av'di dapat siyasatin pang lahiit ang lihim ng aking kaibigan, upang hluwg ki a 1)png ialunod sa kaclalamhatian... iLiwayw ay! iOh. walang awlng Liwayway! At, nagkaala1o ang aining luhia ng kap's-palad na ina. VI. Nang mnlhilnfisnassiiln ang aming mga pag-iyiak ay sinabi sa akin ni matancldng Edcng: -Sllkat na, mahail kong antik; ak6'y mayro6ng kaunting salapi na ating maibabaon. Ating hanapin si Pus6 at siyai'y alagaan upang rnabuhay pa kun itutulot ng miaawnlin Maykapal. Kun sa mia amecricano lamang natin -siya iaasa ay mahirap, pagka't mariinmi rin narnin silaing gagawaing inaatupag. -Tayo na p6-ani ko. At matapus ilhanda ang kaunting abibot na aming dadalhin ay.lumaklad kami. Nang may isaing lingg6 na' kaming naglailakaid ay natagpuan din namin si Puso sa isaing bahay-gamcitan sa Maynila. Ipinakilala ko sa mga americano na si matandaing Edeng ay siyaing ina ng Coronel at hiniling naming ipahintulot nila na M - - m

Page  25 - 25 - aming maalaghan si lPusi(' do6n dil sa bahay-gam6tang ya6n; bagay na ipinayag nlamang nalwag ng mgia americano' at hanggan sa kami'y binigy;in pa ng maitutulugan at pagkain, ng maunawang kam-'y nanggaling sa malayong bayan. Si PIuso'y hindi pa nakakikilala ng taio; nahihibaTng at madalais mIabanggit ang ngalan ni Liwavway 6 ang ngalan ko; nguni't isiing, bagay. na ikaibdi: kaylin ma'y hindi na'banggit ang sa kanyailng ilmia. Ang Inalaipot na sabiw i ng mgra' americano at ang bisang talbinogan ng kanilking nlia gamo(t; ay imadaling tnmalib sa mga sangk;ill ng Ikataw-in ni. Pus6; at di nagluw.it ay pinagsaulan siyva. n 1isip. Di siyai nagulat ng ako6y rnikita pagka t akala niyi inarahil ay di kamii nagklaiahiwalaiy at hindi siya bihag ng mg-a amlrnricano. Ang kanyaing inmi'y di napakikita at kun natutulog lamnang si Coroncl Puso sak'A luimalapit upang huwaig daw mabigla sa pagkatuwa. Nglni, isng gabi, ng mLkita k]ong di ni makikilos ang kanyang, paggalifHg at ligtas nai ang kalagayan, sinabi kong dumiating ang kainyang ina.: j, PSi IULso'y nag-alanain sa una at saka nagsalita ng lubl ang nmalaki ang pagtatakWi: -2Ano ang sinabi niny6 katoto? Wala ak6ng ina 'ni ami at Imatagil naiing panah6ng alko'ynaulila. -Nana-naginip kaya ako?; - I-indi, katoto; nairiyain sa labais ang matandang Edeng na nagsasabing ikiw po'y kanyaing anIik; at lub6s nagdadalamhati dahil sa ginawa t sa iny6 ni Liwayway, nguni't ngay6'y ' alang pagk]isiyahlin ang tuwa dahil sa iny6ng paggaling. — IEdcng?... -indi ko man lamang naaalala ang pangalang iyan., -Di imaiari. Siy' ang nagpumilit na ami'y parito't kayo'y paglhanapin; siy i.ang nagd6ikot sa lahat ng gugol ng aling paglalakbay at sa muli-mulla pa'y siya na rin ang aking lcasama't katulong sa pag-aalaga sa iny6. " -jiMlaaking kababalagh-in 6 pagkahibaing ang ganit6! eAt bakit siyi'y di ko nikita minsain man lamang? i P-I'agka't kusang nagtatago pag-kay6'y gising upang any i'y 'luwvlg kayong mabinat sa biglang pagkatuwa; nguni't siyai ang nag-iinit at naghahinda ng iny6ng nga gam6t at naglilinis nr iny6ng m(g5a damit; at kun kay6'y natutulog ay siya ang nagpLpuyait sa inyong siping ng di inaalis sa iy6 pong mukhi ang kanyang tnga matai, natang lagi na y dinadaluyan ng masaganang luhh n6ong kay6'y malubha. — Iy(in ba'y bir( 6 totoo? j....&L I-,-,. -- -.. -

Page  26 - 26 -lKaylan ma'y di ak6 nangall;is bumir6 sa inyo. — Bakalt kaya si Liwaywaiy! -Hlindi rnangyayari pagka't siymi'y isaingl matandlng h tihuk6ot-huk6t nai at di pansin kiu minsain antl maglinis ng sariling katawan. -Si Liwayway ay bating-bata atsalamin sa pagkamalinis -Hindi ng mai naiaaring siyai'y si Liwayway,pagkia't kun ako'y nattitan6ng at siniasaysay ko lnaman ang inadlIti niny6ng sinabi sa alin tungk6l sa iny6ng nIra pagtl-ilbig kay Liwayway,' ay sinusumpa niyi sa nmatinding paodaranimdlli anlg kataksl'in 'nig )a!/a,-'atzur a.rm//6 l/..A-At ang singsing? -Na sa akin i Hinihin gr n"I t nlilatand(li, n.ulni't (li ko ibinigay. — iNahihibzing kayai ako(, oh. D)ios ko? Sino( kaya ang matandiang Idcncg na iyain? Marahi, isang kliaag-cinak klong totoong malayo. Iny6 na ngrang p)al)asukin. At pinaroonain ]lkot tinawxagr natian, si mnatan(d;ng E'delng. -D Di kayia mabinat kun ak6'y bIiglri niyaing nliuikita?-ang tan6ng sa akin ng matandi, sa lubos ina )palnlia.lasa1it. -E-indi p6 -ani ko-pagkat't tila la!lak;is pa kay sa akin. Naisok kaming niagkasama. At si' PlIs, c!alai Iarahil ng kanyaing panghilinl pa, ( panglalalab n, ilaw 6 n- malabis niyang pagtatakli ay di nzikilalasa sandaling iyon si niatandl'ng EIdcng, kayal anya: -iKaawva-awlan g ma-Itanla! i Marahil ay napagkamttalian ti niy ak6, pagkt'lt mnatag il n ing panah6ong namatiay ano a!king in i at di ko man Imang ykaly nakikilaia. Gay6n man, inull nLgayo'y paparaliin ko klav(;n', tuinay nal inai, alang-alang sa Inairog na pag,-atlagitg gil navia ninyi; sa alin, at salamnat sa gay6n, ako'y nluling nabihay. Kun sakali't kay6,y nakaranas ng kakulangaing p)alad na Inawalan no anazl, ay niaging ako na p6 ang nikapalit at n)aaiasalhan ninyo6n ang, bo6ng buthay k6't Wxagas, na pagganti ay lubos ihalanl(i6g sa inyo. -Hindi alkc kulang-paladl, lundi naalikamapalad n, Imnakita kitang mabuti nDi! (lGayvn ('in, hindi ak6 lniamanali. Makinig ka, irog kong' anik: Isaing dalagangl) kulang-palacd ay pinagtulun,4angr inagaw ng kanyaing mga.kamag —inak, sa lalaking kasintaha't katipain. Dinalaia nialay6 at lo6'y pinilit ipakasal sa isanitng americano. Ang dalaga'y nag kunwaring umayon a t na pakasal nga dlill ang hindi, nguni't muli rin doon sa Simibahan ay tulnanan siyaing patungo sa bulubundukin, upang hanapin ang dati't tfinay niyang kasintahan; at ng huwag siyaing malapastangan ng mga la;aki ay naglagay sa ulo g Diban at nanamit ng tulad sa W - -.-n MI114:;~:t; ~ l3,c:-;. ~L;~.. 'I~

Page  27 - 27 - isaing gusgusing matandac. Ang dalagang iyan ay... jnait6 ngay6n!' Pagkasabi nito'y agad inalis ang kanyang balat-kay6ng Lban at ipinakilala nmi ang tinay na taginting ng kanyang tinig, pinahiran ang marungis na mukha at dagli nga namang lumitaiw ang luningning ng bukatrg liwayway na maipaparis lamang sa sumilang no6ng lalangin ang Sangsinukob at ng lumitiaw ang kauni-unahang liwanag. N;ipasigtiaw si luso sa katwsaan at namamanghang idinidipa ang nlga klamiy ay nagsalitat ng pabunt6ng hlninga: -iiwaywaiyr Liwayway kong hirang! Sumapiling namlan agad si Liwaywaiy at magiliw niyang hinagkain sa bibig, lbago sili nagyaikap ng malligpit, samantatalan r inuuilit-iulit nL1t D)a/acrawng JMdrAmzo/ ang anyi'y: -iAK'-v IVO'T 1iv6 RIN at iyo-g iyo( kailzd man! Magiliw na nagkahllio ang kaniling mga luha at ani Pus' ngo makalipas ang sandali:. -iMaluInglkot na kapalaran ang akin! jI-lindi ni maniaring kamtain.kitii knn1 ganyiing iklciw ay kasail na sa iba! llulin h1inIa1gk;lun ni iwaywiy si Puso at magiliw niy ing sinabi ang anydi'y: -iGumaling ka nawAi agdicI, dakilang bayani ng katagalugan!, Kun tungkol sa akin, ckio'y L0'o't iy6o rin, mangyari ang ang rnangyayari, pagkla't di maaiaring pag-asawahin ang ising biaka sa ising Xka/abui..v.. Kahit alk'y patayvn,. hindinghindi ak6 makas;isama sa asa wang ipinilit sa akin. -Huwvag lkang mnan,,arap, kahabhabihabiag kong Liwayxiay pagkal't siyai'y iy6 naing asawa at di'maaaring pawiin pa ang, naisulat na. -.An6ng niisulat ang sinasabi mo?-ang pagalit na sagot ni L iwaywaiy. - - Ang iy6ng pag-aasawa at ang batas na nag-uutos na dapat sumama ang babai sa kanyaing asawa, -jAng batis!-ani Liwaywaiy sa lub6s na katigasang lo6b — Ang batais na pawang ga\wt latnng ng Inga taco ay di uniaiab6t ni nlangyayaring makahadlaing sa dalawang puso na pinagtall ng pag-ibig. Ang mahalagang pag-ibig nit ay iya lamnang tanging 'makapaglhahari sa dalawaing pus6ng nagkakasintahan ng mataos. -Pawang natatanis ang iyg iy pinangungusap, bihay k6,, | datapnw t di ni makakaalag ang pinagtali sa "bendici6n" ng pard. 1i -(-An6ng muwaing ng par6? Ang Lumikh&a lamanga ang i nakatatal6s sa kalooban ng mga tao, kaya namain sa dalawang pusong nagmamahalan tanging ipinagkakaloob lamang ang mahail ng pagpapala. - -.. - - I,,- -.-.. - - - I:.. -1..- I.. I... - -...I -.-.. -. -- I - -.- ~

Page  28 - 28 - — Talagaing tayo'y ip.inaa k na Iulang Ipalad, pagcka' di.nmaaari ang lahait mong tinuran. Di sIisalang parurusahar ka pa, kahaba'ghabaig na sintni ko!... I)i lo ngti maTiiwar ang iy6ng asawa at pipilitin ka ng mlay kapangyariliang makisama sa k]anya pagdlating n oras. — Magpa.patiwakial namIin ak() bago kit i iwan. ilto'y asa han mo! -1 L-Huwg nai li\iayway, Liiutin m1110 nL, at upang maging kaaliwan rno'y sikat ang n;i lalang ako( sa iy6'y lub6s kumilcilala na nalaking utang na l(o6b; at ngayo'y mammrataiy 1 ak6 sa gitnat n, lalong di Inasayod na kaginhawahlan, dah.il sa pagkaalam kong iniibig mI pa ako lanoggang dito...Nagyakap siling kapx;i niniyilk na di inmitutuhan -ang maghiwaliy; pardi bagfing di na silai muli pang mnagkikita. VII. Nang sandaling yaon'y nagkaitaong punlasok ang mnanggagamot na americano upang dalawin si I uso, at ng mlikita ang dalawvang magkasintalang nagkalkiyakap) ng nmahigpit at halos pigtat sa luhai ay hagsaliti n g anit6o -Hindli I)a nauukol sa inyo, gin(Ung (Coroncl, ang magbatci ng malalaking dalamhati, Bakt kay6'y r-abinat. At buk6d sa rito, kayo, na labis napupuri dahil sa katapangan sa mga pakikilaban, tila pangit sa inyo ang umiyikl na p'arang isaing mararamdaming binibini. — Ay, giliw kong Ioctor na sa dunong mo po'y ni1ligtais ak6 sa kamatayan!-ani P'Luso —]kunk iy6 po larnang mababatid ang malaking sakuntng nangyari sa akin, jahl makalilibong mapait kaysi kamatayan! -Alaim na niny6 mahlil na Coroncl ang tLnay na pagtingin ko sa inyo; at kung ipinlala1agiy mro p6ng ak('y parang -, kapatid, ay sabihin sa akin ang inyong Inma ikinaliahal)is n, kay6'y madamayan at malunusan kun mnaaari. -Huwlig na )6, I)octor, pagkai,t mnakasaisam't pa sa kulang palad na babaing it6. — At bakit li natin sabihin sa kanyi? — ang giit ni Liwayway-Ang IDoctor na ito'y ayos mabuting tao at may ugaling mahial. May mnasamang americano at may mabuti namain. At sabihin ngai ninyo, Doctor, 4maaiari bang ipilit ang katuparan n,' issang pag-aasawang dinaain lamang sa gahasai ang babai? -Hindi-ang sagot ng Doctor -Ipaunawa ninyo sa akin ang nangyari at ako ang bahali.,. ' -. 1..1.11 -....-I -..,.......rig r* MU h~r ~ NLrr..- - -. - - -. I).-.-l~ —.^ —I IC -C II ~"...~ ~-^~~l1-~~ ~ I- ~ -~ ~ _-I-~~;II 1~ ~.* ~.l~- i~l ~ I *k -* -- - ---- -

Page  29 - 29 - Isinaysaiy ni Liwayway ang lahat ng nangyari at ganito ang sagot ng Doctor. — Manahimik kay6 at manalig na makakalas ang lahait. 3Buikas ay makikipagkita ako sa aming General upang ipabatid ang bagay na it6. -Libong salamat, dakilang Doctor-ang panabiay na sagot ng kaawhi-awhnlg magkasintahan-maging, bibig angel nawai kayo na siyaing tumangkilik, sa aming salantaing puso. '. I * * Nang makalarmpas ang isang linggo ay nagbalik ang Doctor at sinabi kay Coronel Puso: - -Maibaibalita ko sa iny6 na ipinatawag ng General naming americano ang naging asawa ni Liwayway pati ng kanyaing mga kamag-ainak at sila'y tinano6ng kun toto6 ngang si Liwayway ay pinilit lamang sa pag-aasawa, gaya ng lumalabas na katunayan sa pangyayaring tumanan siyai agad upang sumama sa isiing Coronel na tagalog na kanyang dating katipan. Aywan k koun ano ang kanilang isinag6t, at ngay6n nga'y ipinatatawag kayo, pagka't sinabi kong ikiw p6'y mabuti na, giliw na Coroncl. -Tayo na p6, matalinong Doctor-ani Puso. { At agad silang naparoon sa bahay ng General americano na kasanma si Liwayway. f Nang dumating sili sa tanggapan ng nasabing General, ay dinatniin nila ro6n ang maraming kapus-palad na mga babaing tagalog at kinasti/a (mestiza) na nagsisidaing at nagsisiiyilk nlg gay6n na lamang. Kami p6 —ang hinakdal ng mga babai-ay nagsipag-asawa sa mga kawal americano't ayt6 dala namin ang mga katibayan ng pagkaikas&il; nguni't ngayo'y kusa kaming iniwan at stikat. At naghagulgulan silci ng katakot-takot na gay6n na lamang ang naging ingay., Di mrilaman ng General americano ang kanyang gagawin at walAng isinasag6t kundi: -HuwLig kayong mangambia, mga aling kuwan, pagka't kun kay6'y iniwan ng ilan, ay mayroon pa ako ritong ibang! ina kawal at mrahigit sa libo ang inyong mapagpipilian sa mga '.mapuputi at maiitim. — Nakli, gino6ng General! - ang sabaysabayang sigaw nilai-rAt sino p6 ang inagpipaaain sa aming mga "boys" 6 sangg61 na may maitim na parang caJeng may gaitas at mayro6n namang maputing parang laban6s? ii~u ~ _ _,I

Page  30 - 30 - — Abai! ~ano ang kasalanan ko sa ganyang nangyari?-ang 'magiliw na sag6t ng General-Kayo ang hahanap at ngayo'y ako ang pagbabayarin ng iny6ng mga pinggaing basag. -Hindi p6 kami-ani ng' mga babai-ang huIn anap sa kanilai, kundi ang iny6ng tmga kawal at sila ang kunwari'y nanuyo upang basagin larnang palM ang aming manga pinggan. -Hindi lamang iyain-ang dugtong ng, issing nagngangaiang Tinay-kundi dinala' pa ng demoniong asawa ko ang lahlit -ng ak ing pangangari..' -Kun gayon,:ano pong says'ay ng kasulatang ito6 sa pagaasawa na. ibinigaiy sa.amin?-ang tanong ng:'g.isang nag' ngangalang Delang...., -,-Olh, mga aling kuwin! —ang pangiti't malanmig na sa-:' got ng General- iya'y isang papel na/ basa.. ' -.Bakit p6 papel ':na basca-ang tutol ng matandang Gangu', at sa bo6ng kawalan na yata ng pag-aasa anva''y:-Miyaik kayo nmga kababai kong kulang-palad at paabutin sa laneit ang sigaw, mga inang. kahab igohab: at' miga. batbng kulo6t na.makapal ang. labi't - ngusong tparang demonio, upaji:'g -naawa sa inyo ang nalalamtnigg General na it. Ng mairinig. ito at paiulin."ang matindcling 'liyawan sa 'ga paglungoy at pagdaing, lahait ay' nagkasabaysabiay at parang tga insik na pinagnakawan sa i ngay.. - '..... V III.. ' -,g...o a;.- du Nang sandaling'it6 kami dumating. At n, maikita kami ng General ay'nagdumali sa mapitagan pagtanggip. sa amin at inatapus na kami'y.handugin ag apual at paalisin ang 'ma: babae ay nagsalita:.. ' Mabunying Coronel Puso-anya-pinupuri naming lahabt ang iy6 pong di karaniwang katapangan sa pagtatangg6l ng -inyng.:bayan.. Ganyan an dapat alagatalin,n lahait ng lalakilg ni.ay clangl. Nguni't' lay'y 'aiing nalupig dalhil sa kabutihan at kagnang aing.mgl naagagamit sa labanan. G-yo6n man, kami'y:.hindi naparito. upang agawin ang iny6ng nga lupain at kay6'y alipinin. Naparito kami upang kay6'y turuian at tulungang ihanda- ang iny6ng bayan sa ganap na pagsa;sarili at sa gay6'y itutulong naman namin ang mnadltAng karu. ung-an at kayarnanan ng" America, upang — maging- maayos ang inyong bayan at upang kay6'y magkargon ng nga Paaralang ulr.ain, treng matutulin, mga tuliy na 'bakal, mga bagong mnaquina sa pagbubukid at iba pang mga dakilang parauin upang ibunsdd ang pagkasulong ng iniydng bayan...

Page  31 - 31 - Tungk6l sa iny6, alam mo p6 na kay6'y nabihag at muling nab6hay dahil lamang sa aming mga pag-iingat. At dahil dito, lgayo'y hinihiling ko sa iny6 na kami'y tulungan naman ng pagpayapa sa iy6 pong bayan at kay6'y manumpa tul6y ng pagsuk at pagpapakumbaba sa Am6rica. -Minaimabuti ko p6 ang lahalt ng inyong ipinahayag —.ang sagot ni Puso-ngnni, di ak6 makapan'numpai ng pagsuko at paagpapakumbabat, kundi isang tapat na pakikipagkilala lainarl, sa America, kun toto6. nga ang sinabi mo p6 na ang ipinarito ninyo'y upang kami'y tulungan lamang na makapagsarili pagdatillg nic panahO -— arapatdapat ang iy6 pOng sag6t, matapang na bayani. T ini tangg ip ko ang iny6ng panunumpa ng pakikipag-ibigan sa Am6rica; atmul'i ngay6Oy makalalay\ na. kay6't makaparoroOf kun sain ibig. -Pinasasalamatan ko kay6 ng ta6s- sa kalooban; nguni,.oan ipassiy o p s aabaghabaig kong kasintahan na pinilit ikasil sa isaing amcricano? i1)i ba ninyO nmimasdan ngcayon lamrang na ang pag-aasawa nr niga americano sa babaing tagalog ay nagiging parang sulat insik lamang at sa vwakLs ay iniiwa't suikat ang mga kulang palad na filipina, paglkatapus na mnasun6d ang kanilang iangaid? Gay(n din ang kasal ni I1iwayway sa americano, pagka't siyJi'y pinilit lamang. Bukod sa rito, ang americanong naging asawa ni Iiwayway ay nahihiya ning pumisan pa a kanyi ng. malamang siyi'y sa iny6 nakisama. Kung ibig: mo p6, ngay6n di'y i l kay6 ng General Preboste. -Op6-ang sabaiy na sagot ng mlagkasintahan-il- -uni't kami p)I'y ntibibilang sa rnga alagtid ng Simbahan Tagalog, kaya ibig namning kami'y ikasail ng amin ding tfinay na pari. Lalong mabuti. Ngayon di'r padidalhnI ko ng isang magalang na paanyaya ang Kgg. P. Aglipay, Vicario General Castrense ng Katagalugan at nais kong ak'6 na sana lang n maglln iniiamai ng balitcing Coronel na tagalog at ng magandcing filip na na magiging uliran ng mgIa babai sa pagkamatimtiman(l umibig S 5' * * Di lumipas ang isang oras at dumating ang kataais-ta'asang I'inun6 ng mga Paring taigalog, at sa harap ng maraming pinun6ng atmricano'y ikinasail si Coronel Puso kay Liwaywaiy, na nakasisilaw sa kanyzing kahinhinan at kagandahan. v

Page  32 r I; i i I '' lj i 1; i i i I., I I I,I I N i!I 1- 32 -Sa wakas ng kasal ay sinabi ng General americano: -— Mabiuhay nawA kayo ng mahabang panah6n sa lub6s na katahimikan at kasyahacng lo6b, at nais ko na ang iny6ng mata6s na pagmamahala'y nagbunga ng mga batlng pawlng mababait at masintahin sa tinubuang lupa. At ngay6n, parang munting hand6g ko sa pagka-inaiami, ay ipinamnumanhik, daki-. lang Coronel Plus, na tanggapin ang lkatunllglu!ang. pagkapinun6 (Gobernador) sa lalawigan ng Kabulb/dklakail', upang ikaw p6 k nama'y makapaglinglkd sa ilapapayaph- ng iny6 ring bayan. Tinanggap ni Puso sa lubos na pagkiiala ng fitang na lo6b; at silang mag-asawa'y nabtihay sa lalong wagais na pag-iibigan at sa lub6s na pagkakasundo; at sa ilinakad ng panahon ay nagkaroon sila n, tatl6ng anaik na naging makabuluhlan at:ikinadangal ng lalaxwigang Kabi ddkl7akn.; At ang singsing na linubid ay siyaing naging buh6l upang '! paglakipin ang dalawaing pusong uliran sa p)agsisintahan at sa pagmamahalan.-WAKAs. I'2- -* 'iytt tuhttar t T epitang himala sa bayan{g Baliwag,. sa mlra tuwa mno't lungkot na nmsakl; p, alalahanin mno pag'sintilng matiimyias I ng tanging sa iyy,' *mibii^ n' l g'anap. d len(g maligavtl, mn'a salitaan ng sa ati'v nagliaini slay ing kalan. itan.?.;llg', itingr titiuancr sa'.1an sa sal-lam i | di na mangya'yaring. muli nating kamitan. I. n agsintai'y dalisav, 'walang kahulilip, j. libolihong mundo, buhlay sampung lan,-it! sa iy6'y hand6g ko sa pagl)Lupumlilit na patotohanan ang- aking, pag-ibig. I-H nlinis yaring- abang kaluluwa panahong nagdaifn kun mialna-ala;! lalong na.gdaragdag n g matinding dusa, ngay'oy di na akin cang iyong pagsintai. i '3 ug6n mong mahigpit —"Ako ay iy6 rin, sakali't maglilo'y buhaiy ko'y amLisin ijWala nang pil)itis sa akinig paggiliw, - yamang aalis ka... iOh, palad kong iring!" | y an6ng kcadali at naglago ikaw s sak aking pagsintang tagan(lang Liwayway.. ikaw rin ang giliw, ana g im )a'y ikaiw 1m',a pan?,anko mo'y pag-asa ko'y ttinay.

Page  33 11 I I E ti f. Pamilihan ni YANGCO SIYANG LALONG BA LITA SA BUONG FILIPINAS DAHIL SA KABAGUHAN AT KAMURAHAN NG HALAGA Matatagpuan ng mga mamimilf ang mga tindang sinamay, damit na yari, pingan, bilao bakiya, cigarrillo, sutla, palay6k, mga aklat at papel, alhajas, cacerola, kawali, at lahat ng kalakal ng katagalugan. Inaanyayahan namin ang miga kababayan upang dalawin nila kami at mapatotohan ang kamurahan ng aming mga kalakal. Tabora 258. hangan 268, Ilaya at Izearraga Mercado Yangco $8 EL MAS FAMOSO DE FILIPINAS POR SUI NOVEDAD Y BARATURA EN SUS PRECIOS En el encontrara el comprador tiendas de sinamay, ropas hechas. platos, bilaos, zuecos, cigarrillos, sederia, ollas de barro, libreria y papeleria, alhajas, cacerolas, carajais y toda clase de efectos del pais. Se invita al publico a que nos visite, para que se convenza de la baratura de nuestros precios. Tabora 258 al 268 Ilaya y Azcarraga, Tondo I I._ I.

Page  34 - - - - - - - --- - ~ -m I ERMINAL". Pagawan nig Tabako at Sigarilyo - Daang M de Comillas Bg. 12- Maynila,'...~.l.... -:..AHAYAG 1':. AIng pagawaang it6oy naglaanu n pabuya.gantiigpala.sa lahat, ng maminmili 6 maughihitit nug ka-.,nliyang mga sigarilyong::"GERM INAL" '. -;. -'.FLOREAL". j: 'KAPISANAN".:.. ' * slBALINTAW/-AK' "KATAGALUGAN" -::::: '. AT '.A"MAG-U PKOP"' sa pamaagr-itan:g mnga ticket 6c upong ratatagauan' j 'makikita sa loob ng.-bawat pugahaitg ma namab ing.sigar"v ^.''. ':,.... N'iTAMO NG:PABUYA-O GANTING-PALA g:: tatagubiliun sa -' at nug ka iyang.imanghihi tit na siyasatini at malasing mabuti an, rmga pangaha ~ ' ga; ig ari yoDg";.' /'GERM'I NAL'I ''..,... ".- 'FLOR AL"-.'... K, A'P.:. ', 'ANANI',,.i ",,:.-.........:^. K'A'P.ISA^ '..;AN".'.. --.,.,..': ' BALI.NTA: AK"..-.':' "ATAGALUGAN". -..AT "MAG-KUPKOP" Ang bawvat palaring makakuh ng mga nasabiug ticket 6 cupon ay dalhin sa -gawaang "G ERMINAL" 6 sa kaniyang tindaban (Agencia) sa mgalalawigan at ka'pagkarak'ay tatamuhbin ang;halagangnauukol sa ticket naw naging kapalaran.. ERMINAL,,; Paawaan fig Tabako at Sigarilyo.,Daang M. de C6millas BIlg. 112Manila n,.... * '.. *.'...' I I~ IL

Page  [unnumbered] L)l( d3(, A) (r O -)q( O 'P O OA( ( O ' )n - I I i I I I i I I i i I i i I i i i i i i I i I i i i!~I w I I i i SI ANDRES BONIFACIO AT ANG HIMAGSIKAN SINULAT NI JOSE P. SANTOS I'alagiang Katulong ng D-M-H-M at LA OPINION MAY PAUNANG TULA Ni,JOSE CORAZON DE JESUS I I I i I i i I I I i I I i ci I i i i I I I i i I i i I i i i I I I I 1935 4}44)1) ot}_fS A '( r,_., _,, _.,_)~ () ~,,,,,,,,<,,,,,,O.

Page  [unnumbered] I I ~~ "' '' i r~-~ ~~~ D

Page  [unnumbered] -1 1-1 1 I.-, Z-11", SI, ANDRES BONIFACIO AT ANG HIMdAGSIKAN 'SINULAT NI JOSE P. SANTOS' Palagiang Katulong ng D-~M-H-M at LA OPINION MAY PAUNANG TuLA Ni JOSE CORAZON DE JESUS IKALAWANG PAGKALIMBAG 1935

Page  [unnumbered] PAGHAHANDOG.....Sa niahal na' kaibigang Dr. Leandro H. Fernan-dez, pangunang manan~alaysay na pilipinong nabubuhay.

Page  [unnumbered] ANDR14iS BONIFACIQ Ama ng Demokrasya at ng Himagsikan sa Pilipinas.

Page  [unnumbered] GREGORIA DE JESUS Bctlo ni Andres Fionifacio at kinikilalang Inct ng Hi'rnagsikan..

Page  [unnumbered] (Sa aklat ng Dugo't Luha) BAWA'T DAHON SULO'T TANGLAW Alaala sa kaibigang Pepe Santos, huling supling ng isang -dakilang mananalaysay, sa kanyang aklat kay Gat Andres Bonifacio. CORAZON. AMA NG SANDATA: Anino kang kahi't saian ay sa Bayan sumus'unod at ang am-nig hilahilang tanlziala'y nilalago.t... Kun?.g kaya bql't kung di namin mlatanwtaw ang kamay ng Dios, ang kaimay 2mtn.g tang a,'y tabak, ang sai amin ay panubos... IIangga ngayo'y buthay ka pa! Kung ang gabi ay mad.ilim, lmins,'y nmagsibulalakalw, min&a'y tala hang manninn g... Talang kahi't 'na sa langit ay sa lu)a na7katingin, at aag iyong limlang swnag, linlang kislap ng patllirn. Sinsuzndan narman namin ang simag mo, kahi't sadn, nantgungusap ka sa bagyo, lunacvklaad ka sa bulkdn... Ang wika m.o: '"Ag paglay;J ay machiap na.tuklasdn, kinukuiha sa. patalim.o pumtatdy o vtnmatdy!" lHindi ka pa nawazala, ikaw'y nming naririnig, ku1ng minsan,qy magsa-kulog, mtagsa-kidbklt, magsa-lintik; At,hban.g may Bonifacio sa loob tg aming dibdib, puslg bolkan, sasabog din-, kung hinzdi na makatiis... AKING BAYAN Ang buhay ni Bonifacio'y iy.ong sundn,q, iyong tunghdn, bawa.'t titik; dugo't lul a, bawa't dab on; sulo't tangldw! Itletas mo ang ka.nay m1o sa lawak nang kalangitad., at baka, ang ka.nyang tabak, ilaglag sc iycng kamldy... At kun g laging nan.gaapi ang dayuhang m7ap2anga7lds, tabdtetan mo nitcing salinz ng buhaty a n nas akldat, Di.to nila mncabla:sang, lay.o'y nayronBg Balintl'a7wk, at dugo fni Bontifacio ang apoy sa ^qting ugdt. JOSE CORAZON DE JESUS Ifulyyo 19, 1931.

Page  [unnumbered] ',;- ' ' '".. ' r:~ "' ~i: ~(' ~ )tr~: '~~ ::.:-~r7;52;:L.* .t ~;~I;i) rZ..,, * Ic ~;',~~''~;; ~` '~i':L~~ I ~ ~I;( ~~~-:: -i 'i' ~~r. ~: 5 ~~,.5,, r. ~..'-.: ~.: -;,.. *.. -.'.~ ~I __ PROCOPIO BONIFACIO Kapatid ng Siupreno.ng Katipunan.

Page  [unnumbered] PAU N A W Ito ang aking ikaajpat na akda na nauukol sa kabuhayan ni Andies Bonifacio. Ang una'y anIg' akdang ANG MAIIIWAGANG PAGKAPArTAY KAY ANi)PES BONIFACIO na sipi sa minga ulat ni Mabini at sa isang akldt ni Heneral Ricartc, pangalawa aLg kalili mbag, laimang na MGA KASITLATIANG LUMILIWWANAG SA PAGKAKAPATAY KAY ANDRES BONIFACIO, s1 -niunod ay ang hindi pa nalilimbag na ANG SIG-ALCT NI BONIFACIO AT NI AGUINALDO na may Paunang Salita ni He'neral Artemnio Ricartc Vibora, at ikapat nga itong 8I ANDRES BONIFACIO AT ANG HIMAGSIKAN. Sa ANG( SIGALOT NI BONIFACIO AT NI AGIUINALDO -ay inilakip ko ango lahat ng mga kasulatang may kinalaman sa naging sanhi ng pagkakapatay sa D)akilang Supremno, inga kasulatang hindi pa 'nanl:papahayag at aring sarili ng sumulat ng kasaysayar.g ito. Marahil, hindi -—:sa anomang pagmnama ran gya, ang naturang akda ang masasabing siyang liloua ganap at lipos ng lalong inahalalagang kasulatan ukol sa naging puno't dulo ng sigalot ni TBonifacio at ni Aguinaldo na humantong sa mapait na kama-tayan ng nagtatag ng Katipunan. At sapagka't nauukol lamang yaon sa masuliraning sigalot ni Bonifacio at ni Aguinaldo kaya't sinulat ko namnan ang kasaysayang ito na siya namang kababasahan ngkabuhayan at mga mahahalagang ginawa ng Supremo, ukol sa kapakanan ng Katipunan at ng Himagsikan. Ang huling akdang ito na nauna pang nalimbag sa ANG SIGALOT NI BONIFACIO AT NI AGUINALDO at ngayo'y inalugod na inihahandog ko sa lahat, lalung

Page  [unnumbered] lalo na sa ating mtga kabataan, ay inaasahan kong sa nilalamnan at hindi sa ayos at paraani nig pag)akakasulat uuriin ng inatalinong bumlabasa. iPagokatapos ay salka na natin isunod namaan ang kasaysayan ng sigalot nila ni. Aguinaldo na lipos ng mnga klagilagilalas na ulat at mga kasulatanLg hindi pa nanga-)apahlayag na kung alaalahla na ay siyang hahawi sa makapal na ulap na nakatatabing sa ipinalalagay na mahiwagang pagkanmatay ni Andres Bonifacio. JOSE P. SANTOS Gerona, Tarlak. I

Page  1 SI ANDRES BONIFACIO AT ANG HIMAGSIKAN Si Andres Donifaeio, ang kinikilalang Ama. ugv Demok-ra-.sya at ng llimagsikan sa Pilipinas -ay ipin'anganak sa. Tundc,. Maynila, no-ong i'ka-30 ng N~obyembre ng 1863. Ang mga magulang niya a~y sina Sant',ago' Bonifaci-o at Cafalina de Castro. N'coing ika-2 ng Disyemb~re, 1863, ay b-inmnyagan siya ng klerigir-presbiter-o sa Tundo' na si P. Saturnino, Buntan.. Naglng inaama si Vicente Molina. 'Sa mga. n-agsilahas at napal athalang biognapiya ni. Andres' Bonifacio ay sinasabing lim'a lamang silang magkakapatid, iat sa lirnang iyan ay iisa raw ang babae n~a hindi pa. tumpak aug' pag~kakas'ulat ng pangalan. Nguni 't sa pags~usuriug ginawa mamin ay aming nabatid na' silia'y anim, na mag'kakapatid at hindi- lima. Sa anim, na iyan ay dala'wa aug babae, si Espiridiona, hindi Petron.a. na gaya -ug s'nasabi ngmaraming -kasaysayan, at Maxima. 'Ang matanda sa lahat ay;aug Andres, sumusuno agCraopaatlo aug Prccplo, pang- apat aug Espiridi'na, ikalima augi Troadl o at bunso. aug Maxima, Ang' Espiridiona, na naging Imay-bahay ng bayaning Teod1)rm Plata, isa sa bulmubulo ng unang triangulo ng Katipunan at -naging Ministroj de Guerra ug.pamahalaan ni, Andres Bo-_ nifacio' ay buhay pa. Aug Troadio ay siyang. hi-ndi matiy6.k kung buh~ay'pa o patay na, at mnga hiding balita, aug nagsa-. siabing naniuirahan daw. sa Ma'kaw tat kaya;ay'aw umuwi rito ayspgka It hindi niya matitis na -di ipaghigranti aug nangyari sa ka'nyang tatlong kapatid na aug dalawa (Andres at Proccupi-o)"ay pinatay sa Bunclok Buntis at ang isa. narnan -ang Cijri~aeo, ay napatay sa Limbe-n, sa pakikilabian sa maa kawal na duma-rakip.. Aug Troadio ay dating marino -sa sasakyang ka'stitang "Reina Maria Cristi-na" na pinalubog sa l-ook ug Maynila, ng mga pandigmang amerikamo. Si Andres B~onifacio ay nag-aral ug mga, unang titik ug' abadaka sa paaralang pin~amam'ahai-aau ui Don Guillermoj Osienia sa Sugbu, n~a nasa purok ng Meisik,. Maynila, uguni' ito 'y napatigil dahil sa pagka-ulila niya s~a gulang na -labing*

Page  2 2 aipat iia taon lamang. Noon ay m-arun-ong na siyaing bumasa at- sumiulat ng ta- alog at kastila. Augc p~agtitinda, ng mg tungkod at" abaniik u ' plit ginag()awa nila sa 1)o~b ng Jpamamahay a~y siyangv ikinabuliay iniljaiigr niagk akapatid. Hindi nalaon ay n~aging mensahecro' siva sa bahray kala~kal ni Fleminig at. p)agkatap)os ay inagiug tag-a — lpaglako' 0 ahente sa. pagbibili ng ya;ntok, salhing a t ibp. M~akaraan. augv ilang araw.ay nadging kjaw'ani siy~a sa ba-hay-kalakal nin-a Fressell at Ka., na may tanuggapan s,,a dating Nueva,i big. 450, Maynila. G-ayo-n man a y Ipatuloy rnf sila sa pag(ttinda ng mga tunngkod at abanikong -pcae.iI) na siyt-vig nakafutul-ong- ng m~alaki sa kabuhayan nilang magkakapat.id, pag-Y ka 't ang munting sah-od ni Andres Bon'facio ha unia~abot lamangv sa. 12 p~iso,, isang buxvan -ay kapios na, kapogs sa ka-nila. Nagriug hianap-buhay rifl ni Andres W%_,nifaciu-,aug paggauwa nug mg-a patalasta~s -at panatak sa mga. damit -na ipi na gbibili ritbo s~a ati, dahil sa ka-nya-ng m~aayos at magandangy tilik sa plagsulat. Aug malaking hilig s,,a pagbabasa ni Andres Bonifaei-o ay pinatut-unayan ngv mga nagrilg kasam~aniya s,~a p)ag-aaral. Madialas -ay hinahafinggabi siya sa pagbabasa ng mgaa akilat- na angy karamiha'y nauukol sa ma himagsian.Smaakt ni Andres. Bonifacio, na nakasalansan s'a kanyang malijit na akiatan ay. kabilang itong mg(a sumusun.od: VIDA DE LOS PRESIDENTES DE LOS ESTADOS UNIDOS HISTORIA DE LA REVOLUCION FRANCESA LA SOLIDAKIDAT) NOI~j ME TANGCERE EL FILIBUSTERISMO DERE.CHO TNTERNACIONAL CODIGO CIVIL CODIGO- PENAL RUINAS DE PALMIRA LA RELIGION AL ALCANCE DE TODOS BIBLIA.LOS MISERABLES JUDIO ERRANTE

Page  3 3 At marami pang mrga akiat -at mnobela na' *akda'- ng mga kilalang mangangatha s a EnIxpa at ng niag'-amang Alejandro IDumnas. Aug -JUDJO ERRANTE flj Eugenik Sue ay siya~ng lalog kagii lwang basahin'ni Andres Bonifaei-oyns a Dr. Pio Valenzuela'. Isa sa mga katangrian ni Andres Bonifacio ay 'ang likas n~a pamimitagan sa, mga babae..Naniniwala siYaflg ang magsamantala rit-o ay para na, ring aagsamantala sa kanyang Ina. kaya. 't ifuan,,lam-ang ang kanyang niligawan at piniakisam~ahan. Ang uniang niligawan ni. Andres B-onifacio ay isang bah-aeng flagigalg-alang Monika at Vaga Palcmar, Tund&c na ayon s-a mga niakakikilala ay may k-atutubong kaganclahan din naman. Nagkaibigan s'lla at nuagsamang parang tunay na mag'.asawa. Si Monika. ay nam-atay sa sakit na ket~ong. Nagkaroon dito nug tatlong'anak si Andres Bionifacio nia hindi naman malam~an kung -buhay' pa o patay na. Ang iaangkasama, at pinakasal~an iii Andres Bzni fa'cio ay nagngrancralangv D-orotea Tayson. Ito ay hindi run niababan ggit sa miga kasaysayan niyang nagsilabas. na.'. Nang riamarnaay ito ay -nap~akasal uli ka'y Gregori~a do Jesus na siyang nakasama niya.sa pamumund-ok -at nakahati sa mga. kahirapan. Upang lalong -magingy matibay ang tali ng pag-iibigan ni'la ay' napakasal ng kasal-katipuiian na siyang tanging k~as~a.1 na ginanap n-ang naaalfnhisun~od sa mga tuntunin ng samah-an. ng K. K. K. N. Ml. A. N. B. At sapagka't si Andres Bonifacio ay tinatawag na Supreimo kaya aug;asawa n~aman nito ay tin~agunian nil-a ug LAKAMBINI na ikinakapit -lama ng sa mga Diyosa 1noong1 unang panahcon. Ay-on sa p~atunay ni -Girnang Gregoria, de Jesus,. ng~ayoy may-bahay ni G. Julio Nakpil, at siyang naging kararnay-damay ni Andres B.9nifacio hanggang sa Ila-long mal~alaking k-apanganiban, ito 'y hindi niya nakaalit kailan man.;at hindi run nagdulot sa, kanya ng -anomlang bagay na isas~ama ug kanyang i.co0b. Nagkaro-on sila ng mahusay na, pagsasama, na habang lumalaon ay l-al~ong nagiging matamis;at kagiliwgiliw..Bago niangyari aug himagsikan, ang Ciriaco nam siyang su-' musunod sa. Andres ay nagin'g k-onduktor ng tren at aug Pro

Page  4 4 ecpio ay naging "factor" naman sa himpilan ng Perokaril sa Tutuban. Ang pagkakapasck nila rooni upang miaging konduktior ang Ciriaco at "factor" ang Procopio ay utang sa Andres na may maLapad na "papel" sa kanyang pinapasukang Fressell,& Co., na siyang n;agbigay ng rekome'ndasyon upang maipasok ang dalawang kapatid na ito ng Andres sa himpilan; g Perokaril sa Tutuban.. -7 -..........-... i- Z.,.,-..... - - I -.... I -. I I I ESPIRIDIONA BONIFA CIO Kapatid ni Andres Bonifacio

Page  5 Fl N.- ong 1894, o 1895, si Andres' 13'onifacio. ay nagtungo s-a Li~,Albay, kasama ang mnananaysay na am~erikawn,,_ng si John FPoyreman na i~a- sa kanyang matalik na kaibigan at kapalagayang iQOob. Sinasabi flj Dr. Jose' P., Ban-tug na siya kong pinagkakautangan ng mga, ulat na 'to, na. si' Andres B',onifacio,a,' -n~agk'aro. n doK,-, nug ka,,sintalhan na nagngangalang Gen~oveva Blololy a,.t dito'y nagkaro-on siya ng isang. anak na babae nMa 'pinanganlang Franci-sca. Nang makil-ala llj Andres B-onifa-cio si Geroveva-ay tumutunt,-ng lam'ang ito (ang babae) sal gulangrna 22 tac n. Magaing an g mIna at ang anak ay kapuwa, buhay pa, ay-on kay Dr. Bantug. Si Francisca, ay naniniraha-n ngayon sa Jro-sin, Sorsopgon -at makalaw-ang. m-agka-asawa, ang una 'y nan~atay at ngayo 'y muling- napakasal ka'y Roman Balme's. Sa tulong ug issang bahagi, ng punanalun~an sa 1oterya nina Francisco Castillo at Camilo Th-an na kapuwa naging manghilirnaagsik sa amuki ni. Andres Bonifaci~o, ang Katipunan C-,y n~aogkaro-on nig sa,-triling limbagan.' Dito nilimbagr ang 1(ALAA IAN 'at ang iba pang mga pamah-ayag. Dialawang -mahubuSa".y i~.a akda n: Andr'ds Bc'nifacio, isaing tuluyan at'is~angce tWI,] ang napalathalIa sa pahayagfang KALAYAAN, ngruni't dahil,,-:,a a k~ahi~gpit~a-n ng mga, kastila, gay~a ng sinabi ko nia, ay Miang sipi lamang ang kumalat' sa unang' blang at ang ikalawang bilang, ay nasams~am na lahat -ng mga may k,%apangyari.hang kastila. Gaya ng ibang sinulat ni Andres Bonifaco, ang dalawang akdang iy'an -ay niagilkarc —on ng salin sa kastila,,-t ingles. Ai-g sa kast-ila ay kay Epi~far..i,;- de los -Santos. Cr'stobal at anug sa ingles na hirtango naman sa kasi. aykyM.Le Fshr Kapuwa mnasasabing hindi pa napapalathala ang mg~a orih'nal ng' mga, akdang iyan ngayo-n kay-a't min-abuti k-ong ilakip sa, ka~saysayang ito9 upang maipakilalang ang ating bayani lay nagtAtaglay rin n'aman ng malaking katangian sa pagka-manunulat at pagkaniakat~a. Si Andres B~onifaciio- ay mabuti ring, tagla pags aim sa, wikanig tagalog, gaya. ng ginawa niyang- p~agfsasalin sa tagalog ng. bant-cg na iluling Pa~alam ni Dr. Jose' P. IRizal. Narito a'ng dalawang akda niyang ngvayon pa, lam rag lubusancg nap~apahaya-g:

Page  6 6 ANG DAPAT MABATID NG MGA TAGALOG Ytong katagalugan nra' pinamamahalaan' ng unang panahon ng ating tunay na mga kababayan niya~ong hindi pa tumutungtong sa mga lupaing ito ang' m'ga kastila ay nabubuhay sa lubos'na kasaganaan, at -kaguinhawahan. Kasundo6 niya ang mga kapit bayan at lalung lalo na ang mga taga' Japoni sila'y kabilihan at kapalitan ng mga kalakal m alabis ang pag yabong ng lahat ng pinagkakakitaan, kaya't dahil dito'y mayaman mahal ang kaasalan ng lahat, bata't matanda at sampung mga babae ay marun-ong bumasa at, sumulat ng talagang pagsulat nating. mga tagal og. Dumating ang mga kastila at dumulog. na nakipagkaibigan. Sa mabuti nilan~g hikaya't na di timano, tayo'y aakain sa lalung kagalingan at lalung imumnulat. ang ating kaisipan, ang nasabing nagsisipamahala ay ng yaring nalamuyot sa, tamis ng kanilang dila sa paghibo. Gayon man si-la'y, ipinaila-lirn sa talagang kaugalian ng mga tagal-og 'na sinaksihan at pinapagtibay ang kanilang pinagkayarian sa painamaguitan ng isang pan'unumpa na kumuha ng kaunting dugo sa kanikanilang rnga ugat, at yao'y in~ihalu't ininom nila. kapua tanda ng tunay at lubos na, pagtatapat na di mag tataksil. sa pinagkayarian. Ytoy siang tinatawag na "Pacito de Sangre" ng haring Sikatuna at ni Legaspi na pinaka katawan -ng, hari sa Espafia. Buhat ng ito'y mnangyari ay bumibilang na ngayon sa tatlong daang taon mahiguit na ang lahi ni Legaspi ay ating binubuhay sa lubos na kasaga~naan, -ating pinagtatamasa at binubusog, kahit '%abutin natin' ang kasalatan at kad'ayukduk-an;.,.i~guinugugol natin. ang yaman dugo at sampu ng buhay sa pagtatan'gol sa kanila; kinaka-, hamok -natin sampu ng tunay na mga kababayan na aayaw pumayag na sa. kanilay pasakodp, at gayon din naman nakipagbaka tay-o sa mga Ynsik at- taga Holanda na nagbalang umagaw sa'kanila nitong katagalugan. Ngayon sa lahat ng ito'y ano ang sa mga guinawa nating paggugugol nakikitahg kaguinhawahang ibinigay' s a ating Bayan? 'An an aiiantn atpad sa kanilang kapangakuan na siang naging dahil ng ating pag gugugol!. Wala kung di pawang kataksilan an anti sa ating mga pagpapalaa g atpds kanilang. ipinangakung tayo'y lalung guiguisingin'sa ka'galingan ay ang bagkus tayong binu'lag, inihawa' tayo sa kanilang hama'k na asal, pinilit na sinira. ang mahal at magandang ugali n~g ating Bayan; Yminulat tayo sa isang m'aling pag'sampalataya at isinadlak sa, lubak ng kasamaan ang kapurihan -ng ating Bayan; at kung tayo 'y mangahas humingi ng kahit gabahid na lingap,' ang naguiguing kasagutan ay ang tayo'y itapon. at ilayo sa piling ng ating minamahal na anak, asawa at matandang magulang. Ang bawat isang

Page  7 7 himutok na pum-ulas sa ating dibdib ay itinuturin~g na, i sang malaking pagkakasala at karakarakang nilalapatan ng sa hayop na kabangisan. Ngayon wala ng maituturing na kapanatagan sa ating pamamayan.; rigay-on lagui ng guinagambala ang ating katahimikan nig uma,alingawngaw na daing at panianambitan bunton' hi~ninga' at hinagpis nig- makapal na ulila, bao't mga inagu-lang ng Inga kababayang ipinanganyaya ng mga manlulupig na kastila; ngayon. tayo'y maiulunod na sa nagbabahang luha ng Yna na nakitil na. buhay nig anak sa pananangis ng sanggol na pinangulila n rg kalupitan na ang bawat patak ay katulad ng isang kumukulong tinga, na -sumasalang sa mahapding sugat ng ating pusong nagdaramdam; -ngayon lalut lain tayon~g na-bibil'ibiran ng tanikala ng pagkaalipin, tanikalang nakalaJait sa bawat Maaking may iniingatang kapurihan. Ano ang nararapat rnating gawin? -Ang araw nig katuiran na sumnisikat sa, Silanganan, ay malinaw na itinuturo sa, ating nmga, matang, malaong nabulagan ang landas na dapat nating tunguhin, ang- liwanag niya'y tanaw sa ating mnga mrata, ang kukong nag akma nig kamiatayang alay sa. ating' ng mga ganid na, asal. Ytinuturo ng katuiran', na wala tayong iba, pang maaantay kundi lalut lalung kahirapan,, lalut lalungy kataksilan, lalut lalung 'kaalipustaan at lalut lalung kaalipinan. Ytinuturo nig katuiran, na, huag nating sayangin ang panahon sa pagasa, sa, i-pinangakong- kaguinhawahan na, hindi darating at hindi mangy~ayari., Ytinuturo, ng. katuiran ang tayo'y umasa sa, ating sarili at hfuag antain sa, iba, an'g ating kabuhayan. Itinuturo ng ka'tuiran ang tayo'y- mag kaisang loob magka isang isip at aka'la atn ng tay-o'y magkalakas na maihanap' ang naghaharing kasamaan sa ating Bayan. Panahun na, ngayong da'pat na lumitaw ang, liwanag, ng.katotohanan; panahon- ng dapat.nating ipakila'la na, tayoy may sar'ilfing pagdaramdam, may puri, may hiya at pagdadainayan. Ngayon panahun ng dapat simulan ang pagsisiwalat, ng mga mahal at dakilang anal na m,-agwawasak sa mnasinsing tabing na bumubulag sa ating kaisipan; panahun n gyn dapat makilala ng. mgag tagalog ang pinaghuhatan ng kanilang mga kahirapan. Araw na it-ong dapat kilalanin na. sa, bawat isang hakbang nation ay tumutuntong tayo at nabibingit -sa malalim ha hukay ngkmtaanasai' innumang ng -mga kaaway. Kaya! 'oh mga kababayan! ating- idilat ang bulag na kaisipan at kusang igugol sa kagalingan ang ating lakas sa tunay at lubos na pag asa na, mag tagurnpay sa, nilalayong kag-uinhawahan, rig bayang tinubuan.

Page  8 8 PAGIBIG SA TINUBUANG BAYAN Ain pag ibig pa ang hihigit kaya sa pagka dalisay at- pagkadakilagaya ng pag ibig sa tinub'uang lupa? ain pag ibig pa? wala -na 'nga, wala. Ulitulitin m ang basahin ng ii at isa isahing talastasing pilit ang salitat buhay rna limbag at titik ng sang katauhan itoy namamasid. Banal na pag ibig! pag ikaw ang nukal sa tapat -na puso ng sino't ain man imbit taong gubat maralitat mang. mang naguiguing dakila at iguinagalcang. Pagpu-puring lubos ang palaguing hangad sa bayan ng taong may'dangal na ingat Umawit tumula kumathat sumulat kalakhan din nia y isinisiwalat. Walang miahalagang hindi inihandog ng may pusong mahal'sa, Bayang na'gkupkup. dugo yaman -dunong katiisat pagod buhay may abuting magkaiagot lagot. Bakit? 'ainm ito na sakdal. ng laki na hinahandugan ng boong pag ka'si na sa lalung mahal na kapangyayari. at guinugugulan ng buhay na iwi-. iAy! itoy ang Ynang bayang tinubuan siya'y inat" tangi na kinamulatan ng kawiliwili'ng liwanag ng. araw na nagbigay init sa lunong, katawan., Sa 'kania'y 'utang ang unang pagtangap ng simuy ng hanging- nagbibigay lunas sa mnis na puso na sisingaps'ingap sa balong malalim ng siphay-o't hi'rap. Kaliakip din nitoy pag ibig sa Ba'yan ang lahat ng lalung sa gunitay mahalmula. sa:masaya 't gasong kasangulan hangang sa kataway mapa sa libingan.' Ang nanga karaang panahun ng aliw ang inaasahang araw na darating ng pagk~atimawa ng mga alipin liban pa sa bayan saan tatanghaiin?

Page  9 I At ang balang kahuy at ang bal ang sanga, ng parang nia't gubat. na kaaya, aya sukat ang makitat sa" sa ala ala ang mnat ang guiliw lumipas na-saya. Tubig niyang malinaw na- anaki'y bubog bukal sa batisang nagkalat 9a bundok malambut, na huni ng matuling agos na naka, a aliw sa p'usong may lungkot.l. Sa aba ng abang mawalay sa Bayan! gunita may laguing sa'kbibi n'g lumbay ~walang ala, alat. inaasam asam kung di ang makita'y lupang tinubuan. Pati ng magdusat sampung kamnatayan wani ay masarap kung dahil sa Bayan at lalung maghirap ioh himalang bagay lalung pag irog pa ang'sa kaniay alay. Kung ang bayang ito'y nasasa panganib at'sia ay dapat na ipagtangkilik ang anak, asawa, iragulaing kapatid isang tawag niay tatalikda-ng pilit. Dapuat kung ang- bayan ng katagalugan ay linalapastangan at niyuyurakan. 'katuiran. puni niyat. kamahala'n ng sarna ng lilong taga iagbayan. Di gaa.Ao kaya ang paghihinagpis ng pusong tagalog sa puring nalait? at aim kalooban na lalo'ng tahimik ang di pupukawin sa, panghihimagsik? Saan magbubuhat ang paghihinaly() sa paghihiga'ntit'gu-mugol ng buhay kung wala ding iba n-a kasasadlakan kung di ang luga'mi sa, kaalipinan? Kung ang pagka -baun. niyat pagka bus'abo8 sa lusak ng dayat tunay na, pag ayop supil ang pang hampas tanikalang gap-os at luha na lamang ang pina a agos. Sa kaniang anyo'y sino ang tutunghay na di aakain -sa gawang mag damdam pusong naglilipak sa pagkasukaban ang hindi gumugol1 ng dugo -at buhay. Mangyayari kaya, na itoy malangap ng mga tagalog at hindi lumingap sa naghihingalong Ynang na sa yapak, n~a kasuklaimsuklamf sa kastilang hamak.

Page  10 I, % 10 Nasaan ang dangal ng mga, tagalog nasaan ang dugung dapat na ibuhos? baya'y inaaPi b~kit di kumilos? at natitilihang itoy mapanood., Hayo -na nga kayo, kayong nanga buhay sa pag a~sang lubos ng kaguinhawahan at waianhg tinamo kundi kapaitan hayo nat ibiguin an'g naabang bayan. Kayong natuyan na sa kapapasakitr ng dakilang hangad sa batis ng dibdib muling pabalungit tunay na' pag ibig kusang ibulalas sa bayang piniit., Kayong nalagasan ng bungat bulaklak kahuy niaring buhay na -nilantat sukat ng balabalakit makapal na hirap muling manariwat sa baya'y lumiyag. Kayong mga. pusong kusang (???) * ng daya, at lbagsik ng ganid na asal ngayon ay magbangu't baya'y ita'ngkakal agawin sa kuko ng mg'a sukaban.. *Kayong mga, dukhang wala'ng tanging (????) kun'di ang mabuhay sa dalitat hirap ampunin ang bayan kung nasa ay lunas pagkat ang guinhawa niya ay sa lahat. Ypahand-og handog ang boong pag ibig hangang sa may dugo-'y ubusing itiguis kung sa, pagtatangol buhay ay (???) itoy kapalaran at' tunay na langit. Ang dlahw'ang akdang. iyan ni Andres B-onifaci-o ay si'nipi ko ng walang anumang p~aghabago, maging, sa, ayo-s at paraian ng pagkakasula't. Ang mga, bah~aging, hindi na mabasa ay nfitlagyan ko. ng tandang (?)at bah-ala. nango magpun~o ang wast-ong pa-ngwiari ng mga, mambabasa. Ang huling pa~alam ni Dr. Jose' P. -Rizal na tfnagalog ni. Andres Bonifacio ay hindi lam~ang rnakasampu nang mapalat-' hala sa mga pahayagan at rebista. Gayon 'man ay sisipiin ko-ng inuli n-gay-on upang hanggang raaaari ay mapa'gsamasama natin ang ka'nyang mga Sinu'lat.

Page  11 HULING.PAALAM NI DR.- JOSE P. RIZAL Pinipintuho kong Bayan ay paalam, lupang iniirog ng sikat ng araw, mutyang mahalaga sa dagat Silangan kaluwaiha'tiang sa ami'y pumanaw. Masayang sa, iyo'y aking idudulot ang lanta kong buhay na, lubhang 'malungkot' maging ma'ringal man at labis alindqog sa kagalingan mo ay aking ding handog. Sa pakikidigma at pamimiyapis ang alay ng iba'y ang buhay na, kipkip walang again-again, maluwag s'a dibdib matafi~is sa puso at di ikahapis. Saan man mautas ay di kailangan,.cipres o lau'rel, lirio ma'y putungan pakikipaghainok at ang bibitayan ya~on ay gayon din kung hilng ng Bayan..Ako'y mamamatay ngayong namamalas na sa kasilanganan ay.namamanaag yaong maligayang araw na, sisikat, sa likod ng9 luksa'ng nagtabing na ulap. Ang kulay na 'pula, kung kinakailangan na maitina sa, iyong liwayway,' dugo ko'y isabog at siyang ikinang ng kislap ng iyong. inaningning na, ilaw. Ang aking adhika sapul inagkaisip ng kasalukuyang bata pan'g maliit, ay ang tanghaling ka, at minsang masilip sa dagat Silangan hiyas na, marikit. Natuyo ang luhang sa mata'y nunukal, taas na. ang noo't walang kapootan, walang bakas kunot ng kapighatian gabahid man dungis niyang kahihiyan. Sa kabuhayang ko ang laging gunita, maningas na, aking ninanasa-nasa, ay guminhawa. ka, ang hiyaw ng diwa, pag. hingang papanaw ngayong biglang bigla. Ikaw'y guininhawa laking kagandahang ako'y maluginok, at ikaw~ ay- matanglial, hininga'y malagot, mabuhay ka lamang bangkay ko'y' masilong sa iyong kalangitan.

Page  12 12 Kung s'a libingang k-o'y tumubong mamalas sa malagong damo mahinhing bulakiak, sa mga labi'mo 'y m'angyaring ilapat, sa kalu'luwa ko halik ay igawad. At sa -aking noo nawa'y ip'aramdam, sa lamig ng lupa ng aking libingan,.ang imit ng iyong pAg hingang dalis'ay at simoy ng iyong.pag giliw na tuna'y.. Ba'yaang ang buwan sa" aki'y ititig ang liwanag niyang lamlam at tahimik,, liwayway bayaang sa aki'y ihatid magalaw na sinag' at hanging hagibis. Kung sakasakaling bumabang humantong sa kruz ko'y dumapo kahit isang ibon doon ay bayaang humuning hinahon' at dalitin niya payapang panaho'n. Bayaan ang ningas.ng srokat- ng arawula'y pasingawin noong kainitan, magbalik sa langit ng boong dalisay kalakip ng aking pagdaing na hiyaw. lBayaang sinoman sa, katotong giliw, tangisan maagang sa buhay pagkitil; kung tungkol sa -akin ay may manalangin idalangin Bayan yaring pagka himbing. Idalanging lahat yaong nangamatay,.nangagtiis hirap na walang kapal'aran mga mna naming walang kapalaran na inahihibik ay. kapighatian. Ang mga. bao't pinapangulila, ang mga, bilanggong nagsisipagdusa, dalanginin namang kanilang makita ang kalayaan mong ikagiginhawa. At Isung sa madilim na gabing mapanglaw ay lumaganap na'docn' sa libinga't, tanging mnga patay ang nangaglalamay, huag bagabagin -ang katahimikan. Ang kanya'ng hiwaga'y huag gambalain kaipa'la'y -maringig doon ang taginting, tunog ng gitara't salterio'y magsaliw, ako, Bayan, yao't kitay, aawitin. Kung ang libingan ko'y lirnot na ng lahat at wala ng kruz 'at batong mabakas, bayaang linangin ng taong masipaglupa'y asarolin at kanyang ikalat.

Page  13 13 Ang mga buto ko ay bago matunaw mnauwi sa wala at kusang maparam, alabok ng iyong latak ay bayaang siyra ang babalang doo'y mnakipisan. Kung magka gayon. na'y aalintanahin na ako sa limot. iyong ihabilin pagka't himpapa'wid at -ang panganorin mga lansangan mo'y aking lilibutfin. Matining na tun'og ako sa dingig mo, ilaw, mga kulay, masamyong pabango,' ang ugong at awit, pag hibik sa iyo, pag asang dalisay ng pananalig ko. Bayang injirog, sakit niyaring hirap, Katagalugang kong pinakaliliyag, dinggin mo ang aking., pagpapahimakas; diya'y iiwan ko sa iyo ang lahat. Ako'y patu'tungo. sa walang busabos, walang umiinis -at verdugong hayop; Pananalig doo'y di nakasasal-ot, si' Bathala lamang doo.'y ha'ring lubos. Paalam, magulang at mga kapatid kapilas ng aking kaluluwa't dibdib mga ka'ibigan bata pang malifi Sa aking tahanan di na, masisilip. Pag pasalamatan at napahinga- rin, paalam estranherang kasuyo ko't aliw,, paalam sa iny-o mga:ginigiliw, imamatay ay siyang pagkagupiling! Hindi m~apag-aalinlangainan nia an'g. pinagkakautangan ng madaling paglaganap ng Katipunan -at, ng paghihirnagsik -ay ang pah'ayagang KALAYAAN na siyang mnaging tagapamansag nila. Ang unang bilang na lumabas no'ong ika-1 ftg Ene-. ro ng 1896 'ay -nagkaraon ng isangr libo)ng sipi at ipi-narnahagi sa ganitong paraan: 200 sa Kabite, 100. sa Bulakan at 700 sa Maynila at Moron ig (ngay'o'y lala-wigan ng Ri'zal).. Ang' ikalawang bilang na -nagkar,-cdn nanian ng 2000 sipi ay hindi na naip~angalat pagkat-natutop ng m-ga may kapangyarihangr kastila. Sumulat sa pahayagang ito sina Andrcs Bon~ifacio at Dr. Pio Valenzuela. at ang naging Tag'apamahala ay ang Utakn Himagsikan na si Emilio Jacinto.

Page  14 14 Upang mapaglalangan ang mga k-astila-, ang -ginaw' l Emilio Jacinto ay inilagay n~a sa Yokohama, H~ap'Dn nililim_bagv ang piahay-agan'g ito at. ang pangalang nakal-agay naman~ bliang Tagapamatnugot, ay ang kay Marcelo H., delPian ang totoo'y hindi naman kaalam nifa sa. pagpapalahas -ig nasabing pahayagan. An~g lurnilimbag namani -nito ay sina Fanstiflo, Duque, b'uhay pa, a~t UlpianQ Ferna'ndez, patay na. lung — g1sa pagkakatatag ng Katipun-an na itinatag n Andres Bonifac'o, at siyang na'gl'atha] ngphyagang KALAYAAN ay myia't fixn paaa.Sin'a Jicse Diz'on at Dr Po Valenzuela ay nagsasabing itinat'ag ito noong ik~a-7 rigiluijo' ng 1892, rgouni 't an g kamamatay-na, ka~tipunero'ng si Ladisla~o Diwa, sa i~;ang taking ip n-agkalciob sia akin ay sin asahi ang ganito: Noong gabi ng ika-6 ng Huijo ng 1892, sa madalinig sabi ay ki-~ nagabihan ng dakpin si Dr. Jo-se' Rizal, -ay itinatag namin ni AndresBonifacio at Teodoro Plata, an'g Katipunan sa isa sa mga' bahay sa daang Dialmacio, n~gayo'y tinataw'ag na Elcan-o at may bilang 734. Ang paraan naman namin-noon sa pagpapalaganap- ay sa pamama-~ gitan ng trianggulo. 'Si' Andres Bonifaci-o ay siyang nag-inisya at kumuha kin'a Ciriaco Bonifaci-o, kapatid niy a, at Restituto Javier',,' ako naman.ay siyang kumuha ki-na Roman Ba'sa at Teodoro GonzaIr s at si Teodor-o Plata ay kina Briccio Brigido Panta's at Valentin Di az. Noong buwan ng" Oktubre ng 1892 ay inihalal'nam in angunang Ktt. Sanggunian (Consejo -Supremo) at ang nahirang na magsisibuo ay itong sumusunod: Deodato Arellano, Pangulo, Andfe Bonifacio,. Interyenhtor, Ladislao Diwa, Piskal, Teodoro Plata, -Kalihim at Valentin ~Diaz,-tagaingat-yaman. Dahil sa totoong maIliwag ang paraang- ito. kaya't. pin'agkai'sahan na ang pagkuha ng' mga ka~sapi ay huag-nang gawin sa pamamagitan ng triangulo, atbawa't isa'y pinahihintulutang makapagdala -ng kahit iHan o hanggang makapagsasama. Noong Pebrero -ng 1893 ay mulfing nagdaosi ng hala'lan at. ang nahirang na- magsibuo ng bagong Konsejo Supremo ay itong sumusunod.: Roman Basa, Pangulo; Andres Bonifacio,, Pikl oeTraoSantiago, Kalihim; Vicente Molina, tagaingatyamain; at'Restituto Javier, Briccio Brigido Pantas, Teodoro Plata,. Teodoro Gonzales at Ladislao Diwa, mga kagawad." Bag nagaiag Unang Sigaw sa Balintwk ay su2 -mangayo sAndres Bonif acio kay Heneral PiacianoRzln ipagptabban ang. pagbabangon ng himagsikan upang huw'ag

Page  15 15 -inakapinsala kay Dr. Rizat na noiqy naasskyang kaslil1ag "Castilla" at nagb~ihintay ng bapor na maghahatAd sa kanyfa sa Kuba, nguni 't dahil sa p.agkakatuklas -ni P. Mar ano Gil sa Tundo sa Katipunan ay sinugio.-ni Andres Bcni-wfa-cio si, Emillio Jac`inbo, na siyang tanging sangguni~an at. kan-ang kamay niy.a,' kay Hen'. Pagiano Rizal at ipin~asabing- dahil sa nangyaring, it-o ay binabhawi' niya ang unang pasiyang ip~agpaliban,ang pagbabang-on ng him'agsikan pagka 't kung hindi ganito ang gagrawiri ay. maaaring. mabigo, ang paghihimagsik. Ang, mga katipun-an no-on ay kulang na kul~ang sia. mgoa sanda~tang maip-anglalaban,. ngu-ni't ang kalooban nila'y handanghanda -at ang tangingu hinihintay ay -ang pasiya ng. kan lang Ktt. PuniGng'-si Andres Bonifac-_o. Ang Maykawayan' ay siya'ngy na-pili ni Andres Rcnifacio'upang doon na-gpagawa 11g mga gu~lo~k nia- matatalim. na, siyang gagami.tin sana nila, uguni ' naA g is'akay na ito-sa is'ang karetela ay na ~no ng Guwardya Sibil- na bantay sa- Kaloo'kan. Ang. may dala -ay naka'pa~gtanan, n.-guni 't ang mga dalang sandata ay nasamsam na lahat ng mga *Auw-ardiy~a Sibil. Wa-lang alinlangan na a~ng Dekalocgo nj Andres Bnnifac'-o ay siyang na~ghig batong salalayan ng Katipunan at ng Hi'rnag-c sikan. Ang Kartilya- ni Emilio"Jacinto, Utak~ ng lliragsikan, ay siya ngango, ginamit, dahil sa pagbibigay-6lcob at. pag kilal. a ng, Supremoa sa, katialinuhan ng kanyang kalihim. at kanang-7 ka'may, nguni 't hindi maikaka'it na. kung hindi sa Dekalaogo niya iay hindi mai'sipan ni Emilio Jacinte na sulatin -cngr Mirtilya, na,siyang ginawang batayan at mga' gint~ong aral sa p'aghihinmagsik. At. dahil sa ka'dakilaan -at pagka-makasaysayan ng nasabing. Dekalo'go nj Andres B~onifaci-o kaya't- hinuwaran namani ito 'ni, Mabini. At sa ganyan ay lalong naging rnakas.aysayan.. ang nasabing Dekaltogo9, na dinaig at nildluan pa. ang pagviging makasaysayan ng kartilya ni" Emilio, Jacinto. Ang orihina1 ~na sulat sa tagaflog ng' Deklalogoiig ito ay hindi pa nalalathala, at. pinamagatang "Ka~tungkulang Gagawi'n ng mgaj Z. LI. B."Y. Ang -un-ang naghul-og nito.sa wikang kas'tila ay ang nasirang Epifanio de los Sant-os Cristubal. M~u

Page  16 16 Ia sa -kastila ay isinalin nam-an, sa wikang ingles ni Mr. Leo. Fischer at sa. tagalog ni G. Hermenegldo& Cruz. Mula noon ay n-agkaroun na n~ang maraming traduksion o salin sa ib-a't ibaiig wika na -pawang galing sa salin sa ka-st-ila.' Sa mg'a niag~salin sa tagal'cg ay kabilang. sinia. Gg..Dioonisio San Agustin, Juan N. Evangelista, E-m-1lioj Sion'gko~ Julian 'Cruz Balmaceda, Hen. Artemio Ricarte at iba pa'. Sa wikang ingales, naman' ay kabi-!.ang, sina Gg. Fernando Mararnag, Charles E dwa-rd Russell, Camilo, Osi~as, S-ol H. Gwekcoh at iba pa. Nagkaroou din 'Ito ng salin sa iba 't ibang dialekta,, sa Kapuluan —at gayc1-n din sa wikang aleman na gawa nj Prof. Ceejilio Lopez ng Unibersid-ad ng Pilipin-as at, sa wikang pranses, na gawia naman ng wala'ng ka — pantay -nia inakata sa. wikang kastilang sj G. Cecililo Apostol. Dahil din'. sa, kahaliagahian ng nasabing 'Dekalogo kaya 't ang buhay ni Andres Bonifacio ay hin-di maaa~ring suliatin nang hindi. ito kassama.o n~apag-uukulan ng mga gintong. taltata.' Sa ii ang "text. book" na itinutuno ngayon'' sea mga, paaralang ha-' yan ay ka'gama rin ang dekalogong it-o.,An'g lalong niahal~agang talum'pa'ti ng Pangulong Manuel. -L. Quezon uk.91 sa buhay at kadakilaan ng Supremo -ay ibinatay, niya sa nagabing dekalogo at ang mga aral ng -ba~gong'Katipunan ni -Espiker Roxas -ay ibinatay at nasasalig din, sa dekalogo ni Andres B-o-. nif acio. Aug lahat, ngiynangpapakilalang haagIu mala~on -ay lalang nagiging dakila -at. makasays'ayan aug Deka-1 logo ni Andres B-cnifaclo na siyang gailap ina. nagp-alaho ngpayon sa Dekalbago ni Mabiniiat sa Kartilya niEmili-o Jacinto. Sa ka~hilingan ng mga -guro s'a "Intramuros Intermediate School"' 'aug Piangulio ng, mga Pantas sa Akademy-a ng Wi-.kang -Tagallog nia si G. Julian C. Boalmaceda, ay sumulat ng" isang dula, sa wikang ingles, na pinLamagatang "BONIFACIO 'S TEN COMMANDMENTS" (A de-calogue speci~ally written fo'r' Bonifacio Day celebrations) na ang diwa ay hina.npgo s-a Dekalogo ng Supremo ng Katipunan at itinhanghal ng mga nagsisip-ag-aral 4oon nocng 1929, bilang pagp-aparangal sa kaarawan ni Bonifacio. Ito ang kaunaunah-ang dulang sinuhit sa xvi~kang ingles" ni G..- B-almaseda, at baga:ma 't niyari sa maiklin g panah-on na tumagal lamang ng ilang -oras ay na

Page  17 .17 g-ing kahanga-hangia. ang pagkakasulat, na ayon na rin sa pat~unlay ni Dr. J.ose P. Bantug, ay nagpakilal-a ng malaking katanigian ng may akda nia i'pi~nagkaroun niya ng karapatang mapabilang sa unang hanay rig mga mangdudulang pilipinong sumusulat sa wikang ingles. Sa. k-ahilingan rig mariami ay isinaliii ito sa wikanlg tagalog ng may akda at inflathala sa lingguguhang SAMPAGITA at pinamagatan' namang "ANG SAMPUNG UTOS NI BONIFACIG" Gaya nang s-a ingles, ang salin sa tagatbog ay maitututring na is'ang "obra maestra. Gaya rig ibang &amahang lihin,- ang. Katipunan ay nagkaroon Ing -sariling alpabeto' na gawa -ni Emilio Jacrito at Andres B.3nifaciv.' Aug karaniwang alpabetong ginagamit nila ay itong sumusunod: Alpabetong Alpabetong kastila KatipunWan B..B o... K.... c Q F..............D H.............F K........... LI..................... L........ S..O0...S00 w.........L Y.

Page  18 18 S~a mga kasulatan ni Emilio Jacinto n~a making iniingatan ay naftatala angz daliawa pangv Iihi'm n-a alpabeto na silang da-lawa lamang ni Andres Boinifa~cio ang gumagramit. Aug dalawatiio a ipahetong iias~fbi. ay May- ralakimg ~a~gkaka iba sa karaniwano ginagamit. ng Katipunaii at hindi nakikilaida...at nalal-aman ugr iba. Nata, lal in naman sa aabingy imga kasulatan uia maba-' baisa,.sa aking Any KSiyalot n~i Bohifacio at ni Agun-.aldo, na an("17 tfitik na ''A''ay pinapat~ay- pagkatapjxs ug 'consonitante''" at anu mga salitang any, -ny, at, kung at sa -ay pinapa-,litan nila ng 1, 2, 3,4 a-t 5. Aug mga al-pabet~ong- ito ay mababasa sa akingy akdang"CLos' Alfabe'tos -del Katipunan-". Isang tula ni Proco-pio, kapatid ng Supremo,'aug, iniwan iii Andres Bonifacia kay Ginaugr Espir-idi-ona, k-apatid na baba4e iig Supremo, bago siya lumabas sa gubat, -at ng ayo'y sisiplin. ko ng walangljabis at. walang kulang:. Oh inang Espan-ya, humihinging tawad kaming pilipino na iyong inanak, panahon ay dumating na "magkati'watiwalag sa di mo pagtupad, masamang paglingap. Paalam na akong Esp'anyang pinopoon, kaming pilipino-humi'hiwalay na ngayon-. ang bandera namin dulo ng talibong * ipakikilala sa laha't ng nacion. Lakad, aba tayo, titigisa ang hirap * tunguhin an'g bundok kaluwangan ng gubat gamitin ang gulok at sampu ng sibat ipagtanggol ngayon Inang Pilipinas. Paalam na ako, b~ayang tinubuan bayang masagana sa init ng araw oh maligayang araw na nakasisilawkaloob ng Diyos at-poong Maykapal. Ang mga huling ' a~t utng ito n ng~ayon 1am-aio~ mahahayag -ay nathahawig' sa mga huling t~alata n g huling lpaal'am ni Dr. Jiose IRizal. Aug tulang -ito a' buong-buong nasasa-ul-o nii Ginang' Espiridi-on~a na siyang n~agkalo~ob sa akin nug salin. Itinutugma nila ito sa. isang namcm~odangf t.ugtugin nang) panahong iyon, kaya 't,ang pagkakatul~a'y hindi husto aug mgra pantig -o silaba.

Page  19 19'. Sa mga talang naiwan rig nasming Nanilng Ponce ay miay dalawang tulang shinipi ito, na. ay-on sa nasabing mga u'lat, ay tula nii Andres Bonifaci-o. Ang una'y pinamagat'ang "KATAFUSANG HIBIK NG PILIPINAS" at ang pagkakatu'la'y mainam. Ang ikallawa 'y pinamagatan n 'aman rig "TAPUNAN NG LINGAP" Narito iang nasabing dala'wang-tula.: Sumikat-na mna sa sinisilangan ang ara~w ng poo't ng katagalugan, tatlong daang taong amink iningatan sa dagat ng dusa ng karalitaan. Walang isinuway kaming iyong anak, sa bagyong masasal ng dalita't hirap, lisa ang puso nitong Pilipinas at ikaw ay di na Ina naming lahat. Sa kapuwa Ina'y wala kang kaparis ang laya'w ng anak dalita't pasakit pag nagpatirapang sa iyo'y humibik lunas'na gamot mo ay kasakit-s'akit, Gapuring (?) mahigpit ang mga tagalog hinain sa sikad, kulata at suntok, makinahi't ibiting parang isang,hayop ito baga, Ina, ang iyong pag-irog? Ipabilanggo mo't sa dagat itapon barilin, lasunin nang kami'y. malipol, sa aming tagalog ito baga'y hatol, Inang' mahabagin sa lahat ng kampon. Aming tinitfis hanggang sa mamatay bangkay ng mistula. ayaw pang tigilan kaya kung ihulog sa miga libingan linsad na ang buto't lamuray ang laman. Wala nang namana itong Pilipinas' na layaw sa Ina kundi nga ang hirap tiis- ay pasulong, patente'y nagkalat recargo't -impuesto'y nagsala-salabat. Sari-saring silo sa ami'y iniisip kasabay ang -utos tutuparing pilit may sa. alumbrado' bayad kami'y tikis kahit isang "ilaw ay walang masilip. Ang lupa 'at bahay -na tinatahanan bukid at tubigang kalawak-lawakan at gayon din naman mga halamanan sa paring' kastila ay binub~uisan.

Page  20 C 20 Bukod pa sa rito'y ang iba't iba pa huwag-nang saysayin oh Inang Espanya. sunod kaming lahat hanggang may hininga tagalog di'y siyang minamasama pa. Ikaw nga oh Inang pabaya't sukaban kami di na iyo saan man humanggan ihanda. mo, Ina, ang paglilibingan -sa mawawakawak na maraming bang'kay. *Sa sangmaliwanag ngayon ay sasabog ang barila't kanyon katulad ay kulog ang sigwang masasal ng dugong aagos ng kanilang bala na nagpapamook. Di na kailangan sa Es-panya an g awa na mga. tagalog oh! inang kuhila parais'o namin an,& kami mapuksa langit mo naman ku-ng kamni madusta. Paalam na, Ina, itong Pilipinas, paalam -na, Ina, itong nasa hirap, paalam, paalam, Inang walang habag, paalam. na ngayon, katapusang tawag. Narito ang ikalawa: Sumandaling -dinggin itong karaingan, nagsisipag-inot magbangon ng bayan, malaong -panahon na -nahahandusaysa madlang pahirap sa kastila'ng lalang. Nangasaan ngayon, mga ginigili'w, ang tapang at dangal na dapat gugulin, sa. isang ma'tuwid na: kilala natin ay huwag an ang ngmapagtatalksil. At ating lisanin ang dating ugali na ikinasisi'ra ng taas ng uri, ng bayang tagalog' ay may asa. diii ang puring nilupig ng bakang maputi. Aanhin ang yama't mga. kapurihang tanawin ng tao at wikan'g mainam (11) kung mananatili mna nating Bayan sa kastilang gani'd, kastilang sungayan. Kaya nga halina, mgi kiign kami ay tulungang. ibangon sa hukay, -,,ang inang nabulid sa -kapighatian -nang upaniig magkamit ng kaligayahain. Mga kapatid ko'y iwaksi' ang sin'dak, sa mga balita ng kastilang uslak,

Page  21 21 ugali ng isang sa, tapang ay salat * na, kahit sa, bibig tayo'y ginugulat. At huag matakot sa pakikibaka, * sa lahing berdugo na lahing Espan'ya, nangaririto na, para, manggagaga, ang ating sarilingk ibig pang makuha. Sa Dios manalig at ua pahimok; sa, kaaway natin na, may boob hayop, walang ginagawa kundi ang manakot at' viva-ng. viva'y, si la rin ang ubos. Ay! ang lingap mo po, nanunungong lafigit, Dios na poon ko'y huwag ipag-kait sa mga, anak mong napatatangkilik -n ghuag lumagos sa, masamang hilg.. Kupkupin mo nama't ituro ang landas ng katahimikan at magandang palad kal'uluwa namin' nang di mapahamak. *Ang unang pamah'ayag na' ipina'lilict ni Andres Bonifacio ay grawa ni Emilio Jacinto at g.ang nag..ng tagasulat -ay si G. Sinforoso San Pedroj at. katulong niya. si G. Florencio Ini-ocentes ng Sangguniang Makabuhay.' May. is'a pa,,ng pa~mahayag si Andr-es Ronifaci~o, hidimalaman ku'ng siya. ang may-akda o Si Emlijo Jacinto, at ipinalihiot sa pangalan niya. Nar'ito ang nasabing' pamahayag na walang petsa at direksiyon: KATIPUNAN MARARAHAS NG MGA XNAK NG BAYAN Angxw ionipakilalang katapangan sa pakikihamok, sa kaaway na mga, kastila, buhat pa, nang, simulan itong paghihimagsik, ay siyang nagsasabing mataas na di ninyo ikinasisindak ang ugong ng paghahanda. at pagsalakay dito ng hukbong akay ni Polaviieja, na, sa kaunting panahon ay nagpakilala na n aai na karuwagan at hamak na, kaasalan ng alipin sa kanyn pgaahirap at malimit, na pagpatay sa makapal na kalahing 'hindi nagsisilaban. Yaong pagpapasunog nito sa mga bata, yaong paglapastangan at pagdungis sa, kapurihan ng mga, babae na, di na, pinakundanganan ang kanilang 1kahinaan,- yaong pagputol ng buhay ng mga matatandang -hindi na makausad at sanggol na sumususo pa, na kailan man ay hIindi aasalin at gagawin -ng -sino pa' mang lalaking may puni at may tapang, ay humnihingi ng isang masiglang paghihiganti at matinding kaparusahan. Sa inyong pamimiyapis, mangyayaring abutin ang kayo'y tanghaling bangkay sa gitna ng parang ng pakikidigma; nguni't- ito'y

Page  22 kapurihang maiparnamana.sa ating JBayan, sa ating Lahi at sa ating Angkan. Ang inyong mapupugtrong hi-nin'ga ay siyang magbibigay-buhay sa ating -bayan at'siyang matairnis na alaala sa gunita ng inyong mga kapatid na maiiwan. Dapat naman ninyong maba'tid, na ang kadahilanan ng ating paggugugol _ng l1al-ong mahalaga sa b~ob at sampu ng ingat na buhay, ay nang -upang tamuhin at kC7hrmtan yaong nilalayong Kalayaan ng ating Bayang tinubuan na siyang magbibigay buong kaginhawahan at magbabangon ng ka'purihan na inilugmok ng kaalipinan sa hukay ng kadustaang walang katulad. Sasagi kaya sa inyong loob ang panglulumo at -aabutin kaya ng panghihin'ayang na 'mamatay sa kadahilanang ito? Hindi! hindi! Sapagka't nakikint al sa iny-ong gunita yaong libu-libung kinitil. na buhay ng mapanganyayan~g kamay ng kastila, yaong dain'g, yaong9 -himutok at panangis ng mga. pinapangulila ng kanilang kalupitan,yaong mga_ kapatid nating nangapipiit sa kalagimlagim na bilanguan at nagtitiis ng walang awang pagpapahirap, -yaong walang tilang pag-agos, ng luha ng mga nawalay sa piling ng kanilang rnga ~a1k, -asawn7) at matatandang magulang na itinapon sa iba' iba Mni ii~upa at ang katampalasana'ng pagpatay s a atin g pinakaiibi'Aating kababayan na si M. Jose Ri zal, ay nagbukas na sa atin'g puso ng isang sugat na,kailan pa ma'y hindi mababahaw. -Lahat ng ito'y sukat'nang- magpaningas sa lalong —malamig na dugo at magbu'nsod sa atin sa pakikihamok sa' hamak na kastila na nagbibigay sa atin ng lahat ng kahirapan at kamatayan. Kaya mga kapatid, igayak'ang loob sa pakikipaglaban at pakaasahan ang pagtatagumpay, pagka't nasa atin ang katwiran, at kabanalang gawa; ang kaaway, i~yang kasukiam-sukiam na day'uhang dito'y'napasoo~t ang tanging ipinaglalaban ay ang malaing katwirang panggagaga at panglulupig dito sa d'i nila bayan. -Sa lahat ng ito, n~ang malubos ang kabanalan at kapurihan- ng. ating lahi, nang tanghalin ng sangdaigdigan ang. kamahalan. ng ating kalooban, ay huwag nating tularan ang 'ating' mga kalaban sa pagka-hamak na asal na ugaling gamit sa pakikidigma huwag tayong- makipaghamok sa. kaibigan lamang na pumatay, kungdisa pagtata-nggol ng kalayaan ng ating Bayan,. ay maihiyaw ng. buong lakas na Mabuhay! Mabuhay ang Haring Bayang Katagalug'an! ANDRES BONIFACIO Maypaga'sa Ang -unang natukiasan ng mnga kastila -ay ang mga katipunan 'sa Sampirbo Makati. N-cong ik-a-5 ngr Hulyo nu 1896 ay

Page  23 23 sumulat sa mga linunol niya a sa Aaynila. si tenyente Manuel Sityar l)g (lu\;-llidiya Sib'l sa Pasig, at ipinagb'gay alam ang plaglagavap dc:on i)g Klatil)uan... Isang buwaan pa ang nakaraan at nalukllasan 1nam;,in tii P13. Aariano Gil sa Tundo ano mgna kasulaattl ng Katipuall sa lioob ng palimbagan ng "Dia10o de Manilal" ai-. p'ig1A;;tis,ay piilasimulan na 1nga ang pag)apyadakip -at pagpapabaril sa maraming pinlaghihinalaan na Ang "expediente" ng pag-ilit ng mga kastila sa moga ari-arian ni Andres Bonifacio.

Page  24 24 kinabibilangan nina, Jose' Dizon', amain ni, Emilk) Jacint,,o at nii Marina Dizon, Sancho Valenzuela, Ramcn Peralta', E~ugeni-o Silvestre, Modesto Sarmiento, Numer~ano Adriano, Mo9ises Salvador, Luis Enciso Villareal, Domhing~o Cecillo, Marco-s Ventus, Teod.o-ro Lagonera, Mamertio Natividad, Procopio Hll~ario, Francisco Tafiedo, iang labingtatlong' martir sa, Kabite, at. iba pangr marami. At 'sa ganyan ay lalong mag-apoy ang ka1tooban ng~ mga niamamayan at lumagania-p ang katipunan, sa pamumunoni Andres' Banifacios at Emil-Ij) J~acinto. Ang ga mnanasayay hindi nagkakaisa'kung kailan nangy-ari ang unang Sigaw' ng Himagsikan. Sa isang cla-ko ay nagkakaisa ang l-ahat sa di mapupuwing, na, katotchanang ang hiniagsikan sa Pilipinas ay naibunsod, sa pamumuno ni Andres' B~onifacio- at sa pamamaraan naman ni Emilio Jacint~o. Sang-ayon-kay. heneral Emilio Aguinaldo, ang u-nang Sig'Saw ng Himagsikan -ay naganap sa San.Juan del M-ante, Rizal. 4Ito'y kinakatigan ni heneral" Pio del Pilar -at koronel Sinforoso San Pedro.' Ang dating paniniwala maman ng marami Iay niangy-ari i'to sa. Balintawak nomng ika-26 ng Agosto ng 1896,. ay-a ng nasasabi sa maramin'g kasaysy n.Gayon din -ang patunay ni' G. Guillermo Masangkay,. kasamahan ni Andres B~onifacio.. Ngunil' isang saJlaysay n'a nifagdaan nina heneralI Cipriano Pacheco, Dr. Pi~o Vale'nzuela at Briccio Bri-gido Pan-tas.ang bumabago sa dating paniniwal~a ng marami, gay~a ng nilabam'an ng sumusun-Ad na ISANG PAGUNITA Upang matuwid ang Paniwala sa Unang Sigaw sa Painhihimagsik Kaming Naguing Kasanguni ng PanguloD ng Kataas taasan, Kagalanggalang Katipunan ng mga Anak ng Bayan na-'Si Andres Bonifacio. Kaming nalalabi pang Kasama sa unang labanan iyon Alang-alang sa Ikapapanuto ng mga Mananalaysay at ng hinaharap, ay Nagpapahayag:NA -HINDI SA BALINTAIWAK RGYARI ANG UNANG SIGAW iRG PANGHIHIMAGSIK NA KINALALAGUIAN

Page  25 25 - N 4AYON FRG BANTAYOG,' KUNG DI SA P00K NA KILALA SA TAWAG NA PUGAD-LAWIN. BJRICCIO BJIGIDO PANTAS PIO VALENZUELA CIPRIANO PACHECO Kung,ain diyan..ang 'dap~at pahal-agahan at paniwalaan ay slan apt uijlng isan aniglupong dapiat ihalal -ng 1)analialaali, sa. parnumunio ng Tagapamahlala ng Akiat-ang Pambanrsa. Ang pagunita ninDr Pio Valenzuela ay kin~a kati gan ng Blalo ng. Supremo na, si Ginang Gregoria de Jesus. Sainanta-la 'y maghi-ntay tayao 'ng lalongy naliliwan-ag na ulat at mgra piatibay ng iba pang -nangaklas~ama sa unang siga1w JIg finlragsik-an sa Pilipinas. Alamn ng lahat. na ang lalongr madugo at mak~asaygayang pamyya~yari sa buhay ni Andres Bo~nifacio ay nagmula sa. magYulcug htai'aan- sa Thheros, na pinagtagumpaya, flni heneral Emilljo Aguinaldo.sa pagka-pangulo ng Pamahalaan ng Himagsikan laban" sa Supremo rig Kaltipunan. L~ahat ng lalong, maI jliw~anig n~a ulat at mga kagi1l<gilalas na kasulatan ukol sa madug a at makasaysayang pangyayaring ya-cn na humantong sa- p~agkakapatay sia kinikilala'ngayong Am~a ng' Dem'okrasya at ng Himagsikan- sa, Pil ipinas ay siya ko'n~g pinagtiyagaang Pin~agsama-samia at. maingat na -sinipi sa aking ipalilimbag 'na akdang " ANG SIGALOT NI BONIFACIG AT NJ A'GUlNALDO" n-a macy Paunang Salita ni eheeral Artemi0. Ricarte Vibora. Gayon man ay~ magiging mnaliaking kakulan'gan ng kasaysayang itio kundi na'tin lalakipan ng ilang kasu'latan na may kinaiala iman -sa ngyaring yaon. Nrtaudawngslat nII Bomifacio na ang isa ay naglalarawan ng, kanyang sama ng, Ice'ob sa kinalabasan ng halal-an s-a Teheros: Mapagtiis 2 Enero 1897 Pangulong Mainam Huwag ang hindi kay'o rnagsadiya rito ngayon din at nais kong mapagusapan natin sarilinan ang nangyari" sa akin sa sang. Magda'l at maipagbi gay liwan'a niniyo sa akin ang ka'nilang. pagkakatatag. AND. BONIFACIG Maypagasa

Page  26 26 27 Abril 1897 Mahal kong general Mainam: Ang n'atap~os nating pulong halalan sa Mapagtiis ay nagiwan sa aking puso nang malaking. tinik na makamandag., Ynuulit ko sa iniyo. ang pag-wawalang bisa ko sa lahat ng doo'y pinagkaisa-.han..Ay general, hindi ko akalain'na ang aking pagbibigay at.. pagtatapat ay suklian ng pagiirn-bot at paghamak sa aking, pagkatao ng imga bayabayanihan niniyong kalalawigan. Maipatatantuko rin sa kanila pag apak ko nang lupang Worong, na di ako ang. kanilang hinamak, kun di ang boong Bayan. Bigyan niniyo ako kaagad ng pagkain at manga tapat na kawal nang Ynang Bayan dito sa' Limbon, bilang katuparan nang pangako nini'yong tulong sa aking balisang pag alis. Ang,iniyong supremo,. AND. BONIFACIO Maypagasa-Ang hencral Mainlam na pinadaihan ngy sulat ni Bonifacicv ay walang iba. kundi a ng( pangulv) rng Sa~nggauniangf Magdiwang na si he-neral Mariano Alvarez ha may simboliklOng Mainam. sa loob ng' Katipunan.. Si henceral M1ainam -ay -am-a. ni hieneral Santiago V. Alvarez na may simbolikongy Apoy at: kilalang maka,-Bonifacio, sa m ula.'t mula pa. Kung ano, iang.aycs ng asyenda sa Tehero's;nang panahongr yaon, na lubhan'g naging makasaysayan. dahil s~a magul.ongf kapulungang idinao's dacn ng pinaglakip na Samg,(.gu niang Magdiwang iat Magdalo, at dahil sa bantug na akta sa Teheros, na siya-ng nangunguna sa, talaan ng sampungu lalongc maiaahalagang'kasulatan ng himagsika'n ali-nsu'ned sa kuru-kuro nina henera~l Artemio Ricarte Vibora, Emilio Aguinaldo at Ceelijo Aposticol, ang bay nia ito'y slyang isinaysa nHe.Iiarte -na. siytang naging -kalihim- ng kapulungan' at isa sa mg-a naka-_ L1agda sa' akta'sa Teheros na tumututol sa p;agkakahialal ni Hen. Aguinaldo sa pagka-Pangulo ng (X~bierno Rcbolusyionario, sa isarig ulat nia ipinadal~a sa akin noong ika-16 nge Pebreraj ng 1931, at nilakipan ngr isa~ng munting m~apang may iba 't ibang palatandaan at mgia paliwanag. "'Ang sulok,na may palatandaan sa ilalirn ng big. 12 ay siyang tapat ng buiwagang pinagdausan ng pulong noong. ika-22 ng Marso

Page  27 ''I 27 ~~W- - A "IN7 - -'-A2 I L L...... A~n~ mapa ng Teheros n a i'ginuhit ni Hen. Artemio Ricarte Vibora. ng 1897-ang paliwanag ni Hen. Ricarte sa-kanyang ulat na kinakaha'rap ko ngayono- at yaon4 namang pmay palatandaan sa panulok ng big.4 1.5 ay siya. narnang tapat ng bulwagang. pinagdausan ng pagsumpa sa pagta-nggap ng. tunkulin. Mai'ahil itong huh ay naroroong maki~kita pa sapagka't no~ong panahon ng himagsikan laban sa mga kastila, ang kumbe'nto at simbahan ng Tansa ay hin~di napipinsalaan, hindi gaya ng "Casa-hacienda de Tejeros" na natupok at ang -miga kaskahong nangatira ay -pinagrhakot naman ng pama-' halaang militar, ng img)-a Amerikano at itinabon sa mga daan, kaya walang mababakas ngayon kundi ang lupan'g kinatayua'n lamang." "iSa mga.palatandaang inilagay ko sa bayang Map agtiis ay. mapapansin ang mga. tildi-tilding pahanay, at iyan ang mga Iansangang aking pinabuksan -nang kasalukuyang nag-aalab ang hi-. magsikan upang may mapagsanayan ang aking mg a kawal. Ibinabalita sa aking' mga buhay pa an'g mga lansnan ao.Ang may, big. 5 ay siyang kinal'alagyan ng tahanan ko at ang paaralan na siyang tanggapan -sa imga nvagsisianib sa Katipunan.,Ang paaralang nasabi alinsunod sa isang kapasyahang ipinadala sa akin ng Ko-nseho Munisipal doon, ay bininyagan nila ng aking pa'ngalan.". -4,

Page  28 2 8 Sa -mga talang iyan na ipiniadala sa akin Hii liYn&eral 'Ricarte ay dap~at, nating idagdag ang sumusunod na ulat. iia sqiyaI naman~g pin-akapaliwanag' sa rnga bilang na matutunghayan sa mapa ng asyenda ng Teheros na igiinuhit diii Hi lien. Ricarte. "Ang big. I. ay an'g trapiche.0 paipitan ng tubo ni G. Catalino Arnaido na' pinagtipunan ng mnga katipunan naaanib sa Balangay -Mapagtiis, sakop ng Sangguniang Magdiwang, noong ika-29 -ng Agosto ng 1896, upang antabayanan ang rnga pinagkayariang hudyat, at dahil sa hindi narnan nagkaroon ng. pagkakataong maisagawa ang gayong pinagkasunduan ay naghiwahiwalay sila nang nagliliwayway na." "Ang big. 2 ay ang pason~g kalabaw na siyang mnuling pinagpulungan ng ika-31 ng Agosto, 1896. -Sa' pook na ito 'nagsimula ang himagsikan sa lalaw'igan ng Kabite." "Ang big. 3 ay ang kinalalagyan ng karihan -ni Benign-o -Parot. Dito naghanda ako ng pagkaing pinAgsalusaluhan ng miga, nagpupulong. "Ang big. 4 ay ang simbahan at- kunbento ng bayang Mapagtiis, lalong kilala, sa tawag na San Francisco de Malabon o Mala-.bon Grande, nang matukoy na hindi ang Malabon s'a lalawigan ng Rizal." "Ang big. 5 ay ang bahay paaralan ng bayan na siyang ginawang tanggapan ng rnga nagsisianib sa. K.K.K. -ng mga A.N.B., at ginawang piitan ng mga bihag na, Guwa?7diya Sibil at mga., prayle. Kahulihulihan ay ginawang, bahay-parnahaiaan ng Sangguniang Magdiwang, mula sa- buwan ng Oktubre, 1896, hanggang sa buwan ng Marso ng 1897, na -ilipat sa Naik." "Ang big. 6 ay ang ~ribunal munisipal na, ngayo'y tinatawag na. Presidencia at siyang unang sinalakay ng rnga inanghihirnagsik na pinamumunuan ko." "Ang big. 7 ay ang kuwartel ng mga Guwardiya Sibil-,na -kapagkar'aka-ng' sumuko' ang rnga pulisyang tumatanod sa Tribunal Munisipal ay sinalakay narnan ng, mga rnanghihimagsik ay napau-. rong dahil sa mahigp it na pagtatanggoi ng mga nasasaloob. Magiika-12 ng tanghaii nang. simulan ang paglusob na turnagal ng 21 oras at ang nagtagumpay ay ang mga kawal 'ha pinamurnunuan "Ang big. 8. ay siyang liwasan bayan at sa tapat noon;natatayo, ang bahay na' tinirhan ni Anares. Bonifa'cio. Sa nasabing bahay isinatagalog ni Andres Bonifacio ang Huling Paaiam ni Dr.. Jose' P. Rizal. Dito rin natatayo, ang bantayog ni Hen. Mariano

Page  29 29, Trias na inihandog -sa kanya ng ruga kabataan sa San Fran'cisco de Malabon." "Ang big. 9 ay siyang kinatatayuan ng bahay ni lHen. Santos Nocon na unang tinirahan ng Supremo. Sa bahay 'na ito muntik nang patayin ni Andres- Bonifacio si Hen. Daniel Tirona, dahil sa mga sulat *na kanyang ipinakalat na humahamak sa karangalan ng Supremo, nang ito'y bagon'g ka'rarating lamang sa lalawigan ng Kabite." "iAng big. 10 ay siyang kinatatayuan ng magarang tahanan ni Ginang Estefania iPotente na. tinirahan din ng Supremo. Dito rin inilagay ang munting limbagan na ang mga titik na ginamit ay padala 'ni Emilio Jacinto, kinikilalang Utak ng Himagsikan." "Ang big. 11 -ay ang tulay na nasa tabi, ng bahay'ni kapitang Ki~ko o Francisco Ferrer, biyenan ni heneral Mariano Trias." "iAng b~g. 12 ay siyang kinaroroonan ~ng bahay-asyenda sa Teheros na' naging lubhang makasaysayan dahil'sa pangyayaring dito idinaos ang -dakilang kapulungan noong' ika-22 ng Marso. ng. 1897, na pinagtagu'mpayan ni. hencra'l Emiiio Aguinaido sa pagka Pangulo ng Gobierno, Rebolusyoaio, laban kay Andres Bonifaci~o. Noon nagsimula 'ang sigalot ni Bonifaci~o at ni Aguinaido na, nagwakas sa pagkakapabaril sa Supremo ng Katipunan. Dito rin nalagay ang pagamutang pinagiingkuran ng halo ni. Dr. Rizal Iat ang Maestranza na pin'angasiwaan ni Dr. Francisco, punong pagamutan. Dito rnf idinaos ang pulong ng -may'apat na pu't limang (45) ma-' tataas na pinuno ng himagsikan sa pangungulo ni Andres Bonifacio,' na tumututol sa pagkakahaiai ni heneral Emiiio Aguinaido na maging Pangulo ng Gobierno Reboiusyonario." "'Ang'big. 13 ay siyang kinatatayuan ng simnbahan at kumbento ng Salinas o Rosario.na sinunog ng niga kawal na kastila, samantalang nagialabanani ng mga huling 'araw ng buwan ng Marso ng 1897." "Ang big. 14 ay -ang kinaroroonan ng tuiay ng Tansa. Sa nasabing, kumbento ginanap ni heneral Emiiio Aguinaido ang pagtanggap.ng tungkuiin sa pagka-Pangulo ng Gobierno Rebolusyona-, rio. Ang ulat na iYan 'na galing kay Hen. Ricarte, blang p~aliwanag sa mgoa palat-andaaug nakal~agay sa -mapa ng Tehero's na ipinadala. sa akin, ay di napagaafinla'ng~anang isang muala-, king t~ulong sa. pagyyar~i iig lalOong gainap at mahusay ina kasay.I sayan ng himagsika'n sa Pilipinas. 9i Audr'es Rcn'facio, dahil sa. paghiwalay sa p-amahialaan ng himagsikan ay ipinadakip kina, kowxnel Agapito Bonso'n at

Page  30 30 J~ise Jgena~cio Pawa noong ika-28 ngI Abril ng 1897. Isinaila-. Jim siya ng Sanggouniang- Digma at angr maging hatol ay ba.rn.Tinupad ang utos ng Sawngguiana Dignia noon ika-i() ngMayo ngy 1897 at ang namunio sa pagbari a rngka pat id Ina Andres at Procopio Bo~nifacio,.ay si kork-nc1 Lazaro Makapagal. Kung p-aan-o binaail agSupremo ay si yang inilalarawan ng sulat na ipinadala sa akinl ni koronel Makapagal at miatutungh'ayan sa sumusunod: G. Jose' P. Santos 1017 Pennsylvania, Malate, Manila Ginoo: Sumulat po ako sa. inyo ukol doon sa sinabi ninyo sa akin na bigyan ko kayo ng sulat bilang paliwanag sa aking "actuacion militar" sa nangyari sa magkapatid n'a Andres at Procopio Bonifacio na may 30' taon na marahil ang nakalampas. Kaya hindi. ko kayo- mabigyan lugod ay dahil sa napakatagal na at lahat ng mga taga paligid ng Maynila ay alam na iyon. Tila lipas na sa panahon at hindi na kailangan. Gayon man po ako'y magpapau-nlak at ganito ang nangyari: Noong umaga ng ika-lO ng Mayo, 1897, araw na inilusob n' hukbong kastila sa bayan ng Maragondong, Kabite, pagtugtog ng diana ay hum'arap sa akin ang isang ordenansa at sinabing: "Komandante, kayo po'y ipinatataw'ag ni Heneral Noriel." Madali akong nagbihis -at humarap agad. Matapos kong magbigay-galang na sinagot niya ng gayon din ay iniabot, sa akin ang isang sulat na nasa loob ng isan'g so0breng nakapinid at ang wika: Komandante, ang sultatna ito ay para.sa iyo datapuwa't huag ninyong bubuksan. Ganito ang inyong gagawin: Paroon kcayo agad sa Kuwartel at sabihin kay Koronel Ritual na big yan kayo'ng -apat na, sndalo, pagkatapos-ay paroon kayo sa Ermita at kunin nin~yo ang magkapatid na preso na si G. Andres'-at ProcopioBoiaidhi ninyo si-la sa bund'ok ng Tala. Pagdating doon, buksan ito'ng sulat, ba-sahin. ng ma'lakas sa harap nilang dalawa, at sundin ninyong mahidpit kung ano-ang siriasabi sa loob.niyan." Pqgkaabot sa aking kamay ay sinabing -magmadali ako. at papasok noo'n ang mga kastila. Lumakad na akong patungong Kuwartel. Humarap ako kay koronel Ritual at sinabi ko' sa kanya ang. utos ng Heneral kaya madali akong binigyan ng apat na kaw'al. Kaming

Page  31 ~31 lima ay nagpunta sa Ermita. Pagdating namin sa bahay ay tinawag ko ang dalawa. at sinabi kong' sila'y ipinadadala sa bundok ing' Tala, kaya't sila'y mana~og agad at dadailhin ko roon. Nana~og naman sila dala ang mga dami-t. Nagtungo na kami sa. Tala. Habang lumalakad ay itinatanong sa akin na baka 'raw sila ay baba'rilin. Sin'abi kon'g hindi at ang or-den sa akin ay daihin sila sa bundok ng Tala upang ilayo marahil sa laban. Itinanong kung ano raw ang balita ko na gagawin sa kanila. Sinagot kong. ako'y isang Komandante lamang ng "fuerza", malayo sa niga, pinuno, pirme sa kuWartel kaya ako'y walang balitang tinatanggap kundi' puro utos at trabaj~o. Habang lumalakad kami ay naguusap na mapayapa. Wala- silang anomang kutob ng loob at ako, kaya pati mga kawal ay hindi han'da sa panganib. N ang' dumating na, kam'i sa, isang pook.- na. may bundok na, munti, tila biblog, malapit sa kawayanan, kabila ng tubigan, harap sa, Norte', tanaw namin aug bayang Maragondong, kanan,ang sikat ng araw. at sa likod ay tanaw ang bundok buntis, 'ay niyaya nila akong ma gpahinga' raw muna kami at sila'y- p agod. Pumayag ako. Nagupuan kaiming. lahat sa p'inakapaa ng bundok na -munting bilog, harap sa, tubigan at kawayanan. Nang mala~on na nang kaunti ay sinabi 'sa akin ni don Andres: "Katpatid, malapit na ran lama~ng. tayo sa. irnndok Aig Tala ay baka' nuibubuksan na iyong pakete o' sulat. at ng malaman natin kung saan, mo kami iiwan". Alang-alang sa pakiusap ay pumayag ako. Akala, ko'y sa pangulo sa- Tala, doon sila ibibigay. Da-hil sa sabing basahing malakas sa harap nila at ng malaman 'kaya binasa ko naman ng xnalakas aug nilalaman na humigit kumulang ay ganito: G. Kom~andante Lazaro Makapagal: Alinsunod sa utos ng Consejo de Guerra na ginanap. sa Maragondong noong ika 8 nitong, Mayo laban, sa magkapatid na sina G. Andres at Procopio Bonuifacio, hinatulang ba'rilirt upang mamatay. Sa pamamagitan nito, kayo at mg~a, kawal na nasa, ilalim- ng, inyong kapangyarihan. ay inuutusan upang ganapin ang' n~asabing hatol na barilin' ang dalawang magkapatid. Ipinatatalastas sa iny-o na sa ano mang kapabayaan o kakulangan n~g pagounod sa utos na ito, ay- pananagutan at ipapataw sa inyo ang bisa at kautusagV -nasasabi sa, Codigo de En juiciamento Militar Espaiiol.Dios -ang -mag-ingat sa inyo sa mctha bang panahon.Maragondong 10 -de Mayo -de 1897. MARIANO NORIEL.

Page  32 32 Nang maringig nila ang wikang barilin, ang magkapatid ay napatigil ang pagbasa ko dahil sa ang Procopio ay napalukso sa upo sabay ang wikang "Naku Kuyang!', Ang Andres ay napaluhod na akmang ako'y yayapusin, sabay na napasigaW ang wikang "Kapatid, patawarin mo ako" Ako namaln ay umigtad at ang minamatyagan ko ay ang kilos ng Procopio dahil sa malakas kay sa Andres ay baka ako maunahan. Kinabahan ako ng takot na baka lumaban o makawala at makapagtago sa kagubatan. Awa sa kanila at takot sa nag-utos ang naghari sa akin. Paano ako? At ako'y sumigaw ng "Peloto paren! Carguen, PrArmas!'" Nang maringig nilang naglalagitikan na ang mga gatilyo ng pusil: sa pagkakarga, sila'y tumahimik na. Nang makargahan ang mga pusil hinarap ko ang Procopio, sinabi kong: "Defrenten, Mar!" Itinuro ko ang dinaanan, isang landas na munti, patungo sa.oob ng gubat. Sa loob ng gubat ay tinupad namin ang utos ng Consejo de Guerra. Pagkatapos ay binalikan ko ang Andres na binabantayan ng dalawang kawal. Nang ako'y makita niya ay paluhod na sinabi sa aking "Kapatid, patawarin mo ako!" Ako noon ay nasa panganib din na gaya niya. Nagdaramdam siya ay nagdaramdam din ako, ngunit "Wala akong magagawa" ang naging sagot ko sa kanya. Nang.makita niyang hindi siya makapamamanhik sa akin ay biglang tumakbo. Tinungo ang kagubatan, kaya hinabol namin.: Inabot namin sa tabi ng ilog, pinakasulok ng isang ilog na munti. Sa malaki siya naroon at ang munting ilog ay pinaka sanga. 'Doon namin siya binaril. Pagkatapos ay tinangka naming ibaon, bilang paggalang, datapuwa't wala kaming panghukay. Gayon man ay nakagawa kami ng kaunti sa bayoneta, tinabunan ng kaunti na mga sanga ng kahoy ang pangdagdag. Pagkatapos noon ay nagbalik na kami. Ang katotohanan ay. ang aking sariling loob ay galit sa aking ginawa, nguni't kung isipin ko'y wala akong: magagawa laban sa nag-utos na hindi mo masusuway. Binasa ko uli ang sulat mula sa una hangang katapusan.. Bumalik kami sa Maragondong na malumbay sa nangyari. Kung nalaman ko kapagkaraka'y dili ang hindi ako tatanggi dahil sa.hindi ko gusto ang gayong servicio. Masarap sa akin ang huma'ap sa panganib na laban kay sa gumanap ng gayong tungkulin sa isarg hindi kagalit.at- walang sama ng-loob. — Nang kami- ay- malapit na sa bayan ng Maragondong ay.nasalubong ko ang kanyang asawa, Ginang Gregoria de Jesus, at itinanong sa akin kung tsaan aroon ang kinuha ko sa kanya (ang Andres at Procopio:).

Page  33 33 Sa awa'y hindi ako nakasagot pagka't nalalaman kong ma'laking lumbay ang idudulot ko sa kanya. Gayon man ay napilitan akong sumagot: "Magpatuloy kayo at itanong sa Pangulo sa Tala" Ito'y kabulaanan,, inguni't. sa habag ko'y ano ang sasabihin ko? Pagkatapos ay nagpatuloy kami sa paglakad. Nang dumating kami, ang loob ng bayan ay nilulusob ng mga kastila, la'hat ay napapalabang mahigpit.- May labana'n sa loob ng Patio, sa har'ap ng simbahan, -kumbento at ang kampanario ay kinakanyon'. Nang tamaan ang kampanari-o ay sumabog ang bato, inalipad ang aking kapasete nguni't hindi' ko na makuha sa higpit ng laban. Hindi nala-on ay isang bala. ng mauser ang tumama sa dibdib ko', galing s'a tribunal, nguni't hindi gaanong dinamdam ' dahul sa tumama, mun-a sa rel-os na bakal sa patio bago sa. akin. Nang atakihin kami ng "a la bayo-neta" ay- hindi kami nakatagal. Patay at sugatanI ay nagtimbuwang sa patio. Aywan ko kung ano. ang -nangyari. Tinamaan ako sa binting kanan, hindi ako, makabangon ni hindi makagapang.' Isang kawal ang humila sa akin., Kinaladkad akong parang sa'nga ng kah~oy, at itinawid ako -ng ilog...Nang maka'tawid sa ilog ay- isa. pa ang.tumulong.,-,,Nang malayo na'-ak-o sa umuulang bala ay iniwan ako _sa lilm ng isang puno ng kahoy 'na malaki. Ang la'ban -ay inumpisahan ng umaga at nang maagaw sa amin ang bayan ay magiika-3 ng hapon.' Gayon man ay hanggang magiika-6 ng-hapon ay nariringig pa rin ang putukan. Ako'y magdamag na naiwan doon. Hindi -ako kumain ng ano man baga'man maghapon at. magdamag na -gutom, na gutom ako. Nang sumunod na umaga ay kinuha ako roon. Ginamot at dinala ako sa m-alapit sa- bundok ng Buntis. Si heneral Noriel na nag-utos sa akin sa pagbaril sa magkapatid na Bonifacio ay hindi ko nakita dahul mandin sa pagkakawatak. ng mga' kawal dahil sa nangyaring mahigpit na l-abanan. Dahulan dito sa mga nangyaring ito at ang. tatlong, pagka'katama sa akin kaya hindi ko ma'limutan na ang araw na iyon ang ipinasok ng mga kastila sa bayan' ng Marigon'dong at siya rin namang araw 'na ikinam-atay ng magkapatid 'na Andres at Procopio Bonifacio. Manila, Hunio 27, 1929 LAZARO MAKAPAGAL Ayon sa isang S'alaysay'ni heneral Pio del Pilar -na sinulat at nilagdaan moong 1929,ang magkapatid nia, B~onifacio ay ginawaran ng indulto o patawad ni hen. Aguinaldo, nguniiit nano-~

Page  34 34 tanggapin it-o iii I-Ion. Noriel ay patay na, ang magykapa tid.. ukvA dito, ay ba'sahin ang ak'ng akdaiig "Alga Kasulatking Lit. mi'liwa~na~g' &t PagkalcapatayKa~y An~d.res Bo'nifacio". P~at~ay na si Andres Bonifaeio9 at aug 1ianyang bangQkay av kinain. na nang lupa, ang diwa niy~a'y siya ring wtagincr tang,1law ng H-imags Ian gay gmattnaan 'sa isang tula niYang lumagamna~p uong 1897 at ''98''i-ia piniiaagatang ''Aug Mga Caza dores" Narito(: Mga kasadores. dito ay -padala. sanhi daw sa gulo'y lIlipulin nila nguni't hindi laban-yaong kinikita kundi'ang mang-umit ng manok at baka. Yaong mga bayang sa tahimik kanlongsa mga kastila'.y siyang hinahayon, ang -bawa't makita nilang mnalalamon pinag-aagawang. masahol sa gutom. Boong kabahayan ay sinasaiiksik pilak na makita -sa bulsa ang silid gayon ang aihajas at piniling damit.katulad ay'si'silw sa limbas dinagit. Sa mga babae na rnatatagpuan mga unang bati'y agawnmahalay kamuntik man lamang di nagpipitagan sa puring malinis 'na iniingatan. At ang mga' lakong kamatis pakuan milon at iba' pang pinamuhunanan walang nalalabi sa pag-aagawan ng mga kastila "kung m'atatagpuan. Lahat ng makita, nilang maggagatas agad haharan'gin dadaanin sa, bulas tuloy lalaklakinn' g dulingas anopanga't wala nang. pinalalampas. Ngalang "icazadores" hindi nadadapat' kundi "sacadores" ang ukol itawag bakit sa "tanguay -(?) malayo at aguwAtmandi halatan ()matakaw, at duwag. Ang mga, bahtaging nilagryan -ko ng (')ay hindi n a ma - hIas'a p~agka 't kinain ng anay. Augy tulang iyan ay'sinipi~ ko sa mga tala nug nasirangy Mariano Ponce na nag-ingat ng, mgra sipi -ng ilan sa mahahalagrangv sinulat iii Andr'es Bv-.nif acio.

Page  35 N 35 Ang unag )diriwiang~as, kaarawan ni Andres Bonif aci.9) ay idinaos nlo-oug 1901 sa daang Alvarad~o, Biunandok, Maynila.Noong 1910 a y bin~alak aug un~ang pa~gpcap-atayo ng monumento sa karangaian ug Am~a. ng -Katipunan, nguni 't tinutulan it%) ng pahayagan LIBERTAS sa matuwid naiaug gayon ay magiging isang "Estatua al -Crimen"'. Sinagot" ito ng mga pah~ayagvang pilipilo- at.- ang LIBERTAS ay sunao n~a naglath-ala ng kanyang rnga sago~t nioong ika-23. at ika,25 ng, Pebrero ngy 1910. Ana' unang lathala ng LIBERTAS ay napalathala noong 'ika.19 ng Pebrero;at pina-magatang "'ESTATUA AL CRIMEN". Upang mawala'ang pag-aalinlaugan, aug nasirang Epifa-. niu de lo9s Santos Cristobal, ay-on s~a pangulonmg Rafael Palma, ay hiiagn aahalaian na gumawa ng pagsisiyasat a kabuhayan ni Andres Bonifacio at sa ulat niya. na. sinas abing si. Andres Bo'n-ifacilo ang dapat.. kilalaniug Ama ng Demokrasya at ng Himagsikan sa Pilipinas ay doon ibinatay at isin~alig ng, pa'mabhalaan aug pagkilala sa kadakiliaan ng ~a-gtatagu ng Katipua.Non ka-3 ngSetyembre ng 1911 ay ginawa aug, 'pagpapatayo sa, monumento9 sa. Balintawak at pa'gkaraan ng. siya nata'o, odiii kaya 'y'n'oong. ika-30 ng: Nobyembreg 1920 ay iniharap naman ng noo'y sentador L~ope K. Santlos aug kautusang' nagytat-adhian'ang. maging pi stang, pangilin. ang kaa.rawan ni Bonifaelo.. Napagtibay aug nasabing panukalang hatas at mula. noong ika-30 nga Nobyembre nig 1921 ay naging pistiang pangril-in aug' kaarawan ni Bonf o abs gbatas big. 2946..Aug, bu'nug bicgrapiya ni Andres- Bo-nifacio ay itinuturo ugaayonu sa mg~a p-aaralan baa.nl log1928, sa pam~amagitan nug aki.a tna PHILIPPINE PROSE AND POETRY na siadyang. inihanda ing Kawanihan ng P.agrtuturo at ginagaMit 11g mgya na-sa un~ang taion sa high school. S~a mahahalagvang akda naman nma nauukol sa kanyang buhay ay kabilang aug kina 0g. Manuel Artigas y Cuerva sa kastila, Epifauio de'los Sant~os Cristebal sa k~astila at ingics, Hermenegild,,0 Cruz sa tagallog, Jesus Castro Olega sa tagalog at Aguedo Cag',ngin sa-nlv.S w. Remigio. Mat. Castrio ay siyau nasplikula ug( buhay ni Andres Bonifacio, at si C.Ati K., Abad a

Page  36 -36 may maihandang dulang nauukol qja buhay flj Bonifacio na isa-~ sapelikula rnf. Ang mga, makata. sa wikangy tagral~og ay siyang nakapagsuob ng lalong inababangong kamanyang ng piapuri at 'pagba~ng~a kay Bionifa'cio. S~a ingles' ay sina Mauro Mendez, Juan F. Salazar at iba. pa. Sa kastila ay namumukcd ang kina'Don Fern-ando Ma. Guerrero at Manuel Bernabe, lalo n~a ang kay Ceccli-o Ap~ostol- na natatap~os sa mga taltatang: "Por los claros timbres de tu ejecutoria los humildes granos de mi incienso quemo. Por ti nuestra Patria ho veenla Historia. Resplenda en su nombre por siempre la gloria, Plebeyo Patricio, Caudillo Supremo." At sa' kasaysay'an ay talagang hindi -na maaaring makatkat tang pangalan nii Andres Bunifacio. Hindi lamang siy~a ang kin ikilalang pangunang bayani ng himagsikan sa Pilipinas kundi'maging ang mga. kasulatang -naluukol. at may kinDalaman sa kanya;ay siya 'pa ring nangunguna, alinsumod sa isang, p~agsusuring in-ilathala ni Dr. Jose' P. Bantug sa bilang ng ala Opinion noong ika-22 ng Marso ng 1930, na ang akt-a sa Teher-os nouong. ika-23 ng 1M'arso ng 1897, -ang akt-a sa Naik, wvalang petsa, at ang Dekalcgo -ni Bonifacio, ay siyang mga panguna, sa talaan ~ng sampung la'long mahahal~agang kasulatan ng Himtagsikan, mga palagay ito'ng ibinatay niy~a sa kurokuro nina heneral, Artemio Ricarte Vibvra, Emilio Aguin~aldo, at Ceeilijo Apiostol, ma hiningan ng talaan ng kung alin-ajin ang sampungr lalong inmahahalagang kasuliatan -ng Himagsikan sa. Pilipinas. Buk-od sa mga karailgalangy iyan' ainiuukol sa kadakla nj Andres Bonifacio.ay maid-aragdag pa ang sumusunlod: dalawang nialalaking paaralang bayan, isa sa Mayniila -at isa sa Gerona, Tanlak; ang isang samahan na tinatawag ngayong "Caballeros de Andres Bvnifacio, de Filipinas", ang "Bonifacio( Institute" ang pospo'rcng may tatak: na "Andres Bonifacio" ng Philippine Match Co. Ltd., at isang nialaking balangay ng kapoatirang Palihan ng Bay-an na' nagtataglay rnjing pnanalian ni Andres Bonifaclo. Sa, mga nay~on naman o "barrio" ay maibibilang ang sa Unisan, Tay abas, ang nasa San J-oaquin,

Page  37 iloilo0, ang niasa. San Jlose, Nuweba Esiha- at ang n~as.a baras,' Rizal. Sa mga siti{) -naman ay a~ng nasa nayon ng Lia Gra'nja, bay-ai ng La, Carlota, Occi~dental Negros. at ang nasta nayon ng Tayug, bayan ng Tayug, Pa'nggasinan. Mula naman, noong 1923, ang ika-24 baytang -ng mgia Hiwaga ng Kt't. Kap. u irnga Alagad ni Dimas-Al-ang (G. 0..C..D. A.) na nata-tatag sa Pilipi'nas at lurnialaganap- hanlggang sa Amerika at sa ibal't ibang dako sa Dulong Silangan, ay tinataw-ag na. laytang ng mga "KAWAL NJ BONIFACIG.",aytdn sa Ritual na sinulatni G. Julian. C. Balmiased~a.

Page  38 MAY PANIWALA ANG LUPONG TAGASIYASAT NA KAY ANDRES BONIFACIO NGA ANG MGA BUTONG NATUKLASA'T NAHUKAY -~. Na, ang mga but-ong iniingatan ngayon sa Museong Pambansa ay mga butong,tunay ni Andres Bcnif,acio, ay siyang pinatitibayan ng ulat na iniharap ng Lupong Nagsiyasat. Narito: Maynila, ika-31 ng Marso, 1926. Kgg. Manuel Roxas,' Espiker, Kapulungan ng mga Kinatawan. Maynila. ': Minamahal kong Espiker: Ipinagkakapuri kong: ipadala sa inyo ang ulat ukol sa naging wakas ng tungkuling, sa pamamagitan ng liham na ipinadala ninyosa akin noong ika-2 ng Enero ng 1926, ay napaatang sa aking balikat. Sa nasabing ulat ay kasama na rin ang lahat ng nangyari na, sa inyong:tagubili't utos, ay inilipat sa aking kamay ni G. Jose G. Generoso.. -;... Ipinagbibigay-alam ko sa inyo na ang pinakaubod ng mga ulat na ito ay hindi pa napagtatalunan nitong nakalagda, ngvmga kagawad ng Lupong Pambansa at ng mga kagawad ng Kapisanan ng mga Beteranos ng Himagsikan, at dahil diya'y inilakip ko na; rin dito ang ilang sipi upang ilipat sa nasabing mga lupon upang pagtalunan at pagpasyahan, sakaling ipinalalagay ninyong iya'y kinakailangan. Dahil sa kahalagahang pambansa ng suliraning ito, kung kaya binubuo ko ang aking huling pasya sa tulong ng isang pagsisiyasat na tuwiran at sarilinan, na ang kabuuan nito, ayon sa sumusulat, ay siya nang pangwakas. Buong pitagang sumasainyo, EPIFANIO DE LOS SANTOS Direktor Philippine Library and Museum Sa kasurod ay matutunghayan. ang isa pang ulat ni IG. Epifanio de hlos Santos na ipinadala -sa Espiker Rgxas, bilang karagdagan sa unang ulat.na ipinadala n.iy~a, at may petsa noong ika-26 ng Nobyembrc ng 1926.

Page  39 Xgg. Manuel 1Roxas, lEspiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan. Ginoo: Bilang pagtupad -sa t-ung'kuling iniatas sa akin ng inyong liham noong ika-2, ng Enero', 1926, ay malugo'd kong ipinagbibigay-alam Sa iniyo ang sumusunod: Ang yumaong 'si Hral. Riego de Dios, si Koronel Makapagal at' Si G. Cajujis, sa panig ng "Asociacion de Veteranos de la Revolucion,"~ at si Hral. Pantaleon Garcia at ang nakalagda, sa ngalan ng Lupong Pambansa, ay nagsitungo'sa pook na pinaghukayan ng mga. buto ng yumaong ANDRES BONIFACIG. Sang-ayon kay G., Makapagal, ang pook na yao'y di siyang pook na pinagbarilan kay Andres Bonifacio', kaya't ang mga butong natukiasan ay di. siyang mnga tunay nitong buto... Sa turo niya, ang lupon nami'y nagpatuloy ng. lakad, nagdaan sa lansangang hayag, tumigil sa paanan ng isang bundukin, at' an'g bahagi- nitong nasasaka ay siyang. itinuro ni Makapagal. na umano'9y pook na pinagpatayan sa magkapatid na -Andres at. Procopio. Pagkatapos nito, ang mga kagawad ng pulutong namin ay nagbalik na sa Marigundong, at matangi kay, Heneral Riego de, Dios, ang iba'y lumulan na sa tren sa Naik patungong Maynila. Nang maragdagan pa' sa Maynila ang, mga pagsisiyasat na ito, at matap~os maihambing, sa mga nagawa na ng lupon noong. 1918 at sa Hang mga pangyayari sa kasaysayan, ang nakalagda ay nanatili' sa paniniwalan'g ang mga butong nahukay noong 1918 ay siya ngang tunay na mga b~uto ni Andres Bonifaci~o. Ang paniniwala kong ito'y, naipahayag ko na.sa pakikipagpulong sa Lup'ung-Pambansa. Pinatitibayan ang -paniniwala kong ito ng mga sumusunod na pasubali at mga pangyayari. Ayon kay Makapagal, siya't ang kanyang pulutong na binubuo. ng apat na kawal na di niya alam ang mga. pangalan' at ngayo'y nangamatay-na, ayon sa ka'nya, ay siyang tanging n'angakababatid at nangakapakialam sa pagkapatay at paglilibing kay Andres Bonifacio. Nguni't nang ituro niya ang. pook na pinagharilan noong ik a-1O ng. Enero ng 1926, ang una niyang -pahayag sa nakalagda noong ika-25 ng' Setyernbre ng 1925, ay kanyang binago at sinabi pang ang inaakala niyang bundok ng Tala ay bundukin pala ng Lagundi. At, bagama't - ang pook na ito'y natatamnan.ng tubo, ito -raw ay di. nasasaka noong Mayo, ng 1897. At sapagka't. ang hukay ay gawa larnang ng mga gulok at bayoneta, at ang bangkay ay nabaon nang bahagya, na sa. lupa, tinitiyak niyang ang 'pangrdungkal ng arar~o, ang mga babuy —damo, ang a'so o ang -agos ng tubig ang siyang tum~angay sa bangkay o sa kalansay. Nguni, ang

Page  40 40 may-.ari ng lupa na si Marcelo Angeles Hinahon, may gulang nang 21 taon nang 1897, ay walang' kamalayan sa bagay na ito, ni walang ano mang kasaysayang nababatid niyang nangyari sa mga pook na. paligid, gayong alinsunod sa. aking 'pagkabatid, ang pook na ito'y mnaraming panahon nang nasasa~ka at sa palig'id-ligid Ay matagal nang maraming bahay na natatayo..- Maging ang yumaong siHen. Riego de Dios, taga Marigundong,' ay wala ring malay sa 'iniuulat na ito ni Makapagal, at nakapagtatakang lublia ang kawalang ito ng, sali't-saling salita man lamang, ku'ng -aalagataing ukol pa naman sa isang tanyag at ban'tog na taong tulad ni An-.dres Bonifacio. At sapagka't si Makapagal, dahil sa kanyang pagmam~adali na udyok ng mga pangyayari, at ang kanyang mga kawal ay -tumupad agad sa atas, sa~ kanila, at pagkatapos ay -di -na, nabalik sa pook na. yaon sa lbob ng 27 tao'n, kaya di na maaari' ngayong matiyak pa ang p ook na pinan'gyarihan- hanggang sa kaifit-ifitang sulok.' Ang malamang, na. nangyari, Si Makapagal na di matatawarang -may mabuting kalooban, dahil sa kanyang pagkalimang ay naipagkamali ang pook sa talagang tunay na pinag-, patayan, pagkalimang na sukat nang asahan dahil sa- katagalan na ng panahong nagdaan, at ng mga maligalig na pangyaya~ring nag-' hahari noon at ang pagkakawangki-wangki ng mga pook na itong bulubundukin, ng isang, tanawin likas na pabagu -bago, 'gawa ng kamay ng tao. 'Sa kabi'lang dako", ang, paniniwala kong ang mga labing, itong' -aking binanggit-ay siyang' tunay', ay na~sasalig sa mrga sumusunod na pangyayari. Si Guillermo Masangkay na lublian'g malapit kay Andres -Boni'facio, ay nagpahayag na ang utusang si Goryo ni D. Andres na kailan man ay di nahihiwalay sa kanyang panginoon, ay siyang, nag-. libing sa bangkay nitong iniw'an ng nagsipatay sa kanya at siyang nagturo ng- pook na pfinaglibingan noong 1898. Nagbalik Si. Masangkay sa pook na ito noong 19-14 na 'ang hangad ay hukayin ang' mga labing natagpuan. na niya sa pamamagitan ni Goryo, at nang 1918 ay naging kagawad siya ng Lupong siyang hulmukay. Nag-, dagdag pa ng ilan pangyayari si Masangkay na nagpapa tibay nito sa kanyang pahayag' sa "El Debate" n~oong ika-29 ng. Nobyembre, 1925. Sa pagsisiyasat na- ginaw'a ng Lupon noong 191.8, ay nagsalay-V say,, bukod sa ibang mga saksi, si Toma's Zapalla, isa sa mga nagsihuka'y at bantay sa pook na yaong pinagpatayan at pinaglibingan kay Bonifacio, at bukod- sa hindi na siy'a umalis sa pook na ya~qn ay kinilala pa niyang ang lugal na nabanggit ay siya ngang pook

Page  41 4]............Si G. Guillerino Masangkay, malapit kay Andres Bonifacio -at ang bayaning Geroni &ristobal na bia i.i-ng mga kastila." 'at ang, mga labi' ay ian tangin alibing doon. Nagsipagsalaysay rin. ang. may-arin ng Jose Reyes, ang pani sa Manigundong na si P.- Dumandan sa kusang kahilingan at sapagka't siya ang Pumatnubay hanggang mga huling sandali, kaya't nabatid niyang lahat at ang kptda babae ni Andres Bonifacio, na si Espiridiona Bonifacio na nagp too,- iabi ni Zapailla at -siya ring nagpatunay ng pook at kumilala na siya. ngang tunay'na buto ang nahukay., At mayroon pa, si Doni ngo Lapaz, may 75 -taong gulang, na siyang sumnasaka ng lupang kanugnc~g ng pinaglibingan, ay bunmabangrgit ng mnga pangyayaring~nawawangki "sa mga biinanggit ni G. Makapagal sa nakalagda, 'at si Lapaz ay isang sak-, sing Iubhang mahalaga, s apagka't maluwat ding naglingkod kay Andres Bonifacio at nakababatid ng mga hirap na binata' ni- Andrea mula sa kanyang pagkadakip han'ggang sa.siya'y patayin. Tunay ngang di siya naging saksi sa' paghiukay ng m~ga. buto, nguni't dinadalaw niy-a, kungdi man ara'w-araw, minsan o mnakalawa sa isang linggo, ang kanyang lupa na kanugnog ng pook na pinaglibingan.

Page  42 42 Sinamahan ni' Lapaz ang pulutong n-g mga kagawad rig Lupong Pamba'nsa at ng Samahan" ng mga Betcra~no ng Himagsikan. Da'hil 'sa kanyang katandaan nta at sa halos pan'glalabo na ng, mnga, matat ngayon, at-sapagka-'t ang-puno ng alibarnbang na nakayungyong, sa piiwtgbaunan -ngr inga labli ni Andres Bonifacio at. ang inga. tuod ng rC kawayan' ay nangawala na, kaya di nakuhang itur~o ang tiycak na pook na pinaglibingan nila rig kanyang inga kasarmang Rufin-o -at Gerardo, Wmga kasamia ring nanganmatay na rig may-anring lupang pinaglilbingan -kay A,. Bonifacio;- rguni, hurnigitmku'mulang ay ti-. niyak na, ang kanyang tinutuntungan ay siyang pook na pinaglibing an niya't rig kanyang rnga kasaina sa bangkay ngr Supremo. ng Katipu~ian, isang pook na kailan man ay di pa nabubungkal. Ang labis -niyang pagkata'los sa pook —anya-lat kahi't sa -hipo' man lamang, ang sa kanya'y -nagdudulot ng kasiguruhan. Kaya't -ft-ng dugtong, pang saad sa nakalagda, nang ang HeneralI Rie'go de Dio's, nmga ilang' araw pa bago dumnating'ang magkalakip na Lupon, ay nagtungo sa pook ding yaong kasama rig dalaWa pang tao, upang siyasatin at itan'ong- sa kanya. kung bakit, gayong di, naman niya nakita ang pa~gpapahuka'y ay natiyak niya ang pook 'n~a pinaghukflyan, ay sumagot siyang yaon nga ang mga buto;' isinagot niy'a sa H1eneral ang ganito: "Ang sino ma'y maaaring mag-alinlangan' sa aking mgra sinasabi; riguni, wala akong alinlangang ang mga bu4 -tong ito'y siyang tunay. Diypos ko-ang para pang naghihin~agpis na. sina liwan ring buntung-hininga-sa hipo man lainang ay inapagu, iwag ito na riga!". Ang kailangan ngayo'y ang linawin kung ang mga' butong hinukay ong1918 aysyn ga tunay na kay Andres Bonifacio. Nang ang nmga buto'y' pag-ugpung-ugpungin nina 'Doktor Sixto de los Angeles at Fidel Cuajunco, isang malaking bahagi ng kanilang' ulat ay naangkop sa ilang mahalagang -paha~yag rig kapatid na babaec ni Andrcs Ponifacio. At' kung' idaragdag pa ritong ang mayari ~g. lpa, ang kanyang katiwala At lahat rig lumahok sa pagsisiyasat na ginawa, noong 191.8 at 1925, ay nagkakaisa halos sa pagsasabing siya nigang', ruga, tunay. na buto, mnapag-aalinlanganan pa kaya ang katotohanang' ito? D~ahil sa imga matuwid na ito at sa iba -pang mga unang pangyayariin g may unring makasaysayari, ang nakalagda'y ri'aniniw'alang si Andy os lonifacio ay pinatay nang umaga rig ika-1O rig Mayo rig 1897, na - ng inga butong nasa pag-iingat ngayon ng'.mga Lehiyonaryo ay siyang-tunay. Nguni't niaaari ring idagdagf na ang mga buIttozng it-,o'y t'ila napabayaan'sa Presidensiya ng Marigundong, ayon sa pahayag sa nakcalagda rig kas'alukuyang Pan'gulo rig bayang yaon,

Page  43 43 C.. Florentino de' Guia, at mialiban kung sa niabanggit nang pre.9idensiya at mula nang ilipat ang miga-buto sa Maynila hangga nga.yon, ay napalitan na, ang inga butong ito'y dapat ipasyang siya ngang tunay na kay Bonifacio. Gum'agdlang,9 EPWFANIO DE4*OS SANTOS Direkto'r, F-Phiiippine 'Library and Museumn.

Page  44 MGA SINASABI NILA.... Ukol kay JOSE P. SANTOS Your scholarly coimment on the joint work of Russell and Rodriguez on THE HERO OF THE 'FILIPINOS clearly shows that you have done a great deal of research work and speaks highly for the thorough manner in which you have handled your subject. Flattery aside, the Philippines needs more men like you. JUAN COLLAS Editorial Staff The Philippines FPree Press Jose'P.Santos, este es el hijo, el primogenito del sabio histoiiador D. Epifanio de los Santos Cristobal que vieit' publicando libros y folletos que, reunidos, harian la historia de un pueblo, de una raza, de una patria. Pepe Santos ha heredado de su ilustre padre todos los meritos para hacer que el pueblo filipino se conozca a si m-ismo por medio de sus martires y sus heroes. Es muy joven aun, y la patria espera de su pluma mas sozanada cosecha. EL DEBATE, Agosto 4, 1935. As he saw in his eldest son, Jose P. Santos, an intense desire to study the lives and exploits of Andres Bonifacio, Emilio Jacinto, and other heroes of the revolution, he left him all the documents pertaining to those leaders which now form the nucleus of the great revolutionary collection and library of Pepe Santos. (EPIFANIO DE LOS SANTOS - HIS COLLECTION AND LIBRARY, The Surday Tribune Magazine, Nov.'23, 1930). Sa mga autobiografia, tmga tala at iba pang mga ulat ng himagsikan, maaaring sabihin natin ng walang pag-aalinlangan na walang kapantay ngayon ang koleksiyon ni Pepe Santos. Isang kapurihan din ni Pepe Santos na siya laan ang tanging nag-iingat ngayon sa buong daigdig ng mga orihinal na dokumento o ng maraming sulat kamay nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, na wala sinoman at hindi makakita maging saan man, at ukol kay Ricarte ay siya naman ang pinaka-marami. (Sa PAGKAKAISA, ngayo'y MABUHAY, Pebrero 15, 1931). 44

Page  45 MGA AKDA NI JOSE P. SANTOS LEYENDAS FILIPINAS (Katipunan ng mnaiikling alainat ni 'Jose, P. Santos na inilathala sa 'La 'Vanguardia at iba pang pa-' hayagan.). POESIAS DE C'ECILIO APOSTOL (Katipunan ng mga tula, ng bantog na makatang ito na may tulang papuri ni Don Fernando Ma. Guerrero at -Paunang Salita ing JKgg. Claro M. Recto). KASAYSAYAN NG LALAWIGANG NUWEBA ESIHA. KASAYSAYAN NG LALAWIGANG RIZAL. B3UHAY AT MGA SINULAT NI PLARIDEL. May Paunang Salita ng Kgg. Manuel L.-Quezon. BUHAY AT, MGA SINULAT NI EMILIO JACINTO. Naglala — m an ng buong katipunan ng mga sinulat ni Emilio Jacinto na pawang hindi pa nahahayag. May Paunang Salita ng Kgg.' Rafael Palma. MIGA KASULATAN UKOL SA HIMAGSIKAN. ANG TATLONG NAPABANTOG NA "TULISAN"'SA PILIPINAS.- Buhay at kamatayan ni Ju-an Tangkad, auto-biogr'afia ni Felipe Salvador (a) Apo Ipe na hindi pa niahahayag at mga kasulatan ni Macario Sakay.. ANG KASAYSAYAN AT PAMAHIIN SA AR.AW-AIRAWV. Angr kasaysayan ng Pilipinas sa bawa't araw' ng buong isang taon, 'kalakip ang miga, pamnahiin sa ipinanganganak sa araw-araw. ANG SIGALOT NI BONIFACIO AT NI AGUINALDO. May -Paunang Sa-lita ni Hcneral Artemio Ricarte (Vibora). Naglalaman ng lalon'g mahahalagang kasulatang hindi pa nahahayag tungkol sa alitan ni Bonifacio at ni Aguinialdo na humnant-oncg sa mapait na kamatayan ng magkapatid na Bonif acio. NGA SALAWIKAIN, KANTAHIN AT KUNDIMANG TAGALOG. Katipunan ng mga salawikain, kantahin at kundimang tagalog. ANG MGA MAGITING NG ATING KAHAPON. May Paunang, Salita ngr dalubhasangr Teodoro Al. Kalaw. 45)

Page  46 I..- — _ __ — C I i i -I II i I MGA AKDANG IPALILIMBAG NI JOSE P. SANTOS ANG SIGALOT Nl BONIFACiO AT NI AGUINALDO aziv I2Paunanr Salita ni I ('11. Artemnlio 'iicart( V\io)(ra May Paunang Tula.ii 1 (I'1.'Il(l()do Aln. (1 li er', I'aunanlg' Salita n'g K'. ( la, A.1 I-ceto Isina-aklat ni JOSE I). SANTOS SINO SI HEN. GREGORIO H., DEL PILAR? May l'aunang' Salita ni BUHAY AT MGA SINULAT NI PLARIDEL May Paunang Salita ng (, A n 11t. Mlil'l I(. )le(z: ) (;IJbo. ' (t. Mn ini(/ lili'mn )(i(/t) I II I I. i I I ------------ ---— _ ---I

Page  [unnumbered] ) Y1,,. R t;L,

Page  [unnumbered] tJ ". ~~,. ~~. ~.. ~~. ~, -K~, a i ri ~,.'1 ~. 'j I r,, ~~].~. I. ~~ I ~.::~ t~ i':I `~~ r I: rr :: ~~ I ' *r r r ~. ~ r r I f i.. ' n I r I fl. I r -~ '~ a I k "~ "I:: I "~ 'r '":$ b 1"1 '1 t I.. I I I

Page  1 JOSE P. SANTOS / BUHAY JL/." AT MGA SINULAT NI EMILIO JACINTO,, PAUNANG SALITA NG Kgg. RAFAEL PALMA 1935

Page  2 WITH THE COMPLIMENTS OF JOSE P. SANTOS GERONA, TARLAK PA AIAN.. -. lan E. ARTEM110 RICARTE VIBORA, ang bayaninog walang kupas. Ag( maty-ali.da. I Copyright, 1935 By. I)R. JOSPE P. BANTUG 2

Page  3 — I SUPPLEMENT-PHILIPPINES FREE PRESS —July 20, 1929. EMILIO JACINTO Ai ny "Mata, ng Katipunan at Kaluluwa, ng Himagsikan," sangagyou kay Anudres Boni/iavio. 3

Page  4 - - -.1,~... -.. - r..,.; / ''. ' M. 'ANDRES 13ONIFAC10O MAYPAGASA PARGULO'AG IARN ANG n.AtANG ItArAALUGAN, NMAVTAYO NAN(. 3 * K. K. K;ATiNU.N&N A.Nf' MAh,'<, '~A \'.K XANr DAYAN AT UNAN,., I ltatngat sa g ti ftu ri M / f |!,.. '/ n^wr?.^ srr""g l.a'a^ tan; rityuluh^>n <?a pagganap nang I ikniyang la. -aing3arilong titlgkl.l, nainaraprat na ibaihatil albg nasabilg karadil sa katHfiglulang // P aalan nang a! i; k at ga'tn i k anya ' Ang ntarara^t a~ p*al1a aUana ium 41 ~istng Katanayos a dito r Ktatoaf.aaunag I'Jr.ldaaa pzt IiszJn^g ByM.,,^ ~''. '. 1 i... * K fVtib/ayan ng pagkakGahiran A E l c o maying PunonIg H1lkbo Asv Hilaga ng Maynila aat may latda n A ndres Bonifacio. -- -- -- ~ ~~~~ --- —----— == == = ^. JI L________________________________9?'M i~ /~4 It

Page  5 BUHAY AT MGA SINULAT N1 EMILIO JACINTO PAUNANG SALITA llg Kgg. RAFAEL PALMA Naging Panggulo ng Uniibersidad ng Pilipinas ITa pang ikauunld rng pagyaman ng panitikcing sarili ang paglalath ala ng akla.t na ito, isang akdang p'n,'gsikapan, sinadyla, at nfilikhla ng sariuMwarg talino.ng isang bi.tang vmwnnunulat. Ang aklat na ito ay salita ng buhay ng isa sa tmga pinakiamataplan s sandatalan. ng H aimagsikan; isa sa pinakaban-.tug na. uliran noong panuahol.g yaon. HI'ndi nmapagarlinlanganin na Eilio J.citio ang siy.ang ssia nugo ng Diyos upaing maygbigay diwa at kur.o sa ating panghihimagsik na' pinagh.;an!dugan ni Bonifacio ngy lakas yg kaniy.v;ng bi(,g at bili,' ng ka-.n.I yang san&datn. Bagyrmlan si Emnilb Jacinlto ang bata sa, dalau:',, siya ang paraf;'ng nanat'nugot sa, piling ni Bonifacio, at alutging tagcpangaral 'ny bagocng balita na apinagsikapan niyang ilpalgalat noon sa itcng -mga malamrnayan. Nagkaroon silacng dalazwa, yg pa.gkyal a,ci nrg malibay, tapat a.t walaaig pag7kasir,, likhlar ng paglmaiahrldan,, pa7gkakabagayan zng ugali, pagiisang alrtb ng loob at mgal pi^ngarap. Iaypala la.ng Hiimagsikan ay na(ingg mandugcng pitayan, lamnang na,' walang kasaysayan ni kitnalinatcnan, kunvg hindi'sa kIatlasan nig isip at walang pagod?ita pagnpapalagarnqp ng mahalagang - aral na ginamit ng mapl:hku,,mbamgl anack g iaanr cig tfnhimik na "t''nedor de libros" nvi: kung tawagin ay Em'ilio Jacinto. Dapat nga siing palitawitn, ipakilala. at pagukulin ng hklat. Hlangga ngayon a ng i'tmula ng ating Panghihiiagsik ay isang hiwiaga pa sa /kar.imnlihasn sa nmga pilipino. Mnaliban, sa -mga malalapit mna katulong nina t Bonifacio at Jacinto, napakaki.kauntti ang myga pilipinog 'nakaawalam ng pinagmulan nat nagintg lakad mg ga pangyayarn1' g anyg nagying tamp.ok uay angr, 5

Page  6 'unangl Panghihinm(agsik 'vnang '96 at ikiniagulalt.'yg nmai'aming Mi mamamayan. Ang aklat na ito. ay isang mahalagang a(bulloy na dapat pagaralan,tungkol sa mga pavnlhow.ng ya.on ng atvng kasaysayan. Dito'y- naqyuguhgit ang tunay na larawan mi Emilio Jacinto, na walang kalabisan ni pagfalinlangan. Siya a y isa sa maramnong mababang tao. na kaypala'y nakaraang di napawnsim noong img,g panahonyg napakababagal at maramot sa pagkilala sa karapata'n (t mapaniil sa pagunlad 'ng ugaling mabhal na akala'y nanyggkgaling sa uri ng pagka~tao. Nguni't ang nga aral ni Rizal at ng tmga "nangauna"' na niagpatulin sa is:'p na palaypalay, ang nagbunga,sw budhi ng di kila-lang binatang ito ng niahigpit 'na nasa na ipagysanggal(ag sal pamamagitan,ng panulat at sandata,:ang mtga kIra.patan ng kaniyang Inang Bayan. At si Bonifa.cio ang nagbigay sa kaniya- ny nmabuting pagkakataon. Kung dahandahang babasa7,in anyg mga talata sa akiat na ito, ay maliwanag 'na makikita ang myga unangy pakikilamas at paghihirap ni Emilio Jacinto upaig siy,'y mattuto; at kung d:thil dito'y tunay nia linasap niya, ang mga kapaitan ngy buhay, sa.jkabilia 'naman ay ito rin ang nagbigay sa, karqinyang kalitluwa ing makunat na tigas ng patflim, na siyang umalalay at nagpata-tag sa kaniya sa harap ng kahira.lpn at viga panganib. Sa kaniyang tnga kuro at nmga sinul^t na nakuha kaypala sa pagbabasa ng mtga "enciclopedistas franceses,' ay wta"ring nagugunita ang maalab na tinig ni Rous.ieau at ang makawalat-dibdib na mga pan'ambitan ni Lame-nnais. Hindi lumikha ni bum alak ng bagong turo si Emilio Jacin.to, nguni't naalaaman, niyang ganmitin any mga dating aral sa kapakinabangan ng kaniyang bayan. Ang mway akda ng aklat na ito ay nakamana sa kaniyang amd ng dalisay na, hilig sa pagkamasugid at nng kasipagan ng talino. Sa aklat na ito'y nalalanbad ang mga bagang ka.tibayan (documentos) at kostula'tany nauukol sa kaniyang ibinubuhtay, na siyang 'naghalJayag ng bahlaging pinakamahilaig]lgi sa katayuang pagkanumnulat ni Emilio Jacinto. Ang ngga awit at papuri na natitipon sa mtga huling dahon ng aklat na ito, na inialay ng mg'a pvnakatanwyag sa ating myga manunulat sa tula at tuluyan, alangalang kay Jacint.o at sa. kaniyang ginawa; 6

Page  7 ay lalong nilasasarat'pan pagkatapos 'na, lasapin ng buvma basa tang kawiliwilinr tinig na nanggagaling sa nmg, sinulat ni Emili. Jacinto na. nga.yo 'y, inihahaayag ny ay akda ng kasaysa.yIng ito, Parating aking ikinalulungkot ang kasalatan sa kuro at mtga akilat ng myga lipi natin sh ka.salukuyan. Hilndi pa tayo nakagagawa ng sapat na dami ng ntga biznffang-panublt na dap(.t 'nating gawin at sukat ikakilala, sa atin ng boong daigdig. Kaya kiniakailangan tulungan at pasiglahin ang paglla.tlhala ng ano wlang aklat n. nauukol sa kapc'ka'nan ng mtga pilipino. Dapat ipagkapuri at ipagparangalan ng p'anitikang surili ang bag.ong hiyas n.a ito na nakararagydag sa natitipon na niyang khayanonan. Inaasahan kho na ang nlay akda ng "Buhay at mga Sinullat ni Emilio Jacinto" ay aani 'ng tga pa.puri dizhil sa aklat na ito, at maghah-andog siya sa atin ng iba pang akda naz gy;?/a nito'y naky ngaa ay na. byo'y magmahal sa ating tinalikdan. at uwlibig sa bayang ito na ina ng mga taong may talinlo at b7it na., kauri din ng kay Emzilio Jacinto. Maynila, ika 22 ng Agosto, 1928. 7

Page  8 BAGO BASAHIN... Ba-go basahin ang- kasaysayang ito ng buhay ng isa sa lalong, dakilang bayani ng nagdaan nating himagsi'kan, ay kinakailangang mabatid, na walang nag-udy-ok sa akin upang sulatin ito kundi ang hangad na maipakilala ang mga katangian, ng nasabing bayani na hangga ngayo'y lubhang maram i pa rnf ang hindi nakakikilala. -May ila'n nang sumnulat ng kaniyang biograpiya, nguni't panay na mga ulat at tala ng kaniyantg kabuhayan at mga pagpuri a't paghanga sa kanyang pagka'-ma-.ka'ta at manunulat, nguni't hindi inilalathala ang kaniyang mga akda, bagay''na iki-nati'tira na lamang sa -mga bali-balita ng bumabasa at hindi ikakil'ala sa' kanyang mga sinulat'. Sa kab'utihang palad, ang mga orihinal -ng mga Sinulat ni Emilio. Jacinto ay natagpuan ko'sa baul naki nalalag'yan ng matatanda at ma-hahalagang kasulatang ani ng aking ama na matapos. na ipagkaloob sa akin ay siya kong sinipi at inilakip sa kasaysayan ng kanyang buhay, upang sa ganito'y lalong mapagyaman ang kanyang biograpiya, sa pamamagitan ng pagpapakilala -sa kanyang- kagitingan at mga ginawa. Ang may-akda 'nito. ay kumikilala zig malaking utang na loob kay -Dr. Jose' P. Bantug, na siyang nagpalimbag, sa kanyang sariling gugol, ng kasaysay ang ito. JOSt P. SANTOS.' Maynila, Abril 8, 1927. Li

Page  9 I KUNG SINO SI EMILIO JACINTO Kung hin-di nainatay ang dakilang, bayaning Aindres Bonifai ysy aag mabuting hina gmahah-alagang ulat ng kzabuhayan -ni Emilio Jacirto, na tulad niya', ay isa sa rng:a pangunahing bayaning lumab-as' sa paiang, at. naghiand-, g i-g- buhay at ka-yamanan sa ikalalayia ng atinig bayan.. Wal~a nang u'una kay'Andres Bonifaei~o s~a paghanga iat pagdakila kay Emilio Jacinto. Wala siyang lihim, n.a hindi ipinagtiatapat dito at walang bafgay at p angyayaring hindi- munia niy a isinasangvguni kay Emili-o Jacintj,, bago~ niy~a isagawa. Ayon -din kay Andres Bonif aci~o ay si Emilio Jacinto ang kaluluwa ng- katip'uran. -N-aging_ kalihim. ug kapatirlan. ng mgra manghihimagysik at siyang kinikilalang-vmat a ng K. K. K. N. i. A. N. B. Sa. pag-uul~at ni G. Lope K. Sant-cs ng kabuhayan ni Emnilbo Jacinto -ay sinabi niy'ang "maliban kay G. Epifano,- de l,-s 'Santos la~t Cristobal, ay wala pa hangga ngay,,ingl nakapcg-.-uulat nang inahaba at masuri ng, kasaysayan xi Em~lioc Jac.'nto. Sin~a Isabelo de los Reyes, Manuel Artigas, at -pati 11g nangyamatay na J. Clemente Zulueta at Felipe G. Calderon, mg-a kilalang. man~analaysa y- na pilip-in~o ng mga nangyaring malalaking kab~ayanihan- d~ito sa Pilipinas, ay walang n~aiu'kol kay Emilio Jacinto kundi Hang banggit.-banggit la-mang sa kanyang pagkat~ao a-t piagka-matalinoing kalihim, at matapang na k. patid. sa 'KATIPUNAN. Lal'n'a- sa mga mananal~aysay at manunulig-,)ang katia at makaka'stila tungkiol sa pagkakapagvhim~agsk n bayang pilipino laban sa Espa'nya, g-aya- nina W. E. Retana,- J. M. del Castillo, G. C. Mora, at ilang mga prayleng n~abihag at' napaghigantihan dito noon, at maging'sa mga mananalaysay na amerikantong gaya, ng ima~sirang Le Roy, si Dr. B~ar-rows at iba po3,,ay tal-agang bahagyang-bahagyia nang may n-ababasang, mga tukoy sa bayani at snanguniang itQ) ng K. K. K. Mahangria, kung mayrdon man', ay-ilang pagkuty-a pa kay.Andres B-onifac&.9o,o sa 9

Page  10 KATIPUNAN, ia. sa ga-nito'.y. na~raviamay na pati ng tinurang~ kalihim." Sa mga nmananalaysay natin na sumusulat ~sa wikang tagalog ay hindi ua-rahil ma-gigring kapan-Ugahasan kung sabihin ko ritiong Si G1.fp K. Sant~os ang siya namag akapag-ul-at ngr mahabahaba -at maliwanag tungkol'diii sa k~ab~uheayani nr magiting na bayaning iyan. Ang 'naturang bifoarapiya ulat ng buhay, n1 ElioJcit asinula~t ni G. LpeI(. Saintos a s~adya. niy-aiia niylarj upance ilak'ii) Sla ''lioa, Conm'nni-orativa" o pamahayag na piang-alaal-a sa pagkcamatay n'it-o' na ipinalimhag ng Lupon sa. Pagdiriwang nic~ong 1914, inguni 't dahil sa kagahulan sa pian~ahon ay hindi nailathialang lahat kaya 't, ang gina-wa av muling lpilaal~a)as sa lhigg-uhaiig ''Ang Bayvang Pilip-in&' no~ong ika-28 ng Mayo jig 1914. Upang ma~ka'tul~ong sa paugpapiakilala' ng mgya katangian ng, n~aturang bayani ay sinikap. ko namangr bumago ng landas nca tinalunton ng mga ii, aunia, sa akin sa pagusulat ug kanyang -kabuhayan, kaya 't uang magkaroon ng- halaga anug ka'saysayangIto ay. minabut~i kog ayamanin naman sa mga kasulataing ihindi pa. nahahayag na pawcan( b~uiga ng' ma~katcas na -anliulat ni Emilio Jacinto. Kung susuindin angy nakalagay sa alendary~o, -aug pangaIan ni Emifllo Jacinto 'ay dapat maging Vaicriano, -nguni 't lang napili ng kanyang, mga magulang ay a ' Emilio, kay~a't siyang inginallan sa. kanya nang siya 'y binyaga Aug kaniyang -ama ay si G. Mariia-no Jacinto na, isang kilalang "tenedor de libros" sa M-aynila, nang panahong yaon -at. lal-ong kilala. sa palayaw na Don Marpiano, tat hindi isang k-omersiyante na gaya ng palagray ni G. Isablo, de lo~s Reyecs4. Aug kanliyang mna ay si Nora Pawi goy na. alug tunaiy na pang~alan ay Josefa DIizoin. P~amrangkiil Siya. ug bantog -na. si (A. Jose 1)izon, na lpiniatay ngc mga kcastila. Sinas'abing nang bata pa siya ay Dizon -ang apelyidong gVinagamit, nguni 't nitocng lum-aki at. magkaroon ng hustong pag-Z 4I-mip ay binago at ginjamit na ang apelyido, ug kani'yang acma, kaya't mula no'on ay Ernilio, Jacinto at Dizon ang inilialagda, iiiya sa mga liham -at kasulatiang nangangailangang 1agdaan iung kaniyang boong pangalan. 10'

Page  11 Nang isilaiig siy~a sa maliwanag ay ika.-i5 ng Diisyiembrc ug 1875 iat. ang mapalad na 1)00k na sumaksi sa kaniyang pagiging tao ay aug siyudad ng Maynila. D~it~o.siya lum-aki -at palibha-,,,a yang; kuastilang tindahan o "lenguaje de tienda" aung kinau-uga v~i Ait-it in g mga rIaniniai~ahai sa May-nila kaya,'t ito aug1 ( wikangi gniagai-nit. nilang mag-aanak sa, 1cj!,b ug tabhianan at lumaki 'siy~aig garil -at hin'di inatatais sa. pagsasalitia ug wikang tagalong. Aug kaniyang mia.ay magoaling -na lillot. Tailgi ritio ay may pagawaaun ng t-ab-ako~ng hititin at, ngatain sa kanilang bahay, n~a aug ib~a 'y pa~gawa. at ang iba naman ay ipinagbibili' o inilalako. JDala. rlfg kanliflaiig ka-hirapan ay sa pahing1'i-hingi l-amanga ngdiamit 4a ilang may kayang kamaganak-:o diii kaya'y sa pinaghilutan ng kaniyang ina ipinagpapali m'os Iug damit si Emilio Jahint,( o kaya 'y sa paghili uga mga' lum~ang kasuutan nia inabot ug pagka-remata' sa mga Agarna, o Casa de Agencia. Sa kawaIan ug sal~api ay hin-di nliya tuloy makuhang magpagupit., at madalas, nangr siyia y n-ag-aaral na. sa San Juan de Let-ran- at maging nang malipat sa Unibersidad ng SantA Tomas ay laging iiap'apabaya~an aug -kaniyang mahabang buhc_-k at kaya lamang ma'ipaputiol, ay kung tunay na hindi na makatiis sa panunukso ng kaulyangr mga kam~ag-aral. Kung minsan, at dahil din sa kanilang lbis iia pananalat. sa. kabuhayan, ay kumukuha na lam-alg ug basahaug.-itim -at miat-apos pirasuhin ito ay siyiang ginagYawang'sintas ng -kauiyang sapatos, at- aug mga, listongy pangialaytai.n uga kaniyang m~apagmahal namaay siya namaiig ginagaxvang panali sa kaniyangr suot. Nag-a-aral pa. lamang si Emilio Jacinto, ayion s~a piatunay niii senad-or Juan Sumulong, ay nagupakilala na nang kaniy-ang mnalakingr pag-ibig sa. baylan. Lagi siyangy tahimik sa, losob ng paaralan, uguni 't ipin~akikilala niya na siya 'y' m~ay kam'ay na' bakal, kailan ma't dumarating aug mga. pacgkakatwa'n da'pat niyang gamitin ito.. Totoo. siyangy mahliligy sa.pagababasa ug mnga akiat., nguiii 't. Ilao iiyang kinagigiliwanga bas~ahin. aug "La Ilist-oria. de ki Revolucioam Fraucesa" at zng"Lol Misterios dc la In quisici'n"l at, iba piang akiat na ilauuWla iagsik~an. Aug pagr-aaral niiiEmili-o Jacint~o ay napatigil'd-ahil sa' pagkakaw~Don na nga ug~ hnaskn Nog1898, at dahil sa likas 11

Page  12 na, hilig niya Sla ikatu'tuto. ay tinangka niyanuv mnagpatuloy ait ukol dito 'y hiningan niya ng tulong Si Mabini. to 'y talagang tu#ulong namian sana, nguni't. hindi na nangyari dahil sa muling paghabangon ng,, mga pilipino laban naniani sa mga, ameiik.no. Ang sulat ni MAabini kay. Emilio Jacinto ay' ganito ang n..lalaman: Mlalolo's 17 de Noviembre de 1898. -M. Emilio Jacinto Pinakamamahal kong- Kaibig'an: Maraming salamat dahil sa inyong ala-ala sa akin. Nang manga unang -araw ay parang di ko kayo naala-ala., sa pagka't nagaala-ala akong baka masamain -nila ang ating -pagkikilala. Kinakailangan ko noon na magkaroon sa akin nang malaking pananalig, upang mabigyan ko nang' kahusayan ang lakad nang ating gobierno, baga ma't hindi ko lubos na nakarntan. Nang tanggapin ang inyong sulat ay ipinasabi ko kay Kapitan Ernilio kung kayo'y makatitira dito sa Malolos at makaaasang walang liligalig sa inyo bagay sa nangyari nang unang panahon; ay ang sagot sa akin ay mangyayari at wala kayong aalalahanin. Tunigkol sa matricula ay kailangang kayo'y siyang-imakasapit dini;sa pagka't nawala ang inyorig manga katiba1yan, ay kailangang -magpresen'ta kayo- na'ng isang declaracio'n jurada na kapilma, ang dalawang testigo na magpapatotoong kayo'y aprobado na sa 1.er aino sa derecho at napatigil sa 2.o adio. May panahon pa,.sa pagka't hindi. kayo ma huhuli hangan L.o nang Diciembre na siyang taning. Natutuw'a ako, dahil sa inyong pagparini, sa pagka't umaasa ako'ng malaki, ang _inyong maitutulong sa amin. Maka aasa kayo sa lahat na makakaya nang talagang lingkod. Ap. Mabini. Nang m~apasama si EmiLAD Jacinto s~a Katipunan ay nixmn Ja,,-mangy nagkaroc n ng malaking pa~gkakaunlfad'ito'. Naging mabutin'g kltulong at itinuring r'a kanang kamay ni Andres BonifaCi;o at ang ugali niyang mapag-isip at mahinahion, nguni 't m~apusok sa iniaakalar~g matuwid ay siy~aig laong kinalugdan ng dakilang Supremcmung Andres Bonifaci~o. Sa- kamay. ni Roman Basa na ka-salukuyang pangulo n-c-on na sumun~cd kay Deodato. Arell-ano,ay hindi" gaanong nagkaro".on ng malakit"ng pag(,kakasu-, 12'

Page  13 long alig _ nasabmg kapf)::tiran rla (I` gayr ng mnakasam-a na lamanig Si Emil.9j Jacin,o. Sina Teodc'rn Ptata at Restitut~o., Javier at ilan pa angv siyang tangin~riaoitit iyarga na, lamange n.,-on sa piling ni P1}. nifacio. Ang pagk-.aka-lapit ni E1mil'o Jacinto. at ni Andr-es Bornifacio ay utang sa asawa, nj (G. Jose' Tur~ano Santiago. na si Marina Dizobn na pinsangr buo. sa, ia ni Emilio JacintDo. Ka~sJnggulang niya ang kaniyang p~nsang ito at ricong maliit pa it'Lng pasusuhin C-y laging 1):liasusuSo run rig kaniyang inang si Nc-ra Pangcoy. Si.Marina ay isa sa mga kaunaunahang babai nating nia pa a n ib a, k-,-t i1) u na n, k a sarn.a n'g Ilan pang umaab.ct n-a lahat:sa bilangr na daclawampui't siyam. May labingwalong taon lamang ang gul~angr ni Emilio Jac'n-tio mang mapasama sa ka'tipunan. 'Nagkaroon agad sa kaniy~a ng malaking pagtatapat at p~agmamahal si Andres RanifaCjk: na hindi maaaring matularan, rg iba. A n'g mahigypit na palpkad ng mga, katipun~an na, ang sinuman ay hnimaaariig. m.,agsalita ng ibangwkkudtalg lamarig sa -aim mang p~agtatalc,- usapan o padalahang sulat at pat-alasf as:ay siyarig lal~ong nakatulong upang matuto, agad na sumul-at Cat magsal:ta nig dalisay na tag'alogy si Emilio Jacinto na dati 'y graril na, garil -sa pag,:.asalita rig tagalog. dahil sa pagka,bihiasang magsal1it-a ng kasi~lang tindahan. Naguing palakad rig kat-punan na.anugm magsalita rig kastila sa kanilang mgpa pagtat-alo ay minumult-ahai rig labing anm?nna kuarta (ka'timbang, ng sampung sent im/s rigay-on) at ang kaniliangp mahigpit na t~agapagpaganap ng k-autusang ito ay angp isa s~a mga hayani rig nagda~ang himagsikari na, si Hermtz ge'nes Plata. Kaaiaing mga akdang- s'nulat. ni Emililo Jacinto ay sa -wikarig tagra.1cg rat dahil sa -kainaman ay marami ang nagp~apal~agay n~a nilampassan pa niya aug husay Isa pagsulat at panariagalog rig kaniyang gurong si Andres Bonif acio. Kabilangv sa. m~ga naniniwah. sa palagay n~a ito ay aug ka-saluku'yang kinikilalang amna ng mga mananagalbg n~a si.G. Lope K.-Santos. May mga sinulat din inaman si'ya sa kastila. at isa na riyan ang tulang A LA PATRIA na niy'ari niya' sa Santa Cruz, Laguna, noong ik-a8 rig Oktub're rig 1897 at nilagdaan rig siagusag ria Dirnias-Ilaw, na:ay~on sia patunay ni (4. L-c pe K. Santos ay "masasabing pinakamagaling sa:ayos at sa paglalarawan rig kaniyang mg dain 13

Page  14 damin." Nahahawig umano ang tulatng iyan sa Ultinlo Adi.os ni Dr. Rizal, maging sa "'pseudonimo'" nIg naturang I)angianay lnting b:ayani, ayo-n namnan kay (. Epifanio de los Santos, at cel sinceridad Ie va, a los alca'nces (sa pagtataplat ay hindi pahuliuli). Ang bantog na makatang pilipinong si G. Ceeilio Apost;ol ay isa rin sa mga humahanga sa tulang iyan ni Emilio. Jacinto.,, - Ang plahayagang KALAYAAN na mamakalawang lumabas ay siyang pinagl:thalaan ng lakng mahuhusay na akda ni Emilio Jacinto. Ang naulit na pah.ayagaan ay i)inalaagay ng mga kastilang sa Yokohama (I-alpon) nililimbag, gayonog ang totoo'y dito sa Maynila, daang Carriedo, S.anta Cruz, Maynila, sa likod ng kinalalagyan ig '"B(zar l Cisne" na Igayo'y siyang kinarorconan no Gust.l ni i Arias. N.abili ang' pinaglilimbaogan ng pahayagang ito kay Antonio Salaznr na binaril ng mga kastila. Dahil sa panganganib na matuklasan it,o ng mga kastila ay inilipat sa Lavezares, Binundok, at pagkatapos ay sa Anyahan, Santa Cruz. Hindi matiyak kung s.aan humnantong ang limbagang ito, bagama 'y may nagppalalagay na nakamatingo hanggang sa gubat. Sina Francisco del Castillo, Valerian) DIalida at isa pang kasama na pulos na bisaya at ang hanap bulay -ay "buzo" c maninisid ang siyang namulunan,at nllbhigay ng salaping maibibili sa nasabing limbagan. Ang salaping ito naman.ay nanggaling sa tama sa Lotcrya nia umaabot sa halagang 8,000 piso. Ang ibinayad sa limbagan ay 400 piso at.lumaki ito dahil sa mga kasangkapan nlamang nabili sa limbagan ni (G. Isabelo de los Reyes. Ang mga katibayan ng katipunan ay sa limbagan ding itc, patagu-tag'ng nililimbag at. ang gumag.awa ay sina Emilio Jacinto at ang namatay na manunulat na si G. Aurelio Tolentino. At gaya ng binanggit ko. na, ay sa limbagang iyan ginagawa ang p)ahayagang Kalayaan na sinusulatan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacint,. Patagu-tago ito kung gawin at mamakalawa nga lamang lumabas. Ang Pahlayag, gayon din ang Sa.MgI Kababayan na lumabas sa unang bilang ay panulat ni Emili,; Jacint-o, ang may akda. Ang mga lathala sa ikalawang labas ay sariling lahat halos ni Emilio Jacinto, nguni't ang ikalawang bilang na iyan.ay hindi na nakarating sa kamay ng maraming mambabasa pagka't sinamsam ng mga kastila at pinag 14

Page  15 sunc, hinIC a gama 't m~ay itinago ring ilang sipi na, ngayo. 'y iniingatanl ng kanilangy museo, at akiatang pambians~a sa. Espanya. Sa mga lathala iii Emilio Jacint-o ay walang laging inilalagda. kundi aug Dimas-Ilawl. Aug ''sim'b3lico"' itaman. niya,. sa katipunati cay aug Pin gkian.Noong Mayo, ng 11896'ay, nangub3 siya (si Emiiio Jacinto) sa, isang lup-oi nug mga katipunan na binubud. nina Andres Doniifacic, Cipriano Pacheco, Pi~o Valecuzuela at iba pa, na nakipagkita at nagbigaya-galang sa is-ang almiranteng Jiapon at ibiiiivyay rito., aiig isang pagbiati1 sa. em'perador ug 1-apon upang 'Iaug liwvanag n-a tumatanglaw s~a Hap-czn ay magsab-ogf din aI-' man saia.,nug kaniyangv mga sinag sa. Pilipinas." Aug Camar'a siccreta ay manukala nj Emilio Jacinto at dito hinuhiukoin augm- kapatid sa katij-una apngiia Iaang nagtataksil sa sinump~aang pagtatapat. Tatlo ang k-agawad ng kamarang ito at -sila 'y sina, Dr. Pio V-alenzuclia, naging gubernador sa. lalawigan ng Bulakan, Andres B-cnifacio 'at si Emillo Jacinto n a slyange tuma-tiayn tagasgopik.Au palatandaan hila, sa inilal-agdang hatJc- ay it-o: pag nilagyan nlg tat-ak na mayT hugis o ayTos ug isang kopa at isang Ialias ay p-apatayin. Lilima, lamang naman umanoa aug niflapatan- ug mabigat n~a hatol ng kamarang it-o at diya 'y tila isa aug taga Pa'sig at isa naman aug tagra Mandaluyong. Sa -mungka'hi at munukala, ni Emilio' Jacinto, a&yon sa, ulat, ni G. 'Lope K.- Santos, -ay dalawang sunod na, ta-ong pinarangalan nila, ang.ala-ial-a ng mga binitay na paring sina Burges, Gomez at Zam~ora. Jto'y sa bahay ni Andres Bognifaci~o idin'aos noong Pebrero nlg 1894 -at Pebrero ug 1895.' Nagylagay si Emili-o Jacinto rito ng isang tumbang may gyayak na kay~ong itim, 'may isang bungoc at,nia~kasulat aug pangalan ug tatligng paring binitay, -at mna papalamutihan flg mga. baging ug makabuhav o "siemprevivo." Sa manukala, rin ni- Emilio' Jacinto ay, pi'nasusump~a aug bawa.'t kapatid nia dumating na igPaganti aug buhay ng tatlogng p'aring 'yaon. Bumigkas pa raw ug talumpati si Emill~o Jacint-o at. dito 'y hinanga~an siya, dahul sa m-atayog na nilalam an n~ai ikinalulia, ung maramiugl(Y, nakikinig. Minsan naman, ay'on ka-y G. Lope K. Santo's, ay may nang(yari sa Troz-o na haugga ngayo 'y sariwa pa sa ala.-ala, ng mg-.a taga inoon. Piista noon ug bayjan.a~t kasalukuyaing lumil'bhet 15

Page  16 -aug prusisy)oti. Lmmatandang lalaki aug ip-nagtutulakart ug mga kuadrilycro sa tabi -at nang dumating *aiig, 'tenyent1t Na~y tumul-cng pa, it-o sa p)agtulak at s~naktan. Nang inakita it~o Hi Emilio Jaeinto ay dinol1uhongy aug walang., kaluluwang tenlyente, uguni 't Ipalibhasa 'y narorcon ang maraming kuadr-ilyero kaya 't pinagtulungtulung-an siya hanuggang sa magkanggugCu - long sa.isang kanal, iL-apun~o ng putik at namagaa ang mukh~a at dumurugo' ang n(-ug- u na dinala sa tribunal. Nuni 't nang gabi ring ywan ay nakauwi siya at' sa bahay na lamang tinang:sain ng kaniyang maamhal na mna aug napagsapit Hi 'Jacino Isang araw bag-Yo dumating aug himaugsikan at sa hangad na marating- nila, ang at gnhuiidiok ng Tapusi sa SRaniI' M..teo ni_~ inaaakala nilang s'yn mabuting -pangublihan at urngnn mga. mano'hihim-agsik kunog saka-sakaling nagigipit iig kalaban, ay nagtungoYn- sila rl'to~nina Andres BonifaciL, at gumawa ng pagYsisiyasat. Sa bahay Hi kapitiang. Matias de lJos Angeles -ay doon sila, unang nagtuleoy at dit~o na rin sila inab3't ng gabi at nakatul~og. Kasama nilia sa lak~arang ito sina. Aur'eijo T,,lcIntin~, Guillermc,- Masangkay, -Francisco del Cast illo na binaril ng mg-a kastila, Candido Mban, binaril din, Pedro Zabala, FaustinoMa naiahk binaril, at AgYuedo del RI-sar'io(. Binigyan sila ng. kanila~ng tinuluyan. ng isang guia,. at nanb makasapit na s~la sa bundck ay niatagpuan nlrioagsngngangalang tandang Pelis na may, malaking nababatid -at kaalaman sia mga. palikaw-likaw ug mo-a kabundukan doon. Ipinakiflak nj Emilio Jacinto sa, lakarangn yaon, na matagal siy~a sa paglakad. Ang hoong. san'g-liuggo- halos ng-c niahtzil na araw, mu'a spa Mar'tes S-anto hanuggan g Sabad-o de Ol,_ na, ay i-nilagi nila no-.on at mataposnilanig miariating aug( yunigib Hi Bernardo Carpio ay nangagkaisa sila sa- pagpap~alagay nia ang mga kabundukang ya-on aug mabuting gYawing kublih~n at urungian ng mga maugvhihimagsikkaya 't bago sila nanigagsiuwi ay grumawa na sila ng planong magagamit. pagdiating ug:araw. Bagoi' isagawa auga binabalak na paghihimag~sik ay minabuti nilan'g sangguniin m'una- si Dr. Rzal na noo.'y natatapon sa Dapitan. Sinuguo nlilang maglakba-y si Dr. Pio Valeuzuela at it,-, ang siyang niagdala kay Dr. Rizal Hang balitang n auukol s-a tangkang paghihimaigsik. Isin-ama Hi Dr. Valenzuela, upa-ng may madahilan sa pagparoon, Aig IIang matandangr lalaking 16 i i

Page  17 taga Kawit na nagaapelyidong Mata na may sakit at malabol ang mga paningin, plalibhlasa'y bantog na bantsg si Dr. Rizal sa- mga, sakit na ito. Pagdating donl ay ibinalita n,a ngua nii 1Dr. Valenlzuel.a na n akahandla na angl lahat at walan g kulang kundi ang hudyat lamang upang simulan na ang kilusan, nguni 't si Dr. Rizal na ayaw sa plagbububo ng du(go, ay sumagot:at itinanong kung 1handa na rin at tutulong ang1 mga mayayaman na sinagct ng tinalnonig na, hinidi. Sa glIaito ay hindi sumangayoiin si Dr. Rizal pagka 't ang nva.yayaman ang kinakailangang unang hikayatin upanug sumnama sa pagbabangon ng mga pilipin laban sa pamalhalaang kastila, i)agka't kung hindi ay ang mga mayayaman na rillg iyan ang siyang una-unang makakalaban ng mga magsisiplagh:magsik. I)ahil dito. ay si Emilio Jacinto rin ang siyang gumawa ng paraan, katulong si Pantaleon Torres upang,ang plaghihimagsik ay makabalisa, hanggang sa sinapupunan ng mga mayayaman.l Ang mga pahayag ni Dr. Pio Valenzuela sa mga kastilang lumitis sa kaniya., nang ito'y mahuli, hinggil sli maruruncng at mayayamang pilipinong katulong at nag-aabuloy ng salapi sa katipunan na sinabi niya, ay siyang maliwanag na nagpapatibay sia katotihanang ginawa nga nila Emilio Jacinto ang paraang ito. Ang ginawwa umano ng Consejo Supremo na kinabibilangain ni Emilio Jacinto ay itinala nila ang pangalan ng mga may.a.yaman, sinikap na makilalia. at maparisan ang kanilang mga lagda at a ng mga pangalan at lagd.a ng mga mayayamang iyan ang siyanig ginamit sa maraming kasulatang may kinalaman sa mga manghihimagsik na nangahulog naman sa kamay ng mga kastila. Sa mga nasabing kasul,atan ay nakalagay na parang katulong at nagbiogay ng malalaking abulcy ang mga naturanig mayayaman, kaya't ang niangyari ay pinag-usig sila ng mga may kapangyarilian. Dito nagsimula ang ligalig sa k.abikabilang dako hanggang sa ang Icob ng marami ay mangapukaw. Nalaiaman nina Andres Bonifaeio, Emilio Jacinto at Pantale,on Torres na ang gawang manghuwad sa lagda ng may lagda ay isang salang pinagdudusahan ng mabigat, bukod pa sa pangyayaring karaniwan nang gin;agawa ng mga tao'ng may maruruming kasaysayan, nguni't sa panahlong yacng kinaikailangang makakita ng isang mabuting paraang magagamit sa ika 17

Page  18 pagtatagumpl)ay ng himagsian, aiig gaw.aing ito ay hindi Lamanlg itinrl'ilg nilall isang kcabal7,lcman kundi bagkus p:a nga,ay isang tulnay na pagkamiakabayan. Ang Consejo Suprenimo ng katilpunall na siyanllg nagpasiya. sa pagsasagawa nito ay binubuo noon ng mga sulmusunod: Pangulo, Andres Bonifacio; Kallihim, EmilioJ Jacinto; paiigalawang kalihim, Aguedo del Rosario; Piskal at hieneral-en-hepe, Tecdoro P1lata; t,ag:adng:a.t-yaman, E'nrique Paclhe; at mga kasangguni sina Dr. Pio Valenzuela, Restituto Javier, Jose Turianl Santiago, Alejanro Santiag o at Prooc-opio Bonifacio. iDahil sa mabuting paraan ng naulit na Consej.o Supremo,,ang katipunan ay hindi lam.ang sa sinapul)unan ng mga mayayam,an at sa dampa ng inga mahihirap n-akasapit, kundi gayon din naman sa iba't ibang tanggapan at kawanihan ng pamahalaan. Ang tanggapan ng mga sekreta at ang kuartel ng mga karabinero,ay pinasok ng ilang tao ng katipun.an na siyang na-likimatyag sa kanilang mgna kilos. 'Si Andres Bonifacio ay nakakuha ng rekomendasyon sa kur.a sa Santa Cruz upang maipasDkl na sekreta ng mga kastila si Julio Navarro at si Emilio Jacinto naman ay sa isa niyang propescr sa San Juan de Letran nakakuha at sa pamamiagit;an nito'y naipasok niyang sekreta ang ilang tauhan ng katipunan. Sa wakas, ay natuklasan din ito ng mga kastila at ipinalalagay na ang nagsuplong ay wallang iba kundi si Tcodoro Patino. Isa pa sa mahalagang paraang ginamit ni Emilio Jacilto uplang makausap lam,ang si Dr. Rizal na nooo'y nasa look ng M1aynila, lulan ng isang lantsa,,,ay nang walang tanu-ano'y sala-0 lapit sa tabi ni Dr. Rizal na noo'y nakikipaglaro ng ahedres sa tenyente ng mga beteranang tanod niya, ang dalawang taong may hawak na panglampaso at makailang sumagid sa t;abi ni Dr. Rizal. Nahulaan naman agad ni Dr. Rizal na riay mjahalagang sadya sa kaniya ang mga taong ito kay;a sandaling nagpaalam sa kaniyang kalaro.at, nagtung o sa kaniyang silid. Nilapitan siya ng isa sa mrga naglalampas-o at ipinatalastas na kaya. sila nagtungo roon ay sa utos ng Supremo Bonifacio at ang ibig ay agawin si Dr. Rizal sa kamay ng mga tanod na kastila, mangyari na ang mangyayari. Sinasabi ng ibang nagalit si Dr. Rizal nang marinig ang gayong pasabi sa kaniya, nguni't ang ttoto, raw, aycn naman sa patunay ni G- Lope K. Santos, 18

Page  19 ay wal,ang isinagot si Dr. Rizal kundi ang huwag silang guma-.. wa ng gayon at siya ang bahala sa kaniyang kataw,an. Sa da]aw,-ang taong yaon na sinugo ni Bonifacio lay isa si Emilio Jacinto. Ang patron,o ng lantsa na n.agaapelyidong Reyes ay kapatid sa katipunan, lkaya nangyaring nakapasok doon si Emilio Jaeinto at a.g isa pa niyang kasamang si Guillcrmo, Masangkay. Sabihin p,a, nangagbalili sil.ang^'.kapuwa malulungkct at sa pantalanl ay sinalubong sila ni Andres Bonifacio na talagang nakalhanda na sana upang isagawa ang kanilang balak na agawin si Dr. Rizal, pagka't ang maraming kapatid ng katipunan na nakakalat sa pantal,an ay walang hinihintay noon kundi ang hudyat na siyang palatandaan nila sa gagaawing pag-agaw vat pagsalakay. Nang si Rizal ay isakay sa munting bapor "Otalora" uplanlg ilipat sa malaking "Castilla" (Sa "Isla de Panay," ayon sa n,amatay na mananalaysay na si G. Manuel Artigas at Cuerva) ay muling humabol si Emilio Jaeinto at upang maisagawa ito. (ay nagdamit labanderong taga-Kawit, nguni't ni hindi m-an lamang niya nakuhang makalapit kay Dr. Rizal dahil sa ito'y nata.talibaan nang mabuti. Ang inutusan ni Andres Bonifacio upang magpadala ng ismang sulat na may uring "ultimatum" kina Hermogenes Plata at Jose Turiano na nagsisitutol laban sa pinagkayarian sa Balintawak na lusubin: na ang Maynila ay walang iba kundi si Emilio Jacinto. Siya rin ang nagdala ng katibayan kay Aurelio Tolentino na naatasan l i Andres Bonifaeio na magtatag ng sanggunian sa mga alaawigan ng Lalaguna at Morong. Mula nang mga unang l)akikilaban sa Balintawak at Pasong-Tamo,ay inihalal na siya ni Bonifacio: na maging Punonghukbo sa IHilrgaan at nasasakop niya ang mga lalaw'gan ng Rizal (dating:Mollong) Bulakan, Nueba Esiha at gayon din ang Maynila. Anug katibayan ng pagkakahalal ni Emilio, Jacinto upang humawak ng gayong mataas na tungkulin ay matutunghayan sa kasunod nito: (*) (*) Ang orihinal nito na may lagda ni Andres Bonifacio ay nasa aking pag-iingat.-J. P. S. 19

Page  20 M. ANDRES BONIFACIO MAYPAGASA PANGULO NANG HARING BAYANG KATAGALUGAN, MAYTAYO NANG K. K. KATIPUNAN NANG MGA ANAK NANG BAYAN AT UNANG NAG GALAW NANG PANGHIHIMAGSIK. SA PAGKAKILALA sa tapat na paglilingkod at pagtatangol sa Bayang tinubuan ni M. EMILIO JACINTO PINGKIAN itong Kataastaasang Panguluhan sa pagganap nang kaniyang kapangyarihang tungkol, minarapat na inihalal ang nasabing kapatid sa katungkulang PANGULONG HUKBO SA DAKONG HILAGAAN NG MAYNILA. Upang mapagkilala at sundin sa buong sakop nang Pamahalaan nang Panghihimagsik at gamitin sa kaniya ang nararapat na pitagan aking iginawad itong Katunayan dito sa Kataastasang Panguluhan nang Haring Bayan ngayong ika 15 nang Abril nang 1897. Ang Pangulo ng Haring Bayan, ANDRES BONIFACIO MAYPAGASA Isang sekieta ng mga kastilang naggangalang Flcrenlcio Reyecs aigg inalisan niVa n1 sulhay sa Pasig, at aing nakuha ri. tcng katibayan sa plagca-tiktik ay kinuha at itinago,at' pagkatap.,s.y ang katibayan ding ivyan ang siy-a niyanli, nagamit sa )agsasanggalang, naman ng kaniyango buhay laban sa mga nagsisiusig na kastila at mga guardia sibil. Ang tawag kay Emilio Jaeint.o n.ang panahong yaoin ay Emiliong Bata, pagka't ang tawag naman kay Don Emilio Aguinaldo -ay Emvliliong Matanda. Ang katangian ni Emilio Jaeint,:) ay hindi lamang la sa pagkanlabuting manunilat tat militar, kundi may kasanayan din naman sa iba't ibang karunungan, gaya ng pagtutunaw ng bakal at l)atalim, gumawa ng pulbura at dinamita, bagay na,ang karamihan ng kaniRyang ginawa nito ay siyang nagamit ng nmga katipunana sa pmakikila sa ga kastila Parang mga huling ulat ng kaniyang maningning na kasaysayan ay sisipiin ko rito ang mahalagang talata ng buhay niyang sinulat ni G(. Lolpe K. Santos na nag-uulat kung paanol siya nasugatan at kunog paano nakaligtas sa kamay ng malulupit na kcstila, hanggang sa abutin na tuloy ng m,alulit na kamntayan. Ganito ang sabh i ni. Lope K. Santos: 20

Page  21 "Sa isang labanan sa AMahayhay, Laguna (1898) ay nasugatan siya sa paa, sa may ibaba ng tullhd. Sila'y may mga dalawaigpu kataoug l)para-p)arang kab.ayulianl Papalubog na ang araw. Tumat,ahakl sila ng 1t ga kaparanganl at gubat, at hindi akalaing maaabot ng tanaw ng pang'kat ng mga kasadores na i-:o'y nagr dedescubiecrta. Sila'y pin,aputukan, at sa una pal ang ga )ultok, ay ikinagulat at ipinagtakbuhan ng omga kabayc, ay tinamaan na si Emilio Jacinto at nahulog sa kaniyang kinasas,akyan. Ang p)ungio ay naglagos sa may altak-alakan at nadurcg at n.agkalin.sad-linsad ang ma, buto ng paa. Sa gayAll, siya'y naiwan ng mga kasamahlan; at sa paghahangad na mapalingid sa mga, kasadores, ay nagkabaun-baon sa mga bura.k at mrapuputik na sapa. Inabot d.on ng hanggang umaga, bago naisip)ang magpaanod sa isang natagpuang ilog at nang dakong hlapong mapalapit sa isang nayong di na lubhang mala Nang mamatay si Emilio Jacinto na naliligid ng mga kamaganak at kaibigan. 21

Page  22 yo sa bayan at n'ang aung gutomn, pagal at halpdi ng sugat ay hindi na totoong mapaglabanan, tangi sa,ang naahunan niya'y lugal na matarik,at di na makayang salungahin, naisipan,ang sumigaw na lamang at humingi ng gibik sa mnga taung-nayon. Isang matandang lalaki ang sa kaniya''y dumal.o at siyang nagbigay-alam naman sa tininti' ng nayon. Ito ang kumuha. sa kaniya roon; inihatid siya sa bayan, at isinulit s,a puno ng mga kasadres. Noon na nagamit ni Jacinto ang katibayang nakuha sa Pasig. Napakilalang sia 'y sekretang nagnga galanug Floreneio RHeyes. na nabihag ing mga "insurreeto" at nasugatal nga't pinagiwanan sa putukang iangyari nang nagda.ang hapon. Sa paniniwala ng mga kastila, si Jaeinto' y ipinagamot sa mediko. Salamat naman at ang unang tangkang putulin ang kaniyang mga paa ay hindi natuloy: naplagaling na nang walang I)utol, nguni't' nan gailanga na nga lamang ng tungkod sa kilikili o mvulet at upang makaloaOkad. Pagkagaling, siya'y pinal,aya at nakauwi pa sa Maynila, })ago natalos ng mga kasadores na sila'y napaglaruan. Nang tahi-tahimik na. ang pag-uusig sa kaniya, ay napabhalik uli sa MAahayhay, at doon na binihag ng sakit na lagna at t ngiki, karaniwang karamdaman sa mga lagay na yaon, hivanang niyvng ik.a-16 ng Abril ng 1899, ay natuluyang magpahingalay na ang buhay ng. Bayaning it-o s.a hukay na di nat kaaaahunan kailan man". Hanggang diyAan ang ulat ni (G. Lope K. Santos. Bago naman ginawa ang malaking p)agdiriwang sa Trozo noong ika-18 at ika-19 ng Abril ng 1913, sa karangalan ng magiting na bayanin iy'an,,ay nal.ahaal).ang isang kahilingan sa Hunta Munisipal noong ilka-24 g 11 arso ng taon ding yaon (1913) at may taglay na lagda ng1 143 kilalang mamamayman sa n:aslabing po!ok at hinihililg na al(g mga daang Magdalena at Benavides ay palitan ng mga pangalang Emilio J.acinto ang lla, at Jose Diz-on naman ang ikalawa ul)an ang maatiling buhay sa ala-al.a ng lahat ang kanilang kagitingan,at kabayanihan. H-indi man nasunod ito, ay mayroon na rin namang isang hayag na lansangan sa Maynila na bininyagan ng pangalan ila Emilio Jacinto at sa maraming bayan sa mga lalawigan ay hindi mabilang ang mga lansang.ang nagtatagl.ay ng kaniyang pangalan. Ang lalcng makabago' at malaking paaralang-bayan sa Maynila ay 22

Page  23 tiuat~awag ngay-ong "Emnilio Jacint-o Elemcintary Scho-ol" at sa' Cercna, Tarlak, ay may isang paaralang nagtataglay, run ncg kaiiy~ang panlgalan. Ang kaniy-a~ng mg(Pa buto ay nwataga1 nang kiniuha, sa Mlahayhay at dinala sa, Maynila, at ng~ay 'oy nalalagak s'a sariling libingani no samahan ng mga, beterano- s~a Paang-bund-ok, matapos hand'ugli ng' isang maringal. na, lamayan sa Salong Marmol wn;ong ika-18 ng Disyembre ng 1921. 23

Page  24 II ANG KANIYANG MAGA SINULAT... Mga banltog na mannanalaysay at.latatalinong kritiko natin angmgllagipapatunlay sa paog iging mabuting makata at manululat ni Emilio Jacint:c. Ang nakaplagtataka ay ang pangya— yaring siya'y nakasusulat ng mahusay sa. tagalog nguni't hin(di marunong tumula, sanialtalang sa. wikang kastila ay isa siyaa ma rga hinahangaan sa l)agka-makata at manunulat. Sa mgca tula niya sa kastila,ay walaIng iaiapaha)yag kundi ang A La Patria, iia,gaa ing bilnanuggit ko,na sa unang kabanata nito.ay itinuturing no lalon1ol maatatalinoln manunuri natin na hindi alangan iagapay sa Huliig Ptaalanm ni Dr. Rizal. May tatlo o,apat na mahulusay tu,a a siyan sinulat sa wikang kastila, isa na riyan ag handog sa kaniyang ina at Iin,am,.gatang 'A Mi Madre". Si I)r. Rizal,ang kaniyang uliran sa kabutihang asal at sa palunlulat at a ng kaniyang idolo politico (diyus-diynosan sa pagka-pulitiko) ay si Marcelo II. del Pilar. l)atil dito, ang kaniyang mga sinulat ay nagkarc.on ng kakaibang tatak na siyang ikinal)ataangi at naginig sanhi ng Ipaghainga ng marami. Sa plagka-makata,>t paglka-manunulat sa kastila ay naging kapanahcun ni Jacint,) ang.-luallong matatalinong makata at manunulat na sina G(. Cecilii) Apcstol, Fernando Ala. (Cuerrero, Jose Palma, Clemente J. Zulucta, H-onorio,) Valenzuela at i)a pa. Si Zulueta,ay siya namang kinagigiliwan niyta sa ),pagka-mabuting mananalaysay at gayon din sa pagka-makata, da-. hil sa tagumpay na tinamo ntifo sa isang pambansang timpalak sa tula na binuksan at sinalihan'sa EsIpanya ng lal:ng mahuhuasay na makata at manunulat doon no<;lng 1895 at. pinagka(I,,loan nog gantingpalang "lirio de plata"' ng Academia Bibliografico-Marina" sa Lerida. Ang paham na si Mr. James A. Le Roy, na kinikilalangll; unang pilipinistang amerikano ay siyang may akda ng iutaputaking pagakahaulog sa ingles ng mahahalagang bahagi n.g AS1 Mga Kababayiin na lumabas sa unang bilang ng Kalayaan, 24

Page  25 1:' -na hindi binabaiuLggit ang. pangalan ng surnulat na. sj Emilio Jacinto d'ahil sa hindi niya nababatid kung sino ang m~ay akda. Isa pa, ring sinul-at ni Jacint-o at' napalathala ruin sa Kalaya'an ang isinakastila naman ng bantog na m~anunulat- na si Don Juan Caro y Mio-ra. ng Manifiesto, (Pahayag) at mababasa sad ikatlong akl~ait ng Archivo. del IBiblifilo Pilipirvi ni Retana, liguni 't. hindi rnf masadbi ng nagsalin kung sino, ang may Akda. Jt'o'y, maliwaniag na nagpapakial'ang ang kaniyang panuliat ay talagrang hinahangaan -at kinikilala, ng lalong 'mga b~antcg n-a manunuri at mananalaysay. Ang n~apabantog na - pahayagang Kallayaan, gaya ng binanggit. ko sa u'nang kabanata. ng kasaysayang ito' ay munakal-a ni. Emilho Jacinto, at siya rin ang naglagay ng pangalan, tangi pa ~-a siya ang 'nag —ay o-s ng mga lathala.- Pinilit. ni-yang sa mg'a lathalang lumalabas sa pahayagang yaon ay -huwag nangr gumamit ug mga titik na kastilang c, g, j, at iba pa, kundi ng k, h w, at. iba pa, 'at ang imin~amatuwid niya.ay kinakaiHa11gng magkaroon tayo ng sariling panuntunan sa pagsula't. Siya nan sumulat ng Pahayig at ng Sa Mga Kababayan, gaya nang makailan ko -hang banggitin, na lumabas sa unang bilang ngKalayaan at ang mga lathala. sa ika'lawang bilang -ay hak-s kaniya -nang lahat. Ang-Kartily~a ng Katipunan, ay siya rin':~gmyada. Si Herm-C genes Plata ang unar,-g sumula-t nito,. nia sinundan ng K. K. K., KATUNCGKULAN (GAGAWIN NG MGA Z. LI. B. ni Andres Bonifac'io, nguni 't pagkatapos -ay pinagkayanian, ni-, lang ang sundin at pairalin ay ang kay Emili-a Jacinto' na siyang nan~gatawan sa lupong inihalal upang gumawa ng bago. Nang kasalukuyang nag-aapoy auag himagpikan ay binalak iii Emilio Jacinto na magtat~ag ng isang samahan ng mga magkakab-abayan- uk-ol - sa pagsasaka, pagpapagaw~a at. pangangala-. kal at ita 'y maglala-yon, ng pagpapayam'an sa bayan upang may mapagku-nan ng puhunan- at lakas sa pakikihaka. Nahahawig' ang samaliang ya~cl -sa Liga Filipina ni Rizal, at an g palatun'tunlan nitong hindi,'pa nahahayag ay siya koing inilalakip nga.. yon ditio. Ang akdang Liwan-g a~t Dilirn na pinag-ukulan ng, m'atatay~g na papuri nin'a C0G. Lope K. Santos at iba pang mga paham na. manunuri, ay is-ang- akdang busog sa Waong. makakatas 25

Page  26 lna kuro-kuro, naglalaman ng mgna dakilang aral at halimrbawa tungkol sa suliranin ng kalayaan, Ipagkakapanlltay-lpaitay at )pag-iibigan ng mga ta,>, suliraniln ig bayan at ng p,amunuan, pagtutuwid sa maling lpananlampalataya, tuntunin sa paggawa at kagandahang aa a anupa't maipalaltIgay nga nama na isang Ccdigo Revolucionlario0 o isang Koran. Sa kabutihang Ial.ad, lahat nang mga sinulat ni Emilio Jaceinito, maliban na lamang sa ilango wala namang g.aanong halaga ay nakapag-ingat ako ng sipi, at diy.a'y namumukod ang akdang Ang Kasalanan ni Cain, Pl gkatt(lta(g.g Pamahlalaan sa lInkuitmn n- g.y Silangan, ang palatutntnnan ng Sanualan- ng Ba-!Jan st PangYangyalakal, at at n akda niyang Liwanag at Dilim, na siyang lalong kinagigiliwan Ig lahat, na bukcd sa hindi pa nanga)papalathala ay parla-parang iniingatan ko ang mga orihinal, palibhasa'y,ang aking ama (Epifanio de li6s S.antos) alg siyang nagkal)alad ia makakuha at magmay-ari ng mga naturang akdang lubhang makasaysayan n.a ngayo'y aring sarili ngo m.ay-akda, nito. Ang mga nabanggit na akda ay siyang matutunghayan ngayon sa kasunod nito..aliban sa Pihayag at sa Kartilya f.g KaIatipunan na kung' nangalaththa man noong panahlon ng himagsikan,ay iilan lamang ang nakababatid, ang lahat ay pawang lngayon pa. lamang mangapapalhayag. SA ANAK NG BAYAN Sa iyo, oh Anak ng Bayan, anak ng dalita, n,a. nagb.abataing pumapasau ng madlang kabigatan sa balat ng lupa, sa iyo ko inihahand_'g itong munting kaya ng kapus kong isip. Yyo ngang m. raatin sapagka 't. inia,alay ng isang pusong nabubuhay at. nabubuhol sa iyo, sa pamamagitan ng. lalung tapat na pakikip.agkapua. Yn.akala ko n,a kahi't babahagya ay iyong pakikinabangan; alt ako ma'y di bihasa sa magandang pagtatalatag ng mga piling pangungusap, ay.aking pinangahasang isulat. Mapalad ako kung makabahid ng tulong sa lalung ikagiginhawa ng aking mga kababayan na siya kong laging matinding nais. 26

Page  27 LIWANAG AT DILIMI At bakit di ko sabihin? Ang ala-ala ko'y baka ikain na namuhunan ng buhay at dalita ay malabuan at maalimpungatan sa nagdaang mahabang pagkakahimbing, at ang laman ng bungang matitira sa iyo kung di mapait na balat. I ANG NING-NING AT ANG LIWANAG Ang ningning ay nakasisilaw at nakasisira sa paningin. Ang liwanag ay kinakailangan. ng ma.ta, upang mapagwari ang boong katunayaan lng mga bagay bagay. Ang bubog kung tinatamaan ng nagaapuy na sikat ng araw ay nagniningning; ilguni't sumusugat sa kamay ng nagaaganyak na dumanpot. Ang ninning aymaraya. Ating hlanapin ang liwanag, tayo'y huwag mabighani saningninlg. Sa katunayan ng masamang naugalian. Nagdaraan,ang isang carruahelg maniningni na hinihila ng kabayong matulin? Tayo'y magpupugay at ang isasalowb. ay mahal na tao ang nakalulan. Datapua'y marahil naman isang magnanakaw, marahil sa ilalim ng kaniyang ipinatatanghal na kamahalari at mga hiyas na tina.taglay ay natatago ang isang pusong sukabanl. Nagdaraan ang isang maralita na nagkakanghihirap sa pinapasan? Tayio'y mapapangiti, at isasaloob:-Sa,an kaya ninakaw? Datapua'y maliwanag nating nakikita sa pawis ng kaniyang noo at sa hapu ng kaniyang katawan n,a siryaa'y na bubuhay sa sip)ag at kapagalang tunay. Ay! sa,ating nangungugali ay- lubhang izangapit ang pagsamba sa ninning at pagtakuil sa liwanag. Yt. na nga ang dahilang isa pa na kung-kaya ang tao at ang mga bayan ay namumuhay sa hinagpis at dalita. Yto na nga ang dahilan nIa kung, kaya ang mga locb na inaakay ng kapalalluan at ng kasakiman ay nagpupumilit na lumitaw n.a maninging, lalung lalu'na nga ang mga hari at mga Pinuno ha pinagkatiwalaan ng sa ikagiginhawa ng kani 27

Page  28 lalg. mga kampon, at walang ib-ang n~asa kuiig di, ang mam~alagi sa. kapiangyarihan sukdang lkainis at ikamatay ng B~ayatn na nagbigay sa. k-anila ng kapangyarih-ang ito. Ta-yo'y m~apagsampala'taya sa ningnling, huag nating pagtakhang na nag ibig mabuhay sa dugo' ng ating mga ugat ay magbalat-kayu ng maningning. Ay! kung ang ating dinudulugan at hinahlayinlan nlg -puspC~s ua gialang ay ang maliwanag -at magandang asal at m~ataIpat na loob, ang kahit sino ay.walang magpapaningning pag9 -ka 't di natin pahahalagahan, at ang mga isip at akal.a'ng iano pa man ay hindi hihiwalay, sa maliwanag na ban~al nia landas ng katu'iran./ An~g kaliluhan at anig katampalasan~an ay hunmhanap ng ningning up~ang huag mapagmalas n'g mga matang. tumatanghal ang kanilang kapan-git an; n'guni' 't ang kagialifigan- at ang pagibig na dalisay ay hubad, mahinhin at maliwan~ag na-na'patlatanaw sa panifigi.ail Ang lumipas n~a pinafi'ginood-n ng tagalog ay Ilabis na nagpapatunay ng katutuhanan. nito. iMapalad alug araw ng liwanag! Ay! -ang Aniak ng lBayan, ang kapatid ko, ay maiwtuto ka'ya na. kumu hang halimbawa at lakas sa pinagda-anang mga hirap at binatang mga kaapih-an? AKO'Y UMAASA 'Tayo 'y huag mainaman sa hbalat pagka 't di kinakain at ka'raniwang magkalaman ug mas.,aklap. Ang mga libingang marmiol at maputi at makintab sa labas; sa, loob uod at kabulukan. KALAYAAN Ang kalayaan ng tao -a-,y ang katuirang tinataglyn a laga ng pagk~ata~o, fla - umisi'p at gumawa, ng -ano mang ibiguin kung it-o'y di nalalaban sa katuirang ng iba. Ayon sa wastong bait, ang katuirang, itoo ay siyang ikinaiba ng tawo sa lahat ng nilalang. n hayop a' snsupil at nilulubiran sapagk~a't di' naka-tatanti'i ug matuid at di ma 28

Page  29 . 9 tuid di inaka'a-abut iig. dakila at. magandang gawa6. Liban. sa ttawt' laimang,-Aug makapagsasabi. ng ibig ko 't di ko ibig kaya 't ayon sa bagay fla kaniyang inibig 6' inibig, siya 'y magiging dapat sa. tawag ia, mabuti 6 m-asam~a, sa parusa 6, sa pal-o. Kung sa, taw~o'y w~ala aug Kalayaan ay diii fi'angyayaring makat-alast-as ng purl, ng katuiran ng k~a galingan1, at ang- p~a. ugalang tawo 'y di rin mabab'ag-ay sa kaniy~a. Ay! Kung sa mga Bayan sukat nang s'umupil aug kulu-' ugan, aug paugga pus at ang p~anghiampas katulad din fig ha.; yup, ay dahiil sa aug mga A. N. B._ ay di tawo, p~agka't ang katuiran ng pagkatawo ay uamat~ay n~a sa kanilang puso.. Kung sa santinakpan ay walang lakas- walang dun~ong na makakaka-yang bum~ago fig ating 'pa'katawo, ay wala ring namang mak~apakikialam sa. ating kalay'aan. Auig Kalayaan -ay biyaya ng langit at "hindi iig dil-ang' ka — g)(alifigan at magandang asal.. Bakit -nga, bakit nating ipagkakal~oob sa, kapangyarihan' ng lupa, ang ipinagkalcob sa ating ng kapangyarihan ng langit? Gay'c ma 'y ang kairamihan ng mgia Bayan ay lagi,ng humihila ng taniikala~ng mabigat ng 'kaa'lipinan. 'Ang kakapa'lan ng t-awo 'y iniinis nig iffiang panginoong itinatangi. Aug Anak nug Bayan ay lagi ng inaagawan ng buiiga. ng kapaguran niyanP.g sarili upang mam-al~agi at maragdagan ang kapangyarih~an at bagsik ng mgya Namamahala at' Pam'ahalaan (Gobieru~c) sa pag, kaliliyo- sa mabangoug suob ng. mapagpuring ka~akbay, ay nakalilimot tuloy na ang kanihang buong lakas, kala'khan at k-at~aasang ipinatatanglial ay galing. n~a lahat sa mga kampong inaalipin at ibin-aba'on,,-,a dalita. Ma'dalas-naman nangyari na aug ka'layaan ay sinassakal nug m-all -at bul-ag na pagsampalataya., ng.mga lao'n at mssmn ug~ali at ng mga kautusaug udyok ing mga akalang pala"Mara.. Kung kaya -may katuiran -ay dahil sa may kal~aya~an. Aug kala-yaan nga ay slyang pinakahaligui, at siu') mlangmaiga-pus n~a sumira at pumu-uing ug h~aligui at upang maiguiba'ang kababayan ay dapat na, pugnwu tkinakailangan Ilipulin. Kung ang kalaya'an ay wal~a diii -mangyayari ng ganito, n~a augy tau-oug bumati sapagkat aug. anomang gagauin ay di magbubuhat sa, kany-ang pagkukus'a". 2g99

Page  30 Maraming hayupl lalu na s.a ihon,ang namamatay kung kulungin sa pagdaramdam ng p)agkawala sa kanilang Kalaya.an, Diyat,a't ikawv na itinariging may bait sa Sangdaigdigan iy daig )pa ng hayulp? Ang salitang Kalayaan ay naninibago, sa tainga, at marami pa s:a aking manga kaababayan.ang di nakaaabut ng tunay na kahulugan. Kungl ang Kalayiaan,aiy wala, ang kamatayian ay makalilibo. pang nmatamis sa kabuhayan.l Ang umiibig at nagpapakama.tay sa dakilang kadahilanan ng kalay:aain ay umiibig at nagpapa)kalanatay sa kadahilaniaa ng MIaykap.al puno't mula ng katuiran na dili maaaring magkaroonI kung. ang Kalayaan,ay wala. ' Bakit anga tagalog,' ay kulang kulang na apat na raang taong n yamuhay sa kaa.lipa ina na agtipunang kusa fg lahat ng pagayopI, p)agdusta at pagapi fig kasakiman at katampalasanan ng kastila? I)ahil sa kaniyang itinakuil at pinayurakani ang kalayaan ipinagkaloob rig M, aykapal upang mabuhay sa kaginhawahan, at dahil dit, nga sa mga mata'y nawala ang ilaw at lumayo sa puso ang kapatak manig ligaya. ANG TAWO 'Y MAGKAKAPANTAY. Ang lahat ng tawo'y magkalapantay sapagka't iisa ang pagkatawo rig lahat. &Anong ganda, anlong liwa.nag ng katutuhanang ito? i Sin-o kaya ang lpafigahas na makapagsasabing higit,ang kaniyang pagkatawo at tangi sa pagkatawo ng kaniyangt mga k,apua? Datapua 'y sa lahat ng )anahlon at sa lahat ng sulok ing lup)a ay naghari at nagkaroon ng mgya pangahas na ito; kaya. nga 't lumabu ang ganda't liwanag ng dakilang katutuhanan, at ang kaguluhan, ang luha, ang dugo ang kasukab:an, ang kadiliman ay lumaganap sa Sangsinukuban. "Kayong lahat.ay magkakapantay, kayong lahat ay magkakapatid"'-sinabi ni Cristo. Nguni't,ang nagpaplangap na mga, kAhalili niya, alagad at pinakahaligi ng kaniyang mga aral ay siyang kauna-unahang napakilalang natatarigi sa mad 30

Page  31 la, at ang bulag na tawo'y naniwala sa kanila, sa matinding pagsamp,a.lataya na sumusunod figa, sa aral ni Cristo. '"Ang taw(,'y mag(akakaantay — sinabi ng mga amang mailrogin ng Salgkatawohan; at ang sabing ito ay tumalab hanggang sa, kaibuturan ng puso. Ang ulong may putong na eorona li Luis XVI ay nm;-aglag; maraming cetMr,ang 'nanginig kla kam.ay at umuga,ang luklukan ng mga hari; sampu ng mga marayang kahalili.at alag.ad ni Cristo ay kinasuklaman at inilagaii na katulad din fig pagilag sa, olupong. Ang lahat ng tawi'y magkakapantay sap.agka't iisa ang p)aglatawol nig lahat. Yto'y siyang katutuhanang tunnay; ito ang itinatag rig katalagah.an ng lumalang ng lahat; ito ang ilaw ng pagasa na matatapus din ang pagkainis, at titigil din sa mata rig tawo ang pagdaloy ng luha. Kung itinititig ang mga mata ko sa kahambalhambal na kaanyuan ng kabuhayan rig mga. Bay.an iay! di ko mapigilan na maniig sa puso,ang matinding kalungkutan. Kung minsan ang katutuhanang ito ay niyuyurakan fig kaliluhan sa tulcng ng tinga ngg baril, at ng tanikal,a, ng bilanguan, dahil sa di paglakaisa iat karuagan rig mga Bayan. Kung minsan naman ang kaliluhan ay nagdadamit mahal,at,ang mga hamak niyang kaakbay.ay di kinululang ng maririkit llia katuirang ipinapatay sa ginag, awang mg,a paglapastaingan sa matuid at sa pagkiakapantay-ng tawa, na tinatangap naman ng Bayan sa kaniyang kabulagan. Datapwa a.ng katutuhanan ay walang katapusin, ang matuid ay hindi n.ababago saplagka't kung tutoti na ang ilaw ay na gpapaliwanag magpahanganug kal,an man ay magpapaliwanag; kung may matuid,ako fna magari ng tunay na akin pag ak,:;'y di naklapagari, ay dia matuid. Kaya riga't may panahun din n.a dapat antayin na ang sigaw ng k.atutuhanan ay 'sasapit sa mga isip na kinakalung ng kadiliman, at.ang matuid ng pagkakapantay-pantay ng tawo av y, aya.kaping tunay ng mga pusong nwahihimbing sa kalikoan. Huag umasa, rna ang araw na ito'y darating ay katumbas din fig -di paniniwala sa pagka-Dios fig Dios. Oh, ikaw na pinopc:on sa kataasan, di mo baga talsos na ang dinaramdam ng mababa lhung iyong inaapi ay siya mo ring daramdamin, lkung ito'y sa iy:o g^,;win? 31

Page  32 Ikaw na mayaman, 1, di mo. naaabot na, aug, hapdi, ug looh mo kung a~alisan' ka, fig lyong mga kay~amanan Iacy siia. ring hIapdi ug Ioob lig mahirap kung ina~agawan fig kapus na upa ng kiaiiyang mga kap'agala-n? Kayong m~alalaki, na umaasa, sa kamalialan ug inyong dugo -at sa katuirhing taglay fig Jnyono kal 1akhan. n.a'sumakop at 1wmap~astafigian sa, inyong mga. kapua, sandaling bukah~in aug mapagmarunoung iria pagiisip sa- mga halimbawang sinabi at makikilala ninyong lub.9s na, aug lahat n'g tawo -ay tunay nganug magkak~apantay. Datapua.'y hluag akalain ng sino p~a man na aug pa gkakapantay ng taxvo -ay nalalaban sa k~ataiasang kinak~ailafigan ncg.mga~ Pinuncuig dapat. na. mania~hala ng Bayan. IlHindi u-ga, nalalabau, sapagka't aug kanilangr k~ataiasan ay- nagbubuhiat sa Bayang kumikilala, sa kanila, figunit aug sarili- nilaug pagrkatawo ay kap ant~ay din ng pagkatawo nu lahat. At Ja-hil sa aug t~aw'o,, ay tunay na magka~kapant~ay at walang makapagsasabing siya'yy lalunig taw-o sta kaniyang kapuwa,!ang sino p~a man iiga, na. sa sarili niya la-mang at~ sa. tuloncr ng Miang mapagmapuri,,ay lumukl.c k sa- kata~asan ng kap angyarihan at manigafiga has na -nagpakila'lang una 't mata-as sa lahat, ito 'y isa'ng sukab 'na lochb na ibig mama'figinloon, na nagsasabi ng katuiran at umuny~am sa. matuid, na. nagsasabi nug kaginhiawahan at umiinis at nagpapadialitai Sa. walang likat na, p~agpupuri nlg kani'yang mga- lilong katulongr a~t ka~akhay, namamahay tuloy sa paniniw'ala -na silya 'y tunay figang. hini-, rang ng lafigit na maging p-anginoon at kaniyang magagawa aug balang nasain ngkuyn paghpfgintaon. Aug ka'niyang mga hamak na (}alarna 'y ay katulad ug aso nia napasusupil -sa. kaniyia upang m'akasupil, sa iba na, katulad iig halimaw, at makasaic sila, sa paginom, ng dugo ng Bayan. Ynyong' masda, -aug kinasasapitang k-ahambal-hambal, kung aug pagkakap~antay-pantay n-a tawo 'y ibin,abacn sa diurn, ng limot iat siphayo. jBakit, kung igrin-agalang ang hangin nig kap-alaluan, aug bulak ug kayam~auan ay di laloug dapat iia.. igaliang -aug mabubukid n~a nab-ababoad sa ulan-:at nabibilad sa anaw upang mabuh~a~y aug lahat na buiiga ug kaniyang pingpagura' -32

Page  37 sa di bn:babalid ang, daan, gan.:'t. hindi pinabayaang magakay alg ibang nakaaal.am? Lisanini nga natin sa p)angungugaling dinadala ang dating )alliniwala na ang mga Pinuno ay panginioon ng Bayan,,at magaling ang lahat nila ng 1)asiy.a at gawa. Laging isaisip at sabihin na ang kaginhawahan rig lahat ay siya nilang tungkol, upl),ag huag nilang makalimutan. Ako'y an.aniniwala at lubos kong pinananaligan na aung kalua.gan ng,alin man Baya.n ay sa kaniya din dapat. na hanapin. Ang Bayan nakakikilala at umiibig ng matuid, na inaakay ng kabaitan at mahal ang kaasalan ay di pa babahala sa kafigino pamang pianginlc on, di paiilalim sa kapangyarihan ng lakas at dlaya, di aalalay sa p..lalu 't masibang kaliluhan na maghari sa taluktiok rig kataasan. Kaya nga 't dahil sa ito'y siya ko-ng pinaniniwalaian, ay!siya ko -namang ipinaliliwanag sa anak ng Bayan, pagka't sa paraang ito lamang m,akakalimutan naa't di na masasabi kailan man sa atin ang sumusunod n.a mga tula ni Baltazar; "Kaliluha't sama ang ulo' y nagtayu,at ang kabaitan kimi't nakayuko ". Nakita na nga natin na,ang lahat ay magkakapantay, at ang k ataasan ng mga pinuno ay di tinataglay fig sarili nilang pagkatawo, pagka't sila'y kapant,ay din fing lahat. Kaya nga.'t ang alin mang kapangyarihan, upang maging tunay at matuid sa Bayan lamang;at sa kaniyang mga tunay na Pinakakatawan dapat na mangaling.. Sa madaling salita, ay di dapat nating kilalanin ang pagkatawo ng mga Pinuno nai mataas sa madla..Ang pagsunod at pagkilala sa kanila ay dahil sa kapangyarihang ipinagkaloeb ng Bayan, sa makatuid ang kabuioan ng mga kapangyarihan ng bawat isa. Sa bagay n.a ito,,ang sumusunod sa mga pinon.ong inilagay ng Bayan,ay dito sumusunod,.at sa paraang it'y nakikipagisa sa kalahatan. At ang pakikipagisang ito' ay siyang daang tangi ng kaayusang kin.akailangan ng kabuhayan ng Bayan. Yto'y siyang paraan lamang, na ang malupit at ma.rayang kaliluhaii na ngayo'y lumagpak na,,ay huag na muling magbafigon at magdamit b;ayani, o tagapagtangol kaya ng Bayan at kalayaan. Na kung magkaganitio ma,'y kaniyang ililihis ang 37

Page  38 katuiran, iinisin ang Bayan at sasakalin ang kalayaan sa mga dahilang hango din kunuari sa tatlong bagay na ito, at kawiliwiling dingin. Uala na iganlg makapangangalaga sa sariling gaya ng tu-,ay na may kata.wan. (.ayon din naman ang Bayan, upang huag maagaga huag naapi kilaklailaganga magkaloob na kumilala at tumakuil sa mga lilcng may balat-kayu. Sa lkatahimikan ig bawat panig ng Bayan at kaaluanan ay hindi maaring di pamiagitanan fig isang kataastaasang kapangyarihang hafigu sa kabuoan at laang sa laging pagkakaisa, binhli 'g.,lakas at kabuhayan. Magbuhat figa sa la.lung mata.tas na pinuno hanggang sa kahulihulihang namam,ayan ay dapat na gumamit ng lubos na p)itagan at pagtupad sa mga pa.siyav. ng kataasta.asang kapangyarihang ito nla. hinah,angu sa kabuoan, at ginaganap sa kaparanan ng kapisanan ng mga Pinakakatawan ng Bayan 6 Congreso. iAy! nguni't ang tunay nla nararapat at ang katuiran ay madalas na guluhin at takplan fig malabis na paghahangad ng karafingalan, 1ng,ampas na pagiimplok sa sarili at ng gumigiit na gawing masasama. Ang kapangyarih,a.n ilg mga Pinuno. a.y dapat na iasa lamang sa pagibig at pagmamahal ng Bayan, na dili mangyayaring makamtan, kung di sa maganda't matuid na pagpapasunod. iAncng laking kamalian ng mga pusong maisip, na. nagpupumilit magpasikat ng kapangyarihan sa kaparaanan ng lakas ngo baril!; iga p)ikit na matang! aayaw kumuhang halimbawa sa mga nangyaring kakila-kilabot sa mga nagdaang )analionl! Wala nangl' magaang,akayin na gaya ng mga Icob na tapat; datalpua't wala na namang napopoot na gaya nila sa di matuid at mararahas na paraan at sa hamak na pagpapakunl)a)ba. Lagi n.ang sinasambit ang katuiran ng mga pinuno, at ang nlga utang na loob, sa kanila ng Bayan. Ito'y siyang karaniwrang nakikita sa. mga Pamahalaan. Datapua'y,ang Bayan 'ang siyang may katuiran, pagka 't ang tungkol,at matuidng mga pinuno ay,aan at pawang dapat na isukat sa kapakina

Page  39 bafigani at inilol. zob ing 'Bayaii. Yilan aiig nakat-at~anto 6' ibigr tumaiitu ng katutuliananlg Ito. Auig kaginliawahian, wala viia kung di ang kaginhawahiai iug Bayian aug siyang talagang katuiran -at kadahil~anan, aug simula 't kat~apusan, ang hiul-.J It wakas ng lahat ng katungkulan. ng mgia taga-pamah~ala. Nguni 't aug kaginhawahang it~o'y madial-as agawin -at. ha-' tin, kung ang mga ka~rangalan -a~y kinakamta~n ung mga sukab via imapagmiapu'ri, kung ang mga pala at katuiran ay ibinibiga I~a udyo&k -ng suhol at p-agkakapit sa nal-al~aki. S iya naiig pagyanan ug ma-sasama ast paglitiaw ng mga pallain. Umasa na aug masasamang ito 'y bumago tat kcusang bumuti, ay malaking kamialia'n.' Ang mga. ito 'y katulad ng linmniigo iia burnabagay sa kulay ug-kahoy na dinadapuan. Aulg. lun-as -na. kinakailafigan upang huvag mangyari at magamot aug p~apaganiiton~g mga kasama~an ay wala. k-ung di aug pagliliwanag ]Ig' isip lig Bay~an at augy bagoung pan-gun-gugali. Aug mga, kautusan figa, dahil sa naghubuhat sa lo-ob hgp Bay~au, ay, unang dapat na igalan'g at sun-din bago ang mga )ilunuC, pagaka. 't it-o'y. mgia katiwala lamaug iug pagpapatupaid lig kautusang ito., Ang dating masamang ugali na taug pagkahiukom ng hukom a'y siy~ang kau-naunahang bi-nibig-yang halaga, a pinanggiagaliliganp ng mal-alaking kasamaan, pagkat napupiling aug- katuiran at auga mga kautusa~n.Dapua 't baguhin aug ug ali, sa makatuid, pahaliaga-han aug rnga, kautusan pa, unla, sa lahat, paliblia~sa 'y buniga ng niais ng kalahla-tan, at ang' mga. hiukom, ku-ng ibig nia mana'tili sa pagkahukifamh ay pilit na gaga'nap ng wastoug katuiran, at. isa iaba nila! kung aug nalalaban dito. ang siyang aakala~in. Wala na kung di aug kagiuhawaha'n ng Bayan ang tunay na ~:nhig aim maug kapiang-yarihan ssa ibabaw ug lupa. Pagka't augy Bayani ay slya-ng lahat; dugo at buhay', yaman at l~akas, lahat ay sa. Bayau. Augo mga kawal na. aaghiahaudog ug buhay sa, pagtiatanggo-i ng buhay ug lahat a-y tiaganas. na anak. Ingn Bayan. Aug kayamanan ug Gobierilo a nugagaliug ga mg tauak'ng Bay an; aug la,,ki at tibay ng kap'augyarihan ay sa, pagkilata 't pagsuuc d nig Bayan nagbubuhat; at-aug. tungkol ikfiun-_ bubuhay ay' ibinibig-ay na alahat ung anak ug B-ayan, ina nuaopa 39

Page  40 )pabulna ng1 lupa, nagaalaga ng iga hayolp at gumagawa g1 mga,anlgkap at gamit na lahat sa kabulayanl. Sapagka't ang Bayan nga, ul)ang manatili at mabuhay, ay lnakita na natin nangangailal gan ng isang pinkaulo.o Gobierno, nauukol d'n nlaman ai(g nagklaloob dit,:: ng mga ambag na kinakailangan na kung wala ay hindi maaari, baa.ma't ang mga buis 6 ambag ng Bayani ay sa tangi,at lubos na kapakinabangan ng lahat dapiat na. gamitin. ANG MALAING PAGSAMPALATAYA Sukat na sa mga isip na bihasang magnilay-nilay ang salitalng sanmpalattya, upang malirip na malinaw, na ang pinakahaliging ito ng naugaliang mga pagsamba ay nalalaban sa kabaitang matalino a.t gayon din sa talaga ng Dios. Sa katunayan,,ang kahulugan ng pagsampalataya ay ang pikit na paniniwlala sa sinasabi ng iba. At ikaw na bumabasa nitong walang ayos na mga lakad, di mo baga n,aaabt, na kung ang onakamulat ay madalas na maligaw sa landas ng kabuhayan,,ay di lalu na nga ang nakapikit? Nalalaaban din naman.sa. talaga ilg Dios, paglka't ang tawvo'y binigyan niya ng pag-iisip upang magamit sa pagkilala ng, tutoo't di tut-o, ng matuid at di matuid, ng mabuti't masiama. Datapua'y dahil sa maling pagsampalataya't pikit na paniniwala ang pagiisip ay pinahihimbing at di gin.agsamit sa mga pinaglaanang ito ncg Maykapal. Gay on ma'y rmga ulong pinamamah.ayan diumano ng karnnungang buhat sa langit, ang siyang nagkakalat at umaalalay nitong likong p.agpatay sa lalung mataas na biyaya sa tawo, na gaya na nga ng pagiisip. Ang sangol, liban na lamang sa sangol ang mababagayan ng panniiwala.a sabi ng iba na wala nang pagdidilidili. Yto na nga ang isang dahil pa ng mga paghihirap,at hinagpis; at,ang Bayang tagakg di pa nalalaon at lubcs nang nakaramdam ng mga kasakit sakit at kasindak-sindak na nasasapit kung ang kamaliang ito'y pinapangangaapit s.a mga pagiisip na mapapaniwalain. 'Mga hunghang at palamaiang alagad ni Cristo, kung tawagin,.ay nangahas na binalugtok ang matuid: at binalut ang 40

Page  33 ANG PAGIBIG Sa lahat ng damdamin ng puso fig tawo ay wala ngix mahal at dakila na gaya ng pagibig. Ang-katuiran, ang katutuhanan; ang kabutihan, sang kagandahan, ang Maaykapal, ang kapuwa tlawuio ay siya lamang na. mangyayaring maging sanhi ng pagibig, siya lamang na makapagpapabukal sa. loob ing tunay at banal na pag-ibig. Kung ang masama at di matuid ay ninasa rin fig.lob iay hindi,ang pagibig ay may undyck kung di ang kapalaluan at ang kayamtan. Kung ang pagibig ay wala,ang mga Bayan ay dili magtatagal at kapagkarakang mapapawi sa balat fig lupa ang lahat ng pagkakapisan,at pagkakaisa,at ang kabuhayan ay matutulad sa isang daholn fig kahoy na niluoy ng init at tinafigay ng hanging mabilis. Ang pagibig wala na kundi,ang pagibig ang makaaakay sa tawo sa mga darakilang gawa. sukdang ikawala ng buhay sampung kaginhawlaa.han. Ngunit ang kadayaan at ang katampalasanan ay nagaanyong pagibig din kung minsan, at kung magkagayon na ay libo libong mararawal na pakikinabang ang nakakapalit ng ka patak na pagkakawlang gawa, na nagiging tabing pa man din ng kalupitan at masakim na pagiimbot. i Sa aba ig mga bulag na isip na narariahuyo sa ganitong pagibig. Ang pagibig, wala na kundi ang pagibig,ang taiging binabalunfgan ng matatamis na alaala sa. nagdaan na at ng pagasa naman sa darating. Sa ma!awak na dagat fig ating mga kahirapan at kadustaan, ang pagibig,ay siyang nagiging dahil lamang na kung kaya natin minamahal pa ang buhay. Kung ang magulang ay walang pagibig sa anak 1sino ang magbahatang magiiwi ng kasangulan, at mabubuhay kaya naman ang mga anak sa sarili nila lamang? Kung ang anak kaya naman ay walang pagibig sa magulang,sino.ang magiging alalay at tunglvcd ng katandaan? Ang kamatayan ay lalcng matamis pa sa buhay ng matanda na nangaingatal,ang tuhod. at nanglalabu ang mga pagud na mata ay walang malifingapang makapagaak;ay at m.ak.aaal.iw sa kaniyang kahinaan. Ang p)agkaawa sa ating mga kapuwa, na inilugmok ng sa33

Page  34 wing kapalarlan, hangang sa tayo'y mahikay-at na sila 'y bahiaginian ng athig k-amuntik na kahiagan; ang pagtaltangk'akal sa. n-%aa~api hangang sa dam~ayaii fig pan'ganib at buhay; ang pagkakawang-gawa na lahat kung tunay iia umusbiing sea pus9, i~oain anig pinagbubuhatan kung di ang pagibig? Au-.g tuntay na pagibig ay.walang ibinubufiga, kunlg di augo tuniay na liga~ya at ka'ginhawahan. Kaylani pia ma 't s~apinsapin aug dagan. na lh-ilapasaiL iig Bayang lipos nig kadukhaan at lunlgkot, ay diahil. sa ang tunay na pagibig ay di siyangv nagh-ahari kung di -aug taksil nia Pita sa yama 't bula-aug karangalan. Sa aba, _ag mga Bayang hinidi' pinamamahiayani ng wagais -it inatinding pagibig! Sa, pagibig nunukal ang kinlakailafigang pagda~damacyan at p)agk~akAaisahng magbibigay fi"g di maulatang lak's, m~aging sa p)agaaabuluyal -at pagtutulufigani fig isal' isa, magring sa Pagsasangalang ng mga banal na matuid fig kalahat~an. Sa aba' -rg mga Bayang hindi pin-amiamaha~yan, rg pagibig at binubulago ng hiamak na pagsasarili! -Ang masasa'ma ay walang ibang ninan-asa kung di ang ganitong kalagayan, at innuululan. pa't pinap asaukan ng mga pagkakaali 't, ka~guluhiaui, pa~gtataniman at pagpapatay-an, sapiagka 't kinakailafiglan rigf kanilang kasamaan. na augr Anak ugr Blayan ay -magkabu"kcd — bukod upang kung M/1ahina n~a't dukh' -sa mga pagiirifigan, sila 'y' m-akapagpasasa sa, ka-niyangy kahinaan at kadukhaan. Oh! I, Sin~o aung maka-pagsasaysay fig mahimalang gawa fig pagibig? Aug pagkakais.a, na. siya niyang kaunaunah~ang nagiging bufiga ay slyang lakas at kabuhayan; at kung nagfka-kaisa n~a 't iitagiibigaui ang lalung mala1laking hira~p ay m~agaang pasanin, at ang munting ligaya 'y nulalasiap na malaki; kung ba-kit nangyayari aug g (anito, ay di matat~alu's ng mga pusong hindi nagdadamd~am rig tunay na -pagibig sa kapuwva. 'At upang m~apagkilalang magaling na ang pagibig ay siya figa~ng susi at-mutya rig kapayapaan at ligaya, ikaw na bum&hasa, nitong. ma-gug'ul'ng talata, 1,mapagnanakawvan mio kaya. mapagdadayaan 6 ruiatatainpa-la-san angp iyong mna't m~ga kapatid? H-indi n'ga sapagka 't sila 'y iyong iniuibig(, at magkus 34

Page  35 panig dadamayan ng dugo. at sampunig buliay- kung sila 'y makikitiang inaapi flg iba'. G-a~yon din nanman kung ang lah-a~t ay magiibigan a~t magpapalagayang tunay iia ma~glakapatfid. Mawawiala;ang mg'a pagaa~pihian laha't na naghibigay, rig madlang p-asakit at di' mabatang mga, kapa'itan. Kung ang p-agibig sakpw ywla ilulunodfi malabis n-a pagsasaxili ang' mia~g~agandang akcala. Ang mga ta.pat na niais, at ang tinatawag nia marunong ay. ang mabuting magparaan up~ang mia-gtamasa sa. d-agta" ng ibAi at -ang tinatawag na h-afigal a'y ang marunong dumamiay sa kapighati-an at p~agkaapi ng k-aniyang moa. kapatid. Maling mga isip, at ligaw na loob 'an'g naniambitan, s-a mga hirap ng tawo na, inaakalanga walian~g kat-apusan'! Sukat ang mamahay at m-anariwang-mull sa mga, pus6, ang waga's na p~agibigr sa kapuwa., at ang tin~atawag na. bayan ng hinagpi~s ay. m-atutulad sa. tunay na, paraiso., ANG BAYAN AT ANG MIGA (GOBIERNO) PINUNO Ngayong bum-anaag na sa, langit na -ating sinisilun'gan ang liiwayway ng Kaiayaan, at aug landas ng tun-ay nia ligaya, -ay siyang naging. panatangy lakran hangang_, s-a masapit ang hangaffian uig nais, ngayon nga. dapat iia t~antuin ng Amak ng Bayan ang maraming ha~gay na, di naaring kanya'ng inatantiiu sa., kapan'ahunang in~aaiipin ng - kastila. Ang mgya. b-agay na itc, ay.. kiniakailangang ma;aiaman, p~agka 't siyang bulakiak kung baga, sa bunga-, ang hanigin kung baga "sa Ia-yag, at dahil sa nagtuturo. na kung ano aug Bayan at kung ano ang &&obierno9, up-ang m~aging tun-ay.at manatili sa isa't isa -ang bigat na dapat. taglayin sa timbangian ng katuiran. Kailan pa ma't diii ito ang siyang' iangya-yar-i ay nalilihis ng dajan, at lalung magagandlang nasa ~at akala,ay pangarap n ia mistuia., 'at ang- maririkit na. talumpatil' pangungusap *ay. mara~yang hibo. iOh., anak mg Bayan! dilidilihin mong pala~gi ang iyong pinuhunang dug6 at inga. kahirapani, ang iniubos mong lakas sa, p-agpupumilit na. aug puri't katuirang nakalugmok iay ma 35

Page  36 p)abanlguii sa p~aiibago~igc buhay. Yroiig dili-dilihiin, at ikaw ay naiaghiuayang, kung m'ulinig ma~agaw ang iy~cig ng-a matuid sa kabulagam mu -,'t kahiniaani ig- loob. Hluag mong kalilimutaii na. ang bagonug pamumuhay ay nangaugailanlgan nig bagoiig..ugali.. At -sino anig -makap-agia~sabi? maaarhing rnamahala atng mg~a hangal at lilongy Pinulo, nia magrakiala nig sa sarili, bago ng sa iyo at silawin ka -sa iiiugiing ng, kanlilang( ka-ta-asaili at m~ga, piling pangunigusap. na niakalalamuyo~t. Kiinakailanigail ngang mat al-astas mo 't mabukisang tuluy-an auig ly~ng pagisipi, nang makilala nio ang~ -masama at mabuting Pinuno, at nang9 hiuag 'masayang auig di-miasukat mcng mga pinuhun~an. Aug Blayan n-a dit-o'y siniasabi ko ay hindi ang kapisanian ug Mgu tawong, nan.anahain sao gayo)ng lugal, kung di aug katipunani ug lahat. ng tagralog iiug lahat -ng tumubo sa Sangkapuluau. TDapua't aug aliti mang katipunan- at p)agkakaisa- ay nangafiigailanigan fig isangu pinakaulo,. ng is ang kapangyarihangr una sa lahat na suka~t makapsagbigay ng m-agandang' a~yos, makap~agpanatili ng tun~ay na pagkakaisa -at makca-pagakay sa luauganan nina~is, katulad n~g sasakyang itinutugpia ng bihasang piloto, na, kunig ito 'y mawala, ay nafi-gafiganib ina malig'aw at abutin ng ka~ki-kil-abot -na kamatayan sa Maot ugr diagat, na di na niakaaasang makadodoong sa. panpaug fgmaligayang p~ayap~a't kabuhayang hiniahanap. Ang pinaka-ul-ong ito ay siyang tinatawag na. Pamahialaan 6 Gobierno at aug gaganap -rig kapangyarihian ay pinangangalang mga Pinun6' ng' Bayan. Ang ka~dahilanan nga ug mgia Pinuno ay aug Bayan, at anig kagalingran at kaginhawahan nito ay siyang- tanging dapat tuniguhin ng lahat nilang gawa at kautusan., Ano pa man, mangyayari sa mga Pinu'no ay siyangf m-auanagiot. Tuugkol nila -aug urnakay sa Bayan sa ika~giginhawa. Kailan pa ma 't maghirajI-) at maligaw.ay kasalanan -nila.. At kung lang inaka-kasaia, s~a iisang tawo ay- pinarurusahan, jauo-kaya, ang nara-rapat sa nagkakasala sa Ba'yan, sa yutiax't yutang. mga 'kapu'a? Sakali 't- ang pagkaligaw ay -dahil 36

Page  41 1ulpa sa dilim; at Iaug mga pagiisi ay inanwgabua ataup aung mg-a loob. Sapin sap'n at wvalangv patid nr,a mgia. alay at ambag sa simbahan ay din-adala ug maling pagsampiaI~ataya; nmga. alay at ambag na ipinatutungkol sa langit, uguni 't tinata'mas~a ug mga lilo ssa lupia at nagiging balung. n-a walang ug mga ka-yamanan iat kataasang di magunita. Kinak-ailangan. pa. kay~ang isaysay ang sarisari 't di mabilong na. mga katampalasanan at madlang upasala 't s&galot nia ibinubunga ng- mga ugaling ito? Yn-aakiala. kong hindi na sapagka 't ta"last-as nia ng lahat. At sakIi mang may mga. mataug naalimpungatan p)a sa m abhabaug nii~-goda aug pa'gkahimbing, at aug kahirapang binlata, ay ibubulia~t n.a lahat sa kas-amaan. ug n-agpapangap' nha mga alagyad ug D.i~os, siukat nia la'mang aug masdan n'g mga matang iyan at tantuin, ina aug mga kasam~aan nilia'y walang -nagaqwaug ano la, man, kung aug baya~ng ay natutong magbiilaybulay, at kumil-ala, ng kapalialua't kasiakirnang diu-amdam ng kabanalaiig ug natatagung alup:,uig na mabla-ngis sa ma-amnoug balatkayu iig k-abaitian. Kung -aug sas~abihin niaman ay dallil sa' siyang kinagisnan sa magulaug' at nagiug uglali, hiudi aung lahat ng ugali, ay mabuti at aug pagsunod sa Dios ay aug pagalis n'g masa-samang ugali. iAnoug liaking pagkialihis Q~a daau ug katu-tuhanant at tuiny na kab-analan! Mga tawoug tinatawag ua tun-ay ua Kristo ay walang sinusunod na i~sa mang aral, ni Kristkx Aug buoug pagkakristiano 'y ipin-atataughal paimbabaw na kabanalian at pialalung ningniug at pagpapai~angya. I, Haugang kailan. mabubuksan, augf mata mo tawong binigyagu agiisip atitinagi sa' saugiaag? Kun k~aputol na kahvcy ay gagawing anyong tawo, ay ma-aaring p~agkama-. lan ug sino maug miakakita, d-atapua 'y an-o man;aug kat-alinuhani ng gumawa aug 1kahoy ay kahoy din ang kaunuwi~an. Gayon. din naman, lihan nia. lamang sa tunay Ina -sumusunod sa mga aral ui Krist-a ay wa~la'ng matataowag n-a tun~ay na kristiano ano mngawin at kasQp~a Nguni 't si Kristo ay walang sinabing an-o man sa ma i~p:naut~at ginagawa u s'mbahau (ana Yngimga alagad ay s-.rin 4'

Page  42 bahan ni Kristo); ang s'in-bi ni Krist, ay ito: kayo,'y magmahalan; kayo'y magkakap:a.tid na lahat at magkaka.pantay." At.ang pagmamahalang ginawa ng mga Krist;ano ay lang pagaapih:an at pagdaday.aan; at ang magkiakapatid at magkakapantay, unang una na,ang mga al.agad, ay nagagawan ng ktataasan k'ayaman.;an a.t: karangalan, upang masila ang maliliit at mga maralita. Sinabi ni Jcsucr:sto. "Ang -ulagpapakalaki,ay hahamakin; at pupurihin ang nagpapakaliit." (Cap XIV. N.) Datapua't ang sabing ito'y pinuawi ga alaial.a ng mga. kalakhang maraya n:a kumalat at pumuno sa lupa. Sin.abl ni Jesucristo sa. nagsisipag.alit, sa i-s a niya ng mga kayamnanan at mgaagaandang batong hiyas ng simb.ahan; "Ang laha.t ng iyang n,akikita ninyo, ay darating ang ar:aw na walang matitira na, di malilipo!." (Cap. XXI.). At kaycong binubulag ng kadiliman, na mga biny.agaan kay Kris',, sa inycng mtga simbahang lipos ng ningning,at kapal.aluan,.,di baga niny'; n.kikita na ang inyong mga gawa.ay nalalaban kay Krist,9, p)gka't siya niyang itiiakuil a.t isinumpa? Mini,ang pumasok sa simbahan ay ka,niyang ipinagt.abuyan ang lahat ng doo'y nagbibili at bumibili. "Nasusu.l.t,,,anya, na ang bah.ay ko'y maging bahay ng kaban.rlan; nguni't inyong gin,aga.-wang yungib ng rnga magunanakaw." (Cap. XIX). Ynyong m.asdan, kayo'y maghaka-haka,at sandaling gun'tain.ang mga pilak na pumapasck s. simbahan, saka ninyo sabihin kung tunay ngiang simbahan ni Kristo. Laging kinakaaway ng dili-dili it ng kahambal-hambal na pagkalihis ng mga pagiisip, at di miminsang itinan,:ng sa sarili n,. kung hindi n,a matatapus,a.ng kal.rgayang kalungkot-lungklt at kasakit-.akit, na kung ang lakas ng kaliluhan ay hindi na madad.aig ng wastong matuid. Nguni't nalalaban sa. d.kilang kabutihan ng Maykapal ang mamahay s: ganitong akala. Pagka't kung ang lahat ng sama.at di katuiran, ang lahat ng hir,-p. at dusang wal,ang katapusan ang siyang pamumuhayan ng tawo sa habang pa narhon. ~, Anoo't bakit pai niya nilikha? Hindi nga.;a, Maykapal naroroon ang kadahilanan, kung di sa t,awo din na binigyang lah.at iat bawa't isa ng pag-iisip at ng buong kinakailangan sa ikagiginhawa, ay itinatabi at ipinauub,aya ang mgaa biyayang ito, sa mga pag-iisip at l;b na in,.a 42

Page  43 00 kay lig kam.-alhiang anaki 'y tut~oo at unaiA ng kasukabhangy ana. ki'y bgaial. Upaug tamuhin aug hiniahanap n~a ginhawa ay'kin~akailaligang lubos ang pagaaral na kumnila11a ng matuid at di matuid, ng dlaya at tuhlay, uig magaling iat niasamia, ng dapat ipagkapuni at dapat ikahiya, ng ua~gbiLbigay lakas at nuagbibigay Q,-akit. Upang manga, lamang kapat'id kay Kristo ay kinakailangang turnulad -sa- kanya sa. kababaan, kncbait~an at pagibig S-a k~apua. fibudi kinakailangaug g-umanap ng ganit~o't giayong mga p~ggsambai at rnga santong talinghiaga. Saan man dumoon aug pusong mialinis ha, pin-amam-ahayanu ng, magandaug, nasa at ng matuid ay naroro!~-;In. si Krilsto-,; binyaga'n at di bWnyagan, malputi 't maitim aug kulady ug bia'.at. *Di rniailingid sa- akin, na aug mga siaysay ko-'y.mn-gbigay pangamba marahil sa mgalobob na igin-awi mnagbfthat s~a mga -Ul-iang ariawv ng ka-sanggulan sa mnal-Ing plagsampalataya. Datapua 't tumahimik au-g mga loob na ito, pagka 't ang,aking talagaing pakay ay hi-ndi- nalialiaban' kung di naaayon S-a kalakhan ng Dios at kabutihan ni'yang d'i pa n~alilirip sa panahoang ito. Aug iaking ki-nakalatan.'ay nia sa lupa'; aug kasukaban u.,g mga alagad at aug. kabulagan ug mga inaalagaian. S-a katu'nayang hiudi na,aahaot ug. tawo-~ ang kalakhaun at Jcabutihau' ng Dcs. ay nangapit s-a itinuro-ng paniniwa'la na la — hat ng m~angyayari -ay talaga niya masamal' mabuti, at sil-a rin' nanian aug kumikilala na. lam~ang. aug masacma,, na'aug kina — uw:,an ay itinulad sa, tawc, hainak aug Puno 't. mula, ng lahat nlg nilalang. Knug ito 'y di gawa' ng pikit na isip ay ngalanan na ninyo ng( kahit -an6, datapua 't huag tawaging kabanialan. Arig Dios ay wal;?ang tinallagang ma-sama, pagka 't aug kabutihan niya 'y waliang katapusani; ang masama ay tayo;-'aug lahIlat ug mga hirap, hinagpis, dalita at kaabaan ay pawang kasalanan natin. Sabihin ninyo sa tam ad ang kan iyang piagd~arialita, at ang isasa gpot ay umaasa sa talaga' ng Dios, nguui 't aug talaga, ng Diosg a.y magdalita, an~g tamad. S~abihin ninyio sia isang bayaug namumuh~ay sa pagka'amis at niluluc ly ng, kasiba aun at kayabaugan ng mga Pinuno iat'isa-. sag'ot na, sumasangaycn sa talaga ug JDios; rigun-i't ang talaga 437

Page  44 ng Dies;a.y maghirap ang mga baya.rng di maruaong magkais,a sa paglalaban ng katuirang biyaya ng Makapangyarihan sa lahat. Ynyong masdan; nariyan at nakaluhod, nanalangin at nagpapasalakmat sa Dios sa di mabilang na. mtga kayamanang kaloob diuman-o ng langit. Gayon ma'y ilang ulila't mahih'.rap ganong luha at himutok ang. binalungan ng kayamanang it,-. na kinamkain sa mga paraang balawis. lAy! ang maling pagsampalataya,ay kauna-unahlla.ng naging dahil ng di maulatang mga kasamaang nangyayari sa lup a! Kung lahat ng maangyayari,ay talaga ng Diecs, ang nagnanakaw at pumapatay sa kapua,ay hindi dapat. parusahan pagka't siya'y di makasusuay sa Makapangyar'ian sa 1l hat na tumalaga ng paggawa niya ng kasalanan. Sa para.ang it, ang masama ay muli't muling gagawa ng kasamaaian, dahil s5 ang kaniyang mga gawa ay ibinubuhat sa talaga ng D'os. I)i riga sukat kamanghaan ang laging paghahari ng di mnatuid. Ang kalakhan sa langit ay di nangangailangan ng,ano man sa lupa. Ang Di.os,ang siyang Ama ng Sangka.tawohan at anug hanap ng Am&a ay hindi nga ang anak na lagi na 't sa tuing sandali ay nagsausabi ng kaniyang paggalang, takot,t pagibig, kung di ang gumanap at sumunod sa matu'd at magand:lng utios niya. Ang tunay n.a pagsampalataya, paggalanlg pogibig at pagsunod sa Dio.s, sa makatuid ang tunay na pagsamba ay jang paggalang, pagibig at pagsunod sa katuiran, na i.susukat d'to ang bawa't gawa, pangungusap at kil.s, dahil sa ang buong klatuiran ay nagnmumula at nam.amahay sa kalakhan, kabutihan at pagka Dios ng Dios. D);to nga sa tunay na, pag-ampalatfayang ito nabubuhol ang pagibig at pa.gganap ng tun,ay na kalayaan at pIgkakaIpantay.t gay,on din ang pagibig at pagdamay sa kapuwa ng dala. S: pagibig at paggoanap ng tunay na Kalayaan at. pagakapantay nagbuhat.ang pagkakaisa, bitnhing tanrgi ng kas'pagan, lak2s kapayapa.,n at gnhawa... ' ' 44

Page  45 Sa' p.agibig at plagdamay sa kapua nagbubuhat ang taplat na Icob at ang )pagkakawrvnggawa bulakIak na maganda ng rmga pusong' banal at mat.amis na lunas ng may sawing kapalaran, Ang pags-mpalatayang ito'y walang nililisan: binyagan at di binyagan ano man ang lahi kulay at salita, pagka't siyang tunay na pagsampalataya sa Dios, at magaganp ng lahat ng t4aw.o n,a pawang anak Niya. Naaririto ang pagssampala'.aya na, ak'ng inaaring tunay at naaay s sa; taaga ng 1MIaykapal. Kung ako'y namamali mai;i-g dahilali nawa ng aking kamalian,.ng tapat kong nasa. ANG GUMAWA Nguni't kung mahi.nahon n,ating pagbubulay-bulay'n ay makikitang maliwanag na rng gumawa ay hindi parusia at hirap, kung di pala at kagal'nga.n na ipinagkalc-:b ng Diios sa, tawo aaala. ng di matingkala niyang pagibig. Ang gumawa ay isa sa malaki't mahalagang biyaya pagka't sa pamamagitan nito ay n.agigising at nararagdagan ang lakas ng isip, loob at katawan, mga bagay na lkasanib at kinakail,angan ng kcbuhayan. Anang mga banal na kasulatang pinagmulan ng pagsanba ng kakristiianohan, ang gumawa, o magtrabaj.o ay parusang ibr.igay ng Dios sa kay Adang ama ng,sa.ngk,atawohan, dahil sa siya'y kumain ng bung,a ng kahl y na. ipinagbawal sa kaniya, parusang minaia n.ating mga anak. Datapua't,ang sabing ito ay mal-ng mli at naalaaban sa talaga ng Mayka.pal, at siya ring pinangalingan ng masamang binhi na, akalain ng tawo na ang gumawa pagka't parusa ay tunay na hirap na, ipinalalagay sa.isang salit na di maiwasan. malalaki at n.agmamaarunong, at kanilang ipinagpaparang a Ka.ya't ikinahihiya ng marami, lalung lalu na ng ms-yayaman.,ng tinatawag nla layaw ng kanilang katawan. Ang gumagaw.a ay nalalayu sa buhalhal na k.,salanan, maruruming gawi at kayamutan; nagta.tamo ng aliw, tibay, ginhawa at kasayahan. MI.asdan na.tin ang naturang mga may.aya.man, malalaki at mapagmarun:ng na mga layaw, at sa ilalim ng kanilang. ipin.45

Page  46 kikitang g'inhawia, ningning at, kasagmnaan, ay nanianiig aug lalung matinding pagkasuya at yamo~t kahinaanl, ang kiapalaiuak~asiabay aug~ rna.-asaa CAin pimanggagalingan ng mga sakit at utay utay na- inuubu.s ang kaiiilang buhay., Am-ong laking katutuhan-an ang sinabi iig ating si BaltazaiLr sia ka~niyang mga tula: "Aug laki sa, layaw karaniwang hubad-sa bait-ay inunii't c..:a. hatul ay salat." Ynibig ng Dios ma tayo 'y magtrabaho, piagka 't ku'ng tayf' 'y nilibiran. ug buong ka~ilangan at kasagainaang -agabutin. na J]amang natin at, sukat., tayo 'y walang., —alaig Jalung na-lulugmok, sa lalung kahamak-hamak at kasuklam-sukL -in na kahnhtayan, na tungc sa p~agkabpo'l ng ating pagkaftawvo. Aug lahat ug. pinakikimabangan, aug bal aug ikinabubuhay at ikiniaiiba sa hayup ay siyang ki~a-kat-awan at ibinubungya ug paggawia na, narfa~rapat ng kapagalang- hindj in~-isinsay &a, matuid.C) ANGI KASALANAN. NE CAIN Katatapus pang- nilabang ng Mayka~pal anig S-ang-daigdigaii. Bahagya pang sumusupling sa. m~agasiauang si Adan at si Eva aug mga, kaunia-unahitang bunga, ngr kanilang pagsasama sa ibabaw nig lupa....At aig lup~ang) itv., na kata~tapus pang nialang ug.,Maykapal, ay dinungisan ia. ug isqng kasalanang I( kakila-kilahot at kasuklia.m-suklam. na higit sa bangis ng gabing lumilintik, at higit. sa ka~sindak-s-indiak at nmakauulol n~a pangarap ng may pusong dulingas at sukab ma. akala. Si Ca-jn ay nagtaglay ug mailaking pagka~irnggit. sa kwpat id niyang si Abel, at sa kain'gitiang ito 'y nag-mula. aug isang matinding kagalitan, hauggang sa. siya 'y -dinayang di-itala" sa itamng, at. do~o'y...... pinatay ug lile,-ng 'kapiatid na si Caing tampalasan. ()Sa katapusan ng orihinal nito ay may mga- nakasulat na notang hindi ko na isinama pagka't wala namang-puno't dulo o pa-. rang isang "outline"-J. P. S. 46

Page  47 1\tagrbulat iyan' mrmnganat li'bong taon na,,-,ng nakararaus; gaym — may n~alilimbag pa sa ala-iala at gunita rig miga tao 't mga bayia-ii ang kasalan:?iu ii Cain;,at diii y-a-ta Tmapaipawi 't mabaobaklas hangang sa ang luaay lup~a. Ma~gbiuhat niyao~n, magbuhat nang patayi~n ng kapatid ang kapatid sa hamak n-a kadahilan~an ay naghari at nagulol ang kasukaba-n sa balat ng lupa, at ang mga, mata y I-aging luMulufia-, at an g dug6' ng, kapatid ay laging piniababaha,6 ng kapatid, at wATalatgr narnamah~ay sa mga kr k1%,ob~an kung di iang urnalpin at dumaya sa kapua' din. At -si Cain ay isinumpa ng Di~os,, a t iginuhit sa noo' niya, auig tanda' ng, darakil-ang4 kasialanan. At na~gbuhat n'y'a~o'y maka-pal na noo -ang nagtat~aglay ng hamak n-a tand~a... Tunay ugang may lumi-taw iia mga bayani 't -magragandang P)Us;.o an g nang-ahbias at nangahas ding bumangon s~a lusak ng madlang kapahamakani, at sukdoang ikapanaw ng tangang hininga -ay pinuk~aw at ipinaalaala sa nangahihimlay ang lahat nig tao ay- magka~kapatid, at. magkakapantay., na ang nagiging da-, hil ng mga siakit, hir-ap at dalamhating walang kat~apusan ng Sarig-katauhlan ay ang mana 't manang kaisal-anan ni Cain, na, walang daang iba pa sa kaginhiawahang laging hinahan ap kun'g di ang tfunay na pagtkakilal~anana pagmamah-alian ug rnagkak-apatid, at tunay na p~pglingap -ng lahiat sa bawa't isa at. ng bawa 't isa sa lahat. Datapua 't kung ito 'y tunay tunaay din narnan na ang mga puK lng lubhnang niagpakababad ankan. at ankan pa. sa kaslamaan at katampalamnann ay buinalikuas na nagngang'alit at w~alanig awang iniwas ang mga pianga'has na. nagsisiwalat, ng ba-, tial na. matuid a't magandanrg pagib.g, Ila makapuput~ol ng lilong pa~gpapasasa sa dininyang kapangyarihan at ninakaw na yaman. Ngay~on -namian, kuiig ang mamasdang haharapin ng paningin ay ang mga nangya)yaring piniagialagusan, ng katagaluarn, 1ay! puSC 'y na-inis, nag-sisikip ang ifibdib -at luhia sa, mata 'y kusang umaagus..Nkri~mrmna tanda ng kasalanan ni Caing ii numpa ng IL\'aykapal, 1, bakit nakaguhit ka sa noo ng makapal 47

Page  48 na tagalog; karugo6 at tuntay kong kaal'aid? LD iyata 't. ikaw lama~ng nga, ikaw ang magiging dahil na, kun kay~a mainaai1i s-a kiarukhaan at kutiya' ang walong p ung yutang kat-awan,,a- kung kaya di magtatamo6 ng kinaka'llangan at minimithing kalay~aan ang walong pung yutang t.sgalog; na kung klaya, mawiawalan ng kabuluhan ang mga pinuhunang p~agud, panganib at di masaysay na, kat-iisan at ia6,smi glibo libong buhay na pumapanaw Hge mga 'bayrain-ng nagba ngun ng. katuira~n at Puri ng laha~? Oh, casalanan' ni Caingr i-sinumpa' ng D~i&". s ikaw -ay muli niamding isinusump~ a. so galann'g-amingr mga inaH9g nanianangis, sa n~ala ug madLa-ng nagbhaata ng lahat ng sakit at katampalasan-.an s~a kada-hilanan mno! ca-Qalananii ~i CAin, ikaw ay mulli't mull amiming isinusumpa, ng walang kat,_-pusan. Mas-dan niny.o iyong tao:, ang- mga inata niya 'y taging isinusuli.a-p sa, balang masalubong; ang mgi, taing-a niya 'y laging nakikinyi ng balang salitiaan agma bibig iy y lacg niangungusap ng balang na~lalabait sa kani yang isina-saloob 'atl masasamang budhi; sa baywtailg niya 'y may nat-atagung isang lubidat. isang revolver ina la4a-n S-a -kaniyang mgta kapatid: iy~ani ay p-tlicia see reta, sza makatuid. tiktik, tiktik n~a sukab at. wal-anm,awa H~g tiampalasang patnginoon. PAGKATATAG. NG PAMIAHALAAN SA IJUKUMAN NG SILANGAN I0 Mladlang- Kasays~ayan Pangkat ni una:-Ang Pamtahalaan sa. hukurnan ng Sliangan ay sumusun-od at na~paiiialim' sa "Constitueio'n Pr~visi onal de la Rep ublica, de Filipinas-" na. pin~agkAisahan sea Biak-nabat0 nang unang araw ng. Noviembre tacng 1897, 'at aialinsunod din naman sa alin pa mangy marn-pa'ting kautus'-an ng kinikilalang nmataas Ha Paniahahaian.

Page  49 2-Ang kapangyarihan ng Bayan ay siyang dakila at kataastaasang kinikillala nitong P'an.lhalaang Hukuman, maging sa talagiang pamahayag ng Bayan, maging sa. pamamagit.an ng lkaniyang mga. tunay na katiwala lat Pinunong pinags.alinan ng kapangyarihaing ito. 3-Ang mataas at. unang pamah.alaang gagan,apin,sa bu-,ong hukuman, taglay ang lahat ng bagay-bagay na nanarapat masa.nglkap sa pamahalaang ito, ay kakatawanin ng isang h'rang at. tanging Sangunian, n;a tatawaging "Sanguniang Hukuman'..4 —Sa pam.amahala, ng hukuman, ay papagaapating bahagi anlg kabilahngan ng mga bayang sakop nito, at ang itatawag sa bawa't. ivs. n'tnng pagkakabahagi ay Pcok (Distrito). 5-Ang mga bayan ay pamamahalaan naman sa. kaparaallaan ng mga Singuniang Bayan iat Balangay.. 6 —Ang ikapangyarihang magtatag ng panibagong mga palakad at pa.mamahaLa. ay natutungkol sa, kapulungan ng mga pinakakatawaran ng mga bayang sakop. 7-Hihirangin ng Pamahalaan sa kaniyang mga. pagganap: una, tunghol sa pagaayus at paRngangasiwa ng Bayan; ikalawa, tungkol sa pl gtatatag, at, pagaayus ng Hukb6. 8-Ang pangangasiwa ng mga paguusig, paglilining at pabibigay-kahatulan sa mga sala, ay itataglay sa isang Hatulan, na itat;a.tag ng Slanguniang Hukuman. 9-Ang lahiat ng tagalog sa: lupang nasasakupan rng hukuman ay maalalagay sa ilalim ng kapangyarihan ng Pamahalaan, maliban lamiang yaong mga pinagkaloob,an ng ib,ang Pamahalaang Hukuman ng isang tungkol; datapua ito'y hindi rin maiigyayaring makaganap ng kanilang tungkol, kung walang tunay na, pagkatalastas ang Sangunitang Hukuman. II ANG SANGUNIANG HUKUMAN P,a.ngkat na ika 10-Ang Sanguniang Hukuman ay magtataglay ng isang Pang-ulo, isang pangalawang Pang-ul,, is.an.ug Tagaingat-yaman at isang Kalihim. Ang m, ghah.a.l sa mga 49

Page  50 .,/t (<^katungkulang ito ay ang kapulungan ng mga. PinakakatawzangBayan. 11-Sa kapangyarihan ng Sanguniang Hukuman;a.y natut.ungkol ang pagganap ng kinakailangan,,at ang p'agpapal.akad naman ng mga kautusang inaakalang dapiat sa ikalulubas at ikapia-mamalagi ng magandang kaiayusan at p;agsuind. 12- Ang Sanguniang Hukuman ay siy,a lamang makahihingi at makuatatangap ng mga ambag na hindi karaniwan,,at liban pa sa rito at sa mLy,mga tunay n.a kapahintulutan sa bagay na,it6, ay uusigin aug sino mang muararapa.tan. 13-Ang Sianguniang Hukuman:ay siyang maglapasiya ng mga kabagayang da.pat nia. paggamitan, at siya ding m,agpapahintulot ng alin mang paggugugol 6 paglabas ng r'alapi 6 kayamanan ng Pamahullaan ng Hukunman. 14-Siya din namang may tungkol na mnagplalakad ng mga kautusan hingil sa ikakaka-pal ng kayaranan, at gayon din -ia ikapangyayari ng katipiran at lubGcs na kalinisan na dal),at tagL'kyin ng isang mat'alinr at tap,at na pangangasiwa. 15-Natutungkol din sa. kapangyarihan ng Sanguniang Ilukuman ang pagatiatag ng Hukbo ng Hukuman, sampu ng mga pangasiwaan a.t pamunuang kinakailangan sa, buong ka;ayusan at lakas ng Hukb6; ang paghah;alal,at pagpapalagay ng mga uni:ng Punong aakay at mamamahala nito; at,ang Iaggagawad ng katibayan.a kaniyang mga pinuno. 16-Siya ding may tungkfl ng pagbabangun ng Hatulang Hukuman,at ng paghaha.lal sa ma.gsisitayfi at mangangasiwa dito. 17-Kung kinakailangan ang kapulungan ng mga. katiwalang Pinakakat;awan ng Bayan, ito'y l)agkakayarian sa Sangcuniang Hukuman. 18-Ang Sanguniang Hukuman ay may la.tungkulang makinig, magpasiya at humatol sa mga karaingan tutol,at ipinagsasakdal ng sino mang, anak ng Bayan sa kaniyang nasasakupan. 19-Kailan pa ma't hindi ma.kagaganap,ang Pang-ulo ng Sangunian,.ay kakatawanin ang kapangyarihang ito ng kaniyang Pangalawa. 50

Page  51 20-Aug mgra Pinuuong turn':J tayii ~-a Sianguriiang Jlukuman. ay makapiaglalagay ng kanilang inaakalang dapat'ma maka-tuic "ng sa, pagganap ng kiani-kaniflang katu-ngkulan. 21-MapagkAkasuaiduan s'a Sanguniiang Hukuman at, ma-hihingin~g al'sin sa natungkulan, ang sin-o rnaun dito', ninakala ng ibang mgia kapisanan. na wal~ang' kar apatan. 22-S.-a kwtungkulan ng Pang-u'.o 6' Pangialawa~, kaya', kung yaon ay hii-di mak-aganap, naunkol1:-Una, ang paagpapatunay at paglaliathala, kasc~-m~a ng' Kalihim, ng mga pasiya,a at pinagkayar-L an' s~a Sanguliang Hukuman;-ikalawa., agpgaa kad ng mga kautusal,L atas at, Tuntunong-ut~-.-s naakinakailanganr ~a ikatutupad ng nasabing mga, pina~gka'yar-au i;-ikatatla, aug~paggK-~gawad ng katibayan sa. kinauukulang" may mga hawak na katungkucn;-ikaapat, 'aug pag',alastas at, -,pangangala-ga ng pfautupad na gir:2g'awi ng iba 't ihang' mga.Pi-nuno sa kani-kanilanig tungkol-, at. u'paug maghari din sa. kalooban ng l1ahat at ng bawa 't isa unc.u~magand-c ug pagosu~unuran at pagkakiasu'ndo. Ang Paniguic ay siyaong una un-aug maykapangyarihan sa ilukb6' urg Hukuman at nauuk-o1 s~a -kauiya ang- mataos naL pama-mahala. nit~c. Datapua maisa-sialin ang kapangyarihang ito sa isaug magrtata glay ng buong karap —atan.' 23-Auge tagrainga-t-y-amaii ay siyang manga'ngasiwa ng kayam~a~nan a-yon sa m~ga. p,,gp~asuk at, pa'glabas nito, sa, kaban nig Pamahalaan;, nguni 't kaniyang sisingilin at gugugulin alinsilniod -sa -pinagkayar'ian 'a~t min~am-arapat. sa -Saunguni~ang Hukuman. Aug- mga ari at. kalak~al ng Pamahalaan. (kung mayr':an), 'ay siya rin nameng u-naug dapat na makaialam. Katungkulan ng Taginat'-yaman aug mangalaga, sumiyasatatu sikn sa mga b~ayang sakop ay m~alinis at wasto aug ginagawang pa'lngangasiwa, Sa kaui-kjaniyaug kayaman~an (fondos.). 24-Sa' Kalihim urg Sangunian ay natu'tuugkol iang paggawa ng mga kasulatan nig mga pagpupulo'ng (actas); au~g pagl1alagda ii ng mga aetas, kautusan, paghibigay-alam, liham. at lahat lhg. iba''t iba pang sul-at hg Sangunian; ang pagiinhgat ng kal-atr —s na lahat (documentcs) ma n-auukol sa, Pamahal1a-an, 'lat ang pag gawa at p-aghahana-y iig Kasaysayan hg mga bayan, Hukbo, ya~man -at -lakas na tin-a-taglay ngr Pamiahaloaang it~o..(Estadis.''tica). 51

Page  52 25-Ang mga pasiya kautusan ng Sanguniang Hulkuman ay iiral at mrngyayari, ayon sa. pagkaisahan fig magsisitayu dito, 6 sa marapatin kaya ng karamihan. III ANG M GA POOK Pangkat In, ika 26-Ang mga bayang nasasaklawan ng bawa't iMa sa apat na P:-ok, na s'nasabi sa pangkat na ikaap:at, ay ang sumususod:-Unang Pook: Pagsanhan, Lumbang, LIoigos, Stn. Antcnio, Paete, Pakil, Paligil, Sinilrcln Malbi'ak at Sta. Maria..-Ykalawang Pook: Magd;alcna, Liliw, Nagklarlang, Mahayhay, Luis'ana, at. K;.binti.-Ykatatloing Pcok: Sta. Cruz, Pila, Ka.l.awang, Sn. Pablo at Alamnimn s.- Ykaapat na Pook: Bay, Mainit, Kalamba, Kabuyaw, Sta. Rosa, Binang at Sn. Pedro-Tunasan. 27-Ang Sanguniang Hukuman ay magkakarbon ng isang Punong Ka.tiwala sa bawa't i-ang Pcok, na siyang mamagitin sa pamamahala nito sa ma bayang sakop ng Pcok, kaya't ito ay siyang salamin fig nasabing mga bayan at. ang makikilalam naman sa kanila. 28-Sa mga bayan ng B:naingunang-malayu,at Polill. ay makapaglalagay din ng ibang Punong Katiwal:a, at. ito'y ibibilang nia ikalimang Pook. 29-Antg mga Punc ng Katiwlala ay ihahalal fig Sangun'ang Hukuman. 30-Sa mgi pulong ig Sanguniang Hukuman sila ay mangyayaring humarap, mafigusap at magpasiya. 31-Ang mga Punong Katiwala,ay su-undin fig lga bay:an sa Pook na kinratutungkulan, at kikilalanin s.a kanilang kapangyarihan ang kapangyarihang tunay ng Sangguniang Hukuman. 32-Katungkulan nig Punong Katiwal:a,-Una: maparating at magpat;antu sa rmadaling panahn ng mga pasiya, at kautusan fig Sanguniang Hukuman sa ma bayan na kan'yang sa.kcp.-Ykalawa: tumalastas, mafgalaga, magpalinaw at magutos ng katupa.r! ng nauukicl sa naturang mga p)a-iya,at kau52

Page  53 tusan.-YKa~t.,t1o:- hum-atfol at rnagpasiya sa mga ipiuags~asakdal, mgca koi-aiugal at nangyayaring mga kcaguluhan at di katampataii kung ang bagay ay hindi laban Ka Panughihimlagsik (rev~oluei~on) sa Pamaha l4aan 6' sa llukbo kaya.-Ykaapiat: ipag — bigay-ala~m Ka Sang uniang Hukumian. ang lahat ng mga pal~a-kad, pangangasiwa, at nakita 6' naba~litang nangyayari sa ka.niyang na'sasakupan. 33-Aug PuLiug, Kafxval~a ay makapaglalagay ung kaniyang k-alihim. 34-Auig kapisaniail fig mga pulut-o~ng 'ng Hukb6' sa.,Iob ng bawa 't Pock ay magk~akavr2.on fig sar-ln pmiamahal~a ia. paamgtan fig isang Puu6 Ka llukb6, baga, ma 't sa'ilalim diii ng kapangyarihan. ug Pam'ahalaang ilukuman. 35-Tungkv-1 n-aran sa mga, paguusig at pagrhatul ng mga kcas~alanan, aug Ha tulang Ilukuman ay magalc-agay sa bawa 't Pook nig isang Tagau-sig'. IV ANC IMGA SANGUNJANG BAYAN AT BALARGAY Pangkat na. i~ka 36-Tungkol sa kaayuQani -at pangangas-iwan-g gaganapin -sa bayan-bayau ay aalinsunurin. aug "tuntunangr-utos nig pagetatatiag hg mgia Sanigufiang Bayau" na in: — atas flg Pamaha~laan sa Bi-ak-.na-Bato, taong 1-897. 37-Kung maraplatin fig S. H. ay. maaaring blaguhin, bawasan. at dagdagau aug mg, a kautuSan ng n~as-ab::ng Tungtunang-utos, 6 magpalakad kaya. nam~an ng baga~ kung- siyang pagkai~cahan ng mgva Pinakakatawang-Bayau. -' ANG IIUKBO ~G- HUKUMAN Pajiigkat na, ika 38-Ang miataas nia p-anamahala' at p~ag-. aakay ng IHukbo ng hukuman ay matutungkol. sa i.saug Teniente General, na tatawaging Pahgeulong-Digma, sa il-alim niaman ita nig kapongyarihan nig Cap itanl General fig mga ilukb.m)ig tagalog. 53

Page  54 39-Sa, kapangyarihsan ng -Pauguil-ng-Digina ay natutungk'~A,-Una.: anog guma~nap nig nu~ararpiat sa ikapangyiay'ari ng lubos na. katupara'n fig mnga kautusan fug C"apitaii. (1) Anig kabanatang ifo iay niwalang(- kabulubmi. Clener~al.-Ykaltawa:,anpg umakay at pumatnugot sa Hukbo ng 'Hukuman s-a pakikidigma.-Ykatatlo: aig" magvatas ug nauuk-ol hingi sa, masigasig at masikap na pagsuniod ng mgta kawal, at hingil naman sa, bucllng ka~ayusan at lakas na d~apat, taglayin ng Hukb6'. 40-Aug Pinuno sa. Hukbo na sinws~abi sa' pangkat. na, ika 34 ay' -magta-taglay fig. katungkulang Coroncl, at sa, ba~gay na. ito'y magka-kanoo'on ang Hukb.,, fig apat. na malal-aking piling,,-a apat, na, Pook nia. kinababahaginan ficg Ilukuman, at sa h awa't, piling n-a ito ay mamahala aiig isang Coronel. 41-Ba~wa't'dabwanig piling~ na pinamumunuan nig Conc-, nel -ay matalagay naman cla ilalim ng kapan-gyarihani ng isang General de Brigpada. 42-Aug mga, pulutongy ng i-ukb6' sa bayan-b-h,,yan- ay pamama'halaan nig isangy Ciapitaii at mga Tenienteng kiniakailafigan., ayon s-a kabilangan. fig' mga- kawal na, iasasaklaw'an. 43-Ang mgYa Pinun9i at -kawial nga Hukb6' ay- may katungykulang umalatay, sa, pam~amagitan fig buong lakas niya, sa kapang-ya-rihan rig dapat makapiangyari, upang matupad aug pagsun';d iat pagvpipitfagan ng 1ahat, 'at sia ikalu'luhos namain. ngy pagkakaisanig dapat nia lum'agi. sa, loqob ng Paimahalaan.44-Ang katibayan (nombriamiento) sa mga, katungkulangr Pang —ulongv-Digma,. (Thueral de Brigada. at mga Pamunuang kasunod-sia kapa'ngyarihan, at makakatuan-,g sa. pam~amahala ugy Hukbo at iug Digmnia, ay pawao-pwang niagbubu'hat sa' Kataiasta~asang Sangunian, datapua 'y sa, palagay na, marapatin fig Sangunian Hukuman. 45-Aug Sianguniang Hukum~an ay -siy~a namang mag-ga,gawad'sia mga katungku'lang Cc,,ro'nel at hangang sa Teniente. 46-Aug pagtatuii at pag'aayos jig mga, Pangamsiwaan at. Pamunuang n.auukol sa pagrlalaan hg mg'a -kailkingan- at kagamitani ng( Hukha sa, pakikidigm6a ay tungkol uig SanguniangHukuman'. 47Nautngoidin naman Q;a. Sanguniang Hlukuman Howg pagrtatatag *fig iba' t ibang- mga kawal -ayun sa. pananandata, 54

Page  55 gayla rig barilan,. kab~ayuhian -at iba, pa; ang pagaatas!at. pagg-gawa d fgma pia1a'6 na, dapat ig~auti sa, nagkakamit, karapatan sa. di gm 'a buko-d nam-an, sa Kataa~staasang Siangu nian;;('t aug pagtata-a-35 ng ka tung-kulan isa naunkol1 sa gayon, ayon ang lahat ng ito Eoa pasiya 't. palagay fig Pang-uloug-Dignia..48-Ang Paug-uloug-Digmia, ay diapat, makaalam sa pama~ mahalang lahat n-,a gaganapin sia Hukbo rig Sanguniang. Rukuman. 49-Aug mga, iaatas- na, ain maug bag~ny tuugkr-l sa Hukbo ug hukumian ay.iaayos sa ipinagsasays.ay dito, kail~anpa. ma 't ang Kata_~,staa sang' Pa~mahalaan ay hiudi m~agpapanihala ug0 I'baug boagay,, VI -ANG HATULAN Piangkat na ika 5O-Ang Hat~ul~ang Hukuman,ay magtataglay. rg isaug Pangulia, isang Tagaliniug-,zifa at isang KaIihin.. 51-Sa, kaplangyarihanig kin~akat;awan r-ig Hatulan ay ma,tutuugko1 aug, pa'glalagda' ug mga. Tuntunang-ut,;-s na. nauuko1 sa- mg~a paguusg, pa-glifiniug at paghatul na gaganapin, alinsunod'sa. marapatin fi'g Stanguni-ang -Hukuman; at aug pagpiapanihal~a nam~an. ig kinakailan'igan 'sa. ikatutupad r-ig mga. kaba-.gayan rig Hatulan. 52-Aug pakikitungo at p-akikiplagalam nug Hatulan sa; mga bayan ay gagaawin sa, pamamagitan ug T~ag(ausig ua. sina~saysay sa p~a.n.gkat n~a ika. 33' (III), una ilalagay sa, bawa. 't Pook. 53-Aug~ paghat-ul at p~aguusi'g fig sa.La sa b~ayan-bayau ay gagana pin iig mga Sanguuiang, Bayau, alinsun~od sa paugkat. na, ika... u'g "Tuntun~ang-utos rig mgia Sauguniang Bayan". 54-M~angyayariug ipailalim sa. kap~angya~rihan ug HiatuIan ang' sino maug mararapatau sa bucug nas~asiakupan. 55- Aug mgpa Pinuno. at kawal hfg Jlukbo ay m~aipaililalim sakpuyarihatn ug Hatulan, kungag Ing2a salaug innusig, ay hindi tungkol sa, Hukb6' at sa Digma'; datapua kung aug 55 r

Page  56 sala ay sa mga bhagay na ito ay uusig at hahatuI ang mga Pinunong may karapatan sa Hukbo. 56-Ang sin,. mang may katungkulan na maparatniigan ng sala at maipailialim sa kapangyarihan hg Hatulan ay titigil muna. Sa hinaha.wakang katungkulan, h:c.ngang sa maipatantu ang kinalab,asang hatul 6 pasiya. 57-Ang Pang-ul.o. g Hatulan ay may katungkulang magpatunia.y nig mga pasiya fig Hatulan, at. maglathala ng mtga kautusan sa ikatutulpad flg nauukol; tumimbang ng mga sala, tumanong at nangalaa. sa ikagiging daplat ng mga hatul at paguusig na lahat. 58-AAng Tagal:r ing-sala ay siyang may katungkulang gumanap at magpaganap fig lahat ng kialakailangan sa ilatutuklas ng buong katutuhanan at sa ikakikilala't ikaliliwanag ng mga bagay-bagay na' nralalakip sa sa.lang inuusig. 59-Ang K;alllim ay siyang gagawa ng kasulatan fng mga puLong ng Hatulan, magiih.gat at maglalagda ng mga paguusig (espediente), hatul, panihala at kautusan, sampu nfg iba't ibang mga sulat at kalat;as ng Hatulan. 60-Katungkulan ng Tagausig lang magparating agad sa mga bayang sakop ng mga kautusan fig H;atulan; ang manga-.laga at. magpalinaw ng katuparan nauukol sa nasabing mga kautusan; ang umusig, maglining at humatul sa mga sala ngr hindi lumalampas sa halag^n.g.............. ang bagay,.at hindi umaab t sa.............. buang pagkakabilangui ano parusang dapat; ang giumawa ng mga unang. ka-ul'.tan na kinakailangan sa. mga paguusig, bago ipadala sa HIatulan, at,lng pagbibigay alam sa Hatulan fng ginaganap na pangangasiwa sa mga pagusig at paghatul sa- mga bayan fig Peok na kinatutungkulan. 61 —Ang lahat na. Pinuno, maging s;a bayan, maging sa mga kawal fig Hukbo ay may katungkulang tumulong sa. buong lakaas at kaya sa ikapangyayari ng mga panihala at kabagayani ng Hatulan sa buong nasasakupan ng Pamahalain. (2) (2) Sa likod ng orihinal na sinipian ko nito ay may nakalagay na "Tuntunan na Napapalaman" na hindi ko na isinama rito pagka't makasisira sa pagkakasunod-sunod ng kanyang mga akda.J. P. S. 56

Page  57 SAMIAHAN &G BAYAN SA PA -GAN(LA L St~a. Cruz- (Lagnuia). PANUNTUNAN Un-ang pangka-t-Ang pakay nig Samahang ito ay ang ma-gtipon ng isarig puhunmang gag-amitin sa pangan-galakal, sa halagang m'291sapit, at sa kaparaan-an ng mga tiaong bayan na mag-, kaniasang- p'ma,.iok na niakisama. sa pa-ghi-na a~t ika~ogaga-an, ng mga~ pagyhahanap at pinagkiakakita~an ng Bayan. Ykaiawai-A~ng puhunangr it6' ay titipunin sa pamamagitan i-i mgra hulog ia ang b-awa't is-a, ay piso; datiapuia't ang nagrlibig, ay makap~ap-a-s-ck rig -kahit ilang hulog ang ipakisa'ma. Ykatat Ic-Up~ang miamahala, at makap-aghigay ng nararapat na. kaayusan sa S~amahan, ang~ kapisanan flg mga ka-sama' jayon sa, marapatin Pig karamihian a~y maghahalal n-g' 'isang Pamiahalaan ila magtat-aglay hrig isang Panigulo, (Presidente) isang Tagaiingatyaman iat apat na Kosananuni` (voc-ales) n~a p-awang bubunutin sa mga kasama din.' Yka~a~pat-Ang Pamahalaiang itio.ay slyang miaka-alam-1, sea p~angangalag ang nauukcl upa'ng manatili ang Samahana sabuong kamahiallan at kalinisan-2, sa piaglilining tat pagpili nyg ka-lakal. na miniamarapat p'aggamit-an flg natipon puhunlan-3, sa pia-gusig at puaghatul'sa, mgYa kas-ama, na mariapatang nagka'sala- sa Samahan;-4, s'a pagtiangap na mapapa'sok na kasama aulg sino mang ina~ak~a16 na mlayka~rapatan;-5, sa pianauagot sa ano pia. mangy mangyarinig ka~siraan na di mabibigyan ng buong kalinaw'an.' Ykalima-Nauukol din naman- Sa Pam~ahalaan ang- pag'pili nag mg-a kasamang dapat pagkatiwaliaan na kumatawan at magpalakad Pig piangalfigalakal, aycn' sa. kanilang tapat na l~o.(h, at katialinohan, na sila naman ang mananiag~ot sa Pamahalaan. Yka-anim-S~a tu-ing unang ar~aw Pig.Lingno ng bawaA' buan.ang m ga kasama' ay magpupulk-)ng' sia a las cuatro Pg haponsa bahay na so-bihin Pig Pamahalaian, at, sa -h-a-rap Pgiov kapulurigan *ito maghahayini hg buong kiasaysayan- fig kalakaran at kialagay~ang tunay ngv pangatigalackal at pamamahalang ginaga-nap. - 5r,7

Page  58 Ykapito-Ang loahat. ng kas~ara ayon sa pasiya fig karamihian, ay siyang may kap~angyarihan ],a~mang na na~kapagpatigil fig Samahan, at gayon din kun'g gagawin na, angr pagbabahia-bahagi nig tubo. Ykawalo-Ang 10% fig tubo, s~a ma'katuid ang samput SRi bawa 't. isang daian, ay isasaklolo sa mga, ulila at balo sa hayang ito na. nama~tayan sa na~gdaang, pakikidigma -at ang tungkol na, Ito ay, gaganiapiing ipagbabiaha-ba-hagi hg Pamahala~an. Ykasiyam-Ang ikalim-ang bahagi fig tuho, plagkalis ng 10 pcr cientof, nauuk-ol riaman sa mga tauongr pinili kumatawan at magpalakad nig pangfgalakal, iia bilang upa,sa ka'nilta~ng kap~agalan. Ykasampu-Ang niatitira, ay siyang',m~auukol ~sa' mga kasama, ayon sa hulog na ipinasok sa puhunan ng, bawat't isai. Ykalabing-isa,-Ang- lahat rig ka-samia ay maykatunlgkul~a~ng magtinginan sila' sila at tumulong nrg kaya. sa, ika~gagalingY 'at ikalalagu n g S-amahani. Kiayia 't hago lumapit sa kalakfal ng' iba, ay, sa ka-lakal'munad ng Samlahan. Ykalabing-djalawa —Ang- marapatiang gumlamit. ng kataksil~an at di pagta~tapat. sa Samahian, ay ihiihiwalay kapagkaraka., at. mawa~walan pa ng katuirang sumi ng~il ng puhun'ang ipila-sok at 'tubong nauukol. At- ang mga halagang, ito ay ipipisan' sa ka~bu~oan ngtjub6". Ykalabing-tatlo-Ang -aim ma 't sino sa mga k asiama, ay may katuirang umus~isa sa ano mang oras -at araw ng kalakaran at humahol fig kalinawang kinakai'a-figan. Ykalabing-apat — Ang salapi iig Samahan ay iifigatan sa isa~ng kabang na tatlo Wig susi ma a~ng isa; ay hahaw-akan nig KAGANAPAN Tagainigat-yaman, ang isa ang Pafigulo, at, ang isa -ay hahiawa-kan ng isang kasaniang pipiliin nig la'hat. Ang' pagpaso-k sa Samahani ay sisimulan sal' ikawalong arcaw nig Octubre ng taong ito, hangang sa kata~pusani ng nia~sabing buan. Ang sino mang moatalastas tig "Panuntun-an" at ma -gka

Page  59 0 na~sang pumas~ok, ay ipatiatiala. ang kaniyanig pafigalan, aug bilang fig ipi-napasck n~a hulog at aug nayong tinitigilan. Sia kaarawang una hg susuinod na, bian fig Noviembre ang l~ahwat ng n~agpatala ay di'adalo sa. a las do-s fig hapun sa baha'y iii (G. Cirilo. Javier sa na-yon. hg B ubukal, na taglay au g koaaiikaniyang ipfnatala nia ipakikisamna, at upang maihalial nmanan,ang mga tagapaniga'siwa, sampu ng kas~a-mang mia-ghahawak ng p)allgatlonlg susi ng kaban. Ang lum~abas, n-a Tagaifigat —yarnan ay miagbibigay sa bawat- naghulog 'nig isang recibo at katunayan ng kaniyang pakikisama. Pahgpalan-llulog-Nayion Ykalabing.,Iima,-Ang Panuntunanig ito ay hindi mab~aba'go kung di sa. kalcloban fig kapis'anan hg mga kasam~a. Auig pagba-baiagun purn ay'n~agmip n~a,, at ang, mga kah-a-, rian at. Bayang iba,'t iba ay namiaugha sa. katapangan n'g tagalo'g n-a di nag-impok hg kamuntik miang hinay~ang. Diapua 't ang ugat fig naging sakit-;ay niatitira pia, at di pa nababakbak agkalawang ng mga, pusla sa piagkakababad sa lusaklug kadustaan. Yto, kapiatid ko, s-iyang nais ko' ngayon.() Ako 'y i-afiniwala at luhcos kong pinananaligan na -ang kaginhawahan hg mga 'Bayan ay sa kanila din dapat na 'hanapin. Aug Bayang nakakikilala. at umiibig hg. matuid, na- iaakay'fig kabaitan. at. nmahall aug kaasalan.ay di piahabahala sa kah-gino pa mang.panginoon, di p~aiillalim':ga kapangyarihan h'g lakas at daya., di a;alalay sla -palalu 't masibang kaliluhan nra-,maghari sa taluktok ng kataasan. KATIPUNAN ng mga: SA MAY NAS ANG MAKISANIB SA KATIPUNANG ITO Sa pagrakaiil~afi"gan, na aug la'hat' ina nagiibig puma'sok sa katipun~ang, ito, ay magkaro.9n fig lubos na pananalig- at kaisi-l 59

Page  60 pan sa mga layong t.inutung, at mga kaaralang pinai'ral, minarapat na ipakilala, sa kanila ang mga bagay na ito,:at ng bukas makalawa'y huw;ag silang magsisi at tuparing malu:g sa kaloaoban ang kanilang mga tutungkulin. Ang kabagayang pinaguusig ng katipuna.ng oito,ay lubos na dakila at mahalag,a; pap;agisa.hin ang loob at kaisipan ng lahat, ng tagalog (*) sa pamagitan ng isang malhigpit na panunumpa, upang sa, p;agkaka.is,ahg it3 'y magkalakas na iwasak ang masinsing tabing na nakabubulag sa. kaisipan,at matuklasan ang tunay ar landas ng- Katuiran;at Kaliwanagan. Dito'y isa sa mg'a ka.unaunahang utos, ang tunay na pagibig sa bayang tinubuan;at, lubos na p,agdiadamayan ng isa't isa. Maralita, mayaman, mangmang, marunong, lahat ditc 'y magkakapanttay at. tunay na magkakapatid. Kapaglkarakang mapasuk dito,ang sino man, t,ataligdan pilit ang buhalhal na kaugalian,,at paiilalim sa kapangy;arihan ng mg,a banral na utos ng katipunan. Ang gawang lahat, na laban sa kamahalan at kalinisan, dito'y kinasusuklaman; kaya't sa bagay na ito'y ipfnaiil:alim sa masigasig na pakikibalita ang kabuhayan ng sino mang nagiibig makisanib sa katipunang itc. Kung,ang hangad ng papasuk dito'y ang tumalastas 1amang ng mga kalihiman nito, o ang ikagiginhawa ng sariling katawan, o,ang kilalanin,ang mg, a naririto't ng maipagblili sa isang dakot na saljapi, huag magpatuloy, sapagklat dito'y bantain lamang a.y talastas na ng makapal na nakikiramdam sa kaniya, at karakarakang nilalapatan ng mabisang gamut, na laan sa, mga, sukaban. Dito'y gawa ang hinahanap at gawa ang tinitignan; kaya't hindi dapat pumasuk ang di makagagawa, kahit magaling - magsalita. Ipinauun;awa din, na ang mga. katungkulang ginaganap ng lahat ng napaanakl sa katipunang ito ay lubhang mabibigat (*) Sa salitang tagalog katutura'y ang lahat nang tumubo sa Sangkapuluang ito, sa makatuid, bisaya man, iloko man, kapangpangan man, etc, ay tagalog din. 60

Page  61 lalung Wai na, kung gugunitain na di mnagyayaring maliwasan at walanog kusang pInaokiikulanog na di aabutin ug kakil-akilabot n'i1. ka-parusahan. Kung ang hlangad ng papasuk dit~o, ang'siya 'y abuluyan '~'auig ginhawa-'t malayaw na. katahimikan ng katawan, huag magepatuloy, sapagkat mabigat na, mIga, katungkulan ang m~atatagpuan, gay'a ng pagt~atangkifik sa' mga naa?.api.at. madaluh.- nig nia. paguuns-ig sa lahat' ng kasamaian; sza bagay na' ito ay aabutill augo maUgalig ua pmmuhay. -Di kaila sa kangpin~o p.-rnffan ang mga na'gbaliang kapahamakanr sa mgia taagalog na, nak~aiis'ip nitoncg mga banal na kabagniyan (at hindi mnar), at mga pohirap na. ib.'nibi'gay ng naghiaharirug kalupitan, kalikuan at. kasam~aan. Taliastas din na'iman ng lahat ang pagkxakailang-an ng sa.lapi, -na sa. -ngayo 'y is~a sa m-ga unang lakas na. ma~aasahang mag~biW g'ay buhay sa lahat; sa biagay 'na, ito, kinakai';angan..aug 1ubiq~ na, pagtupad s~a mga pag1~abayaran; piso sa p~agpaIv9k at sa, bua~n buian. ay sikapiat.. Ang salapinu'.ito'y ipina-gbibi-gay alam ng nagiing-a~t sa truing kapanahunan, bukeod pa sa mapags. siyasat ng. s'inoman kaiIlan ma. t Ibgn Di makikil' aug salaping itcD, kundi pagkiayarin ng kar'a~mihan. Aug. lahat, ng ipinag-slaysay. at dapat gunitiain' at mahinah, npagabulaybulayin,'.s'apagkat di magagaa t i aiti ng -walang- tunay na, pagibig sa tinubuang lupa, at tun-ay na -adhikang. ipa.gtaiigkilik angy Kagalingan. At ug lalong m~apagtimbang ng s Iarlg isip at kabalit an, basahin aug sumus~unod nia ~MGA ARAL NANG KATIPUNAN NG MCGA A. N. -B. Ang kabu'hayang hindi ginugugol4 sa 'isang mala-ki at, banal na kadahilanan ay kahoy na walang hulm, kundi damong- ma,kamandag. Ang~ gawang magraling nia naghulbuhat, sa' pagpipita sia ~,rhat hindi sa talagpang nasang gumawa ng kagaaingan, ay di kabiaitian. 61

Page  62 Aug tunay na. kabanalan ay auga pagkakawang gaw~a, aug p-a-gibig sa, kapua at aiug isuk-at ~iang bawat kilos, gawa 't panugun gusQap sa talagang Katuiran.u) ZlMaitim. maii at maputi ang kulay ng halat, lahat. ng. teao'y magkakapantay; mangyayaring ang isa 'y higtan sa dunong, sa yamian,' isa gand~a..n; gunit di mahihigtan- sa pagkata~o. Augp may ma-taas na kal<ooban inuunna aug puri sa pagpip'ita Ka. sarili;- 'ang may hamak nia kaic oban inuun-a aug pagpipita sa. sarili 'sa Puri. Sa tar~ng m-ay. hiya, 'salita 'y panunumpa. Huag m~cng sasayangin aug pan~ahun; ang ya~mang nawala 'yl niagya~yaring m~agbalik; ngunit -panlahong nagda-an na 'y di na muli pang magdada-an.' Ipagt;a'nggol m~o 'ang iniaap~i, at kabakahin aug umaapi.. Aug taoing matalin'loy ang may'plagiingat sa bawat sasabihin, at 'matut-ong ipaglihim -aug dap~at ipaglihim. Sa djaang niatinik ng- kabuhayan, lalaki ay siya~ng patnugot ng asawa 't -mga anak; kung aug' uma~akay a y tungo sa sama, aug patutunguhan ung inaakay;ay kasa~maan din. Aug babai ay huag mon fg. tignang isang bagay n~a libangaIn lamang, kundi isang katuang at kiaramay' sa mga kahir'apan nitong k~abuhayan; gamitan mo ng, buong pagpipitagan ang kaniyang k~ahinaan., at edalahanin.ang imn inagbu-. hata't nagiwi sa iy.ong kasanguda'n. Ang di m-o ibig ma gawin -sa asawa mo, ana k at kapatid,. ay hulag m-on g gagawin sa, asawa, anak at kapatid ng iba..... Au'g kamahalan ug tao0 'y wala. sa p-agkahari, wala, sa. tangus ug, ilong at. puti ug mukha, wala, Ka pagka~paring KAHALILI NG-DIOS, wala sa mataas na. kalagayan sia balat ng lupa; wagas at tunay na mahal na tao, kiahit laking gubat at waIlang, mababatid kundi ang sariling wika, yaong may magailidang asal, may is~lang' panirgungusap, may dangal at puri; yaong di napaaapi 't di nakiki~api; yaong maunn magdarndam -at marunong, lumingap, sia -bayang tinubuan.. Paglagpanap ugo mga iaral na Ito at' maniugfning na sumika't aug araw ug mahal nma Kalay'aan dit~o sa kaabaabang Sang-, ka~lupa an, at sfabuganl ng,matamis uiyang liwanag ang, 62

Page  63 niangagkaisang magkakihi It niagkakapatid ug figaya ng walang katapusan, aug. mga ginugol nia buhay, pagud, at. mga tinfis na. kahirapia 'y labis nang natumbasan. Kung lahat ug ita'y mataruk na, ng nagiibig pum~asuk at, maakala. niyang matutupad aug mga tutungkulin, m~aitatala aug kaniyanug inana-sa sa-kasunod nito.SA HKAN. NG AKO'Y SI TAONG TUBO'SA BAYANG NG HUKUMAN NG- ANG KATANDAAN KO AY TOANG HANAP BUHAY' ANeT KALAGAYAN AT NANANAHANAN SA DAAN NG Sa. aking pagkabatid ng hoong kagalingan'ng mga nilalayon.at.ng mga aral, na in-ilialathala ng KATIPUNAN nig m~ga A.. N. B. ninais n'g loo-b ko aug makismanib dito.. Sa ba-gay nia ito'y aking ipinamamanhik. ng 1bmong pit-agan,,na mana-pating- tangapin at nmapiakibilang. n a -isa sa mga anak ng katipunan: at tuloy' nangangak-ong tutupad at.paiilalim sa miga.'aral at. mga Kaut-usiang sinusun-od dito. lika, n.g buan ng ng taramg 189 -Naka-bayad mia'ng ukol sa pagpasok., ANG TAGA INGAT NG YAMAN. PAHAYAG. Ngayong pimasisimulan na-min ung boong kalsayahan ang ikalawang p;auah.on ng aming pagsas'akit, mula. sa mga ka'bundukaug ito,. ma kailan may- siyang nagaal-ay ng dalisay na piana-. nalig sa aming kalayaau, at paghiwalay sa E-spania ay aing ipinupuk-ol ang hiaw ng amiug p~agtawag- sa lahat ng" mga naka~raram'dam sa kanilang. dib~dib, n.a ang tumitibok, ay matitifling na puso,.9a, lahat. ng ta'ong may bait at, puri may dangal at lupang tinubuan.

Page  64 Iindi kami natangi` ng manga Iahi: tinatawagan namin,ang lahat ng may iuing puri at pamah;alaa.n ng isang may pagIingap sa k,aniang bayan; gayon alg katagalugan para ng taga Asia, America, 6 Europa tayong Lahat ay nag durusa; at. lahat ay nagsisipagdusa, ay.aming inaanyayahang ibangr.n ay isang bayang inilugmok, pinasakitan, isang Ynang bayan minunglay at itinulak sa putik ng kaalipustaan. Hindi namin inililis-an ang sino man kahima't kastila, sapagka't may mararangal na kastilang nakikihanay sa aming hlokbo, na walang mga ligalig,ang mga. kalcoban, at..ukat sa kanilang pagkamag.aang sa katuiran ay ipinagtatangkilik ang amilng karaingan, karaingang damayan baga ng mga may kaya at wagas na kamnahalan. Mi,angagsipanandata kayo mararaalgal na pus6 mangagsipa.nandata kayo! i S!ana ang maanga pagtitiis!I Anng katagalugan ay hinila sa kaalipinan, Ang Ynangi Bayan ay tinatangisantaang pagkapalulngi ng kaniang mga an.ak. Masdan ninio ang ating moa sambahang dinung san ng mga kahlalili ni Jesucristo na ang mga lalong kagalanggalang na kasangkapan ay guinawa lamang masisibang sisidlan 1ng kanilang gawang pangangaltakal sa ngalan ng Dios. Walang bahala s.a kanilang ipinanumpang -karalitaan gagandahang ugali at sa kalinisan ng lahat ang mga Frayle ay salapi lamang ang tinitingn,an, ng makapagbinyag, makapagkasal at makapaglibing sa mga bulaan n:a di nananalig sa isang Dios 'a tunay; nguni't labhasain 6 lamunin n:g mga u.ak ang mga tagialog na walang pilak. Sukat ang mayayaman lam.ang ang pinagbiyayaan ng dalangin at. katawan ni Jesucristo. AIasdan niniyo ang iati.ng mga tahanan. Ang kanilang mga haliguing bato at lupang dinilig ng pauis ng ating magul.ang ay pinagagawan lam:ang niang mga Frayle na ualang kinikilalang kautusan kung di ang kapangyarihan ng khnilang kalwcban at matatapang ng magnakaw ng mga bunga ng,ating kapagalan, samanta!ang isinisigaw nilia anug kanilang panatang pagpapakarukha at pagiingat ng katauan laban sa kahalayan. jAy ng isang magan,ak n.a may itinagong ano mang ya,man! iay ng Yn:ang may alagang i.ang bulakllak na may ka.gandahan! Karakaraka figaning ikagiguiing sanhi lamang rng mga luha ng pagpapahamak ng puri at pagkatapon ng mga 64

Page  65 ualaiag salang m,agulang,at kapatid. Tingnan ninyo ang katuiran rna yinioyurakan at, guinagawva munang kaguilaguilalas na pangdaya, bago sa ikap.agtatanigol ng katagalugan, saan saan may ang pagbabala at ang pagpapasuhol. Ang mga pinuno sa bayan bayan,ay hinamak at ni walang halaga. Ang panigafigalaga, sa bayan at ang mga. kayamanan ay sinila ng kalupitang asal, at kasakiman ng tub,o't tuboong pafgaiglalakal. Sa pamahalaan;at sa mga ganapan ng ka.tungkulan ng mga matataas ma. pinuno na doo'y hinahalay lamang ang mga tagalog ay naghalari lang kasauian at pinap;agbubuhat at katibayan ng tao hindi sa talagang katuiran kung di s,a, ualang saguting kalooban ng.alin man sa mga pinuno;ang lisia at kabulaanan,ang itinuturo sa kalahatan; sa mgia bahay aralan,at taga kalat balita sa araw araw ay ang lubes na kasukaban; saan s.aan may ang kamnammanigan,ang kadustaan, ang gauing masama at ang kasiraan. Walang halaga.ang mga tapat sa suplong ang mga sumbong, ang mga karaifigan, ay pawang kaalipustaan,ang tinamo lamang. jAno lang guinawa sa ating mga matuid na kahinigian na alisin ang mga Frayle dito sa luplang katagalugan? Ano ang guinawa sa ating gunamgunam at p:agmamatuid na, ipinahayag upang magkaroon ng pinalkakatauang bay.an itong katar galugan, na maitututol baga ang kaniang balang tapat na maibig sa mga. kapisanian ng mga kata.wang bayan sa Espania.? i Oh karunufigan at katotohanan! Ang mga nagsisihifiging:ampon sa, katuiran, lahat.ay isinadlak sa bibitayan 6 sa pagkatapon.; Siana. mga kahalayan! Maingag si panandata kayo mga kababayan! Mlanigag si panandata. kayo mga, ka.patid! Maguiliw sa kagalingan ng lahat lay, nilalayon namin ang kalualhatiang magkamit ng. kalayaan, ang sariling kapangyarihan at ang kapurihan nit!nrig Ynang Bayan. Ninanais namin,ang isang kautus:ang yari isa kalooban ng tunay namamayan.. na maging katibayan lat 'pit.agan sa kanilang lahat na ualang iililisan ka'iman at sino. Na(gnanasa kami ng isang pamahal:aang magpakilala fig mga buhay na lakas fig isang bay.an at doo'y mafigasiwa ang lalong may karap:atan, ang lalong may mga puri at mataliInTng pagiisip, na dititingnan, dukha man,o mayaman man at lahing pinanggalingan. 65

Page  66 N.inaniais naimin na, dit-o sca sang ka-puluan ay huag may matuut~ong kahit, isang Fraylk huag may m~anatile kahit isang coqnvent-o kahit -anomang tahianang makasisra, kai alin Mangp mga. kiaibigan niang mga, puseng naugali fig mga. Frayle na itoy lupang katagalugan ay guinawaing& pafigalawang Espania fig kanila. fig map~agusig n~a kalupitan. Sa aming hianay kailan may igagalang aug ka~ayusan. Sa, ilalim fig aming bandila ang katuinan ay siang mama.m~ah~ala magpa-ka~ilan man. Kaming ~~~mga tunay na awnak flg kalaya~angiagvsami fig malaking kat~ampala~sanan, ay. aming itatangal ~sa sang Sinukubian, na kami y nar-arapat magkaroon fig isanlg sariling, pa.m~ahaLa~an isang sariling Yna~ng Bayan ga-ya fig ka~mi y m~ayro-ong isang sariling wika. Ypinagtataiiim. namil. aug, pafigalang kialiaitilait na, ipinia,lalayaw sa a'min figayon fig aming mga kaaway kami -aug mga tapa~t mia anak na walang. lifigon sa aming buhay~a~t kayamanan sa m~ga. kaguiuhauahan' at lahat 'ng kap'ansanan ay ipinagkakal'oob namil.ang amin dugpa sa kagalfifig'an fig Ynang Bayan, $sa kapayapa~an fig aming mga k~ababa~yan at sa ikaliligtas,~.,a kaalipinanfig aming anak. 1 -Mabuhay sa' kalayaa~n ang' Katagalugan!! Ag.9sto '97. Aug- napabantog nia tulang A La Patria n~i Emilio Jaciuto a-y hindi ko. na, inilakip dito pagk~a't naihayag n~a ng akingy am'a sa kanyang sinul~at'na buhay ng naturang hayani. Aug orihini'a1 ng nasiabing tula. ay iniinga-tan. ko riu. Nagkaroon kam i ng si pi ng kanyang niakatas na lathalang Sa Mga Kababayanv na, lum''abas sa 'unang bilang ng KJalajaan,. iuguni 't auga mga unang dahon ng siping iinilgatan-namin ay3 nawala. at siya ngayong hindj ko makita.. 66

Page  67 III PITONG LIHAM NA. PADALA SA KANYA... Kcabilang sa maraming liham na natagpuan namIn sa, mga k-asulatan ni Emilio Jacinto -ay ang mga padala sa kanya hii Andres Bioni-facio, Gregl-ria de Jesus, may-bahay ni Aridres 11 -nifacio at Antfonino Guevara na pawang tumutukoy sia makasays~ayang halalian- sa Teheros na pinagmulan ng alitan. ni An-, dres Bonifacio at u'g mga kabig ni Hen. Aguinaldi'm. -Ang mgta kasulatang itio'y isiflam;a ko sa aking sinulat na akdang "ANG. SIGALOT NI BONIFACIG AT NJ AGUINALDO", na may Paunang Salita flj Hen. Artenijo, Riclarte. Aug s-isipiin ko' namian nga~on ay ilan sa rnga liharn na padala sa kanya na karapat-dapat ding ma pa-sama sia ka~saysay;4n ng buhay ni Emiiio Jacinto: Mayo 7 de 1897' Mgo. Emilio JAcinto Minamahal kong, P. Digma, tinangap ko kahapon ang iniong sulat ng 3 ng Abril, na lubos kong ikinagalak an'g iinong pagaalay ng mga partida. na sinasabi sa ifiong sulat, subalit. hindi po dapat pisanin lahat dine sa isang lugar ang nabanguit na partida, at mauaualan- tayo ng laban'an sa Maynila at -Biflakan, kaya po ang ina-antay kong ipagkaloob lamang nifiio sa akin ay limampung rernington o mauser, sa Ibob. ng isang lingo -ay dumating dine mula sa matangap niiio itong sulat; sa ifiong kahilingan na biguiang ka'yo ng detalles' ay may' razon.politi-ka na hindi dapat' ipagkatiuala sa sulat, datapuat may katibayan labis ang kalalaguian ng aming fuersa, cay sa mga bayang aking isinulat. sa ifio. tangap ang yakap ng kapatid P. R.L P. D. Padaihan nifio ng kasangkapan ng. gaua-an ng kapsula at P~olvora, at sinasabi sa sulat na kalakip nito ay apat na kaja ay hustuhing sampu, ang lahat na ito ay ipadala sa tropa at totoong kailangan Mayo 7 de: 1897 Mgo. l~milio" Jacinto Minamahal kong P. Digma.: kahapon ko tinangap ang sulat- ninlo ng 3 de Abril sulat na aking pinasasalamatan lalong-lalo-entre parenteis hindi 'bale 67

Page  68 Mayo 8 de 1897 Mgo. Emilijo Jacinto Ang sulat ko sa iifio ng fecha 7 nito rin lumalakad, ay kung hindi pa nifio tinatangap, bagay po sa aking hil~ing na biguian nii'io ako 'ng limampung. fuerza o reminton, sampung kajang polvora at maestranza na gauaan ng ka~p-sula; ay dito na nifio pasama'hin sa' may dala piitong sulat, at totoo ko pong kailangan s'a madaling p anahon ang limampung ~reminton -o fuerza na taglayen ang kasangkapan at polvora; na. huag po' lamang ang hindi, at bago na po nifio malaman ang lugar na aming kalalaguia'n. Tangapin ninio ang yakap ng may tapat na puso at lumingap kayo sa inlong kapalid P. R. Maitem(? Sr. D. Emilio Jacinto Manila' 8 de Enero 98. Muy Sr. mio y amigo cami ng dalaua ni-mang Julian ay nangyaring sumolat nitong ilang letra ang un a po ay cumusta sa inyo at sa nmga familia. Pues Sr. ang- dahilan po at ba'gay nitong aming sulat, ay mangyaring earning da'laua ay pag calouban ng firma at sello dito, sa calaquip na Certificacion na. para na po ninong Aua dine sa aming mga kahirapan, para cami ay macapasuc ng pc-rs-onero cay capitang Luis, sa pag ca po at itoy siyang hinihingui ang antigong catipunan cay~a p0 sa- hangan dito ay lubos ang aming pag asa ng ifiong capatid na nagaantay pag utusan, at toloy laquip- ang madlang pasalamat sa amin'g mga bagabag nitong ifi~ong servidor na si &polinario Solcosa() at Julian Aguila, P. D,. Cayo na po ang bahalang mag componi ng casiraan ng say-' say sa nasabing importa na Certificacion (May membrete) EJERCITO LIBERTADOR COMANDANCIA GENERAL DE FILIPINAS Mas D. G.' Emilio Jachito Kapatid na Emilio: Sa malaking pagnanasa ko na tayoi magkaulayao at gayon din si G. Pedro Cortes ay kun mangyayare sa'na ay kayoi dum'ating dine sa madaling panahon -sa 'akin tahanan, sapagkat kinakailangan na sa pr ov.a ng Laguna ay magkaroon ng 68

Page  69 isang gobernador, kaya minarapat kong tayoi paparinihen At 'siya namin inilagda, at si G. Pedro Cortes ay Korl. sa Campamento'ni Ponciano (?) Rizall caya parine kayo at inyong ku'nin an'g mga titulo at tatangap kayo. ng atas. Antay ko ang kasagutan ninyo. Yngatan kayo ng Dios ng mahabang panahon. Macati 30 de Abril 1898. PIO DEL PILAR 29 de, Octubre de 1898 M. Emilio Jacinto Minamahal kong kapatid malaking tua ko't pa'sasalamiat kung ika~w malualliating datnin nitong aking sulat lalong lal- pa 'kung ikaw ay na lalagi sa -kapayapaan at walang anomang na' giging' sakuna Ay kapatid, Matay kuman tinpiin' sa. sariling boob itong mga dalamliating aking tinatagla'y tila'wala ng pag kasiayahan kaya. ikaw na lamang ang unang aking madadaingan sa: p agkat sigurong di kaila' sa iyo ang na pagsapit niring abang buhay kaya baka mamaaarit mamatamising. ng inyong kalooban na- pagkalooban ng kaunti ang aking kapatid at magulang sa pagkat walang sukat pag-. kakitaan dito, ay kapatid ang aki~ng mna ay nagtitiis pumasok sa istangki gumagana ng sikapat, isang araw nagtitiis araw gabi kaya palaging aking ipinag kakaramdam, ako namay walang sukat magawa. siguro namang talastas mo na kundi nang kaganong napaalis ang aking. ama ay di tuto'ong mag mag kakaganoon kami kaya ikaw na ang bahal'ang mag sabi sa inyong asawa n gbagay Yto na la'mang at wala ng iba laganap ang maraming kumusta tuboy lumingap ka ng akalang kaya sa iyong kapatid na si Gregoria de Jesus Sa G. Emilijo" Jacinto Querido h. ang kadahilanan nitong aquing sulat ang unang una,i ay akoy nagkokomusta saiiiio diang ng maraming marami at kung ako'y naman ang gusto ninyong matanto ay mabu'ti -sa aua ng P. Dios at ualang karamdaman, at ang nagdadala sa aquin 'ay ang kaualaan kung k~aya hindi ako makaparian sainiio para ~masabi ko saifijo ang, akin kailangan na ibig kong hingfin saiiiio na baka maaring pagkal-ooban n'inyo ako ng isang Certificado o katibayan ng katipunan ng mga. Z. LI. B. At kung ha hangan ng akin ay hindi ko kailangan sa. pagkat mayroon.akong asawa at dalawang anak ay tila mandin siang na ngangailangan kaya akoy pagkalooban ninyo ng akoy makaparoon sa Maloo atao appesenta na sa ating Dictador kung, iiiiong kalooban dala ng akin kaualan ng pagkabuhay at buhat pa ng magkagulu sa unang kaguluhan ng -Santa Mesa ay ualan pinapasukan ako at uala akong naquiquita ni isang 69

Page  70 veles rnagpahangan ngayon noon akoy nasa Ymus pa ay ako ang lugar kapitan kaual Sadatahan (?) ni G. Andres Bonifacio at na pa sama rin aco sa, laban sa Zapote na tatlong veces at sa. Noveleta ay gayon din tatlong veces at ako isa sa nakulung sa labanan sa, San Fran.co de Malabon pf-ro akoy ualang nombramiento ni Don' Andres pati sa, labanan sa Marifias noon panahoy yaon ay kasama, ako ni Don Andres ay hiindi -ako nabigyan ng katibayan; kaya bigyan nin'y-o ako rnagbuhat ing akoy iniciahin sa, katipunan magmula ng 16 ng Marzo, ng 1894. Sa akin'g k atungkulan Taga ingat yarnan Sangunian Manhiganti. Tila kung wala niyan ay ualang marara-ting at. ualang kakasapitan ang kalagayan ko kaya akoy kaauan mo at uala aco' ni isang veles 'segurong' talastas -muna at nakita, MO rin ako sa labas at ng pasukin ng. kastila, ang Real ng Pasig ay naroon din ako noon despiras ng Pasco ng 96. Yto na lamang' at tuloy comusta at mangyarin tayo,i, magkausap. Julian Aguil~a y Gahis (?) MaynilA 22 ng Nov.e ng 1898 (May ta'tak) Republika Filjpina Concepcion Manila Longos 1 5 de Enero de 1899 JFmilio 'Tan~ggapin mno ytong aquin sulat bagay sa, ypinagaua ng Espiritismo Cristiano sa aquin nA isang Marcha, Real Filipina ay ito ay Tutugtu'gui'n sa, 24 nitong Buan ito sa pagpasoc ng kati-i punan sa Maynila ito huag babaguhin ang Armonia at dag dagan ng ibang Ystormen para. sa, Gran 'Osquesta gni' Marcelo Adonay, at yan ang nasa ca alam. ng n-ovena Mayor na hindi y nuusu ngayon Siglong. ito -caya ngayon ay siang iuusu Isa, pagkat tayo ay hindi Ereges na, paris nang Castila aing musica nila, galing kay' LucipEr Ynvencion ni San Canoto Pulitao ng Siglo mil catorce sa Ynglaterra caya hindi sila, marunon "ng novena Mayor at masamang. paquin'gan ng Demonio at sila, ay nanaeg a ci balj con marinig itong novena- ni Maria Ynmaculada Concepcion ito uala silang lunas at t-acot sila sa novena. Nga, yon ito huag dadagdagan nang Armonia ni Canto At dian cumuha ng Armonia sa Tompas para sa, Viola at Violoncello at Clarinete Bago at dagdagan ng Tompas at Trombone para sa 64 Personas at ycao ay lumuas sa Maynila at si'ang' m-ag sabi qui, Marcelo. at -ibigay mo itong sulat at ng maalaman ang gagaoin ito na lamang Guillermo Lisboa y Bagayan. 70

Page  71 IVI ANG UNANG PAGDIRIWANG SA KARANGALAN NJ JACINTO' Ang kaunalunahang pagdiriwang a-lang-'alaig sa karangalan, ni Emilio Jacinto a~y idinaos, sa. purok ng Tro'so, Maynila, noong ika-19 at ika-20 ng- Abril ng 1913. 'Totoong mnianngnugio arig ginanap na pagdiriwang -at niagkarcon pa, rig k~sarigmala-king timpalak panitik -na sinalihan ng. lalong mahuhuwav na maka-ta at manunukat sa, Kapulua n. Sa unang ara~w ay nagka~rc'Dn ng mga. pailaw at paglilibot ng mga banda. ng musika. Kinabukasan, ng umaga at nang du-. mating an' ika, 7:30,. ayoii 'sa nakalagay sa palatuntunan, ay inilakad ang- mahabang parada. -na sinamahan, rg mga sumilsunod: 1. Isang pangkat ng pulisya. 2. Ang Grand Marshall na' si G. Guillermo G. Gana at ang kanyang mga ayudante. 3. Banda ng Musika. 4. -"Union de Giclistas Filipinos"~, may bandila. at mga kasaping nangakasakay sa bisikleta. 5. Pahayagang El Ideal-Ang Mithi, bandila at mga. kawarn. 6. "La at Ang Democracia", mga kinatawang- nasa kotse. 7. "Consolidacion Nacional",. ang mga mannlat na nasa kotse. 8. "La Luz", limbagan, mga kinatawang nasa kotse. 9. "Tagumpay", limbagan, mga.kinatawang, nasa kotse. 10. "Obreros Cantineros Filipinos", bandila at lupong pamu-, nuang nasa kotse. 11. "Katubusan", pagawaan ng tabako, bandila at lupung pamunuang nasa kotse. 12. "tDakilang Rizal", bandila -at. lupung pamunuang nasa kotse. 13. "Aliw", ng pagawaan ng tabakong "Katubusan" 'bandila at lupung pamunuang nasa k-otse. 14. "Buhay K. Rizal", bandila. at mga kasapi. 15. "Adhika ng Mahirap", bandila at mg'a kasapi.. 16. "'Anak ng Katuwiran", bar~dila at mga kasapi. 17. "Bangis ng Pagkakaisa", bandila at niga kasapi. 71

Page  72 18. "Mithi ng Kabata'ang Tutuban", bandila at mga kasapi. 19. "Jupiter", bandila at ~mga kasapi. 20. "Bukal sa. Sarili", bandila. at mga kasapi. * 21. "Wakas Dalita", bandila, at banda ng musika. 22.- "Comite Rizal", bandila' at mga kasapi. 23. "Damayang Mahirap", bandila at mga kasapi. 24. "Habag-Kapatid", bandila at mga kasapi. 25. "Union de Tabaqueros", bandila at mga kasapi. * 26. "Dimas-Alang", pamunuang pangkalahatan at mga lupon ~na taglay ang kanilang bandila at kasama ang' mga kasapi. *27. "Veteranos dle 1a Revolucion", mga kinatawang nasa kotse. 28. Banda ng Musika. 29. Sasakyang may dala ng busto ni Ernilio Jacinto. 30. Mga kagawad ng. Lupon sa Pagdiriwang. Troso p~arada ay n;agd~aani sa mga, hayag n~a. Ian~sarigan sa Toomula sa Magdale-na, tul-oy ng Azearraga (ka-nan), IReinla Regente (kaliwa), Plaza. Calderoni de lia Bar~a. (kaliwa), S~a.eristia (kaliwa.), Teodora Alonso. (kalliwa), Azeir'ragaa (kaliwia), M-agdalena (kaliwa,), Sealazar' (kafliwa), Benavides, Estadko (kaliwa) at Mlagdalelia (kanan).' Pagkata-pos ing parada ay nagkarocn ng tialump~atfiai sa isanga trihUnDang sadyang ipinatayo- sa pook nia vaon (Troso) at aiig mga. niagsalit~a ay itong sumusu~niod: Angel Ansaldo, na. inagsalita sa wikiang,-kastila Ilermenegrildo Cruz, sa wikang tagalog Primitivo Cruz, ssa, wika~ng kastila lxpe K. Santos, sa t~agalsog Juan SumuLong, sa kastila Auga iiaing tiagapagpakilala- ay.si G. Romuald~o G. Ramos. Auig tallump~atian -ay n:agsimul~a s~a ganap na ikasampu ng lnraaga -at natapos ng, mag-iika 12 iig taugh all. Ang lup~ong namahala, sa pagbubunyi ay n-amahagi ng saris~aring" piamatid-uhaw. Kinagyabih~an ay nagkarion ng lamaya~n. S in imul~an nig. m-ahbigit. nia ika.-8- ng gabi, at ang nagring taga~pagypakitl~ai ay si G. Rem-iglo Mlat. Clastro. Si G. Gregorl~o. L. Lop ez, inagmunukala ng pagbub-unyi kay Emilio Jacint0, at Kalihim. Pangkalahatan nig Lupon sa 'Pag72

Page  73 diliwalg la nakal.ag.(:y,sa palatuntunang siyapg unang magsasal:ta ay pinalitan ng isa ring kasama niya sa lupon dahil sa pagkakarcon ng karamdam.n. Sumunod ay si G. Esteban T. Villar, taga Alkay, na nagsalita sa wikang kastila. Ang tulalng "A La Patria" ni Emilio Jacinto n:a binigkas ng magandang,si CrGn.-uelo (onzalcs,ay nagkamit ng paghanga at papuri ng marami. Sunod na ipinakilala ang lupong sumuri sa mga tul;alng isinlali sa timpalak na pinagwagihan ni Apostol sa kastila at Balmaseda sa tagal g. Pagkatapos ay si G. Isabelo de los Reyes. Ang talumpating binigkas ni G. Aurelio Tolentino (s. 1. n.) ay nlaging sanhi ng pagtawag sa kany;a ng pansin ng isa:a lupcln )agka't may mga bahaging "sediceoso". Si Dr. Pacifie') Victloriano at sina. GG. Ciriaco Nicol,as, Patricio Belen at, isa pang binihining n, ahingang bumigkas ng tula ay pawang ~nagkamit ng masaganang papuri at palakpakan. Kahulihulihan, bilang pasasalamat, ay ang talumpati ng Pangulo ng lur '):'ng si (. Pio H. Santos. Ang mtga akdang isinali sa timpalak panitik,,alang-alang kay Emilio Jacinto, ay pawang mahuhusay. Sinasabing si Dr. Pacifico Victorian) na naghandang mabuti upang sumali sa tinmpalak ay kusang umurong nang mabalitaan niyang sa~sa.!i si Apostol na isa sa mga luwalhati ng panitikan sa. Pilipinas. Ang isinaling tula ni Apostol ay isang tulang mahirap mapantayan, ay,3n na rin sa patunay sa,akin ni Balmaseda na siyang nagwagi sa tulang tagalog. Hindi pa niya nababasa ang iba: y hinula,an na niy ng ito ang magwawagi, dahil sa kainaman at sa tay-:g ng diwa at nilalaman. Nan -ilathala ng La Van'gunardia ang nasabing tula ni Aplostol ay.pinapurihan ng gayon na lamang, bagay na hindi ginagawa sa ibang mahuhusay rin namang tulang inilalathala nila. Ang mahalagang papuring yacn na karapatdapat isatagalog at banggitin dito ay sinulat ni Don Fernando Ma. Guerrero, isang dakilang makatiang pilipino s'a, wika ni Cervantes, at ang sabi: "Ang diwangmakat;a ni Apo.stiol ay hindi alangan sa kadakilaan ng kanyang lahi. Mayaman sa mga kaisipan, mabini,at pilingpili a.ng kanyang bigkasin, at sa kanyang sariling ikababantog ay mayroon,siyang walang kahulilip na pangnamnam, hindi lamang sa mga tugtuging binibigkas, kundi, ang lalo pang kahanigahafiga, ay 73

Page  74 lsa lambilng ngi' til-ig na kullg maay; s na nalpagkatnigkatnig ay nM:gddudul-c,' ng isa.ng matind:ng silakbo ng kadakiltaan at isang.hiwagang nakahahalitna at Ilakamamangha sa b awa't talatang bigkasin n,ang bocig tamis ng diwang pinaparaluman ng katangitafganfing makatLn'k ito''". Ang tula ni Balmnseda ay isa. ring "obra macstra". Bu-, g s;a mayamang.agkukur, ) at hitik sa, magagandang halimbawa, at kaisipan. Isang tulang karapatdapat sa taglay na kabantug'ni ni Balmiaseda. Dalawang tul;a ang ipin,agwagi niya sa timpalak: isang una at isang karangalang banggit. Ang saling inilakip ko sa ka'.:aysayang ito ay I)piasukan niya. ng maraming paghabago upang mailagay umano ang ilang bagay sa kanyang dapat kalagyan at upang lalong mag'ng ma.ayos. Cayoun din ang ginawa ni Pascual de Ie on sa kanyang tula. Pinasukan din ng pagbabag~, nguni't ilan amang. Itinuwid lamang ang ilang mali sa pagkakalathal.a sa pahayagan. Dahil s:a pangyayar ng.si Pascual de Leon1 ay kasama ko sa pa,.;ulatan at siya naming punlong-mi nunlulat, kaya't an' mga papuring dapat sabihlin sa kanyang tula (hindi ko sasabihing ma.ganda pagka't isang pGgpuri din) ay sasarilinin ko na lamangl. Upang huwag masabing magaan, ay iba na ang ibig kong bumuhat sa aming bangko. Ang nangagsipagtame nig gaitimlpala sa binuksang timpalak panitik ay itong sumusunr:d: sa kastila, Cecilio Apostol. Sa tagalog: Julian Cruz Balmaseda, unang gant'ingpala, Pascual de Leon, unang ikalawanlg gantingpala; Julian Cruz Balmaseda at Romu;aldo Ramos, mga karangalanlg banggit. Ang mga tula nilang nagkagantingpala.ay siyang matutunghayan sa kasuniod nito: A E MI LIO JACINTO Lema: YOGA. Patriota: en los tiempos de ingratos estudios, y audaces loduras, y dulces visiones de rostros fugaces con rezos y risas en labios de ingenuo carmin, hermetico fuiste al amor y su gaya conquista. Lo raro anidaba en tu airosa melena de artista, y raras orquideas poblaban tu austero jardin... 74

Page  75 En odio implacable a todo lo ini'cuo y nefario '-tu mente inflaniaba una arenga del nueve Brumario O ufl trozo del "Noli": ad~orabas a Ibarra y Danton, y amabas lo antiguo. La edad patriarcal y de oro del pristino.regulo tuvo- en tu verbo sonoro la cIara justeza de amada y distante vision. Esiiuprocer, sensil al -poetico encanto, que a veces es ritmo y a veces.cs flor, de tu cant~o aun queda. el recuerdo sonoro en el aire natal; aun vibra y contagia el patrio'tico ardor de tus versos, y muestra tu limpis version el-claror de los tersos diamantes que enjoyan el -"Ultimo Adio's" de Rizal. No fue' tu exclusive inisio'n Ia del canto apolineo. La. arcana virtud que preside el rodar curvilfneo de pueblos y razas que. inte'gran la ada'mica grey, tu accio'n en -el ciclo inicial prefij6 "en el espacio: Rizal puso el germen; su muisculo Andre's Bonif acio; tiui el brazo y la. idea juntaste en harmonica ley. Aicomo el gris tcnebroso de edades provectas doraron las ma'ximas puras de las Analectas, y -en ellas el Asia, rompiando el sopor secular, la voz escucho6 del que luego escribiera a Corinto, tu noble evangelio de -honor y 'de patria, oh Jacinto, nimbando a tu raza, engrandece la historia insu'lar.Rumor suberra'neo, en mitad 'de' la idilica fiesta, siti6 la colonia, -y un vie'nto de airada protestapas6 por las frentes su fuego de- ca'ido -tul.. Plasmaste el anhelo en que espiritus libres se adunan, y entonces, al rojo fulgor del audaz Katipunan, pufiales febriles lanzaron su rcto al azul... La ube'rrima tierra tornk-'se despue's en u n lago de sangre, firmada en el pacto, y el bolo hizo estragofulgiendo en el puifio, broncineo de afi-oso rcEncor. 'La suerte fue' adversa a tu ardor eficaz de guerrero; n-o obstante, a tu genio encubria el vulgar prisionEro', y hubiste merced del. hidalgo, oficial caza'dor. Despue's que la' amada bandera se irgui6' hacia. los astros en montes y valles, floridos de' hist6ric-os 'rastros, tu diuiplica gloria- fue' esquiva al favor popular. Bus'c6 tu nostalgia elI retiro ancestral, y', en belleza rendiste, por fin, a la Parca la'- insigna cabeza, de cara a tu cielo, debajo de- umbros-o palm'ar. 75

Page  76 "La muerte es descanso". Cerebro'- en que tuvo su hornaza la idea que urdi6' la epopaya' inmortal de la raza, 'descanas. La Patria vigila tu suefio de paz. La Patria, orgullosa, entre epo'nimos. herocs trl nomnbre. Moriste dichos~o, sin ver sobre, el pecho la sombra del ala extendida y las garras del buitre voraz. La, suerte esta' echada.' Borraste el padro'n infarnante' y en su hifspide senda tu pueblo camina.adelante. Tal vez Ilegue al fin, o tal vez lo sepulte el alud. 'Ya E I&'bol, nutrido, con sangre y acerbos dolores sonrie en sua frutos y espera en sus ve'rgenes flores. No es una razon el negarlo;- tampoco es virtud. CECIL10 APOSTOL. EMILIO JACINTO. Sagisag:-"Noli nme Tangere" Dakilang Bayani; Ipaumnanhin mo kung ako'y humafiga't pakapurihin ko ang mga gawa mong kadakidakila, pagka",t kung tunay mang ang balat fig lupa aytirahan lamang. nig mgahia; figuni't ang diwa mio nang ikaw'y buhay pa'y nagpapaniwala na ikaw ay sadyang sugong iti-nafigi yata ni Bathala, ku'ng may Bathala mang Diyos, fig Tadhana, Upang tubusin mo ang bayang kawawa. At marahil ako'y kasingpanalig din fig kahima't sino -na sa biglang tifigi'y h-indi mapag-asa 'sa gawa ng Tao; aking tinawanan sina Boinifac'io't inumisan' ko rin sina Aguinaldo, datapwa't- nang ikaw ay aking' makita na kahalobilJo sa "Anak fig Bayang" nagbafigon sa gitna. upang managano fig Lakas sa Lakas.. ay nagunita kong dapat figang humafiga ako sa gawa mo. 76 II -,

Page  77 Na kung ikaw't sino? Ak-o sa sarili'y parang alinlafigang wari'y nagtatanong, wari'y naghubuklat fig akiat fig buhay wari'y binabakas ang pinagdaanan fig kabuhayan mo fig hinggil sa bayan, datapwa't nang aking mapag-aralan na ang hulo't luwasan fig mga, gawa mo y naniniwala ako'y aiking naalaman, na, ako man pala'y may malaking utang sa mnga gawa mong katafigitafigian. Bihibihira niga, at'iilan lamang sa silong fig Lafigit ang makababalak fig gaya fig iyong mga. nafigaisip; isang bayang tiklop ang tuihod at bisig sa harap fig isang Haring Mapanglupig ay napamulat mo at sila'y naakay upang maitirik Ing bagong watawat na ang nilalama'y bagong panag-inip, bagong munakalang panglunas ~ a sakit, bagong pagkukurong panglimas ~sa ganid. Gaya fig marami; Ikaw ay -namulat sa dampang tahanan, at kung. ang isip mo'y hasa, man sa aklat fig katalinuhan, hindi mo kilala, ang kislap fig yaman, at di ka palagi sa pasasang dulang, gahol ka sa lahat, sa, aliw. fig puso't ligaya fig buhay, taguri fig -diwa't bulong fig pafig'arap sa batang isipan; figuni't nang dinggin mo ang tawag fig baya'y iniwalang saysay mo ang lahat fig bagay., At nang makita mong ang sikat fig araw sa irog mong lupa'y. malamlam na waring hifigalo fig tinghoy, sa bahay-timawa, ay di mo natiis at iyong nawikang; -Kung tunay na, tayo'y likha ni Bathala kailafigang tayo'y kanyang bahaginan fig patak fig awa, 77

Page  78 tayo ay tao rin, at sapagka't ta~o'y dapat maunawang may karapatan ding tayo ay lumaya, at makapagtirik fig ating bandila. An-gat ang noo mong lumuwal sa parang fig pakikihamok pin'ag-aralan mong pumatay fig kapwa, nang laban sa loob, sapagka't tanto mong. ang Bayang Tagalog. ay lubhang dagi na, sa buhay-busabos. Ang napakahabang pagpapakahirap ay di na pagsub~ok, kundi talaga nang pagpapakaimbi't pag-aasal-hayop. kaya, makakalag ang higpit fig gapos, kung Lakas sa Lakas ang nagpapasabog. Nagdamit-intsik kang pagkahiraphirap upang ibalita kay Gat Jose Rizal ang dakilang mithi nitong iyong Lupaj na, kung mangyayari'y minsanang lumaya, sa, kamay fig Haring nagpapakasiba.~ Dakilang Bayani; sa, katutuhanan, ako'y naniwala, na, napakatafigi ang pag-iisip mo, diwa't munakala, sa' kapwa ko tao'y talagang bihira ang, sa. ginawa mo'y hindi pa, hahafiga. Mulang Balintawak hanggang Pasong-:Tamo'y ang figalan mo lamang ang mistulang naging parang pulot-gata sa bibig fig ba'yan, paano'y sadya kang diwang' tagaaka'y,,ulong tagaisip, tukod na pangsuhay. Lahat fig gawain kung ikatatamo fig kaligayaha'y nasasaklawan mo at may panahon kang sa, nadla'y panglaan. Talagang a'ng bawa't pagbabagong buhay ay mga, gaya. mo yaong kailafigan. -Kung Si Bonifacio ang.diwang nagbunsod sa dakilang nais,' 78

Page  79 nguni't i'kaw naman ang talino't siglang nag-akay sa, bisig fig bayang busabos fig mga limatik... Sulo kang tumanglaw sa malabong isip, araw kang sumikat sa, wastong panahon sa bayang-may' sakit, Pagka't ang lutak Mo'y parang isang akiat- na mapanaginip, tambuling ang sigaw'y abot hanggang lan-git, baniganan fig lunas, kaban, fig pagibig. At ikaw'y di' lamang bayani fig bisig at fig katapafigan, hindi lamang gulok ang iyong napitang gawing kasangkapan upang makayari fig Malayang Bayan at makapagtayo fig Sariling Bahay; ikaw'y - bayani ring' higit sa marami't. hirang sa hinirang, Guro sa kudyapi, Nuno sa- panulat, Apo sa isipan',' sapiagka't sa. iyong mga tula't aral ay lalo'ka'ng naging katafigitafigian. Ang -A LA PATRIA- moo matapos na aking mapagkurukuro'y kinilala kitang sa figalang tulaa'y dapat maging Guro' pagka't tutuhanang ang luwasa't hulo fig tuba mong yaon ay tibok fig pus-o't pitlag fig damdamin fig bayang aliping laon nang, siphayo, at ayaw tulutang sa pagkaalipi'y sandaling mahanigo, tulang kinalamnan fig iyong panigakong; "ipatay,,ka na, muna, bago ka sumuko". Sa wikang sarili na iyong minana. sa Inang naghirap ay doon labo kong tinakhan. ang iyong Dakilang Panulat, sapagka't kung ikaw'y hindi -ko namalas na, kagaya ko ring taong sawing palad, ipalalagay kong malikmata lamang ang iyong pagsikat at ang rnga aral nfa.tafiging ikaw lang ang nakasusulat. 79

Page  80 ay sasabihin' kong di sibol sa utak fig sino mang tao -1sa, Sangm'aliwanag. Kung tunay ang sabi na, may isang Diy'os na lubhang dakila, ay sasabihin kong ang mga-aral, mo, ay -aral-bathala, sapagka't ang lahat at bawa't talata'y isang mundong batbat fig banal na nasa, isang daigdigang9 ang piniakalafigit -ay aral ina pawa, isang halam anang aing lahat fig bufiga, hinog man o mura, ay kanin mo'Oy pararng sinukat sa dila, at balat ma,'y di mo iiwan sa lupa. Walang kabanatang di ang bawa't bigkas, ay may kanyang aral, kung baga sa, kanin: walang isang mumon'g sukat na masayang, hamog fig Disye-mbreng sa lantang halama'y nagpapasariwai't nagbibigay-buhay, bulong fig 'hiwagang ang ibig sabihin-Dapat, mong malamang Kung ikaw ay -tao'y n arito ang iyong mga katungkulan, sa, pagka't ta~o ka'y mayroon kang b ayang dapa't mong tubusin sa kabusabusan-... "Ningning at Liwanag" Isang kasulatang, ang ibig sabihi'y -Di. dapat' masilaw ang tao sa dikit fig makita natin, sapagka't mayroong kung tingna'y butihin figuni't ninanakaw lamang ang kakanlin; at' may abang-abang kung ating pagmasda'y mistulang alipin, figuni't nabubuhay.a,... sa, kanyang pawis galing ang pagkain, may magandang-pafigit na d apat laitin, may pafigit na, gandang dapat dakilain. At "Ang Kalayaan" Sa bayang alipi'y aral na dakila isang pagtuturong figayo'y naguugat sa- lahat fig Diwa, H ampas na mariin salf mga pasasa nra. umaaliping lagi kay Mahina. 80

Page  81 Ikaw ang may sabi -Kung walang katwiran ay walang paglaya, at ang kalIayaa'y haliging matibay fig 'isang Dambana, na sino man siyang ibig na sumira'y kinakailafigang ilagpak sa lupa-. "Tao'y pantaypantay" Isang pagkukur'ong ang ibig isaad, ay: -— Galing, aihg 'tao sa iisa lamang, kaya't pataspatas at magkakapatid ang dapat itawag, Ang lahat fig tao, mayama't mahirap, puti man at itim.,matalino't mangmang, dakila at hamak, ay dapat kilanli'ng iisa ang. uri't sa isa nagbuhat... Nguni't tayo'y sadyang sawi yatang palad na wala. nang laya't wala pang watawat. At "Ang Pagibig" mo, Kay tam-is na wikang singlamliot jig tubig Singlamig fig buwan,' Singganda jig tala; sing-ainm fig lafigit, wikang n'aguutos sa lahat jig is'ip, wikang-nagaakay' sa lahat jig bisig, datapwa't dahil sa- salitang iya'y ibig mong- isulit; na.. -tayo'y kung kaya inalialipi'y dahil sa pagibig at kapapasu'no sa. bawa't may nais, at kapapatuloy sa bawa't lumapit..' "'Bayan at Gobyerno" Dalawang salitang iisa ang uri,, singtimbang jig lakas at kapangyarihan sa ain mang lahi, ang huli ay Puno't ang una ay Hari, datapwa't ang una'y dustaing palagi. Gaya jig sabi mo: -Ang. una ay buhay, dugo, lakas, ari... ang-huli ay siyang utak na pangkuro't bisig na pangyari. Maging yao't ito'y dapat mnagugaling tulong na parati't sukob, sa gusali. "'Maling Paniwala" Isang aral mo ring ang- ibig ituro'y; 81

Page  82 -Iwan mo ang maling pag-asa sa Diyo's sa tunay ma't biro; tayo ay binigyan jig' malayang kuro, malayang isipa't layang paghuhulo. Ang hirap'sa lupa ay likha fig Tao at hindi fig Gurong Lu-'iklia sa Tao. Siya'y. di gumawa fig Daya at Hibo, Bagkus pawang galing, pagka't Siya'y puno fig lahat flg, gawang kapintupintuho'Gumawa":-Salitang nasnaw sa bibig mo, Bayaning Dakila, upang gawing batas nitong iyong bayang sabik sa paglaya. -Ang paggawa'y hindi parusa sa lupa. manapa'y ginhawang hulog ni Bathala.lyan ang sabi mo sa paggawa lamang napananariwa ang lantang bulaklak fig hailaman na'ting mga mahihina, An'g paggawa'y ugat fig pana'nagana't angr paggawa'y birang sa daloy fig luha. Ang damong masama'y kung, lumalago man kahi't ginugusad, ang damong mabuti'y sadyang matampuhin s~a gruhit, fig palad. Ito ang nangyari': 'sa ~naagang bulas fig kagitifigan mo.'y pinuti ka't sukat... parang hangga flgayo'y natatanaw ko pa ang dugong niagdanak nang ikaw'y tamaan fig taksil na punglong sa kalaban buhat, figuni't ang dugo mong yaon ay nasulat fig titik na ginto sa ating Watawat..~ Naryang boongbooang lahat fig bagay- na, dapat masabi, ang-alpha't' omegafig kabuhayan mo, Dakil~ang Bayani, anopa't ang iyong -buhay na, ini'wi; kung isasalibro'y libro nrang marami, paanlo'y sa, bawa't pinagdaanan mo'y may binhi fig buting tumubo, nagdahon, nagbufiga at figayo'y aming inaan'i 82

Page  83 upang' raipunla kung ga't mangyayari dito rin sa Lupang sabik-manarili. Jyan ang diwa. mo: kislap na mistula. fig. batong "Pingkian", tinig fig kudyapi fig isang Makatang "hindi masisilaw" sa kinang fig ginto at -bisa fig yaman; Biblia't Ebanghelyong kinasusulatan fig mga tuntuning dapat panuntunan fig alin mang bayan. At figayon, sa harap fig tirik-mna9'kurus sa iyong libifiga'y walong afigaw kaming figayo'y nagninilay upang ang ARAL mo'y amin ding iaral. JULIAN CRUZ BALMASEDA. EMILIO JACINTO "Emilio Jacinto o Dizon (a) Pingkian, secretario del Katipunan, fue, seguni dicen los Katipuneros, el ojo de -la Soc'iedad." "Si Andres -Bonifacio fue.el Wi'Alma del Katipunan, Emilio: Jacinto la inte-ligencia, y'el entusiasmo que lo dirigio."- (Isabelo de los Reyes.) Ang mga bayani ng irog kong baya'n Ay di lamang tanyag sa mga digmaan, Sa mga nagpuyat sa bu-ndok at parang, Sa mga nagsubo nig buhay sa hukay, Sa mga kumilos- ng lubu's-lubusan, Sa mga gumamit ng lakas at tapang Ay may mahahalong di malilimutan Na isang Makata p-agsakapuluan. Gaya -ni Mabini kung' m~agmala'sakit, Gaya rin ni Luna 'sa pamimiyapis, Gaya rn-lni Rizal sa mga paLg-awit At kung sinasabing "kaluluwa't bisig,Yaong Bonifaciong hindi naliligalig.".83.

Page  84 Masasabi.- namang,mata, dunong, isip Noong himagsi'ka-ng ang hindi nanganib Na ating Pingkiang may gintong panitik. Singbata ng imga balitang Patroclo, Subali't singdiwa nina Zola't Jug'o; Singtapang, ng ating mga Bonifacio, Plaridcl, Zamora,. Burgos, Lapid'ario; Bayaning kapilas nig palad ni Kristo Na nagpapahirap nang matubos tayo; Jyan ang makatang Emilio Jacinto Na anak at dangal ng purok ng Troso. IV Kabilang -sa 'isang marangal na lip', Matalinong walang kapangipangimi Mapalad na anak na nakapag-ari Ng isang panulat na di nababali; Batang magdirigmang dangal nitong Lahi; Batang manunulat na kahilihili At isang makatang kung inagdalamhati Ay nailalagay sa tulang mayumi. V Murang-murang bunga ang kanyang katulad Nguni't pusong Nestor na di nagugulat, Nang mga panahong nagbabangung-palad. Itong ating Bayang busog sa pahirap, Ay nagsuot-intsik na di nabagabag9 Upang -makalapit at makipag-usap Noong si Rizal pa ay nasa sa dagat, Tungkol sa 'pag-agaw dito at pagtakas. VI Ang. tapang ng tao, ang pagkamagiting Sa buhay na ito'y hindi malillihim, Pagka't parang talang hagkan man ng hangin Ay taglay ang kislap at di magmamaliw; Ang batang Pigkian, nang siya'y pukawin Upang makilaban, ay di nahilahil; Kanyang idinul-ot ang buong paggiliw Sa ikatutubos ng Bayang alipin. VII Kanyang isinubo sa. mga kaaway Ang hindi nangiming hiniram na buhay:' -Paano, sa mundo'y walang kamatayan' 84

Page  85 Ang taong masawi nang dahil sa Bayan, At ang kanya pa ring pinagbabataya'y Ang buhay ng tao'y parang isang araw Na kahi't rnagkanlong, sa' kanyang kanlungan Ay sumisikat din sa kinabukasan. VIII Yaong PaogTamo ang siyang magsabi Sa tapang na kimkim.n'g ating lBayani; Ang bayang Mahayhay na nananatili Ang siyang 'sumagot sa mga, nangyari't Diyan napatangi ang. dahas na- iwi Ng a'ting Jacinton'g hindi masisisi:, Diyan nakilalang siya'y Garibalding Sa mga digmaa'y u'nos at buhawi. Ix Talagang. ang sibol sa lupang Tagalog Ay napapatangi~ sa pakikihamok, Na kung sakali mang hindi kumikilos Ay nagpapalipas pa lamang ng pago~d, 0 kaya'y katapat ang nangaguutos:Kung hindi ganito'y laging masusubok Ang k~apangyarihan kung nagsasaagos Na ba"v't daana''y pawang -matatapos. x Matamis sa puso -kahi't Bagumbayan, Huwag lang malagak sa, kapighatian; Mga Balintawak ang hinahanapan' Ang ipanglalagot sa kabusabu'san Labing-tatlong palad sa Kabiteng- bayan Ang kailangan pa sa ati.'y duniamay. Ang lahat ng ito, kung nangabubuhay Ay bagong Malulos ang maaasahan. At bakit binitay yaong.tatlong Pani? Si Rizal ay bakit kaya'-naaglahi? Bakit nangagsikap sa, anyo't ugali Ang mga Jacinto at ibang kalahi? Baki t pinaluha ng walang pangimi, Ang miga panulat na kahili-hili? Pag'ka't na'ngagn-asang sa miga gusali Ng l1upit ay kumi't iguho ang hari. 85

Page  86 XII Sa dahon ng ating panahong lumipas Ang ngalang Pingkia'y di na mr.Atitinag, Pa'an~o'y pangalang ang nakakatu lad Ay 'malaking bundok'na d~i mapapatag; Ng mga, dumaang digmaa't baga'bag; Paano'y pangala~ng yumari't sumulat Ng dakilang araI ng'ilaw ng palad. -XIII Ang kaniyang s'inulat na palatuntunan Na, ub-od at diwa noong Himagsikan, Ang kaniyang niyaring mga gintong ar al Na, yaman ng palad at gabay sa buhay, Ang di malilimot, na kaniyang kundiman Na handog sa ating nagdurusang' Bayan... Ang lahat ng ito'y mga. katunayang Ang kaniyang panulat 'ay dapat, hangaan. XIV Ang kani'yan-g panulat na busog sa diwa Haligi ng palad na kahanga-hanga, Ang kaniyang panulat ang siyang nagwikang Tayo'y pantay-pantay sa balat ng lupa; Pan'ulat ding iyan- ang hindi naawang Tumapos sa mga ganid at masiba; Subali't sa mga may pusong dakila Ay batis. at batis ng mga biyaya. Xv Kung rminsa'y hinampo ng puso sa ka'si, Kung minsa'y tumaghoy na parang pulubi, Kung mfinsa'y paawang parang si Florante, Kung minsa'y kilatis ni Elias sa Noli, Kung m-insa'y dagundong ng -mga buhawi, Kung m'nsa'y imaglambing na paran'g babae... Iyan ang panitik ng ating Bay'aning Sa pagka-rnakata'y walang masasabi., XVI Ba —.ahin ang kaniyang' kundimang sinulat Kungdi ka mapukaw sa pagkapanatag, Kuruin ang kaniyang hinagpis ng palad Sa bawa't talatang mainit, maalab'; Pakinggan ang kaniyang paghanga't pagtawag Sa kaawa-awang Inang naghihirap.; Tignan mo ku-ngdi ka sagian sa. hagap Ng mga yumaong saglit ng bagabag..86

Page  87 XVII Kung buhay si Aldeing humanga kay Cesar Ay hindi sasalang hahanga, ring tunay Sa. pagka-makata't sa' kabayanihan Ng ating Jacintong walang kamatayan, Ang ganitong anak na may katangian Ay dapat matanyag sa Sangkatauhan, Sapagka't -sa tao'y bihirang mapisan,, Ang pagka-makata't kawal sa digmaan. XVIII Malinis na- asal, tapat na pagsuyo, Pag-ibig sa bayang kapintu-pintuho, Da'mdan-ming miatayog ina, hindi susuko, Loob na, maalab na di maglalaho Isipang mayaman na makagigipo Sa~ kapangyarihan ng mga palalo. Ang lahat -ng iyan ang itinuturo Ng kaniyang pani~tik na, hindi mahapo. XIX Hanggang may panitik ang mga makata't Mga, manunulat sa, iniwang lupa Hanggang nadadama, ng amin'g akala Ang bundok, ang. yungib at'da'mong mahaba, Hanggang nadadama ng aming akala, Ang bayang Ma'hayhay na kahangahangar Ay pakaasahan na laging sariwa, Ang ngalang Pingkian sa puso at diwa. )XX PARANGAL:0 Dakilang Kalihim niyong KATIPUNAN: Batang namayani sa -unang digmaan, Bolivar ng aming sinisintang Bayan, Aquiles. na tanyag sa pakikilaban; Afig halimbawa- mong sa ami'y iniwan. Ay magiging sulb s'a kinabukasa't Siyang magtatanyag sa iyong pangalang Katumbas ng Dunong, Lakas, Kalayaan. PASCUAL DE LEON. Tondo,. Maynila. 87

Page  88 "PINGKIA Sagisag: Con sumatum Est... Sal'a ng may.. sala!... Sadyang ang Mahina ay talo ng laka's sa bala't ng Lupa', Ang Laka's ng Matwid ay bihibihirang makitang sa kaniyang tahana'y malaya;ang Matwid ng Laka's ang m-agpapasasat kailan ma'y.. siyang palaging Dakila'. It6' ang nangyari sa palad ng Bayang kaya nakidigma'y upatng patunayan, na dito sa- isa'ng' dulo ng Silanganan ay hindi ang bawa't diwang tagaak~ay sa dakilaing lanidas ng Katutuhanan ay supilI nang lahait ng Laka's ng Yaman.Hinding-hindi pa nga; dito ay may bisig na hindi maalam. magdamdam, ng sakit, dito ay may utak at may pgisip, may puso at diwang walang iniibig kundi ang makitang ang baya'y- malinis sa yagit na padpad ng alon sa Pasig. At nipo't sa gitna ng katahimikan ang dakilang mith'i ng "Ana'k ng Bayan".wari'y Bagong-Kristong nagkalat ng'aral sa pikki't.na mata ng Katagalugan parang bagong sinag na naghagong buhay sa -lamlam. ng sikat -ng "Malayang Araw". At do'n' sa umpo'k ng mga Zamora, mga Bonifacilo, Rizal, -Burgos, Luna ng mga'Del Pilar, Gomez at Jaena, may isang kung. di man natin nakilala, subali't sa- dahon ng ating "istorya'y"y ma~ titik'na gintong nagpapakilala. Jyan Iang JacintQ.. ang An~aik ng Bayang' nakilala natin sa ngalarng "Pingkiar1" utak, pag-lisip, sigla, dunong, buhay ng di mralilimot nating "Katipunan". patnubay sa landas'ng likolikong daan, diwang tagaturo sa diwang panglaban. Sa kapayapaa'y budhing matahimik ligaligin mo ma'y di mangliligalig, 88

Page  89 datapwa't talagang ang lamig rig tubig ay dafg ang apoy pag siyang nag-init, ang datihang tikiop na tuhod at bisig ay, talagang sukdol pag siyarig nagalit.i~Na ku-ng siya'y sino? - Basal na binata, sumupling, sa tangkay ng Lahing kawawa, sahol. sa ginhawa, kaya't nagtiyagang turnukias ng dunong at -pagkadakila, datapwa't sa tawag ng Inatng may-luha ngiti ng ligaya'y niwalang bahala. Ang dahon n'g akiat at ng karunungan iniwang sandali sa kinalagyan, At sa ganang kanya;;Anhin ang. yumaman sa lupa kung laging alipin din lamang, maha-nga'y ang dukhang mayrong Kalayaan kay sa masagana sa tahanang hiraim. Iniwan -ag 1a~agkawaiy ng puso, anyaya rig diwa't nigiti rig pagsuyo, nilisan ang bayang batbat rig balaho, tinikiop ang akiat na mari~a sa nuno., nilingon. arig tawag ng bayang siphayo ang isagawa ang sumpang pangako. Siya ang nanguna upang ibalita kailanga'y aliw ng Bayang kawawa't hingin sa may lakas ang habag'sa kapua, u~pang ang liwanag na sa ibang lupa ~y' nananagano.'t nagbibigay-diwa sumikat din ito nang boong paglaya. Humuw'ad sa ingintsik na mahirap uparig sa lihiman ay maipahayag. kay Gat Jose' Rizal arng guhit ng palad nitong bayang ibig kumita ng, lunas, na kung mangyayari'y sad'yang mailadlad Tyan ang bayani; di ng bisig lamang., arig isarig Dakila't Malayang Watawat. di lamang rig puso, di lamarig rig yaman, iyan. ang bayaning palibhasa'y bayan ang nakita niyang nangangailangan.... nulisari ang lahat, ang akiat, ang layaw, uparig maitayo ang Sariling Bahay. Nita ka rig lalong batibot na utah, m-ita ka rig lalong matayog na malak ria animo'y sadyang kaban rig parigarap. siya'y diii iba.'.. ang salunang malas':89

Page  90 ay maki'ki'ta mong ngala'y nasusulat ng titik na giiito sa dahon ng palad. Utak na umisip ng Akiat. ng Lahi na pinagsaligan sa pananakali, utak na lumubid ng mabisang tali ng-pagkakaisa, utak na yumari't naghanda ng lupa. sa sariling ani upang katayuan ng Bagong-Gusali. Kung si Bonifacio ang pagsasabihin kung sino ang t-aong dapat dakilain, sa pinagdaanan nit~ong bayan -natin.... marahil tutugong: "Ang dapat ituring ay kung sino yaong nagkusang gumising sa himbing ng bayan sa p.Agkaalipin". Iya'y si "Ping'kian": ang tanging bayaning kung di man nabantog noon: amrami'y datapwa't naglagak naman n'g haligring magiging saligan sa pagsasarili, mga kasulatang sakdal ng bubuti't mga binhing ngayo'y ating inaani. Dak ilang dakila ang ka-niy ng pangalang sinagisagisag sa, paki-kilaban upang makayari ng Sariling Bay'an; sapagka't ang kaniyang pinananaligan: "sa, pagkakapingki ng kapwa katwiran kaya sumisikat, ang katutuhanan". Datapwa't talagang ang banal na 'diwang bukalan ng buti'y mahirap lumaya; ang sama ay sadyang mapagpanga'nyaya't mapagwaging lagi sa, balat ng lup'a; ang gawang magaling kahi't -manariwa'y nilal'anta't sukat ng kani'yang tadhana.,An~g araw ng api'y talagang mahlira'p hiakapanalaya 'sa kaniyang& pagsikat; yumao si Rizal ng hindi pa, oras at si Bonifacio'y pinaramn din agad, si Jacinto nama'y sa banig ng hirap binigyang tadhana ang buhay n'a hawak.d At siya'y namatay: gaya ng marami;, ang lupang, kataw'a'y nabalik sa dati; nguni't kailan man ang mga Bayani'y hindi namnamatay, ni dci napu'puti sa tangkay ng Lahi; sa madaling sabi; kahi't putihi'n ma'y hindi mangya'yari. 993

Page  91 Naryan ang 'kaunting hala'w ng isipan, sa aking kudyaping puspu~s kapanglawan, naryan ang halaw ko sa "Akiat ng Buhay" na makasasaksi sa "Luha ng Bayan," -Maging kuru's nawa sa kaniyang libingan n~ang tayo'y mayro-ong mapaghahanapan! EMILIO JACINTO Noon ay panahon ng pamabmayani sa bayan kong amis, ng pamahalaang walang ginaganap kung di ang mang-inis, sa abang lahi kong kahi't na dustai't sa hayop iparis -ay pawang ngiti rnf at tamis ng loob ang ipinapalit; nang panahong yao'y walang bigong' kilos, at bahagyang imik ang kahima't sino n"a di may katugong yamba ng paglait. Ang lahing tagal-og nang araw na iyon ay kakaning itik ng mga maputing' sa dugong dalisay ay lakas sisipsip. Ang ulo 'ng lahat noo'y nagagyukod kahi't na paslangin,' bibig ay may susi, hindi makatutol sukdan mang iringin, -palibhasa- noo'y ang kilalang hari sa bayan kong angkin ay di gumagalang sa batas ng Matwid na dapat tunrtunin,' bagku's siyan~g lalung madalas lurnabag, magwasak, pumuwing sa Katwirang Banal. Jyan ang larawang hindi nagmamaliw.ng Bayang kong sawing lipos ng linggatong at laging alipin at kuyom'ni Lupi.. Anong pagka-lungkot kung gugnitain.. Lahat' ay may nais, nang panahong yaoh, na ipagsanggalang sa harap ng haring pinapanginoon, ang hiyas ng buhay ng abang lahi kong laging nakadalhak -sa maruming hukay nang pagka-alipin, nang kahi't bahagya'y masinag man lamang sa silangang dako ang dakilang sikat ng malayang Araw; nguni't sadya yatang di pa dumarating ang' katadhanaan.. sapagka't angr libong mga pagsisikap ay-di makagitaw sa iisang lakas, na noo'y may hawak sa pal-ad ng bayan. Datapua't hindi rin lubhang namalagi sa hin'di pag-imik ang bayang nang una ay sipsipang dugo ng mga limatik, sapagka't dumating ang talagang a~raw na dapat. ipatid niyong tanikalang malaong panahong nakabilibid sa kaniyang katawan; sa para'ng at gubat, bangin han'ggang yung-ib ay di magkamayaw ang mg'a hiyawain ng magkakapatid: anila'y ""Dapat nang maputol ang Sama't gumitavi ang Matwid" at ang w-atak-watak na bisig ng baya'y tinipo't binigkis. Ang mga tagalog na anak ng bayan ay di. na nagyukod ng kanilang ulo sa pamahal-aan na nagbubusabos; '91 I f i

Page  92 sa kabila ni'to'y lalong minabuti ang parang at bundok na siyang tahanan, kay sa mama~j gi s~a mga pag-ayop. Kaya't ang ginawa sa paraang ~ihim sila'y nagtaguyod ng mga samahang ipagkakaisa ing bayang tagal-og sila'y nagsikatha ng alituntuning dapat na masunod ng bawa't kaanib sa banal na layong pag-iisang loob. Isa sa naggugol ng iahat at lahat sa gitna ng parang ay di pa marahil lubhang kakilala nating karamihan. gayong siya.'y isa sa naging haligi niyong Kati'punan at isang kabihim na siyang may subat ng dakilang arab na ang sinasabi'y; ""Ang aim mang buhay na di ilalaan sa isang mabuti at dakilang layon, ay nakakabagay ng hamak na kahoy na waba mang lilm na sukat silungan;" S-iya'y nagngangalang E MILIG JACINTO, batang katipunan. Sa. mga bayaning lumabas sa bundok ay siya ang tangi na bata sa lahat, nguni't matalino at walang pangimi sa punlong masasal ng mga kaaway....at labo pang hindi marun-bng gumawa, kaya'y magpasunod, ng anomang mali sa mga kapatid bagkus siyang lalong dalas dumaliri sa mnga. gawaing sinsay. sa katw'iran at lubhang tiwali. Siya.ang madalas kar-inggan ng bahat ng mga taguring:. "Mahanga''y mamatay kay sa maturingang api rin ang Lahi." Sa pagka-bata pa'y talagang likas na ang pagka-matapang na di natatakot sa kahima't sinong may kapangya-rihan,magpakaiban' ma't ito ay may gawang linsad sa katwiran'. At di lamang ito; ang ating bayaning ipi~nagdiriwang hindi lang bihasa sa pakikibaka, at pagpapatayan, siya'y may diwa ring marunong umawit ng tuwa at lumbay;.sa mnadaling sabi, ay isang makatang patnugot ng Bayan... makatang. nagsabog ng mahahablaga at dakilang aral. PUTONG:, Dakilang makata na.anak ng Tros'ong "iyong sinilangan, bayaning- n'aggugol ng buhay at pagod dahiban sa Bayan magmuba sa bupa. na tah~anan naming mga nakinabang sa ipin'unla ninyong matimyas na binhi ng malayang buhay, magbuhat nga rito'y tanggapin mo riyan at ng kasamahan ang dakilang putong na tanda ng aming, pagsinta't paggalang sa- inyong ginawa;. 0nguni't sumasamo kaming kabahatan na ibalita mo kung diyan sa bayang iyong nibipa'tan ay-di nga marami ang kibabang Diyos, kungdi isa lamang gaya ng sinabi ng ating bayaning si Gat Jose Rizal. ROMUALDO'G. RAMOS. Troso, Maynila. -92

Page  93 Nalimutan kong sabihin na ang tula. ni Apostol,ay nagla'rcon d:n nHg Ipagbabago, nguni't isang salita. lamang n:aman ang pIinmlitan niya at it;,'y ang "magnifica" sa huling hanay ng ikalimang talata o estropa na pinalitan ng "engrandece". It.o'y ginawa sa saling ipinagkaloob s,a akin. Ang mga naging inampalan sa timpalak panitik ay sina tG-. Fernandol Ma. Guerrero, Mari.ano Ponce (s. 1. n.) a.t Dr. Pacifico Victoriano sa Rkastila, at s;a tagalog naman ay sina G(. Patricio MAariamr, na siy ang pangulo ng lupon, Infigo Ed. Regalado at G-regorio L. Lopez. Noong 1914 ay nagkaro-n ng "DAHONG PANGALAALA SA IKA-15 TAON NG KANIYANG PAGKAMATAY". (Hoja Conmemorativ.a en el 15.o Aniversario de su Muertc) na lumabas ng buwan ng Abril, ika-16. Ang mga nilalaman ay itong sumusunod: Emiili,; Jacinto-su biografia; Emilio Jacinto, tula ni R.omualdo, (. Ramos; Emilio Jacinto, tula ni Pascual de Leon; Si Emilio Jacinto, bikgrapya, ni L!pe K. Santos; Ang "Utak" ng Katiputan, tula ni Teodoro E. Gener, at ang larawan ng "Paraluman ni Emlio Jaeinto" na si Bb. Catalina Bautista at ng mga diwatang sina BB. Salud Lopez at Jovita Gabriel. KATAPUSAN

Page  94 _I[ --- —-------— ~MGA SINASABI NILA. i Ukol kay Jose P. Santos; Prosiga V. en su tarea patriotica a ir sacando a la luz ciertos heehos y figuras del pasado. que ahlora se intE.rpretan y se exhiben caprichosamente, pues asi honrara $ su papa quien jamas transigio con la mentira y el disimulo. (1ALABRAS DE ALIENTO, La Opinion, Diciembre 10, 1929). Dr. LEON MA. GUERRERO If all the newspaper reporters were like you, ethical in their ways, broad-minded and accurate in the facts that they publish, I am sure that our newspapers would be able to render better servicea to the country. ESTEBAN R. ABADA Div. Supt. of Schools for Tarlac. It is a part of my plan to publish in the two magazin: s, the PHILIPPINE TEACHER'S DIGEST and OUR SCHOOLS of which I am the managing editor and the majority stock solder, a series of articles on the lives of famous Filipinos. I have in mind, not mere biographical sktetches; articles which deal on the boyhood of our famous Filipinos, their struggles and successes are of considerable importance. I know of no man better qualified than you are to write these articles. FLORENTINO CAYCO Jose P. Santos, the eldest son of the late Don Epifanio de los Santos, writes a critical article in this issue, "Apropos of the 'Hero of the Philippines'," a biography of Rizal by Charles Edward Russei1 and E. B. Rodriguez. Mr. Santos now resides in Gerona, Tarlac, and I am glad to see that he is following in the.footsteps of my friend,.his father, greatest of thej last generation's men of letters in this country. (PHILIPPINE MAGAZINE, June, 1933). A. V. H. HARTENDORP Editor, PHILIPPINE MAGAZINE Worthy son of a great father-Jose P. Santos, son of the late Don Epifanio de los Santos, whose book on Emilio Jacinto is considered the Vbst authority of the life and writings of the righthand.man of Andres Bonifacio. (PHILIPPINES FREE PRESS, April 12, 1930). 94

Page  95 F - - I..I. I I I I I I I up 11 MAGA AKDANG IPALILIMBAG Ni~ JOSE P. SANTOS A'NG SIGALOT NI BONIFACIO AT NI AGUINALDO4 May Paunang Sa'lita N.i lien. Artemio Ricarte Vibgra SINO SI HEN. GREGORIO H. DEL PILAR? 4 May Paunang Salita ni. Henl. Emilio Aguinaldo at Fam-i (Muling, lilimba~jin sa kahilingan ng maramil) BUHAY AT MGA SINULAT- NI PLARIDEL May Paunang Salita, Ng Kgg. Manuel L. Quezonl (Muling lilimba gin sa kahilingan 'ng marami) POESIAS DE CECILIO APOSTOL May Paunang Tula'nii Fernando Ma. Guerrem~ Paunang Salita' Ng Kgg. Claro M. R-ecta ~~Ig

Page  95 MGA AKDA NI. JOSE Pl. SANTOS LEYENDAS FILIPINAS (Katipunan ng maiiklin-g alamat ni Jose6 P. Santos na inilathala sa La Vanguardia at iba. pang, pa-. hayagan) POESIAS DE CECILIiO'APOS'TOL (Katipunan ing mga tula ng bantog na makatang ito na may tulang papuri ni Don Fernando Ma. Guerrero) KASAYSAYAN NG LALAXVJGANG NUWEBA ESIHA. KASAYSAYAN NG LALAWIGANG RIZAL. BUHAY AT MGA SINULAT NI PLARIDEL. May paunang salita ng Kgg. Manuel L. Quezon. BUHAY AT- MGA SINULAT NI EMILIO- JACINTO. Naglala-. man ng-buong katipunan' ng mga sinulat ni Emilijo Jacinto na. pawang hindi- pa nahahayag. May Pa'unang Salita -ng Kgg. Raf ael, Palma. -MGA KASULATAN UKOL SA HIMAGSJKAN. ANG TATLONG NAPABANTOG NA "TULISAN" SA, PILIPINAS. -Buhay at kamatayan ni Juan Tangkad, auto-biografia ni Felipe, Salvador, (a) Apo Ipe' na hindi pa nahahayag at mga kasulatan ni Macario Sakay. ANG KASAYSAYAN AT PAMAHIIN SA ARAW-ARAW. A-ng kasaysayan ng Pilipinas sa bawa't araw ng buong isang9 taon, kalakip ang mga p~amahiin sa. ipinanganganak sa araw-araw. ANG SIGALOT NI BONIFACIO AT NI AGUINALDO. May Paunang. Salita ni Heneral Artemio Ricarte (Vibora)'. 'Naglalaman ng. lallong mahahalagang kasulata'ng hindi pa naha'hayag tungkol sa alitan ni Bonifacio at ni Aguinaldo na h~um'antong sa mapait na kamatayan ng magkapatid -na Bonif aco. MGA SALAWIKAIN, KANTAHIN AT, KUN DIMANG TAGALOG. Katipunan ng. mga salawikain,' kantahin at kundimang tagalog. ANG MGA MAGITING NG ATING KAHAPON. May. Paunan'g Salita ng dalubhasang Teodoro M. Kalaw. -96

Page  96 SI APOLINARIG MABINI LABAN KAY HEN. ANTONIO LUNA. SI HEN. EMILIO AGUINALDO ANG NAGPAPATAY KAY HEN. ANTONIO LUNA? WAS AGUINALDO RIGHT TO HAVE CAUSED BONIFAdIO'S DEATH? (Ingles -at Tagalog). MORE LIGHTS ON RIZAL'S LIFE. LOS ALFABETOS DEL KATIPUNAN. MGA INIHAHANDA SI HEN. ARTEMIO RICARTE VIBORA AT ANG KATIPUNAN. Naglalaman ng kaniyang auto-biografia na sadyang sinulat upang magamit ng may-akda, kalakip ang ilang kasulatan at mga. liham. na may kinalaman sa, naturang magiting na heneral. KASAYSAYAN NG LALAWIGANG BULAKAN,. MGA DAKILANG ANAK NG PILIPINAS. Pangalawang Bahagi' ng "ANG MGA MAGITING NG-ATING KAHAPON". SI DR. RIZAL AT ANG WIKANG TAGALOG. Katipu'nan ng mga, akda, at liham sa sariling wika, ni Dr. Rizal. Ibinaaklat nina' Dr. Jose P. Bantug at Jose P. Santos. M-GA -BAYANI NG HIMAGSIKAN. 97.