Banaag at sikat; kathambuhay na akdâ.
Santos, Lope K.

Page  [unnumbered] A 784.638 BANMAG at SIKAT LOPE K. SANTOS 'PL 6058.9.S237 B22 1959 oOo I b~ o,_ o'..-... - _ I,. I *. *w:' *M-;:MMI MANLAPAZ ) - - 1960

Page  [unnumbered] THE UNIVERSITY OF MICHIGAN UBRARIES

Page  [unnumbered] I

Page  [unnumbered] I

Page  [unnumbered] BANAAG AT SIKAT

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] t I:):i ri;:::;: I ' ':: "..:':.. * i ~!~ 1 ~ i: ~!!: i~ ~.:.!::::i:::.... '::!7l71!i i// ~ ~.......................... ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~'~....................................~~r.................................................................................................................................................................'............'~~~..................................................................................... -..............'........................:: 1~e3 Q...................~..........................' ' '.............................''" '' ''''' '''':'~'' '.............. ' '...........................iiii~i~ l:~:~..........................ii~li:.::il~~i~~l l~~i~i...........................~x...................::::::::::::::::::' io......................................... '..................... ` ~ ~ '.......................................~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~:.:.............................:::::: ~~::: ~~~::: ~~::*::: ~~ ILOIE K. SANTOS Ang May-Akda Sa Gulanog na 8() Ta6n, Ngay6ng 19)59 Siya iing May-Gaw\i n'BALARILAX NG WIKANG 'AMIBANSA Gay6n din ng may Anim na Bahaiginl mlga Tullt I'^agikasalyslaylil, PampAniitikan, atb., sa panlahat na i)amagalt InaPUSO AT 1)IWA Buk6d sa il)inasadyang Tatl6no Aklit na mayl tig-(;) Tula: MGA HAMAK NA 1)AKI1.A SINO KA? - AKO'Y SI.... DIWA NG MGA SAL.AWIKAIN At IbB't iba pang SalaysRly sa Wikang Kastilh tungk6l sa S(lil anil ng Madlang Wika sa Kap)uluin.

Page  [unnumbered] NOBELANG TAGALOG - BANAAG AT SIKAT Kathambuhay na Akda ni LOPE K. SANTOS Unang Pagk'ilimbag, 1906 IkalaOang Pagkilimbag, 1959 MANLAPAZ PUBLISHING, COMPANY Maynila, Pilipinas 1959

Page  [unnumbered] Copyright, 1959 By LOPE K. SANTOS. S 3-7 Iqsq Ang Karapatin sa Pagkamay-ari ng Kathambuhay na Ito ay Sarili ng Maykatha. (Ang 10 larawang malalaki ay siyA ring dating guhit ni ANSELMO ESPIRITU sa unang pagkalimbag no6ng 1906.) (Ang 31 malililt na larawan sa unahan ng bawa't kabanatA ng limbag na it6 ay guhit ni APOLINAR E. YJARES. - Sariling pagawk ng "MANLAPAZ PUBLISHING COMPANY')

Page  [unnumbered] Mga NilfiamI Pahin PAGHAHANDOG ng MaykathA..................... A-B PAUNAWA ni Macario Adriatico..................... i Kabanati I- SA BATIS NG ANTIPULO............... 1 II- SINO SI DON RAMON?.................. 15 III - SALAPI AT PAWIS.........................28 IV —SA ISANG PASULATAN................. 48 V - MAGNANAKAW....................... 61 VI -SI FELIPE........................ 76 VII- SA CONCORDIA..................... 94 VIII - MGA SULAT ANG NAG-USAP............. 112 IX- KAYAMANAN NG MAHIRAP............. 123 X HULING-PATI NG ISANG AMA.......... 138 XI — SI TALIA AT SI YOYONG................. 164 XII — POOT NI KAPITANG LOLOY............. 181 XIII- TINfK NG BULAKLAK................... 208 XIV- PAGKATAO NI DELFIN.................. 226 XV ---ANG PURI NG MAYAMAN............. 253 XVI-SI I ORA LOLENG........................ 268 XVII- DAIG PA ANG NAGTIPAN................ 290 XVIII- PAGHUHUNOS-DILI..................... 308 XIX -- WALA NANG ALAPAAP.................. 324 XX - ANG NAGAGAWA NG SALAPI............ 846 XXI - SI MENI, SA PAGKATIWALAG........... 369 XXII - MGA LAYON NI MADLANG-LAYON..... 372 XXIII -SALAMAT SA "KANTANOD"........... 89 XXIV- INA AT ANAK.......................... 412 XXV — KUMPARING FELIPE.....................483 XXVI — LUNGKOT SA GITNA NG SAYA........... 463

Page  [unnumbered] XXVII — PAG-UWt SA SARILI................... 480 XXVIII - KASAYSAYAN NG PITONG TA6N......... 493 XXIX - KUNG MAGLIBING SI SALAPI............ 509 XXX - DILIM AT KALIWANAGAN.............. 629 XXXI — MGA BAYANI NG KATOBUSAN..........551 HULING-KABIT NA KASAYSAYAN NG "BANAAG AT SIKAT".......................... a-p

Page  A / rmga VPaghahandog: SA BAYANG MARALITA "Walt nang 'karapat-d& pat paghandugdn ng isdng katutubong bunga ng aking isip at kalooban kuniL ang mga pinagkkautangan ko ng lalong mabibsang patabd na 'nakapagpapalusog sa mga likad at sariling pananalig, na, ang tunay na kabayanihan ay hitndt nagagansdp kundi sa karurukan lamang ng Bayang Mardlitb. "Tanggapin ninyo, mga Kawal ng Ddlitd, it6ng actking bayad-utang. "Hangdd ko sa paghahandog ang it6'y inyong imdtutuhang pakmnabangan. Nguni't kung hindi kay6 mdtututo, ipinalalagdy cko na ngay6n pa, na wald ak6ng nagawdng anumdn kundi nangarap ngd lamang sa pamamanaag at pagsikat ng Araw ng inANG MAY-AKDA (1906) yong Kattibusan. - LOPE K. SANTOS GANYAN ang asam ko no36ng 1906, na ngay6ng 1959, samakatwid mahigit nang kalahating dantaon ang nakalilipas, ay malaming na nasa-pangarap pa rin, at malayb sa nAdadam{/ng katotohanan. Ang nangyayari ngay6n sa mga kilusing manggagawa at mga panukalang pantangl ay sagana sa mga layurnirg pansari'li at kapakanfng pantangl, dAtapwA, salit sa diwang makabansA at makamadli. SA MGA GURO AT KABATAAN Sama*tala, ibabaling ko muna ang paghahandog ng Ikalawdng Pagkapalzmbag nit6ng BANAAG AT SIKAT sa -A

Page  B inyo, mga GUR6 at KABATAANG nag-aarl ng WVcang Pambansd. Isdng babasahin it6ng ndpapapnh6n. Tigtb ng paldisipdng mabibigdt sa pamuvuhay, malulubhang siga14t ng puhunan at paggawd, at saka ng likaw-likaw ta s-.liranin ng pag-ibig ng dukh4 sa masalapi.. Ndaalinsunod ang pagsasalaysay sa mga simulain ng wag&d na pdnitik4ng Tagalog, at niaaayoo sa mga pangulong tuntunin ng paldtuldikan at paldbigkasan sa Balarild ng Wikang Pambansa; anupd't ang Aklat na it6 ay magagamit na pdtakar&n at sanggunidn sa wastong pagsulat at matatdas na pagbibigkas ng Wikd ni Balagtas. Bumabati at humahandog nang bu6ng puso.-L.K.S. Malnild, Abril, 1959 KARANIWANG AKLAT Bilang ika-...........Sipi DI-KARANIWANG AKLAT Bilang ika-.......... Sip' -B *

Page  I PAUNAWA HINDI lihim sa kaibigan kong Lope K. Santos, na ak6'y di-lubhang sang-ayon sa nilalayon o in&adhikA ng BANAAG AT SIKAT. Mula pa nang mApunA ko ang pakikipagtalo ni Delfin at ni Felipe kay Don Ramon, sa "Batis ng Antipulo," ay akin nang n4sabi sa ilAng kamanunulat sa wikang Tagalog, na, sa ganing akin, ay toto6ng nipakasulong o toto6ng nApakaaga ang "pamamanaag at pagsikat" ng nakAkapasong init ng "Araw ng Sosyali'mo," dito sa mga bayang silanganin. Ang lahat ng it6 ay pawang talastas ng aking kaibigan. D&tapwa't ising kataka-takA! waling nipill, waling nipitang hingan ng kaunting pagod, upang milagdain ng Paunawd ang kanyang BANAAG AT SIKAT, miliban sa akin. Dahil dito'y sumilid sa gunamgunam ko na walA ngang makapangAngahas sumulat ng BANAAG AT SIKAT kundi si G. Lope K. Santos. Karaniwang ugall ng mga minunulit ang pumill ng ising bunyl at lantad na gino6, upAng lagyan ang isAng kathd ng isA naming Paunawang ipagkakapuri ng kumathA. Si G. Lope K. Santos ay lumihis sa dati o lumA nang tuntuning iyAn, at siy&'y lumihis, marahil, sapagka't ang BANAAG AT SIKAT ay ibang-ibi sa "mga aral at sulit, mulA pa sa utos ni Moisss," kung dito rin lamang sa Sangkapuluing Pilipinas. At dahil dito namAn, nang malub6s ang kabaguhan ng palakad, pinill niy&'t pinakiusapang magbigiy-paunawh ak6ng maramot magkalo6b ng waling wastong papuri. Tftupdin ko ang pangakb, pangakong matibay na isiwalat ang bu6ng katotohanan,- sa sarili kong pagmumunimuni-na mipupunA sa BANAAG AT SIKAT. Nipansin ko agid ang pangalan ng kathW. Pagkabasa ko na ng una pang lathalh o labAs sa pihayaging Muling Pagsilang, ay naalaala ko ang maraming bansag na kathA naman sa Europa, katulad ng Aurora Social, Aurora Roja, Trabajo, atb., samakatwid, ay ipinalagAy kong may inihahayAg na ritong "salitingkathA" o novela, na bagung-bago o di pa kilaling gawin sa kapilipinuhan: Novela Socialista! Di ak6 nagkimalt. Ang BANAAG AT SIKAT ay isang pagbubuking-liwayway ng "Araw ng Sosyalismo" dito sa Pilipinas. Ang an6 mang aklat ay isfng pagkain ng pag-iisip at damdamin, na inihahandog sa mambabasa, at palibhasa'y bagong i

Page  II pagkain ang BANAAG AT SIKAT, akin munang pinagmalasmalas, sakl tinikman, tul6y nilasa at pinakiramdaman sa aking sarili at sa ibAng mambabasa, kung nakabubus6g at di naman nakasisirA. Ang kawikafn ko bag&'y di ganoong-gano6n lamang ang maghayag o kumatha ng isang sdlaysaying sosyalista. KinAkailanga'y bihasA at matalinong pil6sopo, masurl at mawilihin sa Istorya, at lalb pa sa lahit ng bagay na it6, kailangang ang kumakatha'y may kabftirang ukol sa pasuluk-sulok ng buhay, pag-uugall at pangangailangan, una-upa, ng sangkatauhan; ikalawa't higit pa, ng bayang kinaaaniban 'ng man-unulat. -Ang lahAt ng hiyAs na it6 ng pag-iisip, ay mipapanood kayA natin sa -BANAAG AT SIKAT? Kayo, mga mambabasa, ang bahalang magmasid at magkuru-kurb. WalI akong ipahahayag kundi ang sarili kong palagfy, palagay na imbi sapagka't bunga ng kaunti kong kaya. Mahusay at maliwanag ang pagkakalathala ng mga buhaybuhay at silitain sa bawa't bahagi ng katha; dalisay ang mga pangungusap; maayos ang pagkakapanig ng mga tugmang ukol sa mga personahe. Bawa't bahagi ay nasisabugan ng masasamyong bulaklak, ng maayos na pananalita, at nahihiyasin ng mahahalagfng pagkukuro at pagninilay-nilay. Sa akala ko, it6'y ising halimbawang ipinakita ng kumatha, at dapat tularan. Ang BANAAG AT SIKAT ay hindi masasabing ising pagkakatagnitagnt lamang ng sarl-saring s(laysayin; hindi nga, ang bawa't bahagi niyA ay ising pamukaw ng damdamin at paliwanag sa isip, kaya nga't di nagkasiya ang kumatha na pawilihin lamang ang mga mambabasa sa maririkit na pananalita, o sa pagsasalaysay ng mga maligayang udyok o handog ng buhay, kundi naman inihahanay ang mga mahahalagang suliraning dapat litisin at bigyang-pasiyf upang maging palatuntunang dapat sundin sa ikapagtatam6 ng lalong maginhawa, kung di man ng maligayang pamumuhay. Ising bagay, sa akala ko, ang nAkalingatan ng kumathA. Wari'y sa pagk&wili niyA nang labis sa mga maririkit na damit at hiyAs nini Delfin, Felipe at Meni, ay di pinakabuti ang pagbanghay sa kani-kaniling pagkatao at katayuan. Nakaliligayang malasin ang karangalan ng ugall at kadakilaan ng mga damdami't pangangatwiran ni Delfin at ni Felipe, ditapw.a't di ipinaliwanag na mabuti sa atin ang kanilAng inuugall pagkabatA na't magkaro6n ng pag-iisip, hindi ibinalita sa atin ang katutubong hinggil ng kaniling mga nasa, ang kanilfng pinag-aralan at ang mga ibA't ibAng pagkakasiga-sigal6t ng buhay ng isgng tao upfng mfpanibulos at nfitutong gumawi ng di-karaniwang mimalas sa mga kinakasama. Dahil dito'y pagkatapos purihin - 4~~~~~ii

Page  III ko, sa aking lo6b man lamang, ang pagmamatwid ni Delfin kay Don Ramon at kay Abugado Madlang-layon, ay di ko maab6t-isipin kung an6ng kababalaghan ang nangyari, at ang ising dukhA -bagam&'t peryodista at nag-aaral ng Derecho-at bagong-taong nakakaibig sa ising bathal& ng dilag (si Meni), ay makapangahAs magsalitA sa ising kagalang-galang na gino6, mayamang amA ng kasi at sinta, ng balA-balaking matatapang at matutulis na pangangatwiran, katulad bag& nang sabihing: " —Hindi p6 ak6 -anya -ang una-una lamang nakipagsabi ng ganyan, kundi ang pantas na si Goethe, nang isulat niyA ang sagutan ng isang maestro at isang aIumno, tungkol sa bu6ng pinagmulAn.at kasaysayan ng yaman o pag-aarl. Itinan6ng daw ng nagtuturo: - 'Turan mo, saan galing ang kayamanan ng iy6ng ami?' - 'Sa ami po ng aking am&,' itinug6n daw ng nag-iaral. -- 'At ang sa amA ng iy6ng amA?' -'Sa ama ng am& ng aking am.' - 'At ang sa am& ng amA ng iy6ng ami?' - 'Ninakaw p......' Gano6n din namin, si Felipe ay nimulat sa kaginhawahan at kabunyi&ng handog ng kayamanan; nguni't nahigtfn pa niyA si Delfin sa paglalathala ng nilalayon ng Sosyalismo; si Felipe, na anik ng mayaman, ay siyAng mahigpit na kaaway ng kayamanan. *. NAro6n na rin ak6 sa katwiran, na ang nobela ay nagsisalaysay ng ising kabuhayan na di man nangyari o nangyayari, ay di nam&n maliwag mangyari; nguni't katungkulan ng nobelista ang katbain ya6ng mga pagkakita6n na nagiging sanhing malaki ng ikapangyayari ng kinakathang buhay. Bagamin, kung sa tay6 ng Araw, ang buhay ko'y unti-unti nang lulub6g at lilisanin ang masayAng hilamanin ng pakikipagsintahan, ang pusb ko, warl ay napupukaw ng mapanintang mga s/litaan ni Meni at ni Delfin, no6ng gabing palarin iil&ng tulungan sa gloryeta ng DILIM upAng magkibuh61 ang kanilAng kapalaran na di nimalas ng balawis na paningin ni Don Ramon. Nguni't labis sa galAk ng aking pus6 ang pagsurl ng aking mapansining bait; kay&'t di malirip kung an6ng dahili't si Meni, na may hiyis ng kagandahan, kayamanan, katalinuhan, karingalan; si Meni, na sukat mikita sa kasing-url ang pagkaAdonis o pagka-Narciso ng isAng peryodistang pilipino, laki sa hirap ay... mAtutong maging Julieta ng isAng Romeong nagkatawAng.tao at pinanganlang Delfin.... Oo na ngA't ang pagsinta'y bulag, nguni't kailangang ipa3lita ang pagkabulag at ipatant8 ang ikinabulag ni Meni. Buk6d sa rito, kung si Delfin ay likds na sosyalista, bago niyk mAkilala, bago pagnasaang piniii

Page  IV tuhuin ang isdng Meni ay hihanapin na muna ang kapalaran sa kinklalagyan ng isdng Tentay, na kasi at sinta ni Felipe. Ang ibig kong sabihin, ay malabb ang pagkakkpinta sa mga personaheng Delfin at Felipe, at dapat magkAganit6, sapagka't it6'y dalawing tipong hindi pa natin nfkikilala sa Pilipinas. Saksing pagkatoto6 ng palagAy kong it6, ang mahusay at ganAp na pagkAyarl sa mga personaheng Don Ramon, Madlang-layon, Don Filemon at Rora Loleng, sapagka't ang mga tipong it6'y talagAng mga buhhy sa kapisanang pilipino, na, sa aking pagkipunA, ay toto6ng pinagmasdan at inusig ng kumathf ng BANAAG AT SIKAT. Sinabi ko na. Ang ipinagkAganit6 ni G. Lope K. Santos ay sa pagkihilig ng kanyang lo6b sa mga bagong munakala. Buk6d sa rito, dapat nating isipin na ang BANAAG AT SIKAT ay isfng (tendencia) nilalayon, munimuni o panagimpan ng isAng anAk-bayang uhAw sa kalayaan at katwiran, na b&bahagyang ganapin sa rnga sinupil ng yaman at puhunan. Hanggang dito ang masasabi ko sa biglang pagmamalas at bagong bunga na inihahandog ng kumatha; marikit, mabang6 at wari'y ikabubus6g.... Maiaring ikabus6g, maaarl naming ikamatAy. Palibhasa'y di pa bihasi ang ating bayan sa Sosyalismo, kailangang huwig bibiglain ang pagkain ng lamAn ng BANAAG AT SIKAT. At dapat kilanlin, limiin at pag-aralang kanin, sapagka't katulad ng sabi ni Felipe'y, "saanman may mAmumuhun&n at manggagaw., may mayluph at magsasaki, pangino6n at alili, mayaman at dukhi, ang mga aral ng Sosyalismo ay kailangan, sapagka't diyin kailanman namumugad ang pagkaapi ng mahina at pagpapasasa ng iilin sa dugo ng karamihan...." Ang pinaka-ubod ng BANAAG AT SIKAT.... ah! toto6ng mapakia, hindi warl bagay sa ating ngalangala. Sa dakong hull ay sinasabi ni Felipe: "Ah! sapagka't sa tibay ay lakis lamang ang makapagguguho; sa kapangyarihan ay kamatayan lamang ang makasusupil. Kayl ang mga harl, ang mga pangulo, ang mga punb ay sinusun6d ng but-bu6ng bayan, ay sapagka't may hawak siling lakls ng kapangyarihan: makapagpfparusa sa sumusuwfy. Kaya makunat baguhin ang masaming samahin ngay6n ng Samba-sambayanin, ay dahil sa pagmamatigis ng mga pAmunun...." Sa aking sarili, ang mga aral at pangungusap na it6 ni Felipe ay dapat ipahatid sa Rusya. Sukat na ang balitA sa atin, suball pa nga't ang sabiy at huling pasiy& ni Delfin at ni Felipe ay "Iwan rntit palipasin ang Dilim ng Gab".... iv

Page  V Palpasin ang dilim ng gabi! It6 ay ng malaking ktotohanan at mahalagAng katwirn. Sayang ang tayo'y maglakid, kung dahil sa kadilim/n ng gabf ay dt natin mitutuhan ang landas. Tayo muna'y mag-isip-isip bago ikilos ang kam/y at pak. Ang an6 mang malalaking bagay na nangyari o ginawk ng is&ng bayan ay nagbuhat rnuna sa ising pagmumunakalA. Bago dumating o nagkatawAng-tao si Hesukristo, ay... ginanap muna ang paglalathalk ng mga propeta. Bago natin n/kamtan ang mga ilang biyayA ng kalayaan, ay pinukaw muna ang ating damdamin at binuksan ang ating pag-iisip ng mga mahahalaging lathalh ni Rizal! Sang-ayon ak6 sa palagAy ni Delfin na "ang Sosyalismo.... ay isAng dain o landas lamang na lalong maaliwalas at matuwid, kaysa kasalukuyan nating nilalandas." Sakall man na ang Sosyalismo ay matuwid at maaliwalas na landas, humimpil muna tayo; kailangan muna ang maliwanag na ilaw ng ating pagiisip at kailangan din naman ang sariling lakis, upAng makatagkl sa paglakad. Ang ilaw na lubhang kailangan nati'y ang pagkilala sa tunay na katwiran. Ang pag-iisA, pagdaramayAn, pagtitinginan at pag-iibigan, ang siying tunay na lak&s. Yamang malimit banggitin ng kumathl si Juan Grave, mangyayari naming ilagAy sa bibig ng matimping lo6b ni Delfin, ang ising pananag6t sa mapus6k na si Felipe. Ganit6: "SiyA na ang kapangyarihan ng karunungan, siya na rin namAn ang dahis ng kalikasan. Ang taong marunong (gano6n din ang mayaman) ay d1 dapat humigit ng pangangailangan, kaysa mahirap." At dugtungin pa natin ng ganitong sabi: "Lahit ay may katwirang humanap ng ikagiginhawa, lahat ay bahagi lamang ng kapisanan; ang malakas ay tumulong sa mahinA, ang marunong ay magturb sa mangmang, nang ang lahit ay tumam6 ng kaginhawahan. KapAg ang karunungan at kayamana'y ipinagkait o ipinagmalaki ng iilsng mapapalad, libu-libong mahihirap ang maghihimagsik." Mga anfk-bayan, mga manggagawA, basahin ninyo ang BANAAG AT SIKAT at malasin kung tapit na sa inyong lo6b ang bagong landas na kanyang itinuturb sa inyo. Kung sakall at minfmagaling, hanapin ninyo at gamitin ang liwanag ng katwiran. Mga marurunong, mga mayayama't may-impok na pag-aarl, basahin din namfn ninyo ang BANAAG AT SIKAT; dito ninyo mipapakinggan ang kalunus-lunos na daing ng mahihirap. Kung kay6 ang dahil ng kanilAng makamandag na damdamin, huwAg ipagkaft, madaling igawad ang kaunting lunas na taglay ng labislabis ninyong kaginhawahan. V

Page  VI Huw&g katwiranin, nino pa man, na wall pa sa panah6n ang pananim ng BANAAG AT SIKAT. Sinasabi sa Florante na: "Kung maliligb ka'y agfid nang aagap nang di ka abutin ng tabsing ng dagat." No6ng ta6ng 1902, nang binabalak pa lamang ang pagtatatAg ng Kapisanan ng mga Manggagawa, ak6'y n(pamaang at sinasabi ko rin na di pa panah6n; nguni't nakikita na natin ang mga nangyayari. NiragdagAn na ang upa sa mga manggagawk, marunong na siling magsitutol, malimit na ang aklasan, may kapisanan na siling maayos. Ang mundo'y lumalakad, ang sabi ng ising pahAm. Dahil dito'y di mfpapawaglit ang Pilipinas sa kilos at paglakad ng Sangkatauhan. Kailanmi't inilathali ang mga pangaral. waling 'sala at sisibul ang mga damdamin. Ang mga mAnunulit ay dI na nasisiyahAn sa pagsasalaysay ng mga palasintahan lamang. Ngay6n, bawa't kathA ay may nilalayon o tinutungo na mahahalagAng bagay. Lumipas na ang panah6n ng Mil y una noches; dl na lubhang pansin sin& Esrich, Dumas, atb. Ngay6'y kapanihunan nini Zola, Tolstoy, Baroja, Kropotkifne, Grave, Marx, Reclus, Antich, Malato, Bakounine.... Namimanaag na ang Sosyalismo. Kung kailfn it6 llfaganap sa Kapilipinuhan, ay di pa natin masasabi, at di namin it6 sukat pagtalunan. Ang di natin maipagkikailA ay toto6ng kumakapfl ang bilang ng mga dukha, at saanma'y itinatatAg ang kanilAng kapisanan ng mga manggagaw. May nagsasabi-parte interesada-na ang BANAAG AT SIKAT ay parang ising lasong inihalb sa pul6t, uping marapating lasapin at lunukin ng mga anik-bayan.- At sa an6ng dahil?- Anya'y ikagugul6 ng bayan, ikapaparam ng kapayapaan. It6'y maling akali at pagpapalaghiy na waling wast6. Dapat ipabatid sa mga manggagaw. ang lahit ng bagay at pangaral na nasasaklaw sa Sosyalismo. Ang masama'y papanatilihin ang mga taong-bayan sa kamangmangin, sapagka't kung magkaganit6, ay padadali sa mga tampalasang udyok ng mga mapagpanggap na minunub6s. Ang mga taong-bayan, sa ganing sarili nill, ay maibigin sa kapayapaan. Ibig nil&ng mabihisan sa kahirapan; nguni't hanggang makaiilag, ay lumalayo sa sigalutan. Sa madaling sabi: ang BANAAG AT SIKAT ay mafiaring huwaran ng mga mfnunul&t ng nobelang tagalog, tungkol sa maayos at magahng pagsasalaysay, gano6n din sa pagkakatnig ng punb at dulo ng salit&. Ang mga bahaging "Sa Batis ng vi

Page  VII Antipulo' at "Sa ising PAsulatkn," ay mapagkukunang halimbawA ng mabuting pagsasalaysay, bagami't maminsan-minsa'y may mfpupunAng saliting anaki'y lagdang kastila, katulad ng sinasabi sa bilang 67, bahaging V, na ganit6: "Huwag kang matakot: higit kailanma'y ngay6n maipakikita sa akin ang tunay mong pagdamay sa dinaramdam-ko!" Marahil ak6 ang namamall; nguni't ang karaniwang bigkas natin ay ganit6: "Ngay6n ko lamang m&kikita ang iy6ng pagdamay at tunay na pagdaramdam". Gano6n man, ang mga kabiglawng it6'y maipalalagAy na dahon ng maririkit at mababang6ng bulaklak. Dapat ding tularan ang adhikA ni G. Lope K. Santos na hiyasin ang bawa't bahagi ng mga pagkukuro at pagpapalagly, uping mAwatasan ang tinutungo ng salita. WalAng pakikinabangan sa is&ng sdlaysaying waling ibin&balitA kundi ang mga nangyari: dapat bigyan ng kahulugfn ang nangyari, ihanay ang katwiran kung bakit nangyayari at ipahalumatyag ang mangyayari. Kung payAk na palAsintahan lamang ang mfpupun&; kung walA nang gagawin kundI magsalaysay ng buhay na katdlwi-tuwA, o dill kayA'y kagulat-gulat, ang katulad nati'y nwghehele lamang sa is&ng sanggol. May palag&y ak6 na sa ibdng OBRA ay ipakikilala ni G. Lope K. Santos na siyA'y mabuting retratista ng kanyang mga perwnahe. Tila mandin kailangang tularan niyA ang ginagawA ng mga dakilang Maestro na gaya ni Zola: siyasatin at panooring mabuti ang buhay, bago isulat ang ibubuhay. Ang BANAAG AT SIKAT ay panganay na anftk ng nobelista. Magandang tindig, at matalino. Kulang pa lamang ng pagkilala sa lakad ng panah6n at tinutungo ng Sangkatauhan. At ang lalong mabuti sana'y isilid sa puso't pag-iisip ni Delfin at ni Felipe ang tunay na damdamin ng Ining-Bayan: ang maging nasyong malaya't may kasarinlan. MACARIO ADRIATICO Maynilk, Disyembre, 1906..vii '' I "

Page  VIII f

Page  1 ;- *,. a......., ~ I SA BATIS NG ANTIPULO -Kailanman pong nagpak&rami-rami ang taong umahon dito ay di gaya ngay6n- anhng isang taga-Antipulo-sa iling tagaMaynilang nanuruluyan sa kanyang bahay. — PalibhasA p6, buk6d sa pagkakasunog na nangyari, it6ng aming baya'y nasalantang toto6 at nagpakidali-dalitA, sanhi sa mga nagdaing gul6 sa KastilA at lalb na sa Amerikano. Awa na p6 sa amin ng Mikagrosa Nuestra Sefora de la Paz y Buenviaje ang pagkakapista sa ta6ng it6 nang lubhang masaya! Nguni't ang lalb pong matao ngay6n ay ang mga p&liguang batiu... Humigit-kumulang sa katotohanan, ang ganit6ng sabi ng taga-Antipulo ay siya rin naming nApuna at nfsasabi-sabi ng maraming nagsiparo6n, mula nang mga una pang araw ng Mayo hanggang nang mga hull ng Hunyo ng 1904. Pagsampalataya man o pagkaigaya lamang ang nakapaguudyok sa halos bu6ng Maynila at sa mga kung tagA-tagasaing lalawigan, na magsiahon do6n, ay di mAikakait na waring may mahiwagang batubalanl, na tubb at tanyag sa kagulurang iy6n, ay nagiging kabigha-bighani at masidhing panghalina sa lalong malalamig na push at &a lalong malalalim na supot. Bagaman ang pananampalataya sa mabish at mapaghimaling tubig-Antipulo ang siy&ng di maitatakwil na unang umakit sa mga maysakit na ibig gumaling sa pagpaligo, ngay6n ay malamang na ang idinadayo ay dahil sa lamig at linaw na lamang ng tubig at sa kasaganaan ng mga-ligayang do6'y natitipong parati, kaysa dahil ya6'y mga tubig na "pinaghihinalain ng Indng Birhen". 'Hindi na ngay6n kagalang-galang na gaano ang mga batis; hindi na pinaka(aring lunas ng mga k&luluwang nakAkamandagAn ng sala... Mahanga'y madalis na lamang maging saksi ng mga kalihiman ng pusb ng isang dalaga, ng mga kapangahasan ng mata ng is&ng binata at ng kaparangalanan ng mga hiyAs ng katawan at damdamin ng lo6b ng isA't isa. "Maligb sa batis" ay di na kasabihAng gaano sa Antipulo kung ibig ipahayag ang nasang "magpagaling ng sakit", kund! ang "mano6d ng mga bituing palaboy ng langit." Anupa't gaya na rin ng paggamit ngayong karaniwan sa salitAng "magsimba", upAng masabi ang "mano6d ng lalong magagarang bikas at bihis". Sayang at ang nakftuklas o nakapagpabisa sa mga tubig na iy6n, ay di yata nakAtanaw muna sa dakong Kanluran, sana'y nihiwatigan man lamang niyA, mula-muli pa, na katulad ng Araw, ay lulub6g dip ang kanyang pag-asa na habang panah6'y

Page  2 pakikinabangan ang gay6ng pagpapasampalataya, at disi'y maiwasan hangga't mangyayari, na ang mga batis ay maging pAupahin na lamang ng balan&, upang gawing hilimuyakan ng pag-ibig, tagpuan ng mga anik ni Eba sa pagpitis ng mansanas, d/yuhan ngt mga ganyak na lo6b at pinooran ng mga mating... makasalonan. -Nataasin ang panaginip ko!-ang patingala sa langit ay di-sisalang misasabi ng tinurang nagpanukala, kung buh&y pa at nikikita ang mga inuiugaling it6 ngay6n sa mapaghimala niying tubig. * * * Hindi iisi ang batis sa Antipulo. DAtapwS, sa karamihan ng mga binubukal&ng iy6n ng dala-dalawf, apat-apat, waluwal6ng kuwarta o sikolo, ay may ising n&tatanging parati sa wal&ng hulaw na tao at sa pagkamaaliwalas. Pag-ahon na sa hagdanang lupa, ay isang palikaw-likaw na landae ang naghahatid sa pint6 ng malawak na bakurang nakalilibid ay may pambungad na saliting BATIS, na yarl sa biyak-biy/k, kinayas at pinag-ugpung-ugpong na mga siit ng sariwang kawayan, at nApapakb magkibiling-dulo ng bawa't titik sa dalawing punb ng bulak, na para namAng kusang itinanim na magkasiping, tafng pang-anyaya sa mga dayuhang malilig6. Sa unang pagbungad ay di malayong miguniguni ng isfing maalalahanin o masisindaking bagong-ahon sa Antipulo, na tila siy&'y nakfpasok na sa isfng libingang katulad ng loobang iy6n. Ang nagduklay na sangfng masasangsang ng mga puno ng tampoy, ang naghihitikan sa bungang mga puno ng kas6y, ang malalag6ng siko, ang malulus6g na saging, mabulo, duhat, makopa

Page  3 BANAAG AT SIKAT 3 at bulak; ang ilAng pambakod na punb ng kalyos, kahoy na uman6'y siyfng "lunas na kinAkagatAn ng mga daga kung nakikipagaway sa mga ahas"... lahit ng halamang iy6n ea pagkakilagAy, lago at kasariwaan, ay mAdidilidiling diwa'y pinatatabf ng mga bangkay na do6'y nflilibing. Ang puntud-puntod na lupk, ang malalambang dam6 at makahiy&ng nAlalatag saAn mang dako, ay nagpipatibay pang warl ngang ya6'y bfunan ng mga binawian na ng buhay. At ya6ng nasa-daku-dak6ng dulo ng looban, gaisfng kamalig o sagub&ng na may pakpak, sa malayong taniw, ay siyAng tila pinaka-kapilya. Sa kaliwA't kanan, dakong likurAn ng kamalig, tig-isfng may panambil na barung-barong ang nangAtatayo, lampas-tao ang taas, na, sa ilalim o lilim niyA'y anyong may itinatagong mga but6 o kalansay ng nangasirang "par)-kura," "kApitAn" o iba pang "mahil na tao" sa bayan. "Ang lah&t ng it6'y sukat na dising magtibay sa gunit& ng masisindaking bagong-pasok, kung sa paghanap ng kanyang mga matA sa ibabaw o sa harapAn ng kapilya isA man lamang munting kuruis, karaniwang tanda ng mga libingan, ay dl niyA mttaunin ang isAng umagang sari-saring kulay ng damit ng mga babae ang sa lo6b ng kamalig ay nAtatan&w, na naggalAw at nagsalimbay, samantalang mga nagtayo at nag-up6 manding mga lalaki namin. Mapuputi ang su6t ng-ibA, ibA'y puling-murk, puling-ap6y, at is& ya6ng kulay dahong sariwk. Naglilibing kaya?... Sana'y luks& ang mga damit nilA. Bata kaya ang inililibing? Nilalapit-nflalapit ang may sindak na nAnasok ay mapag-uulinig ang is&ng alingawngaw ng.ilitaang hindi lungkot ang higing kundi isfng malak&s na kAtuwaan. At sa agwat na magk&kilalang-mukha na, ay mababawing lub6s ang pagguguniguning ya6'y libingan, sa pagkAtanAw sa ising langkay ng mga lima o anim na babaing naggAgandahan, patakbong nagsisilabfs sa pinagk&katipunang lo6b ng tila kapila., at unah&ng nagpapfsukang tuwfng-tuwl at nagtatawanan ng mabibining halakhak sa lo6b ng is& sa mga bahaybahayang nag-anyong tagufin ng mga mahdl na but6. Hindi libingan. Sa nayon ng mga bangkay ay dl pagkakaingAy at kaskyahan ang harl. Ang kulabA sa matA ng nasok na matatakutin ay mahahawing lub6s sa mga gay6ng nAmamalas at n&ririnig. Ya6ng sangsang ng tampoy at paghitik ng kas6y, ya6ng lag6 at kasariwaan ng mga ib& pang halaman, ya6ng lambA ng mga dam6 sa puntud-puntod na luph, na nang unang pagpasok ay naging tandA ng kulay at am6y ng kapanglawan, ngay6'y naghihiwatig ng sayi at kasiglahin, ngay6'y nag-Aanyaya hindi na ng pagluhA at pagdalangin sa mga patiy, kundi ng pananagano at pakikilug6d sa mga dinatnang kapw& taong buhAy.

Page  4 4 LOPE K. SANTOS Ising batis. Ya6n ang isA sa mga pAligufng ipinagparanga. lan ng maybahay na taga-Antipulo.. * * * Sa maputlang kulay ng umaga, ay gAgasinulid manding sumasabft ang mga patak ng ishng paambun-ambong ulAn. Araw niy6n ng Linggo, linggo ng ikalawang siyfm ng pista; anupA't ang Mayo ay nagtatap6s na naman. Kamalig na kugong may apat na sulok na parisukAt; gadiptng pasibi sa kaliwAng panig at ga-tatlong dangkal na panambil naman sa tatlo pang baliibisan; balag sa harapAng pul6s na dahong tuyo ang nandaralang na habong; is/ng pagA-pagahang halos dikit na sa bubungAn ng kamalig, tAhanan ng mayarl o bantay-batis, at kintsasandigin ng isang mahabang hagdanang kawayan; sa gitna-gitnf ng silong ng paga, isAng lamesang kinAfpapatungan ng ilang boteng may sari-saring kulay at laki, na marahil ang mga lamAng alak ay di na naman lalabis pa sa tatlo o apat na lasa; ilang garapinyerang may lulang mga biskotso, karmnilo at ibA pang matamis, lata ng sardinas na nagkakApatung-patong sa ibabaw ng isa namang lata rin ng mantikilya; ising bilA-bilauhan ng tinapay na pag nagkatao'y matitigfs pa sa ulo ng may tindang lalaking ubuhin at natutuy6; isang tabong makinis, dalawhng kah6n ng tabakong isA'y tabako ngA ang lamfn at isa'y lagayan ng mga napagbibilhan; sa ilalim ng pasibi, manapat-napft sa bilisbisan, isang papag namang giwaan ng balanf ng isfng matandang babaing ang ulo'y kasingkinis na ng tagunggong, may pus6d warl ng abaka sa tuktok, na gfgaipot ng man6k; sa silong ng balAg-balagan ay isang babaing may kalung-kalong at pinasususong sanggol sa harap ng kalan na pinagldlutuan niya ng mga butsi at maruyA... ang lahat na it6 ang tangi sanang mangAraratnan do6n ng maliligong balani, kung di nApakyaw ni Don Ramon Miranda ang lahat ng pansol sa umagang iy6n. Waling ibfng taong makapaliligb hanggang ang kawang akay-akay ni Don Ramon ay di natatapos. Sa pagkakfpakyawa'y hindi lamang ang lahat ng uupfn, ang mga paninda, kasangkapan, ang buo nang batis, ang nfisasali, kundi tila pati ng fbuhing lalaki't matandang babaing bantay-batis, ayon sa pamumupo at mga pagsag6t nilAng ubos-galang sa anumfng usisain o hingin ng tinurang Don. atlong tomobi at isng krw ang sa kawag it nnT Don Rmon ay naghatd sa Antipulo nang sa kawang hapong ninA Don Ramon ay naghatid sa Antipulo nang sAbado ng hapong

Page  5 BANAAG AT SIKAT 5 nagdaan. Ang talaging kawan ay binubu6 niya at ng dalawing anik na dalaga: si Talia at si Meni; ng dl nkiwawalay sa alin mang lakar&ng mag-aanak ni Don Filemon Borja, si Rora Loleng at ang bugtong na dalagang si Isiang; ng magkapatid na Honorio at Turing Madlang-layon, at saka ng il/n pang mga kisamahin ng isa't is& sa gay6ng malalayb at ilanang araw na paglalakbay. Paraparang taga-Santa Cruz, mAtangl ang magkapatid na Abugado Madlang-layon na laga-Tlundo namin. 3a Antipulo, ay iising bahay ang kanil&ng tinftuluy/n, bahay na sa taun-ta6'y talagAng lain kay Don Ramon, kung dumarating ang mga gay6ng araw. Ang bahay ay tabla't pawid, malaki, lumA-lumi na't waling pinta at nasasa-is8 sa mga daAng hinaharAp ng simbahan. Sa pagsisimba nila nang umagang-umaga, maraming mga ka-taga-Mavnilang kakilala at kaibigan ang sa kanila'y nakhkita. Si Don Ramon at si Don Filemon ay kapwa mayaman, si Honorio ay abugado, parapara siling may akay na dalaga, magigiliw nami't masasayang tao; sain di paglabis ng simbaha'y magsusunuran ang mga bagong kitang kaibigan; saAn di ang mga binatang Maynila ay parang kinukur6k ng paghabol sa gay6ng kagandang uhay ng palay. Sumama hanggang bahay pa ang nagsihabol at nagsipaghatid. Mula rito, pagkapagbihisan, pagkaagahan at pagkapahingang ilang sandali lamang, ay batis namin ang tinungo. Apat sa mga susunud-sun6d na binata ang hanggang batis ma'y di na humiwaliy. DalawA sa kanil&'y kaibigan ni Isiang: Si Bentus at Pepito, kapwa makisig na binatang anfk-mayaman din sa Santa Cruz at sa Troso, at isA'y di kaibigan lamang, kundi ang p.trmasyvutiko nang si Martin Morales, panggu16 ng isip ng tinurang Isiang. Ang isA pang binata'y kakilala namAn ni Turing, at aywan kung kakilala lamang, ayon sa pagtititigin niling laging panakaw-nakAw. Anupi't lalong lumaki ang kawan. Ipinasya ni Don Ramon ang paliligb sa dalawAng pansol ng batis na nasa-dakong kanan. At sa nasa-dakong kaliwA namfin maghAlinhinan ang mga lalaki. Nag-utos din sa mga alilA, na ang litson, ang nilagang man6k at ibi pang pananghalian, ay sa bahay na paglulutuin at sa batis ay lutong hakutin na lamang. Talaging pingatawanan ang gAgawing pamamatisan. Si Don Ramon at si Don Filemon ang siyfng unang nagsi — pasok sa piliguAn. Samantalang silA marahil ay nagtatap6s na, ang mga babae'y bago pa lamang nangagbubul& ng gugb sa kabilA. Dalaw& pa mandin ang lumabAs muna ull: si Meni at si Isiang.

Page  6 6 LOPE K. SANTOS -Hanggang hindi ninyo nabubula ang gugo, kami'y hahanap ng tanglad o katmon- anAng dalawA sa ibing kasama. -SaAn pa kay6 hahanap?- ani Rora Loleng- bakit n&rit6 si Petra ay di siyAng pahanapin at kay6'y mangagbihis na ng pampalig6? Si Petra ay bataan ninA Rora Loleng. Ang dalawing pinagsabihan ay nagwalAng-bahalA. Nagbfbulungang lumapit sa isang puno ng duhat na mabunga, at nang nangangawit na yatA ang kanilAng liig sa kAtitingalA at kitutur5 ng mga hin6g, at nanlalabnaw na ang laway na wala naming mangyari, ay kinawayin ng Isiang ang mga binatA. Pati ng abugadong bao, si Madlang-layon, ay nakayag din sa panduduhat. -Kumuha kay6 ng sungkit! -ani Meni. -Aakyat na ak6! - ang magilas na paghandog ni Morales. -Hiuwag! -ang sawAy naming magiliw ni Isiang-Nakasapatos ka, madulAs at marup6k ang punb ng duhat! -Ohuz! hindi ganyan lamang ang inaakyat namin sa labis nang panah6n ng labanfin, kapAg aming tinatanAw ang mga kaaway. -Wala kang sapatos no6n. -Mayro6n din, at walA pang kasanga-sanging di gaya nit6 sa pun6. — Ikiw ang bahala! -ang ayon na ni Isiang-pagdating mo sa itafs ay iy6ng luglugin, ha?... Hindi si Morales lamang ang nakyat; umadyo rin si Bentus. Anaki sa gigilas ng pangungunyapit sa puno, ay dalawang ulukdng mang-aakyat sa mga haligi ng telggrapo. Nasasa-kihiyaan at ang pangangal6g ng mga tuhod ay di sukat mframdam&n. Na narurumhan ang damit? At kailfn pa it6 parurumhanl Sa unang pagluglog sa itafs ay tili na aged ang sa lupa'y naging katfgunan. Si Isiang ang unang parang nakitlan ng lalamunan sa pag-ulin sa tapit niyi ng mga hin6g at hilAw na duhat. Si Meni na inuusisA ng abugado, tungkol sa kanyang kapatid na si Talia, ay nApasigAw rin nam&n. Agawing nagsipamulot. -Habang kaml'y namumulot, huwAg kay6ng luluglog!ang hingi ni Pepito, sa pag-aalaalang ang pantal6n niying putt, 'ang amerikanang lanang abu-abo o ang sambalilong "panami," na "tupt ang harip, tabas mautang," ay mfihaliktn ng gay6ng kaiitim na patik ng ulfn... Sa gay6ng ingayan, pati ng nangasasa-lo6b na ng batis ay naligalig. Nlsilip niling duhat ang pinagkfkaguluhAn. Duhat!

Page  7 BANAAG AT SIKAT a Nguni't wala nang mangyari. Si Talia at si Turing ay kapw& nakadamit pampaligb na. Si Rora Loleng namI'y basA na ri't ginfguguan ni Petra. NApasigiw na lamang ang dalaw&ng pinanfinuluan ng laway: -Bigyan ninyo kami, matatakawl... Sa dakong tArangkahan ng looban ay may dalawing lalaking humahangos sa pagdating. KapwA nakaamerikana't pantal6ng puti. Ang is8'y nakabuntal at ang isk'y nakasabutan. Halos magkasintaks; kung bagamk'y mahilab-hilAb lamang nang kaunti ang angat at pangangatawin ng nakasabutin sa isa. May-kaputiin it6 at kayumanggi iy6n. Sa anyB ng pagmumukha ay kapwa nagtatampak sa malayo pang tingin, ng ising kagulangang higit ng kung titig-anim na ta6n lamang sa kaniling tinataglay. Sa tabas ng mga pananamit, ay hindi sukat kapunahkn ng an6 mang hanged ng pagpapalal6, miliban sa isang pilit pa at bahagya nang pakikibagay sa mga paggayak na umiiral niy6n. Sa hugis ng mga tindig, ay hindi mga paykt at dt namin matataba. Lalo na ang isa, ang kayumanggi, ay may matipunong pangangatawan, na kung makabfibulas-bulks pa nang kaunti at inabot na dising gay6n 'ng Napole6n Pilipino, no6ng kasasalan ng Paghihimagsik, marahil mipupusuan siyang maging isi sa mga kawal niying pambungad. Sa pagkakiakbay sa paglakad, anaki'y kambal na magkapatid; nguni't ang kulay at tabas ng kanilang mukha, ang pagkakiibi ng mga matf, - ang sa maputi'y malalalim na mapungay at ang sa is&'y luwaluwa nang kaunti at buhfy na buhiy-ay siyang sumasag6t aged ng hindi, kundi magkatotong matalik lamang. Ang paningin ng dalawk, malayo pa, ay nangfpapak6 na sa nagsisipanguha ng duhat. Nangakangiting lumalapit. At nang ang agwat nila'y hind! pa halos makapagsiyang-mukhA na, si Meni'y parang dinagukan sa dibdib nang matama ang mata sa nagsisirating. -Sins Felipe it6! - ang sa sarili'y kumut6b. Si Felipe ang kayumanggi at nakabuntal. -Sino iy6n? - usisA ni Madlang-layon, pagkapansin kay Meni na natitigilan. Si Meni ay di nakaimik. -Hindi ba sink Delfin it6ng dumarating? - ang anks ni Isiang sa kaibigan. Si Delfin ang maputl at nakasabutin. -Silk ngA! -ani Meni, na unti-unti nang lumay6 sa dalawang lalaking kapimulutin, at nag-anhin-anhin sa tay6, kunwa'y di-gaanong nilalah6k sa pagkukfihanan ng duhat.

Page  8 8 LOPE K. SANTOS -Naki, ngay6n kal -ang panakot ng Isiang. -PAnibughuin ba si Delfin? -Aywan 'ko, -ang iwas ng Meni-nguni't an6 sa akin kung manibugho man siyA? -Oh6w I -AbA!... walA pa namAn siyAng kapangyarihang magkagayon. -Eh6m! -Ayaw kang maniwaliA!... 3+ [Kasabay ng pabul6ng na tudyuhang it6, ang dalawlng pinag-uusapa'y may silitaan naming ganing kanilA tungkol sa mga nilAlapitan. Sa ilAng hakbang pa'y nagkaabot-sabi na. -An6 ang inyong ginagawA riyAn? -ang tan6ng ni Felipe. -Nanduduhat-ang samhot ni Madlang-layon. -Matamis p8 ba, aling Isiang?-ang tan6ng na una ni Delfin. -Sa akin po'y matamis, sa iy6 ba, Meni, matamis din? -Mapait! -Duhat na mapait!-ang sa16 ni Felipe, na nisundan ng munting tfwanan ng lahit, liban si Meni. -Mainit yatA ang ulo!-ibinul6ng ni Delfin sa kanyang kasama. Si Felipe namfn ay lumapit kay Meni at umanAs din: -Nagagalit ka ba sa amin? Ising ngiti ang naging tug6n, at pagkuwA'y nagsalitA na nang magiliw na paris ng dati: -Bakit ngay6n lamang kay6? An6ng oras nang kay6'y umalis sa MaynilA? -Madilim-dilim pa;-ang tug6n ni Felipe-saAn nfro6n sil&?-SinA tatay? n/ro6't nagsisipaligo. -Kay6, hindi pa ba maliligo, aling Isiang?-ang usisA ni Delfin pagkasulyap ng isi kay Meni. -Maliligb na p —aning tinan6ng pagkahagis ng tingin kay Meni rin, na anaki bagA'y ibig nit6ng sabihing: -Patungkol sa iy6 ang sinabi nit6. Ang mga pfsaringa'y naputol sa biglang bagsakan ng mga duhat. Sa isAng tingalA ni Delfin sa itaas ay nAkilala niyhng ang nagsisiluglog ay ang parmasyutiko Morales at si Bentus, ising magilas na binatang nikilala niyA sa "Secondary School" sa Sampalok. -Kay6 pal&!

Page  9 BANAAG AT SIKAT 9 -Oo, —anng dalawA sa itaks-pagdating mo rito'y laging sa ibabA ang iyong tingin, kayA dl mo kami nAkita agAd-ang pasul6t-sabi ni Morales. -Hindi namAn! Siy&, luglog na kay6 at pati ak6'y manginginain. Sa bawa't sangAng mAlipatan ng dalawi ay luglog na wal&ng awA ang ginagawA. MalamAng pa ang biglAw at bub6t na nahuhulog kaysa mga hin6g. "Mistulang balang it6ng mga tagaMaynilk, kung mamutpot ng mga halaman", ang sukat na ngang mAsabi ng mga tagabukid. Si Felipe'y nagpatuloy sa batis na pinaliliguan ng kanyang amAng-kumpil na si Don Ramon. Si Isiang, si Madlang-layon at si Pepitong kilalA ma'y di kabatiAn ni Delfin, ay parang mga infiutusang unti-unting nAlay6 sa dalawAng nagsksarili ng usap. AnupA't si Delfin at si Meni, habang ang tatlo'y nagpapaking-pakingan sa pamumulot, ay nApaisA at niniig kapwA sa pagkakitayo at pagsasAlitaan: -Maganda ba ang labfs kagabi sa "Zorrilla?"-ang pangiting usis8 ni Meni. -Aywan ko kung an6 ang palabs —an&ng Delfin namfn. -Psh6! aywan... -AbA, an6 ang malay ko'y hindi man lamang ak6 nfpapasagid sa pint6 ng kahit aling duilaan kagabi! -Oo nga, kay& ngay6ng umaga lamang kay6 nakiparito; nahAhalatA pa sa inyong matAng mapupuli na hindi nggA kay6 napuyat... -Mapul& ba ang matA ko? -Hindi... maitim... Psh6! ang magsisipangakong it6ng hindi makatitiis ng ising gabing di makipagkita... Inuuna pa ang teatro... -Si Meni namAn! alin mang salitA ko'y nkpakahirap mong. paniwalaan I -Mangyari, ang sabi ni Felipe, pagkasahod niying pagkasahod aa Limbagan, kahapon ng hapon, ay susun6d na rin kay6 sa amin. Ah! hindi ngA sa teatro kay6 naparo6n, kundi sa sinemat6grapo. May bago bang "pelicula"? -Ni sa sinemat6grapo, Meni! -Kung hindi'y sa katapusin ng KurCis sa Timbugan. Bago kami nkpaalis kahapon ay nibalitA kong magaganda raw ang Santa Elena at Reina Sentenciada. -Hindi rin kami napkparo6n. -Kaybabait!

Page  10 '. 10 LOPE K. SANTOS -MAnunuyA I Ang mga matA ng dalawf'y sandali munang nag-usap. -Aaah!... marahil nang kay6'y matulog ni Felipe ay orasyon pa, kayA hindi na nakfpano6d ng anumin. -Kaylalayb ng hula mo sa lahat nang nangyayari sa akin! IsA ma'y walAng tama sa katotohanan. Kagabi ay may pulong na dinaluhfn kami... -Pulong!... -Kailfn mo kaya ako paniniwalaan, Meni? -Ab&, sino ang di naniniwala sa iyo? hindi nga ba't nagpulong kay6 sa... kaniling bahay? Ang binata'y nagulumihanang bigla sa n&rinig. "Sa kanifing bahay!" Kaninong bahay? Hindi niyA iniasahfng mirinig sa bibig ni Meni ang gay6ng may lainang pangungusap. Sa waling ilfng kisfp-matf ay nibuklat ang sariling alaala at isa-ising nfgunita ang mga bahay na kanyang pinagphpapanhik sa Maynili. Marami; nguni't walang gaya ng kina Meni. Nagi sa isip nang sandaling iy6n na ang tinutukoy ng kausap ay dis&salang ang bahay nin& In{s, nagtuturo o teacher ng Ingles. Aywan kung makilawA nang sa pagsabAy niyA kinf Meni, kung gabing lumalabas sa "Night' School", ay n&iul6k siyAng ang sabayA'y ang tinurang maestra at huwAg siyAng discipula lamang. "Kapwa kay6 marunong," ang sabi pa ni Mening iumuukilkil sa kanyang alaala. Sa ganit6ng pagdalumat, si Meni ay nApangiti at nagmukhA ng lalong kaaya-aya. Ang dalawAng matAng nAtititig sa kausap ay parang nagsasabi ng: "An6 kay& ang isasag6t nit6 ea akin?" -Kaninong bahay?-ang sa wakfs ay nfbigkas ng binatA. -Tal6s mo naming maraming kapisanan ak6ng kinfsasapian, kayA araw-araw halos ay may pulong na dinAdaluhfn. -Eh, an6 sa akin kung marami at may pulong kay6 arawaraw? Nanindig ba ang aking balahibo? -Aba...! Tanging salitA it6ng namulfs sa bibig ni Delfin. Kangina'y mga salit&ng may laman nang panibugho at pag-asa; ngay6'y mga salitAng panlibAk at pang-iwA. An6 ang ibig sabihin ni Meni?... Ang dalaw6'y waring nmalikmatA. Ang dilit ng isA't iM'y parang kapwa nfpatda; ilAng sandaling walfng umimik. KapwA manding may iniisip na talinghagA. Anupf't sa mga sandaling ya6'y ni di man nApansing nalulub6s ang kanilfng pag-iisf sa lilim na kinftatayu&n. Nakalay6't nakalipat sa isfng

Page  11 BANAAG AT SIKAT 11 matahs na punb ng kas6y ang mga nanduduhat, maging ang mga tagaakyat at pati ng mga tagapulot, na sa dalawA'y parang waling anumin. Kay Meni ay bahagyA nang nakapagpapihit ng mukht ang sigaw ni Isiang na: "Hutukin mo ang sangfng iyAn!" Nfsagilahan ng tanAw niya ang paghutok ni Morales ng isAng sanga ng kas6y na lugayAk sa dami ng bunga, at ang pag-aagawin nina Isiang at Pepito' sa pag-ab6t ng sangAng hinuhutok. Ya6n na lamang at walA na. Patuloy ang pagtitimpian ng dalawang naiwan, upang isA't isA'y huwag siyAng mauning magsalitA. Nguni't si Meni ang nauna: -Ak6'y maliligb na. Matatapos na marahil ang tatay ko. -Hintay ka!-anAng Delfin.-HuwAg mong gawin ang masayang sa akin ang mga sandaling it6! Pagsungaw ko na ro6n sa tarangkahan, at pagk&mukhA sa iy6 rito, ang lo6b ko'y nabihisan ng di-gagaanong galak! NAkawikain ang kaybuting pagkakata6n nit6ng dating namin! Nabitiwan kong bigla ang pagod sa pagkatanfw sa iy6! Anino man ng lungkot ay wal& ak6ng nAkasalubong habang daAn, kundi nang malapitan ka lamang na walang kibu-kibo at magsaliti-dill, kung sa bagay di mo namfn ugall iy&n. Nang tayo'y mapag-isi na rito, an6 pa ang sa dibdib ko'y sisilid kundi ang bu6ng kaligayahan?... Meni, kumintal sa guniti ko ang anyo ng tagumpay! Ang malaon ko nang pangA-pangarap, ang di na miminsang hingi niyaring pus5 na hangga ngay6'y iy6ng pinapag-aagam-agam, niakalA kong dito na mAkakamtan sa bibig mo. At kailan pa? May kasinligaya pa ba ang paris nang, sa Antipulo, ang looban at batis na it6, ang puno ng duhat na iyin, ang mga halamang it6, ang mga dam6ng iyAn, ang umagang it6ng wal& nang ambon at lamlam, ay siyAng maging saksi ng pagtatam6 ko ng hangga ngay6'y ipinagkakait mong kasAgutan?... Sa iy6ng mga salitA, sa mga sulat sa akin, ak6'y wala pang matibay mong sag6t na m&pagbabatayan ng aking palad! PaglibAk at paglingap ay hAlinhinan kung sa aki'y iy6ng ipahiwatig. Hindi ko matanta ang sukat mipanghawakan. Magsabi ka, hflina, Meni, an6 pa ang kailangan kong gawin upAng ang lub6a na pag-asa sa iy6'y mAkamtan? an6 pa?... -WalA. -Wal& na raw! Ay bakit? bakit mo ak6 natitiis na hangga ngay6'y waling kalinawan? — Tignan mo, Delfin, hindi ba't nag-aaral pa tayo? — An6 ang kailangan! -Bata pa kati, maAantay muna natin ang pagkatapos ng iy6ng pag-aaral. SakA ang tatay ko'y iy6 nang kilalA kung sino.

Page  12 12 LOPE K. SANTOS MatutuwA ba iy6n kung mflamang tayo ay may silitaan na? Ang dulo'y di na ak6 papasukin sa "Night School", ni ikiw nami'y di na makapapanhik sa amin. Lalong nApahamak ang,iy6ng nasA. Buk6d sa rito, sa iy6'y di na kaila na ang kakA, bago magpasko, ay mag-aasawa na kay Yoyong, di akung-ak6 na lamang ang mAtitirA sa aking tatay?... -lyin na namin ang dinahilin mo sa akin! Sa akali yatA ni Meni, ang ak6'y linawin ay makababawas sa pagmamahal sa kanyang magulang! Nfbanggit mo ang pag-aaral ko, kulang ka ba ng tiwala sa akin, pagka't walA pa ak6ng titulo ng pagka-abugado? Sukat na ngang makaluwAg ng panhik do6n sa inyo ang mga kilalf kong titulado! -Tignan mo siy6, kung sain dinadali ang sflitaan!... Ang binata'y nagmasaying mukha, ngumiti't bakA ang kausap ay nabigatAn sa kanyang kasasabi pa lamang. -Ang sinasabi ko-ipinatuloy ng binibini-ay bakA magul6 ang iy6ng pag-aaral. Ak6, ang pag-aaral ko ay an6 pal Nguni't ikAw!... KayA sa mga sulat mo'y di ak6 nagsAsasag6t ay nang walA kang mApagkabalamin. -Gay6n palA ang dahil! Sa ganing iy6 ay mabuti palA ang di ak6 pagsasagutin. Babae ka nga! Hindi mo sukat milaman na kaming mga lalaki, hangga't di ninyo sinasag6t sa bawa't sulat, ay walfng ibing laman sa ulo kundi pangarap, waling harl sa lo6b kundi pag-aantay, at bawa't mikitang papal, akala'y iy6n na ang inyong liham. -Hambog! -Siying toto6. -K.ung di kay6 pinagsfsasagot, titigil kay6 ng kisusulat, at makapag-aaral kay6ng mabuti. -Sinungaling! mahangi pa'y.... -Ay an6? kung di kami sumusulat na mga babae, wal& kay6ng mibabasang mga lalaki; ang ibabasa ninyo sa sag6t namin, mAibabasa na sa mga librong pinag-Aaralan. -Malayb ka, Meni! Lalo mo ak6ng ayaw papag-aralin niyAn! Sa akalA mo ba,.si Delfin ay magpipakasikap sa kanyang pag-aaral, kung walfng Mening anAk ni Don Ramon Mirandang kinahihiyAn?. -Nakfi?... Sukat ang nackung it6ng nasabi niyf. MApapataw&'y pinigil. NAguniting may kahalong isfng kimpal na kabulaanan ang gay6ng karirinig pang salita. Sapagka't nang magkAkilala sili, si Delfin ay balitA nang masipag sa pag-aaral. Nguni,

Page  13 BANAAG AT SIKAT 13 ni kabulaanan, ni kapalalua'y di niyA maipangalan sa gay6ng sabi. Sa kaibuturan ng pus6 ay may ising damdamin siying parating naghaharl, kapAg si Delfin ang nakakausap. Ang lasip niyA sa anumang mapait na galing sa bibig ni Delfin, ay may tamis; anumAng sabihin, sukdang di-toto6, ay dill ang hindi mangyayari. Nang mamasdan ni Delfin ang pagkakapak6 sa kanyang mukhA ng mga mating pagkaamu-amo ng kausap, ay lalong nasiglahin ang lo6b sa pagpapatibay ng sinabi: -Magkita6n-anya-na ang mAbukA sa iy6ng bibig ay dl ko pag-asa sa kaligayahan, kundi sa kamAtayan, pag dl agad-agAd mong nAtanggap na ab6 ang lahit ng aklat kong pinag-Aaralan. -An6? at sa bagay palA, kay6ng mga lalaki, kayA lamang nangag-aaral ay dahil sa may kinahihiyafng babae? -Ang mga lalaki lamang marunong umibig na paris ko. -Siss! -Ab&: kung kami-kami lang mga lalaki, makarl nang mabuhay kahit papaano sa lupa. Nguni't dahil sa inyong mga babae kayA may pag-ibig, at dahil namAn sa pag-ibig na it6, kami'y napipilitang dumulAng sa oras-oras ng bflanAng mataAs na kapalarang sa inyong mga paf'y mAihahandog. At kay6 bang mga babae'y hindi gayon din? -Kami? Hindi, kami'y nag-aaral parA sa amin din, at dI dahil sa inyong mga lalaki. -Bulafn!... Kung magsasabi kay6, kaming mga lalaki lamang ang marunong magsinungaling... Kung kayu-kay6 lang mga babae ang lamAn ng lupA, hindi pag-aaral ang inyong hAharapin, kundi... -An6, pagpapaganda ba? — *Hindi, aanhin ninyo ang ganda'y walA na kay6ng mapag-mimagandahAn. -Ay an6? -...WalA. -An6, lang eh? -WalA sabi. -Ah!... diyAn ka na, kung ayaw mong sabihin! At umakmang iiwan ngh ang kausap. Hinawakan ni Delfin sa manggas ng barb, at sa bu6ng giliw anya'y: -Hintay ka, sisabihin ko na; nguni't paup8 katAng magusap! Nayag naman ang pinigil. Nalimot ang siyA'y tftanghaliin sa palilig6. Umanyong lumupagl sa dam6 habang umuup8 nang

Page  14 14 LOPE K. SANTOS paningkayAd si Delfin, katang at unit ang dalawfing bisig sa ibabaw ng dalawAng tuhod. Nguni't nang mAhipb at mAkitang bas& ng ham6g ang damong lulupagian, ay hindi nAtuloy. Umurong sa dakong lik6d, at do6n, sa isAng laylay at pantay-alAkalak&ng sangi ng bayabas, ay naupo si Meni nang bahagyA at patimbang-timbang sa pagkahutok at pag-indajog ng sanga. Si Delfin ay paharAp sa kanyang tumayo naman; nakapigil ang kanang kamay sa isang gahinlalaking sangA rin ng bayabas na ya6n, na nrtatapat sa kanyang ulo; isinilid ang kaliwAng kamAy sa bulsa ng amerikana, at umanyong magsalita nang bu6ng giliw: -Talastasin mo, Meni, na hindi parapara ang isip ng nangag-aaral. May sa pagliligaw ay nasisira ang pag-aaral, at may lalo namAng nagsisikap habang nApapabuti sa nililigawan. Dito sa mga hull ak6 n&bibilang... Kaya huwAg kang magalaala. Ang "oo" mo ay pandubdob sa aking pag-aaral. Ipagk&kait mo pa? -AbA, abA, Delfin! iyAn ba ang hinihingi kong sabihin mo? Sasag6t pa sana ang binata, nguni't nAunahan siya ng ibAng sig&w na umalingawngaw mulA sa may pintuan ng batis. -Hoy, mga bata kay6! siyA na iyan! tanghall na ang paliligb!... Ang mga salitang it6 ay kay Rora Loleng. Ang sinigaw&'y pawang nagitla, at anaki'y mga binugabog na kalapating nagliparan sa kanilfng bahay, sunud-sunod nang nagpAsukan sa kamalig. Ang nagkak&butihang dalawA ay hindi maAaring paiwan. Sayang na sayang man ang punb ng bayabas, ay nangapakilipAd din sa di oras. No6n namin sina Don Ramon at Don Filemon ay kapwA kalalabis pa lamang sa batis. Nangakapaligb na. Sinumin sa mga binatang sun6d ay ayaw maligb. Ang Abugado Yoyong at si Felipe ang siying humalili sa dalawAng pansol na naiwan ng dalawang matandA. Si Delfin, tinatamid na rin. Ang nangakapaligb na't ang ayaw magsipaligb ay siyfng nagkgharap-harkp sa lo6b ng kamalig-tindahan.

Page  [unnumbered] C12 A ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~~~W C~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~C 4 1/ '0ro

Page  [unnumbered] I

Page  15 SI SI DON RAMON SINO SI DON RAMON Sa mga tungkol din lamang tail na taga-Maynila ay bihirk na ang di nakikikilala sa mukhang haba, mahagway at putt, larawang mistui ng ising kastilang amA ni Don. Ramon Miranda, masalapi, map&upahang bahay at isa sa mga matutun6g na taga-Santa Cruz. Mahihirang na ang sulok ng Maynilang di pa nakaiam6y ja kanyang masangsang, mausok at mahagun6t na automobil. Ang karwahe niyfing "de goma", hila kung minsan ng is&ng tambal na kabayong Batangan, kapwa balahibong mala-matsing, at kung minsa'y ng isang alas&ng mula, ay kilali na ng lahit malay5 pa, dahil sa balatay na pintang malarugo sa lik6d at magkabilAng tagiliran ng kaha. Palad ang hapong hindi nagigirian niyA o niling mag-aamA ang bu6ng Luneta. Sugasog na ring panfy ang mga pasyalang Santana, Pandakan, Santamesa, Gagalangin, lalo na ang Singalong at Pasay na dayuhin ng kanyang mga anik na dalaga sa pagbili ng mga bulaklak at pasangi ng maririkit na hilamanin sa bahay. Sa mga dulaan, sa mga pitakbuhan ng kabayo, sa mga pistahan ng bayan, sa mga pigingan ng "matataAs na tao", si Don Ramon ay di mapagkulfng. Sa mga pihayagin ang ngalan niyA'y madalAs din namfng mAtanghal. Nahulugan, sa halimbawk, ng ising butones na maybat6, nawal&n ng isang magandang aso, pinagtananan ng ising alila, nagtangkilik ng palabAs-dulaan sa kapakinabangin ng binibining si S...., ng artistang si M... o ibi pa, nagpanald o natalunan ng isA o dalawing kabayo, sapagka't may tatlo siy&ng talaging pampatakbuhan, nak&sagasA ng isAng matandang babae ang kanyang sasakyan sa pagpapasyal,...ang mga pangyayaring it6, kung di kusang miibalita ng ilin niyfing kaibigang mAnunulft sa pihayagan, ay siy6 na sa mga pisulatan ang madalas ay nagsasadya at sukdang iupa'y walfng kailangan, milagdA lamang ang nangyari, kasama ang kanyang pangalan. Sa pulung-pulong ng mga kapisanan niying kinafaniban, maging hinggil sa pangangalakal, maging hinggil sa pamamayan, at gaya sa samahin ng mga may-art at sa ibA pa, si Don Ramon ay isfi riyfn sa ating mga prohombreng ma-pido-lat palabrc..... Hindi pa namfn k&tandaan: lilimampu't limahin lamang. Buhat nang mamatfy ang kanyang asawang si Aling Tanasia, balitA sa kabutihan ng ugall, nguni't mag-aalahAs, ay may mga tatlo nang ta6n hangga hgay6n ang nakarAraAn. 'Hindi pa sukat

Page  16 ^~^JA^^^^,^.. malimot sa Maynila ang pagkamatay nit6. Labindalawing kabayo ng "Funeraria Paz" ang humila sa karo ng kanyang bangkay. NfbalitA pang sapagka't siy&'y mag-aalahis, at sa pagpapakilala ni Don Ramon ng kanyang lihim na pagmamahal sa asawa, si Aling Tanasia ay pinabaunan, daw, ng dalawAng singsing na lantay na ginto at yari pa sa una, at ng ising kuwintas na tambureng ginto ring pansy, pati ng relikaryo. Kung it6'y toto6, hindi malayong sa pagsungaw niyA sa pinto ng Langit ay maitAtan6ng ni Tandang Pedro, kung ang mga alahas niying baon ay m&ipupusta sa kanyang man6k na sasabungin. Aywan naman kung ang ipinabaong it6'y nAbalita rin ng mga tanod sa Libingan. Kung hindi, ay talag&ng sayang. Ya6n man lamang sana'y n&bahagi sa kanya ng mahihirap sa katakut-takot na tinubo sa alahas. Is&ng dalagang taga-San Miguel, ang mula nang mamatfy si Aling Tanasia ay nakipagmatalik nang kaibigan sa magkapatid na dalagang anfk ni Don Ramon. An&ng mahahabang dilL, ay sulsol na talagA ng in& ng tinurang dalaga ang maglalapit sa putt ng bulsa ng bagong kababao, nagbabakisakaling siy& ang m&tamaan ng hintuturb sa pinihit-pihit ng palad. Ang puti ng bulsa ng kinabibighanian pang Don, ay mangabut-ngabot na sa buh6k. Ito'y maiuiupa na marahil sa mga apo uping mabunutan ng uban sa halaging sampfi sangkuwarta. D&tapwa't ang mga ubang it6'y pilak din sa tingin ng mag-infng taga-San Miguel. Ang masama lamang, ay kung bakit pag nitaunfn si Rora Loleng sa pagdalaw sa bahay ni Don Ramon, ay ipinandudura siling mag-ini ng tinurang Rora. Nagkakipansinan sila, at nagkakiparinigan. Bakit galit sa kanil& si Rora Loleng, ay it6'y may-asawa namin?... Sa minsang Biyernes na nagkita sa pagsisimba sa Kiyap6, ay muntik nang gumawA ng basag-ulo ang

Page  17 BANAAG AT'SIKAT 17 tatlo. Lumalabas ang asawa ni Don Filemon, si Rora Loleng na ngA, ay sipapasok namAn ang mag-inang taga-San Miguel. Sa pandudurAt ng Rora ay nAsagiran ng kalaghalA ang manggae ng dalaga. "An6 ba namang babae it6?", ang nisabing bigil ng dalaga. "Bakit?", aning in&. "PshV" at isfng irap ang bu6ng katfigunan qi Rora Loleng. Mapapalad at nagkiramihan ang taong nanasok, kaya't naputol sa gay6n ang bantA ng sunog. Paano ma'y nakapagsaksakan din ng mata at sa lo6b man lamang ang is&'t is&'y nakapagsabing: "May araw ka rinl" o "Mahuhulog ka rin sa kamAy ko.... babae ka!".... Ibig mong kuliliin ang iy6ng tainga? Makipag-usap ka kay Don Ramon. Magkamali kang mabanggit mo ang alinman sa mga lalawigan ng Silangan, Tayabas, Kamarines, Batangan, TangwAy, Kapampangan, Kailokohan, at siyA, may salitaan na kay6ng park sa kalahating araw. Masabi mo iyAng Batangan (ang wiwikain na sa iy6, sakaling Batangan ang nabanggit sa kanya), diyan ay hindt na dadalawampQ ang kabayo kong nabibili, at halos lahAt ay aking ipinanalo sa karera. Nang panahon ni KApitang Berto sa LipA, ay.... Stsaysayin ka na ng mula sa A hanggang Z ng kanyang naging buhay sa pagka-harl ng mga mAngangaliskis ng kabayo, at apo naman ng pagka-minanalo saan mang "I{ip6dromo" sa Maynila, nang panah6n man ni Kastila at ni Amerikano. Mabanggit mo kayang nagkasunog sa Tundo o sa Sampalok, at pag hindi iy6ng nfrinig na sa Tundo'y may tatlo siyang bahay na piupahAn, sa Sampalok (aywan kung sa daang Balikbalik) ay dalawA, sa Binundok ay dalawA rin at sa Santa Cruz ay tatlo pa; anupi't sampung lahit, na kumikita buwan-buwin ng may mga apat na libong piso. SiyA raw ay nagsisisi at dt pa dalawang mahahabang bahay na may mga pusisyon ang n&ipatayo nang huling pagkakhpagawa sa Tundo; disin, anya, kung magkasunog sa kapawiran ay sigurung-sigurong sa mga pusisyon mapipilit ang mga waling mAipagpagawAng nasunugan. Magsali-salitA ka naman ng tungkol sa kasAyahan ng mga buhay-binatA at buhay-dalaga, at ilalabAs sa iy6ng ang mga bagong-tao ngay6n ay malayung-malayb na sa kapanahunan niyA. Sa bawa't lalawigang narating ay naging am& siyA ng isd o dalawk, na kung ngay6n mangfkikita, marahil di na mApagkikilals ang marami, sapagka't iba'y mga binata na't dalaga, ibi'y may asawa na't magugulang, buk6d ang nangamatky.

Page  18 18 LOPE K. SANTOS Mhsasabi pa sa iy6 ang mga katalasan ng kuk6 at hirap na pinuhunan niyA nang, no6ng binati pa, pagkagaling sa Europa at nang mipatirA sa bayan ng M, &a Kapampangan, ay naging kaagawfng mahigpit ng Kura sa pagpitfs kay Conchitang anAk na bugtong ng kasalukuyan do6ng Kapitan. MAibubuhay na sa iy6 sampf ng sa lahAt ay matagil niyAng pakikipag-usapin sa ulo ng yaman sa isang bayan ng Batangan, dahil na dahil lamang sa ising pinagkAagawin niling magaling na kabayo. Matatal6s mo rin na kaya nakilala ng mga taga-Silangan, na kung salubungin siyA roo'y parang isAng apo na ng bayan, ay sapagka't may ginawa sa kanilAng bagay na kailanma'y dapat kilalanin sa kanyang utang na lo6b. Ang nangyari, no6ng 1899, panah6n pa ng pakikibaka sa mga Amerikano, ay siyA ang nakipakiharAp at nakasansala sa mga tinurang kaaway, nang makapasok na ro6n at magtangkang sunugin ang mga bahay, pintungan ng palay at sampun ng simbahan. Sa nangagtaguang babae sa mga kAyungib-yungiban ng lo6b at labas ng bayan, gawa ng takot sa balitang pagka-tampalasan ng nangagsipasok, ay siyA ang naging anghel na tagapamagitan, upAng huwAg nang paggagahisin ang kanilAng pagkababae. Siyf rin ang nakipagkaibigang mabuti sa Koronel amerikano, upAng pagpapawalAn na ang mga lalaking dinakip sa bintang na kawal ng Bayan. May mga ibA pang kahanga-hangang pagdaranas na sa iy6'y iuukilkil na pakinggan. Gaya ng kanyang pagkakApag"Bachiller en Artes" sa San Juan de Letrin nang taong 1872, at ng pagkakApag-aral sa Espanya upAng mnakapagpatuloy sa pagmem{diko, nguni't di nakatapos sa pagkasira ng ulo niyA sa mga babaing do6'y parang nakukur6k kung maglApitan. Nakarating sa Paris, sa Berlin, at kaunti nang nakaab6t hanggang sa Roma at nakkapagsiy&m pa sana sa simbahan ng Vaticano, kundi kinap6s na lamang ng' baon at ayaw nang padalhan ng 'salapt ng n.angiririt6ng magulang. Sa gay6'y napilitan na siying muwi sa sariling lupa; at bagamin kahit sa an6ng "carrera superior" ay hindi nakapagtam6 ng kAkalahatl man lamang "titulo", na anupA't di nakatapos ng pagmem~dikong ipinag-ibayong-dagat, ay wala na namAng ipagtatan6ng pa kung tungkol din lamang sa mga lagay, ugall at kabuhayan ng bu6ng Europa. "Bu6ng Europa" na ang pamarali niyfng nakilala, bagaman walfng naab6t kundi Espanya, Pransiyf at Alemanya lamang, at ang Italya nisilip ma'y hindi pa man. Sabihin pa ba, isAng Madrid lamang na marating, ay dI may sukat nang mAipaglako sa mga kababayang walfng niri

Page  19 BANAAG AT SIKAT 19 rinig na malakas-lakhs na batingfiw sa bu6ng buhay nil, kundt ang dating kampank sa San Pedro. # * Mililimutan pali natin. Si Don Ramon Miranda ay isd sa matatabhng kasapl o kasamA sa ising malaking pigawaan ng tabako sa MaynilA. Ang ngalan ng pAgawaa'y El Progre8o. May apatnapung libong piso ang kanyang naAanib na salapt. Mula nang mAbangon ang pAgawaang it6 at hangga ngay6n, ay wala pang ibAng nagkakAhalinhinan sa pamamahalA kundi siyA at si Don Filemon Borja. Si Don Filemon, ayon sa kaunting nilalaman sa kanyang pagkatao, ang sabi ay ipinaglihi ng ina sa ising "mahabang barb" na nagkura sa Santa Cruz nang panah6n ng Kastila. Na sa pagkatuwA ng tinurang Among, dahil sa kamukhang-kamukhA niyf, bago namatay ay pinamanahan ang nasabing Filemon ng may dalawang libong piso at ilang lagAy na lupA sa sakop din ng Santa Cruz. Nang pamanahang iy6n ay magbibinati na. UpAng huwAg matuluyang maubos, nang nangangalahatl na ang dalawang libo, ay nagkaisip ang mag-ina na ipagbukAs ng isAng Agamd o pAsanlaan ang nAtitirh. Kinaawadn namin ng Diy6s. DadalawA pang ta6n ang Agamd, ay hindi na it6 lamang ang nagpapanhik sa kanila ng kuwarta, kundi mga iba pang limpakan. Sa mga mag-iisdA sa Dibisorya at sa mga mfngingisda sa Bangkus&y ay nakapagpalabas ng mga salaping patubuAn. Sa sikapat, sampiseta o kahati sa piso, kung toto6ng gipitan, ay lumakas nang lumakas ang kfihanan at lumaki naman nang lumaki ang puhunan. NakapagbigAy ng sa palaisdaan sa Malab6n, ng sa palay sa iling magsasakA sa Kalookan, hanggang nauwi sa pasanlaan ng lupA at sa wakAs ay nahulog na sa kanilAng kamAy. Ang Agamd ay napabayaan na. Marahil may mga dalawampung ta6n na si Filemon nang sili'y makapagpagawA at makabili ng ilfng bahay na hangga ngay6'y pinadupahan. SiyAng pag-aasawa kay Rora Loleng, taga-Troso. na ang sabihan namfn ng makakating dila ay naging kaisang suklay ng ising magbabalat na insik, na nuw! at namatky sa Sungsong. Aywan kung katotohanan it6; nguni't ang di' maikkkaila, ay ang pagkaayaw na ayaw sa kanya ng ina ni Filemon hanggang ang ikinamatfy na raw tul6y no6ng 1886 ay samA rin ng lo6b sa manugang. Si Filemon ay di nag-aral na gaya ni Don Ramon; aguni't nagtininti-mayor daw yata sa Santa Cruz, at tila ang katung

Page  20 20 LOPE K. SANTOS kulang it6, at ang malaki nang kayamanan ay siying nagbig&y sa kanya ng Don. Si Don Filemon man ay matabi ring kasapI sa El Progreso. May nagsasabing malaki pa ang kanyang puhunang sapi sa kay Don Ram6n, at may nagsasabi naming malaking di palik ang dito. Nguni't walAng kailangang ang bagay pang it6'y matiyak. Ang di na maipagtftan6ng ay ang pagka-Director gerente ni Don Ramon sa p/gawaan, at ang pagka-Administrador ni Don Filemon, nang mga ataw na itong isinasaysay natin. * * Sa gay6ng pagkakiharap-h&rapan sa lo6b ng kamalig, ang unang nApag-usapa'y ang pagsisisi ni Don Filemon at di nakApagdali ro6n ng orkesta, kung di man ilang tao ng "Orkesta Rizal", ay kahit man lamang isAng samahin ng mga Banduristang Troso o Dulumbayan. Gaano na ang mAiuupa at miipakakain. Sana'y nalub6s ang kasayahan sa batis at sa buong pagtiri sa Antipulo -Hindi mo ba mkipasundo ang orkesta ng "Gran Compania"?-ani Don Ramon sa kaibigan. -AbA, siyA ngk: nfikita ko mandin sink Marianito kagabi, at may nArinig ak6ng tugtugan sa kabiling dain ng ating bahay. Hindi asalang silk na ngA. -"Orkesta-Reyes" nga po ang nfrit6-ang sabfd ng parmasyutiko Morales.-Paris-paris pa po ang mga damit-tagalog nilA. Nguni't marahil ay hindi makap&parito ngay6n, sapagka't nArinig ko kanginang umaga sa patio ang sali-salitaang pagkatapod na pagkatapos ng mi8a, ay may sAyawan siling Aatupagin. -Sayang!-ani Don Ramon-masarlp na lal5 sana ang ating lechonada rito, kung may tugtugan! Nang waling mangyari sa ganit6ng nais, ang silitaa'y nagkisuut-su6t kung saan-sain. Nipag-usapan na ro6n ang magandang tatayo sa tablang si San Miguel, ang napakatamis na tinig ni Carpena, gay6n din ang mga katuwa-tuw&ng kilos ni Alianza, ang kahala-halakhak na si Molina, at lah&t na halos ng artista ng "Gran Compania". Sink Korang Basilio, Titay Molina, Tagaroma, Lopez, Ilagan, Carvajal, Ratia at ibi pang bantog na artista sa ibAng samahAn ay nagkAsaliw-saliw din namAn sa bibig ng nangag-uusap na pawang lalaki. Anupi't ang kapulungan ay naging mahigit pa marahil sa isfng upahAng Jurado o Tagahatol. Nang mfsambit na ang nagsisilabis, ay nApag-usapan namin pati ang lalong magagaling na dulang pinalalibAs sa MaynilA, gay6n din ang ngalan ng mga minga

Page  21 RAWANA A. AT RIKAT 21 ngathang Reyes, Lopez, Mariano, Remigio, at kung sinu-eino pa. Ang magandang binibining si P... sa Kiyapb ay bumill ng ising palabfi at napatAtangkilik kay Don Ramon sa kanyang kapakinabang&n. Tinanggih&n nit6 at ang dinahil&'y ang nagkata6ng sigal6t sa pfgawaan nang mga araw na ya6n, na iling daing manggagawk ng tabako, babai't lalaki, ay nagsiaklas. Dito napauwi ang sAlitaan. -Ngay6n pa ba ak6 makapag-padrinol ---an Don Ramon. -Ang mga tabakero at tabakera ko ay kasalukuyang naglolok6. May ising linggo nang nangag-welga. -An6 po nam/'t nangagwelga?-ang mapus6k na usis8 ni Morales. Si Don Filemon na ang sumambot ng sag6t. -An6't nagwelga... Itan6ng mo kin& Delfin at Felipe. SilA ang mga sukat makaalfm kung mabubuti nang tao ngay6n ang ating mga "obrero", sapagka't siling dalawa, sa balitA ko, ay kabilang sa mga nangingatawin at tagatanggol ng "Uni6n del Trabajo". Ang mats ng lahit na magkakaul6ng ay nrbunton kay Delfin. It6'y niuupo sa dalaw&ng biyik na kawayang tall sa mga haligi ng kamalig, pinakabangko na sa gay6ng mga bukid. Si Felipe, isi pang n&banggit ni Don Filemon, ay walA ro6't naliligo pa. Nang mframdamin ni Delfin na siyi ang nfpagtitinginanan, ay lalong nabakla ang lo6b sa pasundot na salita ng ami ni Isiang, kay6't nakipagsalitA: — AHindi p8 ak6 ang sukat mftan6ng sa aklasang iyin sa pfgawaan ninyo; sapagka't bagaman ak6'y nahanib ngA rin sa "Kapisanan ng Paggawa sa Pilipinas", nguni'y ibA ang aming Balangay at ibA namAn ang sa mga Tabakero. -Aah, hindi mo palk nAlalaman! —ang patuying sambot ni Don Filemon.-Akala ko, kayA tdtoong mahahangas ang mga tabakero namin, nang magsabing hindi sila makap/pasok hanggang hindi tinstaasan ang bayad sa kanilfing bitola, ay sapagka't msgaling na ang inyong Uni6n, puno na ng salapt ang inyong kaha, at kay6ng lahft na n&sasapi, tabakero at hindl, ay nagiambag-ambagan, uping mapasuko kaming mga mAmumuhunfn... Nframdamin ni Delfin ang iwa. Masakit na toto6. Hindi na ang mga tabakero ni siyA lamang ang infiwaan, kundt ang buo nang Kapisanan. Kailangan nang tumupid sa katungkulang pagtatanggol. Nguni't ang dalawing matandang kausap ay kapwa kinafialang-alanganan. Si Don Ramon ay am& ni Meni...

Page  22 22 _ ___ LOPE K. SANTOS Si Meni ay kanyang buhay... Nang nag-uulik siyA, si Don Ramon na ang nagsaysay: -Tignan na ang pagkawaling kasaysayan ng iny6ng sinasabing Uni6n: Tignan ninyo ang mga kabutihang nfitutur6 niyAn sa mga manggagawang pilipino. MulA nang mfkilala rito ang Vni6n Obrera ay dumal&s na nang dumalas ang mga welga. Munting mAkagalit at di sili pabayaan ng aming mga pinaka-maestro na mag-aaksaya o magnakaw ng mga kapa at sigaro, nangagsumbung-sumbong na at nangaghingi-hinging palitAn ang maestrong kinagigalitan. Kapig sumumpong sa kanilAng ulo ang pataasin ang upa sa gay6't ganit6ng bitola, siyA nang igigiit sa iy6, kahit na alam nilang mahina ang mga "pedido". Kung hindi mo masun6d ang kaniling mga "capricho", wala nang pangahis kundi ang welga. Sa amin namA'y an6 kung sili'y mangagwelga? Sino ang mawawal&n? Ang mga dating nanasok sa El Progreso ay may mga ising libo't liming daan katao, babai't lalaki, bata't matandA, sa lahat-lahat na gagawin; may tatlong dain lamang naman ang ayaw magsipasok na iyan, ising daang babae at dalawAng daang lalaki; gasino na silang makikipagtigasan sa "casa"? Kasakdalang magdamay-ramay na silang lahAt, kami bang mga "capitalista" ang magbabahfg ng salawal? kami ba ang magugutom? May salapi kami: kakain hindi man gumawa, ni magpagawa. Tub6 lamang ng salapi, kahit dl kumilos sa hihigin, ay bubuhay na sa amin habang panah6n. Sila? — Sugl naman ang haharapin; kung walang maisugal, magnanakaw... It6 ang mga isinambot pang salita ni Don Filemon, na nakapagpalatang pa sa paglalamig-lamigan ng binatang naialang-alang. -Malaki nang toto6 ang niwawakwak nilAng sugat sa akin-ang nkwikh sa sarili.-Ak6'y hindi nili dapat pagparinggan ng ganit6b-anya pa. At pagkakuw&'y iniunat ang ulo at tinug6n na ng sal&g-iwk ang dalawang matandang walang patumangga sa mga marAlitAng tao. -Don Ramon at Don Filemon,-ang sinabing may kahalong ngiting pilit - nagkakamali po kay6 ng paglait sa "kapisanan ng Paggaw&", dahil lamang sa nagsiaklas &a inyong giwaan! Makarl pong hindi lo6b ng Pfmunuin namin ang kanilhng ginawL, o kayf'y hindi nAlalaman nang magkhgay6n na. Sa ganit6ng paraA'y nagkulang sil& sa Alituntunin; ditapwa sa maypagaw, o ginagawfn ay mafaring may katwiran silfng huwag magsipasok, mfilaman o hindi ng aming Pangulo.

Page  23 BANAAG AT SIKAT 23 -At an6 ang kanil&ng kAkatwiranin? An6 pa ang ibig sa amin? Ya6ng bitolang dating ibinabayad sa kanili ng piso, ngay6'y pisot ising piseta na; ya6ng dating tatatlong-salapiin ngayo'y dadalawahin na o dalaw&'t labing-anim pa; ang no6ng araw ay apat ne piso, sampt, labing-isk ang sang-miUar, ngay6'y manlimi na, labindalawi at labintatlo't kalahatl. Mahigit pa sa diez por ciento ang dagdag namin! Samantalang sa "Germinal" ay hustong diez por ciento ngA lamang sa lahAt ng bitola; sa "La Flor de la Isabela" (Compafia Tabacalera) ay may dinagdaga't may hindi, hindi pa patas ang bayad sa gawa ng babae at gawa ng lalaki; sa "La Insular", "Alhambra" at ibA pa ay nangagdagdag ng gay6n din nam&n. AnupA't lumabis-pumasok sa diez por ciento ang itinaas ngay6n ng upahin. An6 pa ang ibig? Ciento por ciento ba? -Don Ramon, -ang tug6n ng binatA - ang damdam ko p6 sa inyo ay malaking-malaki ang sampl ea sandain (10 por 100) na ngay6'y nating karagdagan sa mga tabakero. Labinganim na kuwarta sa piso! Ltlabing-anim p6 ba lamang kayA ang itinaAs ng bawa't pisong halagA ng an6 mang kikfnin? Ibayo. po at dalawing ibayo pa ang halagA ngay6n ng mga pagkain, pananamit, pamamahay at iba pang kailangan ng mga manggagawa. Dinggin ninyo't it6 lamang ay mapagpipatakaran na natin ng nagiging buhay nilA sa panah6ng it6. -Ah, hindi na kailangan!-ang putol ni Don Filemon. -Hintay p6 sili't ang s&litaan nati'y hindt namin mtdalian! Ang pagkain: bigas na dating labing-anim o sikapat sansal6p, ngay6'y sampiseta, kahatl o kahati't wa16 na, samakatwid, nag-ibayo at mahigit pa. lyAng kAbaba-babaang pang-ulam na tinap&, tuy6 at mga gulay; ang dating tinapi't tuy6ng dalawi sangkuwarta o limi ang dalawi, ngay6'y mabuti nang dt magtigalawi o tatlo ang apat; ang mga gulay na dating nApanghihingi lamang o sa pagbili ng sangkuwarta'y may sukat nang ipagpun6 sa ulam ng mahihirap, ngay6'y pul6s nang binibili nang mahal. Ang kamAhalan ng mga kahoy na panggatong, ang kasilatan ng tubig, ang halaga ng mga kasangkapan sa pagluluto at pagkain, ay makiapat na nag-ibayo. Ang pananamit naman: kayong babaruin at sasalawalin na dating nAkukuha sa halagfng sikolo o labing-anim na kuwarta sambara, ngay6'y hindt na m&bibili ng mamiseta o mangahati, anupi't isAng kasfiutan lamang, hindi na amerikana't pantal6n, ay ipinangfngailangan na ng anim na sikapat o pisong pambili. Isama pa rito ang pag-iibayo ng bayad sa minanahl. At ang sambalilo, sapatos o sinelas at iba pang pambihis sa katawin na hindl maAaring

Page  24 24 LOPE K. SANTOS wal sa pangingilag sa sakit. Tungkol nam&n sa pamamahay: may-sarili o umuupa ang manggagaw&. Kung may-sarili, dl ba't sa maliit mang tahanan ngay6'y di pa maipagpagaw& ang halagAng limampf o sandaing piso? Nasisiraan at ipinakfkumpuni; nasusunog at nagpipagawAng muli't muli;, nAgigibi at ipinatatay6, ibinabayad ang bahay o ang lupang kinAtitirikan ng kung anu-an6ng buwis; nipapanganib na parati sa pagluluwing ng mga lansangan, sa mga atang at paghihigpit ng Sanidad, at sa ibA pang mga atas ng pimunuAng-bayan; palibhasa'y maliliit na bahay, kayA siyfng tabfy-tabuyan at pabuhat-buhatf hanggang milay6 sa mga kabayanan at sa pook ng mga tahanan ng mayayaman. Kung umuupa namfn, ay halos isi ng ikatlong bahagi ng kanilAng sinasahod ang niibabayad ea mga tAhanang anaki'y lunggA lamang ng hayop. Ang lahAt nang it6, Don Ramon, Don Filemon ay masasabing halAw lamang sa mga bagay-bagay ngay6ng kinapaggfigugulan ng nikikita ng mga manggagaw&; anino lamang ng talaging katotohanan. Ngunl, sukat na naming makapagpahake sa inyo, kung ang diez por cientong dagdag ay katamtaman na sa pagkakitais ng halagf ng lahst na kailangan ng mga tabakero. Ang nasabi ko sa mga tabakero ay siy& ring nangyayari sa mga ibi pang magpapaupAng mahirap. At saka biling-bilingin man ang buhay ng manggagaw&, ay wall ring kinfuuwiin kundi ang puhunan. NagpipaupA sa puhunan at ang nipagpapaupah&n ay ibinabayad sa puhunan din. Ang dalawing mimumuhuning kausap sa buong ipinahayag na it6 ni Delfin ay nangatuyin halos ng laway. Ang mga ibi pang kaul6ng ay nipapakagit-labl. Si Don Ramon, nang mhkitang nanggigitil ang kanyang kasamfng Don Filemon, ay nagpsuning sumag6t nang may kalamigan at pagkapayapA pa: -Dami mong nasabi sa pagkabuhay ng mga manggagawA. Dftapwa't hindi mo naalaala ang pagsasabong nilA-linggu-linggo, ang maghA-maghapon o puyatAng pagpapanggingge ng mga as&asawa nilA, ang kahambug/n nil&ng mahigit pa sa gaya naming mayayaman, maging sa pagkain ng masarfp, maging sa pagbibihis ng marikit. Marami ak6ng nakikita riy&ng mga magaarAw o kawaning sumasahod ng labinlimA o dalawampu't liming piBo sambuwin, na kung magsikain ay talo pa yati ak6, at kung magsigayfk ng mah&l na damit ay parang daig pa si Kipitang Luis sa yaman. Hala, sabihin mo sa akin ngay6n ang kamihalan ng pagkain, ng damit at ng pamamahay, at ang kauntiin ng kanil&ng sinasahod!... Nilalaman mong wall kang kita kundi sansalapt, an6't gug.ugol ka ng piso? Wall kang salapt sa Bangko, an6't didalhin sa sabong ang pinaghi

Page  25 BANAAG AT SIKAT 25 hanapan linggu-linggo? WalA kang almansn ng damit, an6't magbibihis ng mahal at maririkit? Hindi ba makililibong hambog pa ang mahihirap kaysa mayayaman?... At kung waling mAipagsusun6d sa ganit6ng kahambugAn, sisabihing maliliit ang upa sa kanila ng pinapasukanl... Halos mApapalakpak si Don Filemon, nang mirinig ang ganitbng mga winikA ng kasapi, at sa galik ay nisabing: — lyn, iyAn ngA ang palabasAn ninyo ng katwiran, mga taga-"Kapisanan ng PaggawA!" Ang pagtatalo ay nakur6 ni Delfing lumulubht. Tila ang pagpapakundangan ay dapat na ng& munang isaislng tabi. Hindi niyf nAakalang sa pagparo6n, ay mApapasu6ng sa gay6n. Sa isAng hagis ng mata sa nangagkikalipon, ay waling unang nakapanlaw sa lo6b, kundi ang is8 man do6'y walA siying kilaling makawawatas ng kanyang mga kikatwiranin. Dalawing matandang waling nAkikilalang diy6s kundi ang mukhA ng Salapi: si Morales na walang pinag-ara!an kundi ang pagtimpla ng gam6t: si Bentus at si Pepito na walA namAng nalilakasan miliban sa pagpili at pagsusu6t ng mahuhusay at panggilas na damit: ang is& pang binatang kilalA ni Turing, nguni't di kilala natin: ang mga taong-batis, dalawing maghahamaka at ilfn taong nagdating-datingan, na, nang di mangakApaligo, ay nAwili na lamang sa pakikinig sa nangagtatalo. Anup&'t paraparang mga lego kung bagA sa lamin ng Misdl... Nguni't kkhiyaan na it6. Hindi maiarl ang di mananggalAng. -Ang takaw sa sabong, sa panggingge at ibA pang sugAl na inyong sinabi,-ang- sa gay6'y isinag6t-sampun ng kapalalu&n sa pagkain at pagbibihis ng mga manggagawa, ay dl ko p8 pinupuwing. May pagka-toto6 rin ngA po. Dapwa't huwAg ninyong akalaing ang lahAt na iya'y inaaring mabuti ng aming Alituntunin at Kapisanan. Sa aming mga papulong at pihayagan ang mga hidwang asal na iyf'y inuusig at ipinakikilalang masamA. Danga't di namAn mangyaring mawali sa ising walls lamang ng Kapisanan, sapagka't ang nikakasalunght na nami'y ang mga pamunuing-bayan din: nagbabawal kung turan, bago'y nagpfpalayaw. Sa lahat ng malalaking kalayaang nfkita ko na itinawid dito sa atin ng bagong panah6n, ay walAng nagaganAp na masakit, kundi ang kalayaan sa pagsampalataya at sa pagsusugil. Ang kalabisin ng samA nit6ng hull, ay pagka't tinitulungan pa ng pagbabawal na lalong nagpipasabik sa matatakaw sa sugAl... -Ngunl, mga gino6, tapatin na natin ang sAlitaan. Ang mga inisa-isA niny6ng samA, ay dahon at bunga na lamang ng

Page  26 26 LOPE K. SANTOS sawing pamumuhay ng mga manggagawa. IyA'y mga sakit na di mapabubuti, kung di muna gamutin ang mga ugAt na pinagmumulin. Ang ugit ng lahfit na iyin ay ang kanili ring pagkamardlitd. At ang pinaka-pataba namAn ay ang masasaming halimbawh na sa kanili'y ipinakikita ng Sosyedad. -Paanong hindi maipagsas&palarin sa sugOl ang is& o iling pisong naAagaw ng manggagawi sa kanyang bibig, sa siyi'y walA nang kafsa-asang guminhawa kung sa kaunting sahod lamang mag-aantay. Paanong hindi ipagbabak&sakaling manalo ang munting puhunan sa sugil, ay nakapag-uudyok sa kanya ang lagim sa dami ng mga pangangailangan ng sariling buhay, ng kanyang pagka-ami sa bahay at ng pagka-taong-bayan, mga kailangang patung-patong at di maiiwasan, nguni't di nam&n makayang sapatin ng munting nipapagpaupah&n? Paanong hindi isa guniguni man lamang ng pananalo ay nanasain niyAng malunasang bigla ang kasawiAng-palad, sa pamamagitan ng is&ng bigla ring dating ng kapalaran? At ano ang hindi ilalago ng mga bisyong iyAn sa gitna ng mga nagsalimbay nating ugall, na pagtakpan ang mga dAlita o lungkot ng buhay ng mga dingal ng pagsasayA, ng mga paraya ng limot, sa ang sugAl ay ipinalalag/y na libangan o pang-aliw? Tungkol sa pagbibihis nang maringal, bakit hindi gagawI ng ganit6 ang mahihirap man, sa hangga ngay6'y kagfwian pa nating ayos at pananamit ang siyAng tinitingnan sa tao, uping mikilala kung mapagtitiwalaan o hindi at kung mapagpipakundanganan? Miminsan ba tayong nakakikita riyfn ng mga taong lilim&-limahid na siyfng madal&s pagkimalan ng mga pulis, o kung magsipasok at magmakaawa man sa mga pigawaan o sa mga bahay-kalakal, ay ni di ibig harapin ng nilflapitan, mahanga'y pinags&salooban pa ng: "Ito'y hampaslupA", "it6'y patay-gutom", "it6'y mukhang magnanakaw", "it6'y hindi mapagtitiwalaan", "it6'y dapat sa Bilibid", at ng kung anu-an6 pang mga kaupasalaan! Turan ninyo ngayon, hindi p6 ba pag-uudyok ang mga palagfy na ganyan uping ang isfng dukhang nagaagaw-buhay saanman, ay mapilitan at mfgawi na hanggang sa kapalaluan ng pagbibihis? Bagay namAn sa pagkain ng masarap-sarAp na ani ninyo'y alangAn sa mga manggagawA, diyata't magiging sala ang gay6n ay sa siying kinfikailangan ng nauubos nil&ng lakAs sa paggaw&? Ang hakk ninyo'y is& pang nagpfipalinaw ng pagkamaramot at pagkamalupit ng salapi. Sa ganing mimumuhunin ang pagkain ay dapat isun6d sa salapi ng kakain, at di sa pangangailangan niying mabuhay at sa pagsAsauli ng nawawa

Page  27 BANAAG AT SIKAT 27 ling lakis sa paggawa. Anupa't kung sino ang mga waling gawA kundi magbilang ng salapt, ay siying magkakain pa ng mabubuting pagkain,at ang mga oras-oras ay hap6 at pawisin, ay siyA naming napaglilipasin ng gutom, siyAng bagay na lamang magkain ng gulay. It6 ang pAtakaran ng mga himagal (salario) sa pag-upa ng maypuhunan sa manggagawA: ang halagA ng upa ang bagayan ng buhay ng manggagawa, at hindt ang ikabubuhay nit6 ang bagayan ng upa. Karumal-dumal na kabuhayan ng tao.

Page  28 II SALAPI AT PAWIS Si Don Ramon ay mabugnut-bugnot na ring paris ni Don Filemon. Nguni't ang kabugnutin ay di mfpanibulos, palibhas&, sa mga pangangatwiran ni Delfin, ay may naAaninag din ang kanyang isip na iling liwayway ng katotohanan. Malaki man ang ikinfdkulabang dilim sa kanyang matA ng pagkamayaman, ang pinag-aralan niying dunong ay nApapakinabangan din sa mga usapang iyon. Ang waling kalatis na mga ulos ni Delfin ay nakasusugat na sa kanya. Ditapwa't kahiyihiyA naming totoo ang magtaAs ng pulok sa mga pagtatalong g&gay6n lamang. Gasino na si Delfin sa nipag-aralan niyi sa mga tinatawag na cuesti6n econ6mica at cuesti6n social? Si Don Ramong nakarating sa Europa ang mapagdaramihan ng salitA ng is&ng musmos na sa likod man yata ng Maribeles ay di pa nakapaglalayig? Siyfng nakfpano6d sa Barselona at sa il&ng lalawigan ng Pransiya ng lalong malalaking welga, na ang pagmamatighs ng mga manggagawa ay nipapauwi lamang sa walA o sa bibitayfn? Siyf, na nakapagbasA ng mga Economia Politica ninA Adam Smith, Ricardo, Neumann, BaBtiat, at ng kayang-kaya niying kay P. Liberatore, ang makapagtutulot mataasAn ng panaginip ng isang estudiante de Derecho lamang? Oh! hindi ngA lamang nakapag-m6diko, ni abugado, nguni't marami siyAng aklat sa bahay, na, kung ibig, ay matutunghan tungkol sa mga pag-upa sa manggagawa at sa mga karapatAn ng Puhunan sa pakikisama sa PaggagawA. Aywan lang kung sa pag-iingat ng kanyang aklatan (biblioteca), ay nilalaman ni Don Ramon na ibA ang iagkaro6n ng maraming libro sa bahay at ibA ang magkaroon sa isip ng karunungan, gaya ng pagkakaibA ng mapuno ng sari-saring pagkain ang paminggalan at ng kumain ng talAb sa katawin... Ang mga katwitan sa kanya ni Delfin ay di na mga salita lamang ng is&ng manggagawang bAlann. Nagpfpakilalang nagbabasa it6 ng mga aklat na naglflathalk ng dilhng bagay ng Sosyolohiyd. Sa sariling lo6b ni Don Ramon ay tinungayaw at nilait ang kalayaan ngay6n ng pagpapasok sa Pilipinas ng mga aklat.na n&sabi. At nfibul6ng: "Ah, sayang ang panah6n ng Kastila! Kung no6n, sa dagat pa'y sinunog na disin ang mga kung anu-an6ng librong nApagkikitf ke ngay6n sa Libreria de Col6n, sa Agencia Editorial, sa Manila Filetelico, sa kay V. Castillo, atb."

Page  29 ....... ^ ^^y j j i"''''''''~ 3*~. Sa wakfis, ay hindi na nakatils na dt punahin at sumangin ang gay6ng mga nitututuhang paghahakA ni D'elfin. Hindt na ang tungkol sa nagsiaklas sa pAgawaan nil& ni Don Filemon ang inungkat, kundi ang anya'y masasamdng hinggit ng batang katalo, mga hinggil na kung di masusugp6 agAd, ay inaakala niyang siyfing magpfipabuwAy sa mga kapanatagan ngayon ng pamumuhunan sa Pilipinas. -Delfin, Delfin! - ang may pagka-"safitAng-amA" na ginamit ni Don Ramon. - Magdahan-dahan ka, madulis at matinik ang tinutungo mong iyfin! Ang mga manggagawk nati'y malayung-malayo pa a lagAy ng mga manggagawa sa ibang lupaing ginigitawfin na ng mga sosyalista at anarkista. Ang pasahod at palagAy sa mga magpapaupfing pilipino, ay makfipupong mabuti kaysa upahan at pilagayan sa Alemanya man. Hindi api rito ang mga manggagawA, kung nAkita mo lamang ang kalagayan ng mga manggagawang kastilA, ruso at ibi pa. Silfing ya6n ang makaring aralan- ng mga doctrin? socialistas at anarquistas. Nguni't tignan mo namin ang nagiging bunga, Delfin, mapapait! at lason sa mga manggagawA rin! Magsabi ang mga pitayan kung may welga silA, ang mga nakawfin, lisingan, panggagagfi sa mga babae at pagkokamatiy sa gutom. Huwhg ninyong ipahamak ang ating bayang toto6ng mapaniwalain, hangfil pa at napakfikaladkad saanman dalhin ng malakas-lakfis na agos o hihip ng hangin. Pag ang iy6ng mga paghahakang iyin ang nfpagdirinIg ng mga manggagawA, ay lal6 mong inudyukin ang kaniling likfis na katimaran..... -Nilalaman p6 ba ninyo kung bakit nhsasabing tamed ang mga manggagawA natin? -- ang ipinatlang na mga salitf ni Delfin. na ans tungkol sa n-~.~?~: ~..~;::-~'~. —~,'-~ -.~'.''.:":..;.. / ~:*.~.:.-,an ' -.........'.. '~:".,.?'-.~. - " ~ ' —~'.' '. -,"~ —~,(En hi i '.:.':.."""-!~ an ' aao mg';L'gi 'a 'un ':.~..::.::, '"~,...' in~~akal8 niy~~~~ng siyfing ma.,.,,,.s.'ab -.,.:.:,,':':,".:!-.''.':'."' t! f ~::,'~~"..~.[~ I'11~-~':..: ",' ':um a ~."e" ':-"ias.i.', — '7in Defn n a ak-sttn-m" " ~ ginamit~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~.iDn a.. ' 'adhn-aa k, '~' lraa matinik~~~~~~~~~~~~...~.iuugomogisn n gamnggw a

Page  30 30 LOPE K. SANTOS — Hintay ka, hintay ka! Ang mga bagay na it6'y hindi makukuha sa kapisukan ninyong mga batA. SaAn ninyo dadalhin ang bayan kung kay6ng mga batA ang paiiyahan?.... Ang mga manggagawk nati'y hihingi nang hihingi ng mga karapatdn at di na tnakatalaala sa kanilang mga katungkulan. Marami pang bagay ang hindi nila nAlalaman. Marami riyang magsub6 lamang ng kanin ay di pa marurunong, tuturuan na ninyo ng mga ganyang kapalaluan, ng mga ganyang panaginip ng Sosyalismo! An6 ang muwAng ng mga manggagawang pilipino sa tinatawag na Sosyalismo? -Kailangan ngA pong ipakilala sa kanili... Hindi mar halos pinun8 si Delfin, at kay Don Filemon humarap, 'sak ipinatuloy ang pagsasalita: -Akal nit6ng mga bati, lahit ng makinfing ay gint6. Ha, ha, ha! An6ng buti ng nlisipan ng Gobierno Americano na nagpadalA ng mga batA sa Amtrika, upfng do6'y makipagkiti silf ng mga katotohanan ng buhay. Sayang ngA, Delfin, at di ka pa nApapasA-Paris o Barselona man lamang. Nikita mo sana ang mga naghitik na bungang mapapait saan mang dako ng Sosyalismo. Sa ab& ng mga manggagawang pilipino. Sa igi-iging dito'y wall pang mga patfy-gutom, ay ipipilit na ninyong ipasok ang mga aral na iyAn. IyAn ba ang natututuhan ninyong pag-ibig ea tinubuang bayan at pag-ibig sa kapwA tao? * * NAmula-mulagAt ang mata ni Delfin sa tungkus-tungkos na talitang pinalabis sa bibfg ng matandang kas&gutan. Halos hindi na matiyak kung alin ang tftugunin. Si Felipe namAn sa batis, ay kAta6n nang lumalabAs ng pint6. Sa pagmamadali'y sa labas na natapos ang pagsusu6t ng amerikana, iniwan na ang Abugado Yoyong at anyong humahabol ng ^slitaan. Anup&'t bago nakasag6t si Delfin ay nakalapit muna siyA at nakapagbul6ng dito ng: "Patatalo ka ba?" Samantala naman, ang mga iblng nakikinig ay nag-asamas&m sa mAisasag6t ni Delfin. Kung manuk-manok lamapg ang nangagtatalo, disin ay pinagkikig na nila sa buntot at ipinag-Aruhan, uping mApano6d ang tunay na manlulupa at ang tunay na manliiipad. Ang kaniling akali ya6'y pfligsahan lamang na gaya ng karaniwang pagtatalo ng mga minanab6ng kapig nagkakkharap-harAp sa kfhigan.

Page  31 BANAAG AT SIKAT 81 Dapwa't sa ganAng kay Delfin ay malay6 nang toto6 sa biruin o sa piligsahan lamang ang pag-uusap na iy6n. Nakukurb niy&ng ya6'y mga sandaling dapat nang ipagluwal ng kanyang mga paghahakl tungkol sa Sosyalismo 'a Pilipinas. Ang dalawfng katalo ay kapwA mimumuhunin at ang iling nakikinig ay kapw& niya binatA; anupi't nakurong mAla6't madali ay may pagkakiroonAn din sa kanilAng gunitA ang kanyang masasabing mga katwiran. Dahil dito'y tikis nang nilimat na si Don Ramon ay kanyang pinanfnuyuan, na si Don Ramon ay ama ni Meni.... -Napasasalamat p6 ako - ang malumanay na pasimulA ng tug6n - na magkaro6n ng mga katalong gaya ninyo: matatandA, marami nang araw na nAranasan, lupang nftuntungfn at bagay na nApagkitA. Ab6t ko tin naming ang aking kkkaunti pang nilalaman ay hindi sukat upang sa inyo'y makapagpabagong akala. Dalawfng panahon p6 tayo: kay6 ang kahapon, at kami ang bukas: dito sa ngay6n tayo nagkatagp6, kayA ang nfkita at nAkikita na lamang ang mapagptpatakaran ng mga paghahaki natin; at ang hindi pa nikikita, ay hindi. Ang kahapo'y inyung-inyo, ang ngay6'y inyo pa rin, at kung bagamin may bahagi kami sa ngay6n, ay munti lamang marahil. Nguni't inyo na sanang ipagparaya sa mga bat& ang paghahandA ng bukas na hindi na inyo kundi amin. Masasabi ngA ninyong ang bayang manggagawa natin ay hindi pa binibagayan ng mga aral ng Sosyalismo, dahil sa makaliligalig lamang sa kanilA, kung sa bagay ay may makipup6ng buti sa kaltgayan ng manggagawang alemAn, pranses, kastila at ibf pa. Ngunl, kailAn pa ihahandA ang pilipino upfng may lakks na mlisagupa sa nagbabala sa kanyang bagong-panah6n ng malalaking pAgawaan o gran industria? Antayin pa ba naming mAtatfg na muna rito sa Pilipinas ang mga puhunang dayo, matib&g na ang mga bunduk-bundok na mina at mapasukan ng mga mdkina ang lahst ng mga paggawa niying ikinabubuhay ngay6n? TalagAng hindi pa ngA nilalaman ng manggagawang pilipino kung an6 ang tinatawag na Sosyalismo; kavy nam6n itinutur6 nanin. Kaml'y may mga sadyang papulong na idinaraos at dinfdaluhAn ng iling mga manggagawang hirang lamang. Ang katuturfn ng Sosyalismo ay di namin kinakain, ni ipinakakain nang bu8, kundt unti-unti. Ang aming pagsasapi-sapl ay hind! nagtuturo sa manggagawA ng katAmaran, kundi ng pag-uusig ng kanyang karapatan sa nagagawt.

Page  32 82 LOPE K. SANTOS Hindi kailangan sa amin ang bumabA pa ang halagA ng mga upahfn ng pagpapagaw&, kung gaya man lamang sa B61 -hika, sa Inglatera, sa Alemanya, sa Am6rika, ay may mga kaluwagAn sanang nipapakinabang sa bayan ang manggagawA. Mayro6n man lamang sana ritong mga sadyang kautusfing nagtatanggol at nagkakalinga sa kanilaf kung nafiapi't nfipapahamak; mga utos na nagbabawal ng masagwang pagtata&s ng halagA ng mga unang kailangan ng mahirap, at ibA pa. Gay6n din kung dito disi'y may mga sadyang d&gisunkn ang mahihirap na rmga tindahan at tihanang mura at libangang waling bayad ni kftalunin. Dito, na halos ang lah&t na iyA'y wala, an6 ang ikapagsasabi ninyong magaang-magaAn na ang buhay ng manggagawang pilipino kaysa ibi? Saanman may mAmumuhunin at manggagawA, maylup& at nagsasakA, pangino6n at alila, mayaman at dukhA, ang mga aral ng Sosyalismo ay kailangan; sapagka't diyfn kailanman namumugad ang pagkaapi ng mahihinA at pagpapasasa ng iilAn sa dug6 ng karamihan. Dito kayf ba ati'y wala ng mga it6? -At an6? - ang salo ni Don Filemon na toto6ng di na makabatA sa mga nfpagdirinig niyAng pag-upasalk sa mayaman -- ang lagAy bagA'y kay6 ang babago sa talaging lakad ng panah6n, sa talagfng tadhanA ng Diy6s sa mga nilikha? Sapul pa nang ang mtundo'y mundo, ang pagkakAibf nt mga buhay ng tao ay talag&ng ganyan na, gaya ng kaibhan ng pulfi sa putt, ng itim sa dilAw. Ibig ba ninyong mga Qosyalista na lahAt ng tao'y magfng mayaman na't pangino6n? Si Felipe na bagong kahahalo pa sa lupon, ay di rin nakabatfi a salitaan. Ang kanyang kaibiga'y nag-iisf at dalawfng makulit na matatandA ang katalo. Sa lo6b pa ng batis, kay& nakapagdali-dali na ng paliligo, ay nSpagdirinig din niyA ang gay6fig mga pag-upasala sa manggagawA ng amingkumpil at ng kasamang si Don Filemon. SiyA'y ising manggagawA rin: manlilimbag sa pfhayag&ng Bagong Araw: kaanib din sa "Kapisanan ng Paggawa" na tinutuya-tuy& ng dalawA: masipag at malulong na kas^-kasama ni Delfin sa mga papulong ng Sociologia nilang idinaraos. Sa mga magkakasamang it6'y siyA ang pinakf-may-mapusok at mainit na kalooban. Pagkirinig ng mga katftapos na salitA ni Don Filemon, dalf ng kainitang it6, ay inagaw kay D'elfin ang sag6t, at siyA ang nagsalitA ng walang maraming pasu-pasuball: -Hindi p6 ganyan, Don Filemon, ang nais ng mga sosyalista, kundi ising bayang ni mayaman, ni mahirap, ni pangi

Page  33 BANAAG AT SIKAT U3 no6n, ni busabos ay wall: lahit ay mAmumuhunAn at lahAt ay manggagawa; lahit ng lupa, lahat ng ani, lahit ng gawA ay di art ng iilln lamang kundi arl ng lahit. Hiind paris ngay6ng ang xayamanan at dilang ginhawa ay natatangl sa kamhy ng ilhn lamang; samantalang ang karamiha'y siyfng nAlul.ugaml sa karlitaan. Ngay6n ang sa mayama'y sa mayaman na at ang sa mahirap ay sa mayaman pa. It6 p8 ang inuusig ng mga tinatawag na sosyalista. Ang inuusig namin ng mga awnarkista ay hindi lamang iyhn, kundi pati ng mga GOBIERNO: ayaw silf ng taong maykapangyarihan o punb sa kapw& tao. Bakit po sasama ang mga layong iy&n, ay siy&ng talagang naaayon sa mga katutubong matwid ng lahit ng tao? Nipatarak na lalung-lalo ang math ni Don Ramon sa kanyang inaanak sa kumpil. Sa sarili'y niwika ang: "Sa pakikipagsamh ng batang it6 kay Delfin, ay is& pang mapapalungt, isa pang magiging kampon it6 ng mga kaululin ng Sosya'lismo." At nang di magkasya sa sarili, ay pinagsabihan din si Felipe. -Diyata? pati na ba ikhw, Felipe, ay nihahawa Ba sakit na iyAn?, Hinarfp ang mga ibing kausap: — Aha!... Don Filemon, mga ginoo, kayong lahht, dapat ninyong matalastas na ak6'y may inaanik nang sosyalistaanarkista, tagapamansag ng bagong-buhay! Oh, bagong buhay na wala nang mayaman at mahirap!.... Saka sinundan ng isang pantuyhng halakhak, na ginayahan ng isA pang matanda, pati namAn nina Morales, Bentus at iba pa, maliban si Pepito na alanging mipangitt at alangigng mipangangh sa pagkakimalas sa nagsipangun6t na no6 ninf Felipe at Delfin. Si Felipe'y namutlA, tinablan agid ng paiwing mga salith ng kanyang emang-kumpil. Ibig pa sanang sumag6t, nguni'y n&pangunahan na ni Delfin, na, upAng magam6t ang gay6ng masaklap na sandali sa dalawing mag-inaamh, ay siys nang nagsauli sa naputol niyang pagsasalitA: -Naaalaala ko, Don Ramon, ang isA pang winikA ninyo, na, sa igi'igi't dito sa ati'y wala pang mga patay-gutom, ay imumulat na ang mga manggagawa sa mga adhika ng Sosyalismo... -Siyfng toto6! - ang may patang6 pang 8al6 ng matand — Igiit ninyo rito iyfn, at nang mfkita nating madalt sa Pilipinas ang mga nfpagkiti kong kahabag-habig na buhay ng mga manggagawi sa ibing lupain!

Page  34 84 LOPE K. SANTOS -Aywan ko p6, Don Ramon, kung ang ibig ninyong tukuyin sa tawag na patsy-gutom ay iyin na lamang mga nawawalAng biglA ng hiningi sa di pagkain. Dftapwa't ibighy natin sa salitang iyfn ang tunay na kahulughn. Patdy-gubom din p6 ang dapat itawag do6n sa mga infng sa kakulangAn ng alag&, sa pagtirk sa mga dampA, sa mga inis at gula-gulanit na tahanan, sa kasalatAn sa mga pagkain, gam6t, kasangkapan at ibi pa, ay naghihirap, nangfngayayat at unti-unti o biglang namamatfy sa pagsisilang o pag-aandukhf ng bunga ng kaniling pag-ibig. Paddy-gutom iyfng mga sanggol, na sa pagkagising sa banig ng dilang kasalatfn, ay siyfmnapfi sa ising dain nilA ang di man nangakalilfng araw, buwAn o ta6n, at napipitAs sa inang kandungan. Patdy-gutom ang yutA-yutang batang ansk ng mga mar&litA na nagsisilaki, nangagiging baguntao't dalaga, nangagkikaasawa't tumatanda nang di man nakabanaag ng mga ilaw ng dunong sa kasalatAn ng buhay; sapagka't sa mga "anAk ng Diy6s" na it6 kung di man masasabing lubhA na gutom ang kanilang katawAn o tiyin, ay gut6m namAn ang pagkatao, palibhasa'y salft sa buhay at lak/s ng pag-iisip, na toto6ng kinfkailangan, hindi na upAng makiul6l, kundi nang huw&g maul61 man )amang ng mga tusong naglisaw sa bayan at huwig nang mAsipsip ng mga lintang waling habas sa dugo ng mahirap! Ang dapat itawag ay patdy-gutom din diyin sa mga libulibong nAbibilanggo at pinapagdurusa ng mabibigat, hindl sa bight ng sala, kundi sapagka't waling mangaiupa sa abugadong sa kanili'y makapagtatanggol, gaya ng pagtatanggol at madalAs na pananalo sa mga usapin ng mayayaman. At di po ba patdy-gutom din iyAng mga taong-bayang binibigkis ng mga hukbo at ipinapain ng mga pimunuin sa mga punlb ng kam&tayang isinasabog ng alin mang digmA? Ang mga pag-aari at kapangyarihan ng iilAn lamang, ang kailanma'y siy&ng kAuna-unahang sanhing ikinfbubudlong sa digmaan ng mga hukbong bu6 ng mahihirap na taumbayan. Gaano na ang iniuupa sa mga kawal upAng pumatfy at mipatay ng kapwA tao at kapwa mahirap na kalaban? Sa tawag o alingawngaw ng mga pakakak ng patriotismo o pag-ibig sa sariling bayan, ay marami na ang nangagkukusang malsok sa hukbo kahit kfkaunti ang upang iyAn: dapwa't di pamatiy-gutom ang kanilAng nakakamtan, kundi ang tunay nang kamAtayan.

Page  35 BANAAG AT SIKAT 85 Hind! mapanganganlan ng ibi pa iying lalaki o ameng naglalakb at nagduduro ng lakfs at ng mga ta6ng itatagfl ng buhay, upAng makagawA at mAupahan ng kaunting halaging maipagtatawid sa sarili, sa asawa at kainakan. Patdy-gutom din p6, G. Miranda, iying mga magbubukid na sa ilag mfiba6n sa utang sa mga kasaming maylupa, ay nangagtitiis nang magkain na lamang ng mga bulaklik ng maruruming lupA at bul6k na kahoy at nagsisitirA sa mga sulok ng gubat at parang upAng malayo sa mRa kabayanan na kinfkikitaan ng maraming bibilhin ay walA naming mibibiii. Ang lahit na iyin, Don Ramon, ay pawang pat4y-gutom na matatawag, na dito sa atin, gaya sa mga ibAng lupa, kahapon at ngay6n, ay sagank at siyAng karamihan. Habang ang pagsasaysay na it6 ay tinatapos ni Delfin, ang Abugado Madlang-layon at si Rora Loleng ay nagkapanabiy pa mandin ng paglabks sa kani-kanilfng batis na piliguhn. NAuna-unA ng kaunti ang paglapit ng abugado sa nangalulupon. Ang buh6k na gupit-pdndisal o alponsino, ay kinfikuskus-kuskos pa ng ising tuwalyang puti upAfng matuy6 at mahating mull. Pagkaling6n sa kanya ng bibiyananing si Don Ramon, na no6'y nagpfpagiwang-giwang sa kinauupAng silyang yantok - parang kalumbibit na lulutanglutang sa tubig, walfng maawang sumagip - ay tinignan 'iyA ng tinging may ibig sabihin waring: "Parito ka't tulungan mo ak6 sa pagsugpo sa mga sosyalistang it6!' Si Rfora Loleng, na anaki'y isMng sasakyang pandigmA ng mga amerikano, kung waling laban, bal6t o blindado ang mulA sa batok hanggang binti ng ising makap&l at maputing kunot, nag-uusok sa bungangA ang isfng tabako na anaki'y sadyang pAusukin (chimenea), ay s6suklay-suklay sa maikll, may pagkakul6t at basa niy&ng buh6k, na lumapit din sa nangalilimpi. IsAng tinging pamulAng ulo hanggang paA ang sa kanya'y ipinasalubong ni Don Ramon. At isang tingin din nam&ng may kahulugan ang kanyang itinug6n. Waring nagk&watasan na silA sa ibig sabihing: "Naku, bagong paligb ka!" at "Oo, sayang at ntrit6 si Filemon!" Nang milingun&n siya ni Don Filemon, na walAng kamalak-malik sa may kahuluging tinginan ng dalawA: ni Don Ramon at ni fora Loleng, ay kinawayAn at tinan6ng nang marahan:

Page  36 36 LOPE K. SANTOS -Ang mga batA, naliligb pa ba? -Nakfi, ang mga batang iyfn! Nagkfkainghy kay6 rito, ang ngfsihan naman at di paliligb ang ginagawA nila ro6n. Kailan mangatatapos iy6n aghd: ngay6n lamang nangaghihilurin. At pagkuwa'y naghagis ng isfng mainit na tingin kins Delfin at Felipe, saka nagtan6ng sa asawa: -An6 ba ang pinagsfsasabi sa inyo ng mga musmos na iyfn? Bati na kay6ng makipagtalo sa mga may gatas pa ang bibfg! SakA binunot sa bibfg ang halos up6s nang tabako at waring nanlurA pa muna, bago nasok sa isfng silid-siliran ng kamalig upfng makfpagbihis. Sa gay6n, ay nakahumf pa rin si Don Ramon, at ang pagngingitngit sa nangyayaring siyf pa ang narframihan ng salitA at di siyang makarami, ay pinarafn muna sa pagsisindi ng isfng imperiales, saka nagwika: — Ang mga kahirapang iyfng pinagsabi mo ay hindi kfkahapon ni ngfngayin lamang, kundi mipabukas at kailfn pa man. Kung kailangan ang magkamayaman at magkamasalapi dito sa lupa, sapagka't pag ang salapi ang nawala ang tao'y walfng magagawfng anumfn, ay kailangan din namfn ang magkaro6n ng mahihirap na sa paggawa ay mAuupahan ng salaping iyhn. Nguni't hindi inuupahan ang di gumagawa. Ang ibig mabuhay ay kailangang kumilos. Ang ayaw mamatAy ng gutom ay huwag magtamfd-tamaran. Ang kayamanan ay bunga ng kasipagan. Ang puhunan ay galing Sa pagtitipid. Ang paggawa naman ay katungkulan ng tao, palibhasa'y parusa sa kanya ng Diy6s mulfng magkasala si Eba't si Adan. Ang hangad ninyo'y huwfg maging mahirap ang paggawa, may parusa bagang ginhawa? -Ang ibig ng mga sosyalista - ang sabfd ni Don Filemon - ay mfbalik ang panahon ni Moises: mabuhay sa nahuhulog na mand. Wala na pong mand ngay6n!... At sinundan ng isfng tawang makagalit-dill, na nakapagpasag6t agad-agad kay Delfin ng: -Laking pagkakamali ninyo! Bagaman ang mga tunay mang sosy6logo ay di lub6s na nangagkakaayon sa paghahaka tungkol sa Sosyalismo; dftapwa, ang lahat ay.nagkakaisf kung sa bagay na iyin: ang lahat ay walang sagisag kundi ang kadakilaan ng Paggawd. Talaga p6 naming ang paggawa lamang ang yumayarl at nakapagtatakip ng madlang kailangan. HuwAg ninyong sabihin, Don Filemon, ang maznd.

Page  37 BANAAG AT SIKAT 87 Kasakdalang magnais man ng ganyan ang mga manggagawa, ay hindi alangAn; pagka't sila, mulA pa sa tiyin ng ina hanggang sa kanin ng lupa, ay walang ibang banig, walang ibing sunong, pasan, kipkip, bitbit, hila, sulong at ibA pang gaw&, kundi kahirapan! Karapat-dapat din naming makapaghangad ng hindi mad lamang kundi ng higit pang ginhawa sa pagpapahingal&y. Dftapwa't hindi namhn it6 ang nangyayaril Inuusig ng mga sosyalista ang nangabubuhay nang di gumagawA: nagpapasasa at nagpapaginhawa ng sarili sa pawis ng ibA. Sa pagkasawi ng Sangkatauhan ay marami ang nahihirapang iyfn sa pagbibigAy ng buhay na maginhawa sa iilin lamang. Ipinaaaninaw ng mga sosyalista na dapat nang tigilan ang pagbuhay sa mga dapo; ang gumagawa'y siying mabuhay at ang hindi ay mamatfy. -Oo, sa inyo'y ang paggawd na lamang! - ang patuyang wikA ni Don Ramon. -At ang puhunan? - isinambot ag&d ni Don Filemon. -Ang puhunan po'y hindi gumagawa, kundi siyfng nagpfpagawa, anupi't tanda ngay6n ng kapangyarihan ng issng tao sa kapwA tao. Ang puhunan, gaya rin nam&n ng lupA, ay di dapat ariin ng sinumAn na parang sariling-sarili, kundi papakinabangan sa lahat na nangAngailangan, sapagka't katulad ng hangin, ng dagat, ng liwanag, ang lupA. at ang puhunan ay di ma6angkin ng sino pa man: ang lahAt ng bagay na iyA'y paraparang sa lahat ng tao. PaglitAw ng tao sa ibabaw ng lupa ay may karapatan nang mabuhay. An6 mang kailangan niya'y naririt6 rin lamang sa lupa ay di dapat pagkasalatfn. Ang Kalikasan o Naturaleza ay mayamang-mayamang hindi sukat magkulang sa pagbuhay Ba lahdt ng tao. Ang umangkin ng alin mang bahagl o arl ng Kalikasan, ay pagnanakaw. Ang mag-ari o sumarili ng an6 mang bagay na labis na sa kailangan ng kanyang buhay, at kakulang&n ng sa ibi, ay pangangamkam at pagpatfiy sa kapwA. Ang luph at ang puhunan, ay siyang lalung-lalb nang hindi maiaring sabihing akin, ni iy6, ni kanya, kundi atin: sapagka't ang una'y pinaka-punlaan ng mga binhi ng buhay na panlahAt, at ang ikalawa'y pinaka-kasangkapan sa pagbuhay ng mga itinatanim ng paggawd ng lahat. Ayon sa sabi ninyo, ang paggawA ay parusa, at ang kayamana'y ginhawa. Bakit may mfitatanging, guminhawa ay ang parusa'y sa kalahat&n? Nanghahawak kay6 sa iniatas ng Maykapfl sa tao, na, "ang iy6ng kakanin, sa pawis mo manggagaling," ang salapl bagf'y nagpapawis kung pinfpuhunan?...

Page  38 38 LOPE K. SANTOS Si Felipe ay mipapatawk nang pabulalis, nguni't pinakipigil-pigil, at upfng huwag mfipag-itingang lubhA ng kanyang tinitirahing amAng-kumpil, ay lumay6 sa lupon, at nagkunwang pumitAs ng ilfng bunga ng ka's6y na di nflalayo sa kamalig. Nguni't ang ibA'y nagkAbulung-bulungan din. -Magpawis ang salapi! - anAng ilfn. -Nagpapawis din ngA ang mga pinapasin namin sa hamaka, nguni't hindi paris ng aming pawis na ganggabutil ng mais, bago makakita ng anim na sikapat! - anya sa barili ng ising hubfd na maghahamakang nakikinig. IbA namin ang sabi ni Madlang-layon. Sa islng malamig na ngiti, ay nakipagbiro ng mga salitAng: — Iyn ang mainam na silitaan! Salapi at pawis: ising matamis at ising maalat. Hindi nga magkabagay ang dalawing iyln, miliban na kung gagamitin sa lumpiyd... Si Don Ramon ay nakapagbigAy-loob ng. ising ha-ha-ha, sa ganit6ng pahambalang na salitA ng kanyang abugado. At nagsabi: -Oo ngA, ang salapi kong pinuipuhunan ay hindi nagpapawis nguni't pinagpawisan ko kaya naging akin at pinagpipawisan ko pa kayA nakikinabang! -Hindi ko po tinutukoy, Don Ramon, ang ganAng salapi ng is^ng sinumnn: ang kalahatan ang ating pinag-uusapan. -Ang ginawA't ginagawf ko ay siyi rin namfing nangyayari sa tanfng may salaping pinupuhunan. -At ang aking mga pag-aarl - ang sal6 ni Don Filemon - ay hindi ko ninakaw, kundi minanang malinis sa aking mga magulang, at ngay6'y malinis kong pinangfngasiwaan, alangln ba ak6ng makinabang? — Pinagpawisan at minana! fisA-isahin ko kay6ng sagutin, Don Ramon, samantalang ang pakikinabang ay di lumalampas sa karampatang halagi ng pawis na nagugol, Alala6ng bagA'y ng paggawAf ng nakikinabang, ay di pa mabiba — lino ang Sosyalismo. DAtapwA, kailanma't salapi na ang pinagagawa, at lakfs na o pawis ng ibA ang inuiupahan, ay nArit6 na ang panganib ng pagtatamasa ng iisA o iilfng katao sa gawf ng marami, at nfrito na tin ang maraming nagtitiis ng pananalit sa kanilang ginawa. Hindi inianik ang sinumAn upfng mabuhay sa paggawA ng ibf, kundi sa paggawa niyA rin. Ang nakagagawa ng sampfi ay dapat managano sa sampit, nguni't huwfg nang maghangfd na magkadalawampu, kung ang sampQ pang labis na it6'y manggagaling na sa ka

Page  39 BANAAG AT SIKAT 39 mAy ng ibsng gumagawft at nangsngailangan din. Mapagt6 -tulung-tulong ang marami o ang lahft ng lakis o pawis sa paggawi ng ising bagay na pakikinabangan; dapwa't ang marami o ang lahat na iyan ang may karapating makinabang sa bagay na pinatulungan. AnupA't kailanma'y di matwid na managano ang kahit sino sa pawis ng may pawis. -Pawis ng may pawis na binfbayaran! - ang panabiy ng dalawa. -Kung inuupahan man p8 ang pawis ng ising manggagawa, ay dl masasabing lubos na natfitumbasAn na ng upa ang kanyang mga nararapat pakinabangan sa ginawA. Ang salapi ay di mafaring mAkatumbas ng paggawa saan mang gawaang ang naghahari'y takaw ng mAmumuhunan sa malaking pakinabang. At gaano na ang mga kasalukuyang upahin? NAsasabing nag-ibayo at nagmakaapat pa ang inilaki ng mga upahan sa panah6ng it6 ng Amerikano, kaysa panah6n ng KastilA; nguni't parang walang kabuluhAn na sa nangagsasabing iyan ang pagkakasampung ibayo pa man ng halagA ng mga ikinabubuhay o kailangan ng nagpapaupa. Karaniwan na ngay6n ang piso maghapon. Sa halagang piso ang bu6ng kalayaan at karapatan ng isAng tao ay nabibill na araw-araw ng islng maysalapt. Piso lamang arawaraw ang halagf ng buhay ng ising mag-anak! Sa pisong iyAn manggagaling ang kakanin ng isang asawa, ng mga anfk na marahil ay hindi lisa lamang, kundi tatlo, apat, lima, at may walu-wal6 pang mag-aabot sa kaliitin at di pa maasahang gaano ng pagtulong. Diyin manggagaling ang mga daramitin nilfing lahft. Diyin din ang bahay at dilang kasangkapan sa pamamahay. Diyan ang mga buwis, ang panlibangan at lahbt na. Sa pisong iyfn ang isfng asawa'y nAlalay8 ng magha-maghapon, magda-magdamfg sa pagmamahfl ng kabiylk ng push, natitipid sa paghallk sa mga bunga ng kanyang paggiliw, at di bibihirang hindl man makadal6 sa isang magulang, sa isang kapatid o ibA pang pinakaiirog sa buhay na naghihingalo o dinaratnan ng an6 pa mang kapahamakAn. Ah, ang nagagawA ng upang iyfn! Ang kapangyarihan ng salapi! Saan di habang dumarami ang salapt at ang masalapi ay nag-iibA-ibayo naman ang pagkapAl ng mga taong nawawalAn ng lalong mahal nilAng kaTapatan sa buhay: ang kalayaan at pag-ibig. Tumbas na kayA ang piso sa magha-maghapong ganit6? SapAt na kayA ang upang iyan, sa hirap at mga pangangailangan ng isang manggagawA, ng isfng taumbayan, ng isang mag-anak? Mabuti pa nang mabuti kung laging may nspapasukan; at kung walA, na siyfng madalis at

Page  40 40 LOTPE K. SANTOS karamihan?.... Talagf, talagA pong malinaw na ang salapf'y tandA lamang ng kapangyarihan ng tao sa kapwA tao, at di kailanman ng paggawa! Habang sinisalita it6 ni Delfin ay titiguk-tig6k ang laway ng dalawAng matanda, na minsan pang magkipangag&w ng pag-uunahan sa pagsabAt sa manunul&t; datapwa't nApapauntol, dahil sa it6'y patuloy nang patuloy na di napapipigil sa kanil&. Si Morales namfn at si Peping, ay waling naririnig halos sa mga pagkakiniigang iy6o ng salitaan. Ang kin&niniigin ng kanilAng mga matf ay ang panakaw-nakaw na pagtaniw, mula ro6n, sa mga siwang ng sala-salang bakod ng niga paligufn, na kinfsisilipan ng mga kilos at pananamit ng mga dalagang nagsisipaligo. Ang ibang nakikinig ay may kanikanyang buIluLgan namin at pasya sa mga pinagtAtalunang bagay. ' -Buk6d pa sa rito - idinugtong ni Delfin - sinasabi lamang na tayo'y nahango na sa pagka-alipin, salamat sa' mga dug6ng n&ibubo ng ating mga dakilang bayani; datapwa't marami sa mga maysalapi ang di nakatatalos ng kung an6 ang kahulugAng lubos ng saliting pag-alipin. Ngayo'y nagagalit ang mayayaman kung wala silang mApagkuhAng aJila o utusin sa bahay na gaya nang dati. Naging palalo raw ang mga "taong-parang" at arg mahihirap, na marami na ang nangagtitils ng gutom, huwig lamang maturang napaalilA. O kung mga alila na'y mararamdamin daw pagsalitaan. Ditapwa't gaano na ang hangga ngayo'y pinaiiral pang kabayaran sa mga sawimpalad na nanasok sa ganyang karumal-dumal na hanapbuhay? at anu-an6 ang ipinagagawa sa kanila? Libulibo ang maiisA nating mayayaman na ang ipinagkasalapi ay ang pag-aalilA. DalawA. apat o ilan nito'y kanilang kinukuha kung saan-sain, madalAs ay alok na kusa ng mga tunay na ring magulang upAng maglingkod at bayaran ng apat, anim, wal6 o labindalawAng piso ising taon, habang hindi natAtapusan ang dalawamptl o isfng daang pisong inutang. MadalAs na ang paninilbihang ganito ay pinaghahalinhinan pa't pinagmamanA-manahan ng magkakapatid, magmamagulang o ng bu6ng nag-anak. Ang sampung pisong utangin, lumalag6ng parang kalabasang-puld at habang nakababasag ng kahit an6ng kasangkapan ang alila, habang natatakot o nakalilimot ang magulang na pinautang, -ay nagkAkabuhay ng sa pitong kubd naman ang tinurang halagA. Ipinangangako ng panginoong pararamtan ang alila, hindi sapagka't hinahaka niyAng ang lahAt ng tao'y di dapat maghubid o manlimahid, kundi sapagka't ibig na huw&g marumi

Page  41 BANAAG AT SIKAT 41 o pangit sa pagsisilbi sa kanya. At salamat kung tt6 man lamang ay ipagkitatlo ng bihisan ng mga alipin. Kikaaunduln sa munting upa, sa pangakong may pakain, at kung minsan pa'y patuturuan; nguni't an6ng pakain, at an6ng pagtuturb6 -At an6 ba ang ibig mo - ipinatlang ni Don Filemong di na toto6ng makatils - Kastilain ba ang alilk? -Hintay ka, Delfin -- ang pigil namAn ni Don Ramon. - Nag-aaral ka ba ng Istorya?... Nibasa mo ba kung paano ang pang-aalipin sa bayang romano, na in& ng lahit ng sibilisasy6n?... -Oo ngA po't malaki ang kagaanfn ng alipin dito sa Pilipinas kaysa mga busabos sa matandang Roma. Lubhk pa sa pagkain, ay nAtatangi ang mga pangino6ng pilipino, pagka't marami ang mga nagtutulot na m/kasalo nili at kumain ng kanilA ring kinakain, (kahit na ang karaniwan) ang mga alil&. Dftapwa't akalain namfn nating pag sinabing alil sa bahay, dito'y ugali nang maging utusin siyi ng lahit na taumbahay: ama, inA, anik, kapatid, pinsan, matandA, bath at ibi pang nfbibilang na kamag-anak ng maybahay. At wal& siykng tadhanang isa o dalawing gagawfn lamang; kundi lahit ay katungkulang gawin; mamili, maglut,.umigib, mangahoy, maglinis ng bahay, maglabA, mag-alagh ng batW, maglatag at maglulon ng banig at iba't ibA pa. Sa iahfit ng mga. taong it6, at sa lah&t ng mga gagawing bahay na iyan, ang alipin ay nakatatanggap ng pag-alimura, mga tungayaw, palb at bugbog. Hindi pa gfganit6 ang kinakaya nili, kundl ang mga alilA nang iyin ay pinapaghahanap o kinikatulong pa sa paghahanap-buhay o pamumuhunan ng mayaman, at ang nikikita'y bu6ng isinusulit ditu't ibinibigAy. Anup&'t sukat ang may mga dalawampfi hanggang ising daing pisong mkipauutang ang sinumfin, uping magkaro6n na ng alipin at katulong sa pagpapaginhawa at pagpapayaman ng kanyang kuhay. Maikakait baging ang kayamanang n/tam6 sa mga paraang ganit6, ay siyAng karaniwang nangyayari rito sa MaynilA at lubh& pa sa mga lalawigan? Ang yamang iyA'y hindi ha bunga ng sa ibfing pawis? Si Madlang-layon ay ibig-ibig nang magsalitl ng pamutol sa pananalaysay ni Delfin. Nhkikita niying mapupuli nang toto6 ang tainga ng dalawAng matandA, lalo na si Don Ramon, na ayaw lamang magpahalatA'y yam6t na yam6t.a nakahihigit sa kanyang magtatabil na is6ng poalit na minunulft lamang. D/tapwA't nfpalulong nang toto6 si Delfin, at bakit nfiuulinig pa niyk ang mga bulung-bulungan 'a dakong lik6d na mga paunlak, pag-ayon at sulsol sa kanya ng

Page  42 42 LOPE K. SANTOS maraming nakikinig, na sa anyo'y halos pawang mga mar&lit&; kayA patuloy rin nang patuloy, at pinangatawan&n na ang pagbabagsak sa mga katalo. Anya pa: -Mayro6n pang karumal-dumal na pag-uugall rito sa atin, na kailangang maliwaywayAn ng mga aral ng Sosyalismo. An6 ang palakad ng mga maysalapi sa atirg mga lalawigang hilig sa pagluluph o pagsasaka? May impok na halimbawang mga sandahng piso. Ipamamayani o ipagagawA kaya sa alilA kung mayro6n ang paghawan ng gay6't ganit6ng parang, gubat o bundok na masukal at mabat6. Pagkahawan ay ihahanap ng mfkakasam& sa pagsasaka. Kung ang mAkita'y walA pang kalabAw at kasangkapan, ay ibibill, nguni't pautang na it6 sa nAkitang kasami. Saka ipagagawa at patatamnan ng kung tub6 ay tub6, kung niy6g ay niy6g, abaki, kap6, tabako o palay. Nguni't banggitin na lamang natin ang sa palay. Bibigyan ang kasamf ng binhi, sa halimbawa'y ising kabAn. Ang mga nagugol sa pagpapatanim na paluwfl ng maylupk, ay itinatala. Karaniwang ang isang kabang binhi ay nfiiuupa sa tanim at sa ibf pang mga gagawin sa pag-aalaga ng halaglng anim o sampung piso. Pagkatanim ay kasamA na ang bahalA sa halaman hanggang sumapit ang pag-aani. Labhis-masok sa tatlumpung kabAn ang katamtaniang ani sa issng kabing binhi; bawfs na ang ikapulo ng manggagapas o mang-aanihan. Pagkatapos mAitalumpok ng kasamf ang mga hayS, pagkamandalf at hanggang magiik na, ay kaugalian pang ipahakot ng maylupA ang lahit sa kanyang bangin. Nguni't bilangin natin kung gaano na lamang ang nauuwi sa isfng kasami. Sa 30 kabfng nAani, bAbawasing una-una ang isfng kabfng binhi, sauli sa maypuhunan. Aawasin ang nagugol sa pagpapatanim at ibA pang gagawing iniupa sa ibfng tao: kung mamiso isfng kaban ang hflagahan ng palay, ay anim na piso (halimbawang anim na lamang) ang niiupa, samakatwid, ay anim na kabAn ang maAawas; ito'y hulog din sa nagpaluwil na mimumuhunAn. Kukunin pa ang tinatawag na sa buwis ng lupa, na isa sa bawa't sampung kabfin ang kibabaan; anupi't sa tatlumpu ay tatlo pa ang ialising it6. Gaanong lahit ang bAbawasin muna sa 30 kaban? Binhi: I kab&n; gugol sa patanim at ibi pang iniupa: 6 na kabAn; buwis ng lupA: 3 kabin. Kabuuin: 10 kaban. Samakatwid: sa 30 naani ay 20 na lamang ang n&titirA. Saka ngay6n it6 paghhhatiin: 10 kab&n sa may puhunan at-10 kabA& 'a kasami.

Page  43 BANAAG AT SIKAT 48 At palibhasa'y kalakarfn nang hindi nagkakAsiyAng kanin it6 ng tinurang kasamA, lubhA pa't may asawa't anAk o ibA pang pikainin, at hindi rin kisakdalang maging dalawf o limi pa mang kabing binhi ang kanyang kayahin, kayf ang nangyayari ay ang di maiwasang pangungutang ng palay o salapi sa maylupa. Kung palay, ay dalaw& ang takalAn: pag papalabas sa bangan ay maliit ang kaban, at pag papas6k o bayad-utang ay malaki. Salf-salamat kung mipabuti ang ani at kung hindi ay siy& nang pagkiba6n sa utang ng kaaaming mahirap. Marami pa ang maypuhunang umaangkat ng mga alahaB at damit na marahil ay hila-hilako na, at halos isu6t sa il6ng ng asawa't mga anak ng kasamA, sa halagAng ang tubb ay di iibayo lamang. It6'y kusang ipinauutang, at pagkaani'y pinabfibayaran ng palay. Anupi't patung-patong ang pakinabang ng mayaman sa mahirap. At ang mag-anak ng mga kasamang iyin ay manA-manahan pa sa utang at pagsasaka ng lupang kinitatalian. Ang mag-uwi ng mga kahoy na panggatong at ibA pang mga gulay at bungang halaman sa bukid, mga man6k, itlog at ib& pa, lalo't may pistang idaraos sa bayan ng maylupa, ay katungkulan din naming nikaugalian na ng nanunuyong kasam& sa bukid. Ang mga kasamAng iy&'y namumura at napagbubuhatan din ng kamiy ng mga pangino6n. Mahigit pa rito ang nangyayari sa mga pagsasamA sa kap6, tub6 at sa niyog. Nguni't hindi na kailangang isaysay ko pa ngay6n, upAng makilala ang toto6ng marawal na buhay ng mga dukha rito sa atin. Sa mga bagay na iyin, Don Ramon, Don Filemon, na humigit kumulang ay siy&ng talagang nangyayari, matutur6l p6 kaya natin nang waling pangambang milisyA ang kung sinusino sa ating mga maysalapi ang yumaman sa mabuting kaparaanAn? Kailangan po, kailangan pong dito'y umiral ang mga aral ng Sosyalismo, na kung di man matupid nang ganAp sa ating mga gawaan, pag-aalila, pagsasaka at pamamayan, ay makapagturo man lamang sa mga maralitA, sa mga habang panah6'y api at amis ng kanilang mga karapatan at matwid at ng pagsisikhay ng isAng maginha-ginhaw&ng bagong-buhay, kaysa kasalukuyang it6ng toto6ng karumal-dumal. Panah6n na pong dapat mibagsak ang mga dapong nabubuhay sa dagtA ng ibA, iying mga lintang nagpapasasa sa dugo ng may dug!.... — Ang mga gay6n ay gay6n, - ang papigsi ni Don Ramon - nguni't ak6...!

Page  44 44 ' LOPE K. SANTOS -Ang yaman ko'y may mga katibayang ante-Notario, pagka-malinis na mana sa aking mga magulang! -- ang sabid ni Don Filemon. -NaniniwalA po ak6ng kay6ng dalawA ay tangi sa karamihan. Nguni't ang hindi ko lamang masabi, G. Filemon, ay kung ang mga pinagmanahan ninyong magulang, ay di gumawA ng mga gay6n ding kaparaanfn. Ang dalawAng matandA ay napatigil at nagulumihanan; lalb ra si Don Filemon. ay nshuh.umindig sa pagkakfup6. Sa pagkakftingin kay Delfin, ay kasingmatang-kasingmatf ni Malko nang tabakin sa tainga ni Pedro. Nguni't uping mapatUy ni Delfin ang pagkapo6t na sa kanya ng dalawA, ay isinabibig ni Goethe ang pagsasalitA. -Hindi p8 ak6 - anya - ang una-una lamang nakipagsabi ng ganyan, kundi ang pantas na si Goethe, nang isulat niyfi ang sfgutan ng isAng maestro at isAng alumno, tungkol sa bu6ng pinagmul/n at kasaysayan ng yaman o pag-aarl. Itinan6ng daw ng NAGTUTURO:- "Turan mo, sain galing ang kayamanan ng iy6ng amA?" —"Sa ama p6 ng aking ami," itinug6n daw nam&n ng NAG-AARAL. - "At ang sa amf ng iy6ng amA?" - "Sa amf ng amA ng aking ame." - "At ang sa amA ng amA ng iy6ng amA?" - "Ninakaw po.'... -At ano't nibanggit mo iyAn? - ang isinambot na agid ni Don Filemon. - Ibig mo bang sabihing hindi hanap sa mabuti ang pinagmanA-manahan namin? Na magnanakaw ba ang aming mga nuno at kanunui-nunuan? SinalitA it6 ni G. Filemon, sabay tindig na nangangatfil sa galit. Nanlisik pang lalo ang mga mat^. Imura na sa kanya ang lahAt, h.uwAg lamang laitin pa ang namatAy nang mga magulang. Samantala, si Don Ramon ay nagngangalit na natitigilan: alangang duhapangin na at alanging hagisan ng tabako si Delfin. -Sayang ang pinag-aralan mo!.... -Huwag p8 kay6ng magagalit, sapagka't.... Hindi na natapos ang gagawin pa sanang paghihinawdilA ng binata upang huwag lumubha ang silitaan. Sampung si Don Ramon ay nagbubusf na sa po6t din. Nagkatama ang mga matA ng magkaibigang matandang kapwA galit: tsa tingina'y waring nagkgwawaan na silI ng ibig sabihin ng isA't isi: -IyAn, iyAn ang lumiligaw sa anqk mo! -It6ng anarkistang it6?

Page  45 BANAAG AT SIKAT 46 Si Madlang-layon ay namagitnt na nang lfibusan. -Don Ramon, Don Filemon, - anya - huwAg kay6ng makitukol kay Delfin na kilala ninyong may kabataan pal Ugall na p6 iyin ng kapusukfn ng lo6b; pabigla-biglAf kung mangatwiran. Kay6 ang nakafab6t ng lalong matwidl... At nfsabi sa sarili: -It6 ang karaniwang hangga ng mga pagttaalo ng matandA at batA! Samantala'y nfibul6ng ni Felipe kay Delfin: -NAkikinitA kong masasarhan ka ng pints mulA ngay6n. Binigla mo nang toto6 ang gatong!... -Tila ngA! - aning is.. - Nguni't an6 ang kailangan? May pagkAkahiyain na ang matitigAs nilfng lo6b ba mga marAlit! A* * Ang nangasa-lo6b ng batis ay pawang naligalig sa gay6ng pagkakabilitaktakan. Una-unang lumabfs si Talia, na sa akalang kanyang am& at si Delfin ang mag-aaway, ay sa labis na nakapagsubt ng ising manggas ng barb niying manipis at kulay-dagat. Kasun6d si Turing, ang kapatid na dalagang matanda ng Abugado Madlang-layon, at hang6s nang humabol kay Taliang hfhipagin, tinulungan pa mandin it6 sa pagsusuot ng isi pang manggas na nilalaylay sa kaliwlng balikat. Gumibik din si Isiang, na sa kabiglaana'y di na nakapagbar6 at sukat ang isAng tuwalyang puli't puti na n&ibalabal sa batok niyf't liig na kasimputi halo's ng su6t na kamis6n. At saka si Meni, kasalukuyang nagsasaya na, at sa Io6b, pa ng batis ay nagtititili, hanggang makarating sa kanyang amA, o sa kanyang sintang pinandidilata't dinfiduhapang ni Don Filemon. Ang mga ib&ng taong nfro6n ay dinatnan na nilang katulong ng Abugado Yoyong sa pagpayapA at pag-awat. Ang lahit ay parang palas6 ng pagdal6 bagamin nAhuli na, at ang parang kampanA ang pagsig&w malayb pa, ay si Rora Loleng, na, pagkapagbihis ay di pa muna nakfpakihalb sa pulungan, kundi naparo6n at tinawag ng aywan kung an6 sa ising lik6d ng punb ng mangga, tabing-bakod sa may duluhan. Doon siyf nagmulA na kumhkaraykay, at pagkatapos mhi*aksi ang malaking tabako sa bibig, na tumamA sa babA ng alilang babaing sisunud-sun6d sa kanya ay tuman6ng sa nangagk6kagul6 ng sunud-sunod namfing "bakit?"

Page  46 46 LOPE K. SANTOS -Waling anuman, waling anumfn! - ang pagkamayaw ng kaunti ay 'sinabi ng abugado. -Kundangan kay6'y an6 ba't nakikitungo sa mga maygatas pa ang bibig na iyan? -ang pagkuwa'y isinisi ni Rora Loleng sa kanyang asawa. - Sinasabi ko na ngai kangina pa at kaululan lamang iyang inyong pagtatalo! Nilapitan ni Madlang-layon si Delfin: binulungan ng ilAng salitA, at si Felipe ay kinindatAn na ibig sabihi'y yayain nang lumayo silAng. dalawAng magkaibigan. Sa mga matA ni Delfin, ang unang tumamA, habang sila'y naghubulungan ni Madlang-layon, ay ang pairip na tingin ni Isiang. Sa buong panahong ikinikilala niya 'sa mga dalagang iy6n. ay ya6n lamang ang kiuna-unahang pagtanggap ng isfng subyang na bigkas ng mati at puso ng ising dalaga. Kasunod no6n ang wari'y pairap din ni Meni, nguni't may kahalong magiliw at malumbay na tango ng ulo, na kinahalataan ni Delfin~ siyA'y itinataboy rin at pinalalayo na sa amAng nagagalit at kay Don Filemong kapwA nagbububusf sa paglait sa kanyang kabataan, pinag-aaralan at di kilalfng pagkatao. Mapilit sanang makapagpakumbaba si Delfin sa dalawang nasaktan sa kanyang pangangatwiran. Inibig lumapit kay Don Ramon upAng maipaliwanag, na ang pagsasalit. niya'y di udyok ng nasang makasugat sa kanilang puso at kamihalan, kundi nang mituto lamang at makApulot sa mga nilalama't napagkitA ng matatanda, ugall na ng isang batang nag-aaral. Nguni't wala nang mangyayari. Nagkasunud-sun6d ang paghahagis sa kanya ng masasamang tingin ni Rora Loleng na tiga' na kapapanlura at kapaparinig sa kanyang pagkabinath at pagka-mangingibig sa aVAk pa naman ni Don Ramon. BagamAn si Felipe'y maingat na maglalapit sa kaibigang napagbubuntuhAn ng galit, upfing huwag siyang mfpagwikaan ng iginagalang at pinagkakautangan ng loob na Don Ramon, ay napilitan na ring kinaiabit sa may tagiliran si Delfin at niyayang lumabAs do6't lisanin ang batis. Yumaong magkaakbay ang dalaw-ng mainit na banaag ng Bagong-Araw. Iniwan sa pagngangalit ang dalawing maitim na anino ng Hapong tinatawag na sa pagtatakip-silim. Si Madlang-layon, malamig na lagi, parang makunat na kawayang sumusun6d at napahuhutok saanman gumawi ang hangin ng kabuhayan, ay nftirA sa pagtukod sa nangahahapay na haligi ng Lumang-Bayan. Si Rora Loleng ay tumupAd sa kanyang nAlalamang katungkulan. Ang asawa'y asawa at ang

Page  [unnumbered] z 0 z I. ri2 C C12 C I C C 4 4;fr

Page  [unnumbered]

Page  47 BANAAG AT SIKAT 47 kayamana'y kayamanan ni Don Ramong bao, na milao't midali ay kapwa niyA pag-asa, kapwa niyA ligayang pinagtAtamuhin ng balang ibig na layaw at kaginhawahan. Kayt an6 pa ang mAlalamang gawin sa dalawAng ya6ng magkakambil sa pag-aakalA, sa pangangatwiran, sa pamumuhay, - at kung pipilit-pilitin pa'y magkaanib sa kanyang pagka-Rora Loleng, - kundi ang magpalala pa: palalain sa e.ulsol at galit din ang dinatnang galit ng dalawi niying accionista. At ya6ng limfng binhian ng pag-asa sa isfng kaaya-ayang Bukas, ya6ng mayuyuming sutl& na nagkakabit ng Panah6ng palipis sa Panah6ng hinaharap at tanging nangaghahawak ng buh61 ng Panah6ng kasalukuyan, ay nangftirA sa paghinuhod sa kapangyarihan ng mga magulang; bagamAn ang kanilAng samy6, ang kanilfng liwayway, ang kaniling pag-ibig, ay patago ring niipabaon sa nangagsialis upfng maging paraluman at pag-asa ng dalawing it6 sa tinutungong Bagong-Bayan. Sayang at dadala-dalawf pa ang mga napakikitang banaag ng Bagong-Araw, kayA hangga ngay6n sily'y tandA pa lamang ng Kahinaan! -— oOo

Page  48 -- - - - - - - - - - - -- - - - - - - - AL Ah la, AL -- - - - AkI - - - - - - - - - - - - - - - v-wIwIwIvI IvIwIvI__ _1wIwWIVIIWIWIWIW'WIWIWIWIW IV SA ISANG PASULATAN "Cuarto poder" ang naging katawagan na sa mga pamahayagin: ikaapat na kapangyarihan; anupa't ang mga maglalathalA (periodista) ay gumaganip na pang-apat sa katungkulang pagtataguyod ng bayan. Samantalang ani Ernesto Bark, ang mga peryodista ay siying una-unang mangatatawag ng "proletarios de levita:" mga kapak na ang laman ng tiyin ay bulak (hindi namfn burak). Bus6g sa kiiisip, pfminggalan ng lalong masasarip na salitA, alaala saan mang anyayahan, pinangingilagang-kinasisabikin ng madlA, samantalang parating hungkag ang bulsa, mahapding lagI ang tiyan at ang ising paa'y nakaumang tuwi na sa pinto ng Bilibid: it6,ang mga manunulAt, it6 ang mga maglalathala. Dito pa ba kayA sa Pilipinas, na ang hilig at laya sa pagbasa ay bago lamang nag-uug&t, hindi mangaging marAlita ang mga taong iyAng kung mamuhunan sa buhay ay pawis na iginigiti ng kamAy, no6 at puso, at kung magkabisalA pa'y ng buhay na rin nili at kapalaran! Batang-batA pa ang mga p&hayagAng pilipino, kung sa bagay; d&tapwa't marami na rin ang manunulat na nagdaranas ng ganit6ng alangin at tiwaling pamumuhay. Sa ising bayang waling sariling kasangkapang gamit sa paglilimbag, na ang papel, tinta, letra, mdkina at pati ng kiliitliitang patalim ng naglqlathala ay inaangkat na lahAt sa ibing bansa at ipinagbabayad na pawa ng matataas sa Adwana, at ang halagA ng pahayagin sa sambuwfn ay hindi namfn mangyaring mapataAs sa kinAugaliAn nang piso mulA-mula pa, kundi mahanga'y lalong kailangang babaan, dahil sa kung pagtutuusin, ay ipinanunuyo mo pa ang basahin ka lamang; sa bayang ganyan, paano mang nasain, ay di matatam6ng magkaro6n ng maginha-ginhawAng buhay ang isang man.unulat o maglalathala, lalb na't kung sa paglalathala ng kanyang mga haka at salaysay ay naghaharl sa lo6b ang adhikang matuto at katutuhan, at mApanganib na ang sarili makApagsanggalAng lamang ng iba, gaya ng hangad ng mga nangangahqs sumagip sa isang kaawa-awang nalulunod. "Buhay-alamang" ang sa mga pAhayagan dito, kaya "kumain-dill" namAn ang karaniwang buhay ng mga sa pagkaminunulAt na lamang umaasa. Aywan kung an6't ang mag-"periodista" pa ang pinakapiling sabihin ni Mabini, nang tanungin siya, pagkagaling sa

Page  49 Guwam, kung tatanggap ng katungkulan sa P/munu/ng n/tatatfg. Sa gay6ng kahirapan ng kanyang lagAy, ay ang pagkamfnunul&t pa ang nAmabuti at inaring lalong mahAl na tung kulin sa pamamayan! Hanap-buhayin ang panunulat!... "Hindi kfgaanan ang gawing it6, ni di sukat makaya ng marami,-aning ising pantas at kasalukuyang pilipino tungkol sa buhay ng mga maglalathala-nangAngailangan ng mga pusong sadya sa an6 mang pakikitunggali sa hirap, ng katiyagaing wal&ng sawA at ng kasiglahfng walfng bahid-takot. Ang gagawing it6 ay nhpakatigis, mahigit pa sa bakal: o ang pamukpok ang sumusuko, o ang palihin, nguni't hindi ang pinupukpok: Hindi sukat makur6 kung gaano ang mga pagtitiis, kung gaano ang nfipapawis sa araw-araw. Samantalang gaano na lamang namAfn ang nAtatam6ng ganti, pagkAhamak-hamak, pagk&mura-mura. "Saan di ilan-ilin na ngA lamang ang mfpapahilig sa ganit6ng paghahanap-buhay, na kapatid ng di-kawasang mga dAlitA, gay6ng nangfpakarukhang ligaya lamang ang nspapalA: kinAkailangan nil& ang pagka-tangl ng mga banAl at bayani; Alala6ng bag/'y maging katutub6 na't sadyA sa ganyang pamumuhay. Mabuhay nang di sa sarili kundi part sa ibi, magsunog ng kilay, maghugos ng lakfs at magtunaw ng utak, hindi upAng yumaman ni mag-utos sa isfing bayan, kundi uping makaliwanag sa nangafiulapang isip, makahawi ng mga dilim at kam&lian, o makasugp6 ng masasammng asal... an6ng inam na katungkulan! nguni't an6ng damot namin! Titipirin ninyo ang mga sariling ginhawa upAng mAibigAy lamang sa ibA; m/itututo kay6ng magpawal/ng halagi sa sariling palad, upfing ibA o ang kalahat, n ang mAkitang mapalad; itatabi ninyong mada

Page  50 50 LOPE K. SANTOS lis ang pag-asa sa maligayang bukas, ang pag-aaral, lahit na, uping kay6 lamang ay mApain sa waling puknat na pakikibaka, laban sa mga maling hinagap at kadiwaraan ng mga tao, pagbabakang madalfs pang kay6 ang matalo kaysa manalo, at kung magkAbisalA pa kay6'y kakutyain at maging bagsakan ng sisi at po6t." Nguni't it6'y hindi sukat pakapagtakhan. Hindi ang Pilipinas lamang ang nitatanging tumuntong sa ganit6ng guhit ng kabuhayan. Hangga't may bayan at may pdmIunun, hangga't ang pdhayagd'y bibig at tanggulan ng bayan at ang pimunua'y kamAy at kapangyarihan ng lakfs, ang patiwaling palad na iyan sainman ng mga pahayagin at ng mga maglalathala (prensa at periodista) ay hindi magmamaliw ni mabAbawasan. "Ang maging maralita ang bayan at maging makapangyarihan, ay balintunang mangyari", ani Tocqueville. O gaya ng naging kasabihan ng isang matandang Tagalog. pagkahulaw ng mga himagsikan sa Kastila at sa Amerikano. "Kailanman ang pinuno ay makapuno, kailanman ang pinagpupunua'y makakulang." Ang tinatawag na bayan, hangga ngay6n ay dill iba kundi mga sab6g na lakAs, anupa't tanda pa lamang ng kahinaan. Ang manghimasok na sa kanya'y umakay at tumipon upang magawing isang talagang bigkis ng kalAkasan, ay sapilitang mfkakapangagaw at makakaiaban ng pdmunudng pinaka-katawan namAn ng lakAs na sa baya'y nagtatangan at nabubuhay. Wala nang matakaw sa ikabubuhay ng sarili gaya ng mga pimunuin. KayA sinumang makapagsusulsol sa mga bayang sa kanili'y tanging nagbibigAy ng gayong buhay, ay di nili matitingnan ng mabuting tingin, kundi ng isang pagtingin sa lalong mahigpit na kaaway. Kumampi sa bayan, ay para kang nangabAy sa ising mura at marupok na kawayan. Makipagtalo sa plmunuin ay pag-away sa lakes. Ang lakAs ay kapangyariha't kasaganaan. Ang kapangyarihan ay katwiran. Ang kasaganaan ay ginhawa. AnupA't hanggang hindi nababago ang pagka ang baya'y tanda ng kahinaan, ang ginhawa'y hindi mapapasa kanya, sapagka't hindi niyA hawak ang lakis; at sa bagay na it6, ang mga pahayagan at mAnunulAt, kapag talaging sasabayan din lamang, ay mApapalayo nang walfng sala sa ginhawa at kasaganaan. Danga't marami nang bayani ng SangkatauhAn ang nakapagpakilala sa pamamagitan ng pahayagAn na hindi kailangan ang sariling ginhawa, na waling gaanong kasaysayan ang isang buhay, ang isAng dunong, tapang at kamag-anakan, hangga't may bayang nApaparo61 sa pagkakAtiwa-tiwalig at pagkakAgupiling,

Page  51 BANAAG AT SIKAT 61 disin wali nang katakut-takot at pinakiiwas-iwasang hanapbuhay ang maraming tulad ng mag-periodi8ta o maglathalk ng makapagpApamulat at makapagp&palakis sa n&sabing bayan. Marami rin ang sumusu6ng. Hindi ipinangingiml ang magsa-gamugamong nunugba sa ningas. Sili'y katulad niyAng mga u6d na nagp&pakamathy na sa pun6 ng kahoy na. kinakanan, uplng maging patabA sa lupii at pampalagB sa mga dahon at bunga ng halaman. * * * Ang kaya ng isAng bayan ay nasusukat sa buhay ng kanyang mga pihayagin. Kung nikikita sa ising bayan na ang mga p&hayagA'y mamatAy-mabuhay, mapapalad nang magkaro6n ng ising libo't liming da&ng nagpipadali, ang nagkikautang ay mahigit pa sa kalahati, ang mga pap6l ay parang basahan, ang mga titik ay parati nang wangis sa mga ulo ng pak6, ang mga pAsulati't pAngasiwain ay bahagya nang magkadalawA o tatlong lamesang sulatan, at nakadadalawa o ilAng buwfn pa muna bago makapagtap6s ng bayad sa mga mfnunulit, sa mga kawani at sa mga manlilimbag... kung nlkikita ang lahit na iyin, hindi na kailangan pang magpakiisip-isip uping mapagkilala at masabi na ang bayang iya'y bago pa ngA lamang naniningaling-pugad, kung bagi sa isfng binatang nagsisimuling makfkilala ng kalupain. SinA Delfin na ang magsabi. Silk ang makabibilang nang kung makfil&n nilfng mfrinig ang mga daing at pabaling na mga pangungusap ng nangangasiwi o may-art ng pthayaghn niling sinusulatan, tug6ng madalks sa kanilfng paglapit, kapig tap6s na ang buwin at nagtatan6ng sili: -Mayro6n na po ba tayo riyAn? -Ah!... -kasun6d na ang mga tatft, kamot sa ulo at kuskos sa tainga ng tinatan6ng na nangingasiwA. -Marahil hanggang sa isAng buwAn na lamang ang buhay natin! SiyA na ang pihayag&ng it6! MAbaba6n lamang ak6 sa kipapaluwAl. Tignan ninyo ang sulat sa akin ng "corresponsal" sa K... No6ng araw, hindi pa raw nag-aani. Nang makaani, ay bahagya na raw ang naputol na tub6, sapagka't inubos ng balang. Nang maasukal na, ay murang-mura namfn ang pil6n. It6ng "corresponsal" sa B... Ayaw namAn dikun6ng magbayad-ang mga dinadalhan do6n, dahil sa mabuti nang makitanggap sa "Correo" ng sampung bilang sambuwAn, at madalis pa'y minsanang apat o lima kung dumating sa kanili. It6 pang isA ay nagsabi na ng toto6ng nasir hniyi ang may apat na raing piso, sanhi sa kanyang pagkakfpagkasakit, palibhasa no6ng mga pa

Page  52 52 LOPE K. SANTOS nah6n ng "cuarentenas" ay di mkipadalk, uman6, sa akin ang unti-unti niyang nasisingil. Wal6ng daang pisong matun6g ang nasa kanyang pananagotl... Saan tayo ssusu6t? Ang sa S... limandaing piso ang utang. Ang sa I..., pit6. Ang sa... kuwdn, ay... inaku, nakasasakit ng ulo! Dito namin sa Maynil&, ay maniniwala ba kay6ng pati nang mayamang si Don Florencio sa Binundok ay humingi na tul6y ng baha dahil lamang nfsabi sa kanya ng maniningil natin, na konant na ang ibabayad pagkatapos ng buwin? Sus! Kung sa&n na naman ak6 hahagilap ng maibibili ng pap6l o ng m&uutangan... Wala ak6ng magagawa sa inyo! Kunin na muna kahit itong... limAng piso!... Ang minunul&t sa ganitong buwig ng mga dahilan ng nangangasiwa, at sa pag-aalaalang lalong mahirap ang walAng mamukol sa kanillng bulsa kahit pipiso, ay mapipilitan nang tanggapin nang pipala-palataw at bubuntu-buntong-hining~, ang ibinibigAy na liming piso, na para pang ipinagkakautang ng loob. Lilimfng piso ang uwi, ay mangtngalahati na namAn ang buwing kasun6d ng di pa nabAbayaran!... Bago napasa-Antipulo si Delfin ay nak&rinig muna sa nangangasiwa ng Bagong Araww ng ganyang mga salita. SiyA'y isA sa mga m&nunulAt ng tinurang pihayag&n. Sa paghingi at pag-alis na iy6n, siya'y pinalad na dI ang karaniwang liming piso lamang ang nikuha, kundi mahigit-higit pa: anim na piso, ukol pa sa buwang tinalikdan. It6 ang bu6ng baon sa Antipulo ng ising minunulit, ng ising binatang sumun6d sa anik ng isang Don Rimon Miranda pa nam&n!... Nakabuti ang kanilAng pagkak&sumangan nina Don Filemon sa batis, at nakapag-udyok sa kanyang m&unang umuwi at huwAg nang antabayanan sinA Meni. Kung di'y nawili sana, at sa pagk&wili disi'y inabot siyA ng pamaligtaran ng bulsa' at kalagutfn ng pis6. Sa silitaang ibibalita ni Felipe ang anumAng magiging sabi-sabihan tungkol sa kanya ng nangaiwan sa Antipulo, si Delfin ay lumuwas nang hapon ding ya6n. MulA sa sigal6t sa batis, ay apat na umaga na ang nakararaan. Si Felipe ay di pa pumapasok sa Limbagan ng Bagong Arow. Siyi sa pAhayagang it6 ay manlilimbag naman. Ang nag-iisAng utnuwi sa Maynila ay parang naraanAn na ng apat na buwAn. Sa kanyang guniguni ay walAng oras na di naghahAlinhinan o sabay-sabay na lumiligalig ang mga sukat mahakang nangyayari sa Antipulo nang mga araw na ya6n. NA

Page  53 BANAAG AT SIKAT 53 limutan na kaya nila ang po6t sa isAng nklatalong kampon ng Sosyalismo? Marahil. Ang Antipulo ay talaging Aliwan. Sinasadya uping makapagpalimot sa mga kapinsalaan ng buhay. Hindi isang gaya lamang ni Delfin ang makapipigil sa mga tipanan nina Don Ramon at Don Filemon at ng orkesta ng "Gran Compafiia de Zarzuela" na no6'y siyang pinakamasipag na alingawngaw na nagpapaindak sa mga paa at katawAn ng madlang nahihilingang marunong o maibiging sumayaw. Hindi siyim na araw na magsisimba lamang. Hindi siyim na umaga lamang maliligb. Siy&m na araw at siyAm na gabi rin naming magsasayawan, at magsasayahan nang ubos-kaya. Kung hindS ay an6 ang kapararakan ng balitang Antipulo? Ang paggugunitA ng lahAt na it6 ay siyi pang nagpApalalk sa pagkainip ni Delfin sa di pagtanggap ng an6 mang balitA sa kanyang kaibigan. Tuwing umaga, araw-araw at oras-oras, pagdating na sa PAsulatfin, ay walAng ipinagtatan6ng sa mga manlilimbag kundi ang kung pumasok na si Felip'e. Hindi ng hindi pa! Ikaapat na araw na nga, wala pa rin. Sa lo6b ng lilimahing dipang parisukAt na kuuwrtong ya6n, Pasulatan ng Bagong Araw, ay nagtAtaguyod ang ising katahimikang tulad ng sa mga libingan. MAliban sa nAsasabit na rel6 na walIng tahan sa tangi niyang nalalamang salitAng tik-tak, at sa banayad na lagaslas ng mga panulat sa ibabaw ng magagaspang na papel-pahayagan, sa lo6b na ya6n ay wall nang ibA pang alingawngaw na bumubukAl. Ang mAkina sa lupa'y hindi kumikilos dahil maaga pa. Maminsan-minsang ang mga alingawngaw ng tuksuhan at sutsutan sa ibaba ng mga kahista, ay umaabot at bumuibulahaw sa gay6ng katahimikan sa itaAs; ditapwat ang pinto ng Pasulata'y laging nakatikom; ang mga alingawngawang it6'y hindi lubhang nakapipinsalA sa anim na magkakasamang kawal ng panulat, na mamayAng mangfpatingala, mamayang mangagkatinginan, kung minsa'y mangagkAtanungan, madalas na mangakipag-usap sa pap/l din nilang sinisulatan, sampung mga kamay ay nApapakumpas na parang nagtAtalumpati, nguni'y mga wala ring likat sa kanilang pagsulat, gaya ng mga kawal ng hukbong hirati na sa pagdinig ng mga pftukan. Paay6n sa isang panig at sulok ay nag-iisAng tungung-tung6 sa kanyang sulatan ang namAmahala ng pahayagAn. Sa gitntgitna'y dalawang magkarugtong na lamesang kinahahanaya't kinapaghAharap-hArapan ng lima pang kasama. -Ilagsy ba natin ang balitang it6?-ang tan6ng ng ising luming6n sa sulatfn ng namamahala.

Page  54 54 LOPE K. SANTOS -An6ng balitA iyAn?-ang usish namfn ng tinan6ng. -Nfrit6 sa Manila Times na ang Abugado Pereyra ay pinigil sa kanyang katungkulan ng Corte Supreme, sa kasalanang pagdarayi sa iling nagkitiwal sa kanya ng usapin. -Si Pereyra'y hinatulan na? Nfpahamak!.... Hintay, huwig ninyo munang ilagay, antayin natin kung ilalagAy iyin ng ibing kapshayagAn! -It6 naming isi! Ang asawa raw ni Dr. Barbosa ay nfitut6p kahapon ng hapon sa bahay ni Dr. Kaligaya, at kaunti nang magkimatayan. Kay-inam na balita nit6! -Oh6?-ang sfluhan, hindi ng namAmahalA lamang kundi ng halos lahft na mAnunulAt. -Sabi ko na'y may mararating din!-ang saI6 ng isi. -At bakit, dati mo bang n&lalaman iyfn? -Nakiu! Sa silong na rin ng Corte Suprema, isAng araw, ay nArinig kong pinag-uusapan iyAn nina Abugado Verzosa at Pamintuan. May ising buwin na ngay6n, at no6n pa raw nagsangguni na kay Pamintuan si Dr. Barbosa, kung ano ang mabuting gawin niya upang matut6p, at kung matut6p na. -Kayganda nga namin ng asawa ni Dr. Barbosa!-ang nAihimut6k ng namAmahala.-Ay ano, toto6 nga kayang natutop na? -Siyfng sabi nit6ng El Progreso. -Huwig, huwAg at.... puri iyAn! Kaawa-awa naming milathalA ang isang bantog na Doctor na maysungay. Kung bagami'y sambit lamang at huwAg ilagAy ang kanilAng mga pangalan. -Bakit ba huwfig?-ang pakli ni Delfin. -Pagbigyan natin ang misasabog na kahihiyAn nili!ang payo ng ising kasama at katapft sa uupAn ni Delfin. -Pagbigyan!-anit6-dahil ba sa ya6ng isAng magdaraya ay abugadong bantog at it6ng nangagkftutupang ito'y mga bansag namang doktor at doktoAc? Hindi ko mAlamang gawa ang atin! Bakit sa munting may mflaman tayong isang taong mahirap na nakipanubA sa ising tindahan o ng ising alilang nakipagnakaw ng isang relo o kaunting salapi sa kanyang pangino6n, o kayA'y kung may dampa na ginagA ng isAng Amerikano, o ising babaing asawa ng isfng anluwage na nfhuli sa pakikiapid sa ibing lalaki, bakit madali at walang paku-pakundangan ang mga pfihayagin sa paglalagda ng bu6ng nangyari,. na marahil dagdagan pa't palabukan ng mga pangutyang salitA, sampung mga buo nilfng pangalan, gulang, kamag-anakan at kabuhaya'y inilalagiay?

Page  55 BAN.AAG AT SIKAT 66 -N&rit6 na namin ang abugado ng mahihirap-ang tuyA niy6n ding katapit.-Kaibigan, lo cortes no quita lo valiente! -Ah, siyA ng&! -Kaya rin lamang di ka m&kasund6 ng iy6ng bibiyananin, ay diy&n din sa di mo pagka-marunong magbigiy at magpakundangan sa mga dapat pagpakundanganan. -Siyf na ngh kay6! Talaging ganyan na ang nAkaugalian ng mga peryodista: dalh pa natin ya6ng sa mga pihayaging kastilA. Pati paghakbang, paghihikAb, pagbabahin, kaunting lagnat, malakis na pagkain ng isAng hari, ising makapangyarihan o ng ising mayaman, ay inilalathala na ng malalaking titik. Pag mataas-tais na ang tungkulin o mayaman-yamfn, ang nahulihan ng yuta-yuta mang pisong hindi kanya, ay inilalagiy na hindi nakaw, kundi napagkmnalin lamang. Kap&g nApataks pa sa tungkulin ang isAng pinuno, na nakigawa ng i'sAng mabuti-buting gawa, kung sa bagay katungkulan niyf it6, sapagka't binfbayaran siyA ng di-biriu-birong salapi, siyf, figawan na ang mga pAhayagan, at ipamamansag pa ang tinurang pun6 ng gaya ng pamamansag ng mga busabos sa ipagkikapuri ng kanilAng pangino6ng pinanuinuyuan. Kayhalay!... Bakit hindi ang masama'y masamain, at ang mabuti'y mabutihin, saan mang bikas m&kita? Ano't pagtatakpan ang masamfng gawa ng mga abugado, doktor at doktorang iyin, dahil lamang sa may tungkulin o may yaman?... Ang mga saliting it6'y hindi na nadugtungAn ni Delfin, ni hindi na rin natugon ng ibA, sapagka't siying pagsungaw sa pinto ni Felipe. Sa ising hudyat kay Delfin ay dali-daling nagtindig it6, biglang nakalimot sa pinagtftalunan nilfng mag' kakasamahAn at sinayahin ang mukha, katulad ng isAng nabunutan ng pakb sa dibdib. -Ayin na ang balitang mailalagAy natin!-ang patuksong salita ng ising kaminun.ulft na niro6't nakikaalim ng lahatlahat na mga Ifguyuan nin, Delfin at Felipe tungkol kay Meni, at nakat&talastas ding it6'y naiwan sa Antipulo. Pagkakindat sa kanya ni Delfin, na sinundan ng isfng kagat-labi ay nagpatuloy na sa labis, na halos niyap6s ang kaibigang bagong dating. * -An6, an6 ang balitA? NArit6 ka na pali! Ngay6n ba lamang umaga? Silk? Naialaala pa ba ak6 nini Don Filemon?

Page  56 66 LOPE K. SANTOS Sa ishng piling na mga tan6ng na it6 ng sabik na dinatnan ay minsanang isinal6 ni Felipe ang: -Oo, nArit6't may sulat sa iy61-at may iniaab6t. -SulatI... At siyi? -Do6n pa sa Antipulo iyAn ginawa kagabi, nang mapagkAyariAn kahapong 'kamf'y uuwl na ngay6n. -WalA pa kay6ng siyAm na araw. -WalA pa, nguni't inabot na silA ng inip, dahil sa kAuulfn sapfl pa kamakalawA. Hindi magkantututo halos kung saan pupunitin ang "sobre". Hindi niyA ugaling iwalat ang tungkol nanggagaling kay Meni, sampung mga balot ay iniingatan niyang malilinis. Madalis na kundl babarin sa laway o sa tubig ang pagkakAdikit ng b6 -kasan, ay ginugunting pa mandin nang bu6ng ingat ang pinakaibabaw na gilid upAng madukot na buo ang lamAn at buo rin sampun ng balutan. Buhat nang mAkasulatan si Meni ay iyon pa lamang ang ikaapat niyang nAtatanggap na liham, bagamAn ang ntipadadalA nang ganAng sulat niya namAn, ay marahil higit pa sa sampfi, buk6d ang mga ginupit na tula o salaysay sa phhayagan na kay Meni ay kanyang ipinatutungkol at palihim na ipinadadalA, kinAbukasan ng pagkAlathall. Si Meni ay maramot na talaga sa pagsag6t. Sa mula-mula pa'y nakatatlo munang sulat siyh, bago pinapagtam6 ng unang ka'sagutan. Kailanma'y hindi nagkusang sumulat kay Delfin, na paris ngay6n. Sa katotohana'y walA pa naming sukat na ipaging katungkulan na niyA ang magkusA. Pagkabukas ng balot, ay nag-unahAn halos ea pagtunghay ang mga mati ng dalawa. Binasa ni Delfin at ganit6 ang nAsasaysay: "MINAMAHAL KONG KAIBIGAN:"Nilaman ko agfd kay Felipe na no6n ding lingg6 ng hapon, iksw ay umuwi na sa Maynila. Nang gabi ring iy6n ay nAlaman ng tatay ko, ang nagsabi nami'y si Talia, sapagka't aking nA8abi sa kanya pagkaalam ko. "Hangga ngay6'y toto6ng mabigAt ang lo6b sa iy6 ng aking tatay, at gay6n din ang mag-asawa ni Don Filemon. "MAsasabi ko at huwag mo naming pakadamdamin, na si Rora Loleng ay nagsalita sa aking ikAw raw ay hindi ko na dapat tanggapin sa bahay, pagka't isAng binatang... (di ko na sdsabihin dito at bakA magalit kang toto6); nguni't sinali siy& sa pagsasalitA ng kanya ring anak na si Isiang, na siyA mong naging tagapagtanggol sa aming pag-uusap.

Page  57 BANAAG AT SIKAT 67 "Hindi pa nagkisiya sa akin si Rora Loleng, sa paghahapunan no6ng martks ng gabi, ay naungkat ka na namin, at sa tatay, sa harap-hArapan namin, sinabing ikAw ay alanging magpapanhik sa aming bahay. Nagkikatusak na raw ngay6n ang peryodista at abugado kaya pati si Yoyong ay nasaktan. "Sinulat ko it6 dito pa, nang pagdating namin diyAn sa MaynilI, ay karaka-rakang mAibigiy sa iy6 ni Felipe, at nang huwag ka namAng magkamaling pumanhik sa amin ngay6ng mga araw na it6. "Ang tatay ko ay nadadalA ng sulsol at nfpagsabihan na ak6ng huwbg niyang mAkikitang makipag-usap sa gaya mong anar'kista... Hindi raw malayong ikAw rin balang araw ang magsusukfb sa kanyang buhay. Bakit ka ba tinawag na anarkista? tunay nga bang anarkista ka?... "Hanggang dito, at inuulit kong huwig ka na munang sAsalubong sa aming pagdating; anumAng ibig mong sabihin sa akin ay ipasabi na lamang kay Felipe o isulat agAd, tul6y pag-utusan ng makakaya it6ng iy6ng kaibigan. MENI." * * Alangang mapangiti, alangang mApahimut6k si Delfin sa nabasang sulat. Nagtama sa isang kisAp ang mga mata ng dalawAng magkaibigan, na tila bagA sa no6 ng isA't is8'y may ibig silang basahin. -Anarkista ak6!-ang pagulumihanang nAsabi makasandali. -Tignan mo ang iy6ng ninong kung nAlalaman ang kanyang sinasabi! -An6 ang muwang niy6n sa kaibhan ng Anarkismo sa Sosyalismo!-ang nawikang papsh6 ni Felipe. -Hindi raw malayong ak6 ang magsukAb sa kanilAng buhay! It6'y paratang na may maanghang na lamfn. Ibig nilAng ilarawan ak6 sa kapahatin ni Meni, na ising taong kakilAkilabot, karumal-dumal, walAng kfluluwA at mAmamatay. Ganito ang akala nili sa huwAg di misabing anarkistal -Oo nga!-ang dugtong ni Felipe-ang Anarkismo sa kanil& ay pagpatby na ng tao. Hindi nili nababatid na di lahAt ng anarkista ay gumagawa nang ganit6. At tangi-tangl lamang ang mga ginagapas na buhay. Natatakot sa isAng bagay na bunga rin ng kanilAng kabuhayan. Nagsisigaw& ng mult6 at silA ang unang nangatatakot. Tila bagi magkAkaro6n ng po6t ang mahihirap kung walfng lupit ang mayayaman. Tila mag

Page  58 58 LOPE Kt. SANTOS kikamagnanakaw, kung waling kanya-kanyahan ng pag-aari. M^kikila-kilali mo ang mga taong may kasalanan, sa anino nils rin ay nangingilabot!.... -IyAn ang lakes ng gunamgunam!-ipinayo ni Delfin. -Ngunl, kaibigan, diyata't anarkista na ak6 ngay6n?... Ha, ha, ha! Kaydadaling magpalakad ng araw. Pati panah6n ay ibig nilAng mapagharian... Si Meni, an6 nam/n ang sabi-sabi sa iy6 sa lahAt ng iyin? riagagalit din kaya sa akin? wala na bang ibAng bilin? -No6ng linggo rin nang gabing umuwi ka na rito, kami'y nagkAusap sa bahay nin& Bautista do6n sa Antipulo. -Bautistang... -Mga taga-Santa Cruz. NagkAsayawan do6n hanggang hatinggabi. Kaming dalawi ni Meni ang sa makalawahg rigud6n ay magkaakbay. Ang isA raw niy6n ay patungkol sa iy6... BihirA ring hindi kami ang di magkalibad sa mga valse at twosteps. Pag kinuha ng ibA, ay itinuturb ak6ng parating nApangakuan na niyA. Waring nArinig ko tul6y na builungan ng anik na bagung-tao ni Bautista at nina Bentus, na tila raw ak6'y papaano na kay Meni. -Baka nga namin kung an6 na ang ginagawa mo sa akin!ibiniro ng mAnunulat. Nagk&tawanan nang malakas-lakAs ang dalawA, na narinig hanggang lo6b at ikinapagtikiman pa nang parinig din. -HuwAg ka ba sanang mapanibughuing toto6. -Hindi siyA sumayAw minsan man sa ibA? -Maminsan-minsan at sanda-sandali ring nAisayAw ng ib&, anupa't bigay-lo6b lamang. Paanong di gayo'y mayroon kaming matalik na pinag-uusapan, ikAw na nga. -Diyata? -Maniwala ka. IyAn ding mga nasa sulat ang no6n pa'y ipinakakitagubilin na sa akin, mAliban iyang mga pinagsabi ni Rora Loleng na ngay6n ko lamang natalastas... Naku! nfkita mo sana ang di kaugaliang mimika roon ni Rora Loleng, nang sumayfw silA ng amAng-kumpil ko. Kay... kiring matanda!... Pagkaalam ni Meni na no6n di'y umalis ka, ak6'y sinisi kung bakit daw hindi kitf sinamahan. Kaawa-awA ka raw namAn! Nang tayo ay lumalabAs na sa batis, siya ay mApapaiyAk sa habAg sa iy6, kayf't madaling nasok sa p&ligu&n. Ibig niyang kinfbukasan ay sundan na kitA, pinapagdadahilAn ak6 kay tiy6 Ramon, na maraming gawA sa Limbagan. Malungkot ka raw sa pag-uwing mag-isa!

Page  59 BANAAG AT SIKAT 69 -Bakit di ka ng& naman umuwi pa? -Unang-una napuyat kami nang gabing ya6n, ikalawA ay may nakayayaAn ak6ng umahon kami no6ng martls ng umaga sa Talbag. Saka nakabuti namin ang di ko pagkauwi agad, sapagka't disin hindi ko nApagdirinig ang mga sAlitaan nil& tungkol sa iy6. Pag ak6'y nihahar&p, ay di ka lubhang pinag-fusapan ninA Don Filemon, Rora Loleng, tiy6 Ramon, Madlang-layon at ibi pa. -Mga sukfb! -Pakinggan mo ang sfilitaan nili sa iy6. -Bayaan mo na iyan at saka natin pag-usapan. Ang sabihin mo ngay6'y anu-an6 pa ang bilin ni Meni bago ka pumarito. -Do6n pa sa Antipulo, kanginang papalak&d na kami, ibinigfy sa akin ang sulat na iyin. Nang kami'y nasa dain na, silA'y sa automobil at ak6'y sa kalesa, ay ikinindat sa akin at inihudyat na baka ko malimutan ang pagbibighy sa iy6. Nang nasa-bahay na silA at ak6'y nasa-lupia pa't pinakikialamin ang pagpapababa sa karitela ng mga dalf-dalahan namin, ay dinggin mo ang sig&w sa akin mula sa bintan&. "Felipe, anya, iwan mo na iyfn sa kanilA at toto6ng tanghall ka na sa pagpasok!" SakA sinundan ak6 ng ising tinging may kahulugfn. An6 pang tandA ng pag-ibig ang nais mo, kasama? Anaki'y iniaakyat sa langit si Delfin sa paglanghap ng gay6ng masasamyong balitA. Ngunl, katulad ng isAng maysakit na hinahainan ng mga pagkaing sari-sarl at masarap na halos itulb ng laway, d&tapwa'y pawang di rin nakasisiying-lo6b at tila may hinahanap pang isfng tanging lutb na wali sa mga inihahain, si Delfin ay napapailing di't nApapalabl, na anup&'t di man nagsisalitA'y nahalata ni Felipeng may ibig sabihing: "Oo" nga, nguni't...! -An6 pang oo ang hanap mo?-ang sa ganit6'y nhipagpatuloy ng nagbabalitang kaibigan. -Ang pag-ibig ng ising babae ay hindi lemang sa sag6t na oo napagkikilala. Maraming oo ang naging bula lamang at as6. Hindi parating kailangan na sabihing lantaran ng babae ang "Tinatanggip ko ang pag-ibig mo" o kayA'y ang "Oo, umasa ka na," upang mapagkilala ng isAng gaya natin kung tayo'y may pag-asa na. Lalb na sa mga dalagang tagalog, ang tunay na pag-ibig ay di karaniwang sa dulo ng dila nfkikita nang buung-buo, kundi sa matf, sa pagdaramdam ng ating mga karamdaman at sa pagpapakaingat na silA'y mabiglA sa pag-irog. -Oo nga, kasama, nguni't hindi mo mfiaalis sa akin ang hangga't hindi ak6 nakapagtatag6 sa push ng isf niying mali

Page  60 0o LOPE K. SANTOS nis na sag6t, maging sa silitaan at lalong magaling sana kung sa sulat, sag6t na hubfd na sa mga balot ng alapaap, sag6t na kasingningning ng busilak, na munti ma'y walAng bahid ng paglilihim, sag6t na sa paglasap ng buhay ko ay waling minanamnam na ibi pa liban sa dalisay na tamis ng pag-asa... anuming sabihin mo, ay tila hindi makapagpipapanatag at makasisiyA sa mithi niyaring lo6b. Pagkuru-kuruin mo ang aking buhay at lagAy at ang buhay at lagAy ni Meni. Gaanong agwat! Isama mo pa riyAn ang pagkakamAbigatan namin ng kanyang am&, na sa akal1 ko, kailanma'y di ko mababagayan, sapagka't habang siyA'y tumatanda, ay lalong nag-uuban ang kanyang pagyakap sa buhay-mayaman, at habang ak6 nami'y gumugulang, ay lalong nagtitibay ang pananalig ko sa Sosyalismo... at mapagkikilala mo ang aking pinanghahawakang matwid, kaya ganit6 na sa pag-aagam-agam sa Mening iyfn. -Aywan ko sa iy6, ikAw ang bahalt sa iyong pag-aalinlangan... Dftapwa't, kaibigan, napag-usapan natin ng ganitongkatagil si Meni mo lamang, hindi mo na ba nam/n ak6 titanungin kung an6 ang aking maibabalita sa iy6 tungkol kini Tentay, na nrkita ko rin sa Antipulo? -Oh6? An6 ba ang nangyari sa inyo? -Noong Lunes... -"Original! original!"-ang sigawan ng dalawing kahistang umaakyat sa hagdanan. -Mang Delfin, A las diez y media na p6, ay wala pa tayong articulo de fondo!-Felipe, ngay6n ka lamang dumating ay pang-aabala na sa mga "redactor" at sa amin ang ginagawa mo! ang tukso pa ng ising bagong panhik. -A las diez y media na palA! Ang panabay na nabigkas ng dalawing nag-uusap, na kapwA nakapaghagis ng tingin sa nfsasabit na rel6. -M&mayA na-ang ayon ni Felipe. At saka ps lamang nagkAhiwaliy ang magkatoto: isA'y nasok sa PAsulatAn, na pinagtanunganan ng mga kasama, kung an6 ang balit&, at ang is&'y nanaog namAn sa Limbagan, na pinagtuksuhanan ng mga kasamang kahista tungkol sa di na lihim sa kanilang pagka-tagahatid balitA kay Delfin.

Page  61 - - - AL AL - ~ ~- - - - - - - -'IL - - - - - - - - - -~~~~ ~ ~ v MAGNANAKAW... -DiyAn ka tumayo, sa tap&t ng dungawAng iyn l Dumahfk ka o kay&'y mag-ubu-ubuhan, ya6ng ang tinig mo'y huwig baging mAkilala ng iba, nguni't mikilala niy. SiyA'y susungaw; kung mapagsiyA ka na, ay asahan mo't papanaog dito sa pintuan. magkakaujap kay6. Ganit6 ang aming pinagk/salitaan kangina. -Dito na ba? at ngay6ng oras nang it6? -Oo; mag-ingat ka lamang sa nangagdaraing tao, lalb na sa pulls. -Kung hindi ak6 mAramdamin o mihtantw? — MiraramdamAn. Nakahapon na kaml. LahAt silk halos ay nasa salas, pati ng mga panauhin. Siyi lamang ang walang salang nasa kuwarto na't nag-aantay ng an6 mang kaluskos o hudyat sa may bintanA. Mag-iikawal6ng oras na't kalahatl. Sa an6't an6 ma'y ak6 na ang bahalA sa itaAs. -Makapanaog kaying mag-iss sa ganit6ng oras? -Hindi ngfngay6n lamang siyA mananaog. -At sino ang ibA pa niying pinapanaog? Nfpatawd nang impit ang is8. Sa tan6ng na it6'y napagkilala pa niya ang talagang pagka-mapanibughuin ng kausap. -Huwig kang mag-alaala: walfng an6 pa man. Sa lahMt nang nakita kong gumigiri-girl kay Meni, ay walAng nakapangangahfa nit6ng magagawa mo ngayon. Kilalanin mo't hindt, ang iyong ipagkfikapalad ngay6ng gabi, ay utang mo sa akin. -Ay bakit siys wika mo, madalks ditong nananaog kahit gabi? -Bihirang di may-kasama. Karaniwa'y pagkagaling nilA sa Night School ay napfparito sa hflamanfin at nangunguha ng sampagita: pag di nakAgawA ng kuwintas sa hapon, ay gumagawa bago matulog, at naglalagfy pa sa ilalim ng unan, lalb na no6ng tag-init na di raw sili m&pagkatul6g. -Hindi kayA siyf samahan ng alilA? -Siyf ang masusun6d. Ya6'y makabababa sa silong: makapagyayao't dito sa pintuan, at makalalabis pa riyAn sa dain kahit mag-isA. -— Sinu-sino ang tao sa salas? -Nfro6n ang mag-ining taga-San Miguel at si Abugado Madlang-layon. Dito nagsihapon, at nag-uuiap sila-silA nin& tiy6 Ramon at ni Talia. Hindt mo ba nkuulinig ang tawanan?

Page  62 — Oo, ngi, kangina pa. At ang mag-asawa ng kapatid na lalaki nina Meni? -Nasa "comedor:" ang kanilang anik ang nilalar6. — Kung gay6n ay paano? -liwin na kitA rito: ak6'y do6n lalagAy sa hagdanan, siyang makikiramdam sa itaas at kung an6't an6 ay ak6 ang masasabing kasama o kausap niya sa pangunguha ng mga bulaklak. Tuluy-tul6y na pumasok ang nagpaalam hanggang sa nawalA sa silong ng bahay. Ang pinagpaalama'y naiwan sa pagkakitayo, na natitigilan pa mandin sa pagsisimula ng ising inaakalang gawin. Ang dalawing nag-usap na iy6'y dill iba't ang magkaibigang si Felipe at si Delfin. Sa kanilAng mga pinag-usapan, sa kanilf&ng mga inasan at sa pakubli-kubling pagtayo sa madilim, ay mapaghuhulb nang ang tiyapan nil&ng ya6n, ay susundan pa ng ising tiyapan ding lalong maligaya. * * * Hindi pa nag-iibAng araw. No6'y kigabihAn din nang pagdating nina Don Ramon mula sa Antipulo. Nang umaga rin niy6n nstanggap 'ni Delfin ang sulat ni Meni. Nang tanghaling umuwi si Felipe sa bahay upAng kumain, ay inihatid nit6 ang pasabi ng katotong sinulatan, na hindi sa sulat ibig ipahayag ang kanyang sag6t, kundi sa isang niig na salitaan. Ang sAlitaang it6'y tinanguAn ni Meni pagkAbalita, at nagkayari silAng ikawal6't kalahatl ng gabi mananaog sa halamanin, pagkaramdam pa ub6 ni Delfin, upfng sa mga rehas ng bakod sa daAn,

Page  63 BANAAG AT SIKAT 63 ay mangyari ang kaniling pag-uusap. Ang lahat ay napagkiyarian sa mabuting pagpaparaAn ni Felipe. MakflawA, makaitlong nakapagbalik-balik si Delfin, parang masiyasip na sinusukat sa hakbang ang kahabaang ya6n ng bangketa ng bahay ni Don Ramon. Ub6ng mahina, malakaslakas.... dahak na iling sun6d.... ub6 at dahAk nang makasaid-laway... ang infabatang sumungaw ay di pa rin nimamataan. Bakit? an6 ang nangyayari? PinaglaruAn kay& siyA ng kaibigan?... Tumigil sa may bungad ng pint6.... Luming6n sa lik6d at baka may pulis o ibAng taong sa kanyang pag-abat ay umaabat naman. Sumilip hanggang kAloob-looban ng silong n^ abotmatA. Ni anino ni Mehi, ni anino ni Felip'e, maanong nabanaagan. Samantala ay dinig niyA hanggang do6n ang mga alingawngaw ng salitaa't tawanan sa itais ng bahay... Ang tinig ni Meni ay waring nauulinigan din sa pakikitawa. Iniwan ang pintuan; ising yao't dito pa at tumayo na sa pinakaliko ng daan, na sulok din naman at liko ng bakod na pad6r at rehas ng hflamanAn. Mula ro6'y ipinasakop nang bu6 sa kanyang n.ata ang gay6ng kalaking bahay na kanyang tinAtapatAn. Kung nagtatampo man ang buwin sa gabing ya6n, sa itais at silong, sa lo6b at labAs ng bahay ay mailaw naman. Hindi si Don Ramon ang makapagtitipid sa lusel6ktrika. Kung ang sa pintuang malaki ay hindi nisindihan nang gabing ya6n, ay sapa'gki't si Felipe ang may kagagawin. Disin si Delfin ay di makalalayk ro6n ng pa'g-aabfng. Hindi malapit na di namin malayb sa dain ang tay6 ng nasabing bahay. Bakod nga lamang at ising hilamaning makitid, nguni't mahabA at paligid, ang sa harip ay nakapagitan. Dalawf ang pinakamukha ng bahay, tig-isi't paay6n sa dalawing panig ng lansangang palik6 at makipot. Ang bahay ay bagung-bago, kung di sa yarl ay sa pinta man lamang. Malaki, nguni't di naman makakasinlaki na ng lalong pinakamahalagang bahay niyang pfupahfn. Silm, kahoy, bat6 gaya ng karaniwang bahay sa Maynila nang nangfngalahatl ang siglong nagdafn. 'Kung sa ganda at kisig, ang tahanan ni Don Ramon ay waling gaanong katangian. Sa bu6ng pagkfta&y ni Delfin, bagamnn sa guniguni niyh'y isa-isi halos na sumagi ang anyo ng lah&t nang kuwarto at kisuluk-sulukan, ang lo6b at labfs, ang salas, ang mga hihigin, ang mga uupfin, ang lahft ng lugil at lamin ng balay, ang taning taong do6'y natitiri at ang mga dalaw, alila at pangino6n,

Page  64 64 LOPE K. SANTOS....anupi't ang lahAt nang iniakalA niyfng sa mga sandaling ya6'y sukat kiroonin ni Mening di na pumani-panaog; dftapwA, ang lalong nipag-iitingang pagharian ng kanyang mga matA, ay ang bu6ng harapfn ng bahay, ang mula sa itaas na bintanang pangakong sfisungawan, hanggang sa kataplt na hilamanin at sa lahft ng siwang ng mga rehas na bakal. Dito, ang anino man yatA ng kAlilt-liitang lam6k, ay di nakaligtas sa kanyang mating nakalilimot na halos sa pagkisap. Si Felipe, safin niro6n? an6't hindi nabibalisa sa gay6ng katag.l na ng pag-aantayan? Parang niulinig ang ganit6ng mga tan6ng sa sariling lo6b, si Felipe ay kAta6n namfn at walfng anu-an6 nga'y sa-sfisulpot. -Hintay ka, kaibigan, huwig kang mainip, at siyi'y hindi nakarain sa salas dahil sa mga tao ro6n. Mula sa gitna ng hagdanan siyA'y tinatanAw ko nang papalabfs na sa kuwarto at paumat-umat na ibig magdain; nipata6n sa is&ng tawanan ni. Talia at ni Yoyong na pati siyi'y nitawag at napagsabihan ng dahil ng pagkakitawanan. -Hindi pa dumurungaw-ang pakli ni Delfin. -Hindi pa?... Nguni't naramdamfn ka na niy6n: sa tingin ko'y talagA siying papana6g na, napigil nga lamang. Sandali pa! At muling nasok si Felipe, at ang is&'y iniwan na namin. * * -Tila nananaog na!-ang sa sarili'y nAwika ni Delfin nang makasandalt. May ntrinig na yabfg sa hagdanan. Hindi nagkabulh ang kanyang "tila." Parang kabilugan ng buwing nakapulas sa makapil na alapaap, si Meni ay untiunting namanaag sa may hagdanan. Bu6ng ningning, bu6ng ganda, bu6ng luwalhati ng iasam-asim na mati at puso ni Delfin! Ang sikat ni Benus sa dibdib ni Kupido! Ang pattk ng ulin sa uhAw na lupa! Ang lunas ng pag-asa sa lason ng pagkainip... -Ip6ng, Ipcng!... Si Meni ang tumatawag sa silong. Lumingap-lingap, at pagkahagis ng isfng tanfw sa may-pintuang malaki, ay lumapit sa pinta namin ng isAng anaki'y yungib sa ilalim ng hagdanan. Ang tila yungib na it6 ay siylng tshanan ng mag-asawang kutsero ni Don Ramon. -Ciriacoo...!

Page  65 BANAAG AT SICAT 65 -WalA p6 rito-ang tug6n ng nasa-lo6b na ising babaing nagpApatulog ng pisusuhin niyAng sanggol. Ang babaing it6'y siyAng asawa ng kutsero. -Nasa-kabalyerisa po at nagpfpakain ng palay-ang idinugtong pa ng babae, na ang kanyang tinig, bagamin marahan lamang, ay umalingawngaw sa lo6b ng gay6ng lunggi ng tao, katulad ng alingawngaw ng mga himut6k ng isfng napipilt sa kalaboso. -Si Felipe? n&riyfin ba o nirit6 sa kanyang kuwarto? -Narit6 ak6-ang paanas na tug6n ni Felipe. It6 nga'y nasasa-lo6b din ng lunggang ya6n; kaiiwan pa ni Ciriaco at talagAng ang pinag-fiusapan nila'y ang mangyayari sa gabing iy6n sa dalawing magkasintahan. Sa mag-asawang kutsero ay di na kaila ang lahft at lahat. Mapa kay Delfin at mapa kay Meni, ay di na miminsang silA ma'y nakakipagdalA ng mga iniuutos sa kanilang sulat. -Ip6ng, samahan mo ak6ng manguha ng sampagita. — Oo, kung iy&n lamang. Ang dalaw&'y lumabAs sa silong; napatungong nangunguna sa pintuan si Felipe, at si Meni ay lumihis sa dakong kaliwA ng hAlamanan. -Baka pumasok pa siya?-ang bilin muna ng dalaga. -Ay an6?-ani Felipe. -Huwg! dito ak6 sa lo6b at siyA'y sa labAs na lamang; sa mga siwang ng rehas kami mag-uusap, kung anumAn ang ibig niyAng sabihin. Tumikim si Felipe. Ang nasa-labas ay sumagid namAn sa may pint6 at tinungo ang tapat ng bakod na kinsroroon&n ni Meni. -Diyfn ka na-ang ibinul6ng muna ni Felipe sa dalaganapasama ka sa akin dito at wika mo ikiw'y nag-iisi, ngay6ng may kasama ka na, ak6'y aalis nambn. At yumaon na ngang sa sarili ay ibinubul6ng: -Hindi na sampagita lamang ang makukuha mo riyfn!... * * * -Meni? -Delfin I -Asa Ko'y titiisin mo na ak6ng magdamagin dito! -Paano, hindi ak6 makapanA-panaog, maraming tao sa salas. Kangina ka pa ba? -Ohl... kagabi pa!

Page  66 66 LOPE K. SANTOS -Palal6! NAtarn&w ngA kit& mul sa bintanang iy6n!... — D na kat4 nfkita! — Malabb ang mats mo 1... An6 iy6n? mayro6n ka ngA bang sisabihin? -Ay Meni!... mayro6n, marami, mahahalag&, malulungkot kung iy6ng pal6lungkutin, masasayf kung iy6ng passsayahlnI -An6 iy6n? sabi nang madali at bak&...! -Papasok muna ak6 riyfn. -Abf, huwAg! -Lumabfs ka sa may-pintuan. -Ah, ayoko! -Masamfng lal it6ng anyo natin! BakA may tao o may pulls na mApara&n dito... -KayA madalI ka. -MahabA ang aking sAsabihin. -AbAi... -Papaano, Meni, an6 ang malay ko, kung ngayon na lamang katfi mkakapulong! -Hindi... -Ah, papasok ak6 riy&n. Mabuti riyAn sa halamanin ninyo at makakkupo tayo. At pagkasabi nit6'y'hindi na nag-antay ng hali o huwdg pa ni Meni, at tuluy-tul6y na itinulak ang pintuang bakal na bukfs nang gfgadangkal lamang. Nasok, at ang dalagang nanlalamig sa sindak ay nilapitan nang bu6ng giliw. Ang langit namfn no6'y walAng ipinakikitang aliw sa sungit ng lupA, kundi 9ng ilAng nag-andap-andap na mga bituin. Ang buwAn, na dapat sanang pakitang gasuklay na, ay patuloy pa rin sa pagtatampo; nagpApabaya nang ang malamig na simoy ng hangin at ang mapanglaw na itim ng gabi ay siyang magwagi sa kalupain. Sa lansangang ya6n ng Santa Cruz ay walsng lusel6ktrika, nguni't may mga dulong-liwayway na umaab6t sa tapft ng bahay ni Don Ramon, galing sa kabiling dafn. At ang iling punb ng koles, ilang-ilang, sampaca, gumamela, kamuning, niy6g na nagtatAasan, buk6d ang malalag6ng mga baging ng granadina na naggapang at nagpulupot sa halos bu6ng mga rehas, ay siyang lalo pang nagphpakubli at nagpapalamlam sa kaunting liwanag ng ilaw na buhat sa ilAng bukAs na bintana at sa may hagdanan sa silong, ay lumiliwayway nang bahagyA sa hilamanin. Dito'y may mga sadyang ilaw rin, nguni't pawA no6ng mga patay.

Page  67 BANAAG AT. SIKAT 67 -Nakd, si Delfin!... sukat kang pumasok -ang nanginginig na sabi ng binibini.-Baki may makikita sa iy6 ritol... -Dito'y mayro6n ak6ng mapangfingublihan, dl gaya sa labis na dianan; dito ak6'y lalong mapalad, kaysa kung sa ati'y may mga rehas na pagitan; dito ko masusubok nang totohanan kung si Meni ay talagi ko nang maiasahan o hind! pa; dito, oh Meni!, dito ko ibig mfrinig ang isang salitA mo, isang salita lamang na katumbas na ng aking buhay... Kung ang batis na yaon sa Antipulo ay di pa naging dapat na sumaksi at magpatamo ng lub6s kong kaligayahan, it6 nang hilamanin mo rin ang akin ngay6ng inlasahan...! -Delfin, alalahanin mo ang galit sa iy6 ng aking tatay! -Naaalaala ko. Hindi ko malilimot kailanman, gaya ng di pagkalimot sa iy6. Sa pag-aalaala ko niy6n, kayf namith! ang ikAw'y dito kausapin. -Si Delfin nami'y parang di nakatatal6s na malaking kapanglhasan na it6ng ginawa ko sa mga ganit6ng oras! Pumasok ka pa!... Nanlalamig ak6!... — Huwig kang matakot: higit kailanma'y ngay6n mAipakikita sa akin ang tunay mong pagdamay sa dinaramdam ko! -Hali,... magsabi na, an6 ang ibig mong sabihin sa akin? -Ang ibig kong sabihin?... Di mo pa ba nahuhulaan? -Ak6 ba'y manghuhula? -Sa lamfn lamang ng aking puso manghuhulA ka...! Madilim nga ang gabi. Ang hslamanA'y kubli pa at malilim. Ditapwa, sukat sa isa nilfng tinginang sumun6d sa gayong tan6ng ni Delfin, ang mga balintatAw nilA'y labis pang naging tanglaw upAng magkibasahin sa mukh& ng kapwA pagirog na waling kamatayan. -Oo!... —ang sagot na bahagyA nang namulis sa matamis na labi ng binibini. -Anong oo?-ang masiglang habol ng binatA.-IyAn na ba ang sag6t mong hinihingi ko? -Oo...! -Meni ko! Sa kasasalfn ng tib6k ng pus5, sa kasidhiin ng samy6 ng gayong walAng kasintamis na sag6t, ay nihawakang biglA ni Delfin ang kanang kamAy ng kanyang irog. Pinisil, inakmahng hagkan ang palad, nguni't biglang ipinitlag ng dalaga. -HuwAg!-anya-an6 ang gagawin mo? — Llagda&n ko ng pasasalamat!-ang sa bu6ng giliw ay tug6n ng binati.

Page  68 68 LOPE K. SANTOS -Ang kamiy ko? -Ah... ang pisngi mo!-at umakmang tupdin ang sinfsalitA. Nguni't dt nangyari. Naagapang palisin ni Meni ang kamfy niyfng isinapupo sa garing nit6ng babA at pisngi. — Huwfig kang malik6t sana!-ang samb. — Pabayaan mo, oh Meni ko!, na aking ibul6ng sa iy6ng pisngi at mga labi ang mata6s kong pasasalamat...! -Sa ibAng araw na. -Si Meni namfin!-at sa isfng kisfp-mati'y tinupfd ang kanyang nipauntol na akmA. -Magnanakaw! -Hindi kailangan: hindi ko namfn lo6b iyfn! Magnanakaw ka! -Meni I -An6 sa akin: nakaw lamang sa pagkakflingAt ko! Ang binata'y natigilan sa ganit6ng pagpapawalAng halagi. Siyf ngA namAn! An6 ang kasaysayang nasamy6 man ang gay6ng bang6, kung patAy na lo6b ang sinamyuAn? Nagsisi. Nguni't sayang na mga sandali iy6n...! -Oh, buhay ko! diyata't pinApalibhasA mo ang isfng ginawA ko dahil sa pag-ibig natin lamang? -Mangyari'y hindI ko lo6b. -Kung gay6'y antay ko ang iy6ng kalooban! -An6 pa ang kailangan, Delfin? -Bah! parang ikAtutul6g ko ang mAsabi-sabi mong kundi pa panakfw ay di.... -Hindi na; hindi ko na iyin sAsabihin, kailanman!-ang isinambot na matamis ng dalaga. -Ah, ayoko namfin! Ang ibig ko ngay6n ay isf mong tunay na kalooban. -Sa ibAng araw na! -Ngay6n na rin! -Papaano? — Ibubul6ng ko riyAn nang matun6g, nguni't pipi ang aking pasasalamat; at ang oo mo'y isulat namfn dini ng iy6ng mga labi, katunayan ng lisi tang puso't kAluluwA. Una muna ang mga matf, bago mga labi't pisngi ng isA't isi ang nag-usap. An6ng tamis na pag-uusap!... -An6 pang pag-asa ang iy6ng ibig?-ang pagkasandall'y namutawi sa bibig hg binibini.

Page  69 BANAAG AT SIKAT 69 -Mayro6n pa: lalong mahalagA: kailangang mlaman ko ang pasya mo. Sisabihin ko sa iy6 ngay6n din, nguni't huwfg dito; tayna ro6n sa luklukan ng glorieta at nang ang mga anino nati'y hindi mabadhA sa mga sinag ng ilaw dito. * * * Ang hAlamanAng ya6'y hind; pitasan lamang ng mababang6 at magagandang bulaklak, kundi pAraanAn din namAn ng mga kaaya-ayang sandali. Sa gitna-gitnf, tuk61 sa isAng sulok ng bahay, ay may isAng marikit na glorieta, kaugalian.na sa maraming hilaman&n sa Pilipinas; yaring pul6s na kawayan: mga patpat na pinagsabat-sabAt at binalantok; sinadyain sa il&ng haligi at hubog na mga kaluskos at sari-'saring palamuti; pinintahin pa ng kulay-dahon, saka pinatungan ng mga salasal&ng kawad, mula sa ibaba hanggang sa taluktok na tila taklob-bub6ng rg sabungfn; bago pinagapangan sa malalag6ng baging ng aurora. Sa silong ng glorieta na may apat na pintong lAgusan, katug6n sa itaas ng apat na balag naming pahub6g din at gin&gapangan ng tinurang mga baging at ng mga kasalit na rosas de pasi6n, ay may apat na luklukang nakapaligid sa isfing lamesang marmol sa gitni, at ang nangAsabing bangk8 ay anyong silyang kahoy na may sandalan. Nilisan ng dalawfng magkasi ang lug&l na kinttatayumn. Sapupo ng kanang kamiy ni Delfin ang baywang-hantik ng binibini, at pigil ng kaliwA ang kaliwi ring palad nit6, na parang sutlA sa lambot at kakinisan, samantalang ang kanang kamAy niyfing hindi pigil, ang nagiging tagatanggol ng hiylf at kahinhinfn sa mapupus6k na akmA at mapagpanganib na kilos ni Delfin... SilA sa gay6n, ay dalawAng artista manding nanggagaling sa lo6b o lik6d ng tabing at magkaakbay na lumalabgs sa tanghalan ng dflaan. May mga punb ng sampagita at kampupot na kinAbabalakirin; may mga sang& ng kamuning na niyuiyukuAn sa paglakad, may daerzn de nocheng humhalimuyak ng masangsang, may mga paso ng alfonso, conde de Paris, rosas de tU, de naranja, de libra, margarita, pitimini, malvar-roso, at kung anu-an6 pang halamang-Singgalong, na may sarl-saring pangalang binyag ng mga maghahalamfin,... ang lahit nang it6, na sa magkabilSng panig ng landas ay nangitatanim at naghahklimuyakan, ay waring mga kawal na n&hahanay do6n at nagpapAgaraAn ng ayos habang ang mga harl nilA'y nagdaraAn. Nguni't ang mga kab&nguhang ya6tn sumagi ma'y an6 pa sa pangam6y at gunitA ng magkAsintahan. May ising di karani

Page  70 70 LOPE K. SANTOS wang bang6 silSng sinasamyo at inaashm na mapupog nang walA nang bitiw hanggang kamftayan: ang bang6 ng Pag-ibig, ang tamis ng Sumpaan. Pagdating sa hanay ng mga bangko ay nupo ang dalaw& na anaki'y nbmamalikmatA kapwA. Parang wala nang ibing tao sa lupA kundi sili lamang! -Ngay6n, —ang mabining mungkahl ng dalaga —abi na kung an6 pa ang iy6ng sisabihinl -Oh, aking langit! ibig kong ikAw'y aking m&ilipid ngay6n sa himpapawid; do6n tayo magbahay at nang masarili natin ang ligaya! -Sa himpapawid?... -Ibig kong tayo na lamang ang mftiri sa ibabaw ng lupW, nang walAng makaabala sa ating kapanatagin. -Sana ngA!... -Ibig kong mamatdy na ak6 ngay6n din sa kandungan mo, nang di na abutin niyaring buhay ang ipagbabago ng iy6ng lo6b sa akin. -Kung anu-an6 ang sinasabi nit6...! -Niguguniguni ko, Meni, ang iy6ng paglimot. -Paglimot ko? ak6? -Ah...! n&iisip ko ang layb ng agwat ng ating buhay: ak6'y dukh&, ikMw ay mayaman. -Salit ka man sa salapi, sa magandang lo6b namf'y saganA. -Ang pul6s na kagandahan ng lo6b ay di naipakikisamang mabuti sa yaman. -Mayaman ka pa sa isip, buk6d diyAn. -It6 pa nga ang lalong bumabakla sa lo6b ko na ikapopo6t ninyo sa akin balang-araw. -At bakit, Delfin, bakit nam&n? — Ang amA mo lamang sa tan6ng na iyin ang makasasag6t. -Sa akalA ko namin, kung ikiw'y maging abugado, hindi mo na miikahihiyl ang hingin ang kamAy ko sa aking tatay. -Samakatwid hanggang hindi ak6 abugado... -AlAm ko na arig sisabihin mo!-ang isinambot ng dalaga. -Kung sa akin ang 'itulo ay wal&ng kabagayin. Sukat ang maging si Delfin kang waling maliw, uping masiyahin na ang lo6b ko nang lub6s na lub6s hanggang sa mamat&y. Tikis na ngt lamang ang tatay ko! Nguni't an6 ang magagawa niyi kung talagi ko nang ibig? Ngay6n lamang, nAroro6n silA at ak6'y nAririt6 sa iy6: ikAw namin ang aking tatay... ang aking pangino6n... ang aking...

Page  [unnumbered] L.ope K. Sa'vto.<"- BIANAAG AT S1KAT" (Nilisan ng dlanllc,lzy g17(i(kasi ang lugil na ki7adty(i1y1.,;p'anI)po ng k(2anang kauli?/ i Delfin ang b(iyn?/'wlnj-itlik riv binibinii, at pigil ng kaliwd anyg kaliwd( ring palad nii6).

Page  [unnumbered]

Page  71 BANAAG AT SIKAT 71 -An6? -Ang aking... Delfin! Ising piping salitf, nguni't matun6g at pasul&t sa mayuming bab/ ni Meni ang tanging nfitug6n ng binatA. -Hali, magsamantala ka, Delfin!-ang nfbigkas nang bu6ng giliw ng binibini.-D/tapwA... naaalaala mo aQg pagkalimot ko sa iy6, at ang pagtalik6d mo sa akin, hindi?............! -Oh, Delfin! -Meni, niniyak ka ba? Hindi dapat ihalb sa mga sandaling it6 ang luhA. -Nagugunita ko namAn na bakA tng kadiliming it6 ng gabi na sa ati'y nagbabantay, ay siying maging kapanglawan ko bukas, o m&maya ring ak6'y iy6 nang malisan! -Sa aki'y di magbubuhat ang kapanglawang iyfn, sumpl ko! -Sa akin ma'y hindi, sumpA ko rin! -Kung gay6n ay huwAg mong sayangin ang luhang iyAn: gamitin mo kung nabuburol na ang bangkay ko... Ang mabang6ng panyo ni Delfin ay siyfng nagpatuloy na kumau-kausap at umamu-amo sa mga mata at pisngi ng kanyang irog. Nfpakababang luha! Sa bisA ng galik o sa pait ng gunamgunam, ang mga luhang ya6'y maAaring iukol. Hindt ang lungkot lamang ang ikinfiiyak: ang kagflakan man kung minsan. Samantala, ang pagkalimot nilA sa mga ibf pang bagay na sukat pag-usapan-gaya ng mga nangyari sa Antipulo at ng mga nangyari sa MaynilA, nang sini Meni'y maiwAn do6n at si Delfin ay muwi rito-ay maanong napukaw ng ifi man lamang salita sa gay6ng katamis na pag-uulayaw. Ang dilim ng gabi ang unang may kasalanan... May isfng karwaheng tumigil sa tapit ng pintuan. Ising lalaki't isfng babae ang nabA. Ang sinag ng dalawfng ilaw na de-aceiteleno, sa biglang pagtigil, ay parang nagsabi kink Delfin ng panggulat na: "An6 kay6 riyfin?" Ang kaniigfn ng kanilfng pusb ay parang tinangiy ng limbas sa gayong pagbulagA ng ilaw. Kung sili'y dl titinag sa lagAy na ya6n sa upuan, bagamAn nasa-silong ng glorieta, ay waling salang maianinag ng dalawfng nabA kung masok na sa pintuan.

Page  72 72 LOPE K. 'SANTOS Nagkubli kapwa sa isfing panig na masukal ng glorieta: lumigtas sa tama ng mga liwayway. Mula roon, katulad ng mga moro sa Magindaniw kung nangagkukubli sa kabaka, ay sinilip at pinak/balalayan ang gaw; ng lakad ng dalawang nanasok sampun ng mga pagwasiwas ng ilaw. -Sino iy6n? sino silf?-ang inasan ng dalaw&ng nagtAtagS. Si Meni ang unang nakakilala. -Ah....I si Don Filemon-anya-at si Rora Loleng! -Sa ganit6ng oras, mahigit nang ikasiyfm ng gabi?-ani Delfing nagtataki. -Madalfs siling pumarito nang ganyang oras. Saka marahil galing sila sa fdbrica at ang tatay ko'y bfbalitaan. Tila raw ang welga kangina'y napayapA na. Ang mag-asawang nasok ay nangagtul6y sa hagdanan, na walang pangi-pangiming para rin ng sa sariling bahay. -Waling salang ako'y hahanapin sa itaas-ang nwika ni Meni. -Hindi, hintay ka! bayaan natin silang magtawAg, kunwa ik/w ay nasa-kuwarto na't natutulog. -AbA, kita ak6 nil& nang manaog! At ang pagpanhik ko? -Kung gay6n ay manguha muna tayo ng il&ng sampagita, at nang midahilAn mo sa pag-akyat. SiyA ngang ginawa ng dalawA. Ang mga panganib sa sinag ng ilaw ng karwahe ay di inalumana, makakuha lamang ng kaunting bulaklak na madAdahilfn. -Paano ang paglabas mo?-ang samantala'y nAsabi ng dalaga. -BahalL na, kung pasAsamahan mo ak6 sa iy6ng alaala. At pagkakuwfn, ang dalawAng dibdib niling waling kabiusugan sa pagbibigayan at tanggapan ng ligaya, ay pinapagisAng tib6k muna bago nagkahiwalfy. Datnan ni Rora Loleng ga gayong oras ng gabi at sa bahay ni Don Ramon ang mag-infing taga-San Miguel, ito ang tinatawag ng mga kastilang el acabose!, ito ang orIT mo na! sa bantog na prayleng si P. Mariano Gil, nagkura sa Tundo. -Abfiaah!-ang pagkapanhik sa hagdan at pagkabungad sa salas ay nasabi ng fora.-Marami palf kay6ng bisita, Ramon, Talia...

Page  73 BANAAG AT SIKAT is ' Parang rntamaan ng kidlat ang mag-inA, pagkAkita at pagkirinig sa dumating. Ibig nang sumag6t ng dalagang tagaSan Miguel,-si Julita ang kanyang palayaw-na: "Oo ngk, kami ang bisitac an6 mayro6n sa iy6?" nguni't napigil nang mgkitang may ibAng taong kasun6d, na nAkilala niling si Don Filemon. Si Don Ramon ay natitigilan, at nipamati na lamang kay fora Loleng. Ang niunang nakapagsabi ng: "Magtul6y kay61" ay si Talia, sakA nagtindigan silI ni Yoyong, upAng makikamAy sa mag-asawa. -An6, Filemon?-ang pagkakuw&'y usisa ni Don Ramon sa kanyang kaibigan. -Kangina pa kitA inaantay, at ibig kong bago mag-umaga ay milaman ang pinangyarihan ng inyong usap ng mga nagwelga. Umupo kay6ng mag-asawa. Nakiumpok si Don Filemon sa pagkak&buk6d ng kanyang kasami at ng mag-ina ni Julita'sa islng panig ng salas, tabing durungawan, at si Rora Loleng na halos na'y maduling sa kiirap sa mag-inA at kAhahagis ng masamang tingin kay Don Ramon, ay hindi ro6n nakiumpok, kundi ang nilapita'y ang nLlalayong dalawA, si Talia at si Yoyong, sa kabilfng dako namAn ng salas. Sa paglapit na ang matA'y kung nasaan, ay nasagasa tul6y ang isAng luraang losa, kayA't sa hindi orae ay pinapaglinis ang mga alilM sa bahay ng mga nasabog na karumhan sa tabla. -Pu6h!... push!- ang m&pabintanA at mApasalik6d ng uupan ay madalAs ipagpahalata ni Rora Loleng ng kanyang suklam. Hindi pa nag-iinit ang lik6d ni Don Filemon sa sandalan, ang mag-ini ay nagtindigan at nagpaal&m na kapwh. -Kami'y aalis na-ang salitA ng in& ni Julita-kayt di kami mipana-panaog, ay sa pag-aantay ngA ng mAkakahalili se amin; ngayong mayro6n na kaming kahalili, kami'y magpApaalam na naman.... -Aalis na ba kay6?-ang tAnungan ng isA't isl, miliban si Rora Loleng na tumalik6d pa mandi't sumungaw sa bintana, bago nanlura ng isAng pagkilakas-lakis, na anupA't ang pagkatulingag lamang ng isang Don Filemon ang di sukat makahalating ya6'y may malubhA nang kahulug&n. Si Talia at ang kasintahang abugado, sa pagkakalapit ay nakapagkalabitang, ibig mandin nilfng sabihing: "Pag nagkAta6'y nagkaro6n dito ng combate dahil sa tatay!"

Page  74 74 LOPE K. SANTOS Kay Talia ay hindi na kailfng si fqora Loleng ay maykapangyarihan, nguni't lihim lamang na manibugho sa kanyang ama. Sa Abugado Honorio ay gay6n din naman. Anupa't si Don Filemon lamang ang t&tanga-tangA ro6n, at walAng kamalak-mal&k, na sa ulo'y nalAlaglag&n ng dahon ng kawayan. Sa sarili nam&n ni Rora Loleng ay toto6ng hindi niya madalumat na maging ang mag-inA pang ya6n ang pumanhik ng ligaw sa di niyf mAibibig&y na Don Ramon. Ang sinabi ni Talia na kayS nagsiparoon ang nAsabing mag-ini, nang gabing ya6n, ay salubong lamang sa kanilmng panggagaling sa Antipulo, ay di nakapayaph munti man sa ngitngit ng asawa ni Don Filemon. -Sabihin na lamang ninyo kay Meni-ang nang papana6g na sa hagdan ay bilin ni Julita-na kami'y umalis nang natitulog na siyA. -Si Meni-ang wikA ni Don Ramon-ay hindi pa natutulog, nAkita kong nanaog sa lupa. At sinundan ng dalawAng tawag ang anAk na wala. -Po! N&rini ak6, Tatay, kausap ko sin& Berang!-ang muli sa lupa'y itinug6n ni Meni. Si Berang ay siyAng asawa ng kutsero. Nananhik si Mening may balutan ng sampagita sa kamiy at nananaog naman ang mag-inA, nang sila'y magkAsalubong sa hagdanan. -Aalis na ba kay6? — o, Meni: mayro6n na rin lamang kaming kahaliling is&ng reina-reinahan-anfng in& ni Julita. Si Meni'y napatawA na lamang. -May-araw ring mfpapasaing sa amin ang tia mong iyfn!ani Julita. -AbA!-ang pagitlang n&isag6t ni Meni-baki kay6 m&rinig ni Don Filemon! -Eh kung mArinig ba?.... Sa pag-aalaala ni Mening baka lumubha pa ang mga pagpaparin.g, ay siyA na ang kusang nag-ab6t ng kamAy sa nagsisipanaog. Sa gay6n, ay natuluyan na ang pag-alis ng maginL

Page  75 VI SI FELIPE Anfik ng ising mayamang gino6 sa Lalaguna, ni Kapitang Loloy, ay kung an6't nagtitiis sa pagkamanlilimbag lamang sa Maynila. Iniluwas ng magulang nang may mga labingwal6 nang ta6n, pagkapawing-pagkapawl ng mga bagabag sa Silangan, upang makfpag-aral sa "Ateneo de Manila" ng Comercio. Nang una'y itinirA at ibinayad sa lo6b ng Colegio sa pagka-"interno." Dapwa't makaanim na buwfn lamang ay hininging pilit sa ama ang siya'y ea labAs na patirahin, nang di magtul6y ang pangangayayat. Inilabas namAn ni KApitang Loloy at sa bahay ng kaibigan at kumparing Ramon itinul6y. Hindi pa nakatatatlong ta6n ay pinasukan na ng lamig at tabang ang lo6b sa pinag-aaralang dunong. Ang saliting comercio ay kung an6't pumait at sukat sa puso at naging maitim na kaaway ng kanyang budhi. Siyf man sa mga sariling pagbubulay-bulay, ay di lub6s na makasayod ng kung bakit nawalin ng munti mang kasiglahAn at pag-ibig sa pinapag-iaralan ng mga magulang, gay6ng ang ta6n na lamang na iy6n at malkatatapos na. Ilan sa mga aklat na pinakipagngitngitfn at madalas ipakipagtalo at ikagalit sa kanya ng nagtuturb ay ang Economia Mercantil. Sa pus6 niya'y waring may mga bumubukil na tib6k laban sa maraming said ng mga tinurang aklat, tuwing mftutunghan, lubha pa ya6ng mga banghay na nagsasaysay ng tungkol sa mga tinatawag na valor, propiedad at capitW, at ang bahaging nagsasabi na ang karAlitai'y hindi nawawalA sa Sangkatauhan, sapagka't ang magkaro6n ng mayaman at mahirap ay talagang katutubo na sa sociedad o katipunan ng mga tao, na anupA't upAng magam6t ang karflitain ng marami ay wala nang ibfng paraAn kundi ang caridad o pagkakawanggawA na lamang ng mga naninagana. Sa budhi ni Felipe, kung pinag-aralan ang mga banghay na it6 ng Economia Politica, gay6n din sa Derecho Mercantil, ay may mga sinag mandin ng isfng tanging ilaw na parating sumasagila, at ang ipinaliliwanag ay hindi ang mga katwiran ng maygawa ng aklat, ni ang mga paliwanag pang idinaragdag ng nagtuturb, kundi ang mga kamslian at kabulaanang kimpalkimpal na do6'y nftatala. Nang di mpfiagsusu6ng sa yam6t ng nagtuturb, ay napilitang makigaya riyan sa mga mapaglimay6ng nag-aaral. Hind! miminsang ang mga bat6 sa pampang ng dagat, sa bu6ng baybayin ng Luneta, hanggang sa may kAduluhan ng dating lansangan ng

Page  76 "Maria Cristina," na ngayo'y pinamiamagatan ng "Avenida Rizal," ay siy& niyang napagbibibilang, at ang lilim ng mga pun5 ng niy6g do6n ay madalas na siyang naging himpilan, habang ang oras ng pagtatap6s ng klase sa Ateneo ay inaantabayanang marinig sa gay6ng pagkukuwatsa. Gumay6n nang gumay6n ang mga araw, at sa ikalawang "exAmen" nang ikatlong ta6n, ay kalabasang-kaltbasca lamang ang nakuha niya. Ang mga nagtuturo man at ang mga kasamahfn ay nagtataka. Hindi naman mhiukol sa isang kapurulin ng ulo, sapagka't sub6k na nilang si Felipe, kapag talagang nag-aaral ay may tinago rin namang talas at katalinuhan. Nguni't natira ang pagsasapantaha ng ilAng kasama,-sapantahang umab6t hanggang sa tainga ng mga nagtuturo,-na di sasalang ang ikinasisira niya sa pag-aaral, ay ang pagtahan sa bahay ni Don Ramon, na si Talia, ang anak na dalagang matanda pa naman ng amang-kumpil, ay siyAng hinggil at nakakawilihan. Kung ang hinalang it6'y nApasa-dalagang bata, kay Meni, kaipala pa'y di lubhang kataka-takA. Nasayang ang mga pangaral at galit ng tinatahanAng parang magulang. Wal]ng nangyari sa bala at pagmura ng ama at sampun ng inang si Kapitana Toyang, maging sa pamamagitan ng mga sulat na sagot sa mga kasusumbong ni Don Ramon, at maging sa mga pagluwas nila at pagdalaw. Ayaw namang muwi na sa Silangan. Sa sakit at pagpapasakit-lo6b yata ni Kapitang Loloy, ay nAisipang iluwAs na rin sa Maynila angkanyang isi pang anik na bagong nagdfdalagi. -Ang kapatid mong si Marcela ang ititiri ko namAn at papag-iaralin sa Concordia,-anya kay Felipe, isang araw na nag

Page  77 BANAAG AT SIKAT w kausap siling mag-ama-upAng mAkita ng tao na may anik pa rin namfn ak6ng nakakAkilala ng kahihiyan. Hindi ninyo ak6 masisisi. IkAw na lalaki ang una kong pinagkagugulan. Yamang ayaw ka nang mag-aral, ang babae namin. Dapwa't mula sa mga araw na it6, itaga mo sa iy6ng no6, ay huwAg ka nang umasa sa munti mang pag-alaala ko: ang nstata&n sa iy6 ngay6n at ang miuukol pa kung ak6'y mamatAy, ay iuuboo kong gugulin sa pag-aaral ni Marcela. Ibig mo ang ganyan, mabuhay kang mag-isA mo!... Iniluwks nga't ipinasok si Marcela sa piaralin ng "La Purisima Concepci6n" sa may Santana, no6ng buwhn ng Hunyo ng 1903. * * An6 ang mangyayari sa isang anAk na lalaking pinagkaitin na ng abuloy at pamana ng magulang? Sa mga pagkahiya sa magulang at sa tinitirah&n, ay dI miminsang nasok sa kanyang budhi ang balak na mahanga'y magbalik nang muli sa pag-aaral ng Comercio, yamang it6'y siyAng ibig ng kanyang amA, palibhasa'y siyAng nAbabagay sa kabuhayan nil&. Dapwa't ang pagbabalik-lo6b na ganito, minsan ma'y di na muling maatim nang lubusan. N^akalang mabuti'y mag-aral na kaya ng ibang dunong o hanapbuhay: pagmamaestro, halimbawA; nguni't mag-aral pa ng Ingles!... Mag-tagasulat man lamang sa ising Notaria o Bufete ng abugado...., nguni, "makatagil kayA, anya. ak6 sa ugaling pagmemeritorio, at talaga ba nam/ng sa hanapbuhay na it6 ang aking hilig?" Hindi rin ang tugon ng kanyang budhl. Kung kumuha na kaya ng kahit pagka-escribiente sa Servicio civil? Malaong nag-Alinlangan sa balak na it6; makailng naganyak ng ilang kaibigang nananagano na sa ganit6ng mga tungkulin; dftapwa't makfil&ndin nam&ng gumiit sa kanyang gunita ang mga paghahakang "mahirap na ang maglingkod sa Pfmunufn." An6 ang makikita niying hanapbuhay o dunong na d/ paghihirapan? Nguni't hindl sa ayaw siyAng magtilf ng hiiap, ayon sa kanya ring wikA. SinumAn namAng nakakkkilala sa kanya, ay makapagsasabing siyA'y may likes at kusang sipag sa balang gagawing niaayon sa lo6b. Sa mga gabing paghig& na ikinapagdfdilidili sa marawal niyAng buhay, ay naitAtan6ng sa sarili: -An6 ang naging sala ko sa aking magulang at pinakipagtampuhAn na ng ganit6? Ang hind! pagkitun6d sa ipinipilit

Page  78 78 LOPE K. SANTOS nilfng pag-aralan?.... Sa hindl ko talagAng hilig ang gay6n, bakit kayA bagi't mapilit sil&ng talimwangin ang katalagah&n ng isa't isi!... Akala ng il&ng magulang, lahit na ng an&k ay mamaring magparl, bagay na sa pag-aabugado, pagmemtdiko, at gaya ng kay amA, ay sa pag-aaral ng Comercio! It6'y hindl ko mAialls sa kanili. Ang nais ding mAtanghal na dakil/ ang mga anfk, ang siying nakapag-uudyok sa mga magulang ng gay6n. Datapwa't hindi na ba maaaring dumakill ang tao kundi sa pagtatamo ng matatafs na katungkulang iyin? diy&n na ba lamang kumakapit ang pangalang dunong?... Ah! sanhi sa mga ganit6ng paghahaka, kaya saanma'y ipinalalagAy na hamak at mababi ang ngalan, palad at pagkatao ng mga manggagawA, niying mga kung di man nakapagsasaul6 ng laman ng maraming aklat, ay siyA namAng nangagpawis, nagpuy/t at nagkagutumgutom sa pag-uugnay-ugnay ng mga titik, sa pagwawasto ng mga mall, sa pagpihit ng malalaking mAkina, sa pagtahi, pagputol, pagbabalit at ibi pang mga gawaing kinakailangan ng isfng aklat up&ng mabuo at magamit! Alangin na kayAng toto6 ang uri ng hirap ng ising naglimbag at tumahi ng aklat sa pagkatao ng umisip, sumulat at nag-aral ng doo'y nangflalamAn?... "Oo't malaki at malayo ang naaab6t ng isip, nguni't sa buhay na it6, an6 ang mangyayari sa pulos na pag-iisip kung di bibagaya't pupunfn ng mga kamiy na malilip&k, bisig na matitig&s at balikat na nagpapawia? An6 ang mfpapala ng isfng arkitekto o inhenyero na magguguhit sa papal ng mga lalong k&rikit-dikitang balangkas o talatag ng istng bahay, kung waling mga katawAng yayap6s sa mga kahoy o bakal na isisangkap, kung wal niy/ng mga sinasabing hamak o murang buhay na magsasApalar&n sa mga panganib ng pagkahulog, pagkaragin at kung magkabisalA pa'y sa panunubA ng isAng walang kiluluwAng nagpapagaw? "Pinapag-aaral ak6 ni amA ng Comercib, an6 ang Comercio? AnilA'y nang mftuto ak6ng mangasiwA sa aming mga lupA, na ya6n bagfng mga naAaning niy6g, bunga, tub6, kakAw, kap6, lansones, palay at ibA pa, ay pakinabangan namin din nang lalb at lal5, sa para&ng huwsg nang ipagbili sa maliliit na mangaangkat do6n, kundi sa malalaking mAmamakyaw dito sa Maynil&; at gay6n din namfn, hangAd niyfing kung ak6'y tumalino sa pakaliwA't pakanan ng mga pagbill at pagbibilf, ay kami na ang makihango ng tanfng kalibkib, langis at ibA pang do6n sa lalawigan nami'y naaani, at nang mAipapakyaw naman. Katakut-takot na hangid, kayA ak6 pinapag-aaral! Ya6ng mga kaawA-awang kasamA namin, na kAluluw&'t katawf'y nibaba6n na sa utang nang aking iwan, ay maragdagfin pa ang hangfd ni

Page  79 BANAAG AT SIKAT 'O am&, kung lumaki nang lumaki ang aming mga lupain! Yaman at yaman pa rin ang ibig. Dahil dikun6, sa aming magkapatid ni Sela, na pamimanahan. MApapasain ang hiyA ko kung papagmanahin ng di-kawasang kayamanan, sa ak6'y walA naming pinuhunan kundi ang pagkakApag-aral lamang ng Comercio o ibi pa mang karunungang nasa-aklat, at sa bu6ng pagkatao'y inianak din naman ak6ng hubad at kakanin ng lupa kung mamatfy, katulad ng lalong khrukha-rukhaang anhk ng ibAng magulang?... "Hindi! dill nirarapat lubusin ni ami ang panghihinabing sa akin. Hindi namfn pagliligAw, ni kusang pag-ayAw na mAtuto ang di ko ikasun6d sa kaniling nais. Hindi ak6 nagsusugfl, di gumagawA ng an6 pa mang makasisirA sa aming ngalan... Datapwa't paano ak6 ngay6n? Niraramdamin kong si Don Ramon man, sa aki'y tinitabang&n na. Mahalay na ak6'y pasanin pa nila sa pagkain. Hindi nfirarapat ang walA ak6ng hanapbuhay!"... Dito'y maghahagilAp na sa gunita ng lalong tugmA sa lo6b niya't hilig na pagkakikitaan. * Sa mga kaibigan ay may nakApagsama sa kanya sa isfng limbagan. Tinuruan siyA ro6n ng mga pawatak-watik na butas na kinflalagyan ng mga letra, ng pagkilala, pag-uugnay-ugnay at pagbasa nang pabaligtad. Nang nakadadalAs na ng pagkilala sa mga kaha at letra, ay pinapagpili na siyA ng nagkak~haluhalo at pinagwalisang mga titik na sari-sarl. Atupag na niyA araw-araw ang pagdak6t sa is&ng mamuni-mun6ng sisidlan ng pastel o halu-halb, na isfng tila sal6p na kahoy ang anyo, nguni't malaki rito't malalim kung mimakaitlo lamang; bawa't dak6t ay inilalagAy nang pakalAt sa is&ng malapad na galera, palanas na tablang pinagtutumpuk-tumpukAn ng mga titik na magkaisAng katawin (cuerpo)at guhit (crdn). Nang maubus-ub6s na ng naneangapil niyfng mga daliri at palad sa dumi at alikab6k ang gay6ng karaming pipiliin, ay tinuruan na siyA ng pagsasabog ng mga titik na napagbukud-buk6d at ng mga titik na pinag-ugnayugnay at nagaJmit na sa paglilimbag. MakfilAn siyfng pagtuksfihanan ng mga kasama kapig sa pagdampot ng mga sampQ o labinliming hanay (linea) ng mga titik na sasabugin, ay hindi magkantututo. Ang mga daliri'y naninigAs at ang mga titik ay madalfs pa sa patAk ng ulin kung umuh8 sa pitak ng espacio o ng a o t na siying nangstatapat sa kanyang kaliwAng kamay na may hawak. Malilift na

Page  80 80 LOPE K. SANTOS batang marurunong na ay bumibirb sa kanya.,Hindi miminsang siy&'y nibubulyawin ng nagsisigaw& sa mga pitak niyfng napagsAsabugan, dahil sa kayamut-yam6t na paghahalu-halb ng mga titik. Sa pitak ng a kung minsa'y may madampot siling sunudsun6d na o, 8, n, g, i at iba't ibi pang nabibitiwan at sukat ng di pa sanAy na mga dalirl ni Felipe. Sa pitak ng q ay madalfs na maraming b, at sa b ay q naman. Sa p ay maraming d, at dito'y iy6n. May ising birb pang masama sa mga limbagan. Ang pinaka-kabisilya, pag naisipang manukso, o pag sa masakit na bir6 ibig paraanin ang parusa sa kanyang mga tinfturuang namali walang anui-ano'y lumalapit sa iyo at bigla kang bibigyan ng isAng lagapak nang suntok o tampal sa batok o likod, na sinusundan ng salitang "carino ko lamang sa iyo iy6n!" Nguni, salamat sa pagka di magaslaw ni Felipe, at sa kanyang pagkabinata na, ay hindi siya nagamitan ng kabisilya ng ganitong mga birb. Sa mga limbagan ay huwag mong maiiwan ang iy6ng sinelas, kung nag-iingat kang huwag malagyan ng beha, mag-as6ng parang bapor at kapasuan ng talampakan sa walang malay na pagsusu6t; kung di beha ang ilagay, ay kola o an6 mang malagkit. Huwag ka ring magkakamaling padala sa antok, na yumupyop bagA sa kaha, o sa mga ilalim ay magsumandaling matulog, sapagka't kung di ka magising sa mga paniknik, ay sa kalab6g ng mga bagsakan o sa patAk ng mga letra at regleta na kung saansaang dako nanggagaling. Si Felipe ay di na magtatan6ng ng mga kaugaliang it6: pawA niya halos dinanasan. At kung nakatagil pa hanggang sa siyA'y mAtuto nang humawak ng kumpunidor o ugnayan ng mga titik, at makadalas-dalas na ng pagkukumpuni, ay dahil sa mga himok at pagpapayo ng kaibigang sa kanya'y nagdala ro6n, na huw&g magpupuna at mapagbubugnot sa gay6ng mga birong naging kaugalian na Bafin mang limbagan. AnupA't mga dalawing buwan lamang, ay dagi na si Felipe sa mga tuksuhan at masasakit na bir6. * * Ising araw ay pinagmuntikanang natul6y ang binanta-banta niyfng pag-alis at pagtigil. Sa pagdampot ng isang gakalahating dangkal na taas ng sabugin, ay nagibA ang molde ng isang anuncio sa planang dinaramputAn.

Page  81 BANAAG AT SIKAT 81 Isa sa mga kasamang nakAkita sa gay6n, ay dlnag-imikimik. Pagkalipas ng mga inakuhan ng maraming nakAkita rin, at ng mga salitAng: "Ipe, kung dumadabog ka'y huwAg kang gumawA, umuwi ka na kung ikAw ay nag-aantok," ang ginawA ng isAng iy6n, ay tinawag siyA, pinakuha ng isAng pilas na pap6l na pang-prueba at pinasun6d. Pagkalampas sa kin&roroonin ng mdkina, siy&'y pinapaghintay. May is&ng sigarilyo na ang oras na nakararaAn, ang inaantay niy&'y di pa lumalabAs. Habang naiinip sa gay6n, ay siyAng pagtawag sa kanya ng napaiantay. Lumapit namin at sa pap6l na dala-dalA ay hiningi ang iMA at ginamit sa di niyA inAasahang paggamitan....... -Ganyan na lamang ang bagay sa iy6ng hanapbuhay,-ang sabi kay Felipe- tagapagdalA ng pang-iwang!... Biglang pinagdimlan ng isip si Felipe. Nasok sa gunitA niying ang gay6ng biro'y labis nang alintanahin pa ng kanyang pagkalalaki. Anhin na lamang kung ising kabisilya ang gumawA ng gay6ng pag-alipusta. Hindi at ising di pa namfn gasinong mabuti na sa mga inabot niyA ro6ng magkakasamahkn. Sa paggunita ng ganit6 at sa pagdaluhong sa nakaup6 pang sa kanya'y bumiro, higit na kishp-matf lamang ang naging patlang. Sinunggabfn sa dalawang paypay at ipinakfiriin sa pagkakfupo na anupa't ang nakfbiro ay nipahiyfw. -An6't ako'y hinangil mo, taong alibughA? - ang nAsabi ni Felipe. -Sino kang bibirb sa akin ng ganit6? Ang nigantihfn, pagkatindig sa pagkklugmok at pagkapagayos ng damit sa katawfn, ay nag-anyong lumaban, nguni't wala nang nangyari at napag-Awatan ng mga di n&lalayong tagamfkina. Kinihapunan din no6n, ang dalawfi'y muling napapagkisundo ng mga kasamahfn, bagaman kapwA sili ipinag-iihit ng tawa ng bAlani, tuwing makalaala ang pagkakAdalA ng isA ng pangiwang at ang pagkakAlupagl naman ng is6 sa lugil na pinangiwangan. Lumala-dumalang ang mga tukso sa kanya at lumalakad ang araw. Siyi ma'y nakakfitukso na rin kung minsan. Ngtuto nang makipaglaban. May anim na buwfn na marahil nang magkapalad makhrinig sa bibig ng kabisilya na siyA'y pasfsahurin ng apat na piso isgng buwfn! Nang makasiyim na buwin, naging anim, naging pit6, at naging wal6 pa nang makahusto nang santa6ng singkad. SiyA namA'y ntkakatulong na sa mga gagawing mahihirap at mfdalian.

Page  82 R2 LOPE K. SANTOS __-......... _ _l.... -Salamat at may wal6ng piso ka na, sa fisfng ta6n lamang na pag-aarall-ang is&ng shbado ng hapon ay isinumbat ng kabisilya, nang siy&'y nagmimakaamong dagdag-dagdagfn, sapagka't ang wal6ng piso'y kulang pang pananghalian sa sambuwin. -Nang panah6ng kami'y paris mo pa lamang, itan6ng mo sa matatandang iying kasama natin,-ang dugtong pa sa kanyanagtatatlo at naglilimf kaming taong tagaluto at tagakuha lamang ng pagkain ng aming mga "maestro" at tagabili ng sigarilyo, mabuti nang kamify mibigyan sa sambuwfn o tuwing Pasko at Mah&l na Araw ng pambili ng sapin at sambalilo man lamang. May nak&pagsama sa kanya sa is&ng bagong bukis na pihayagin. Nang&ngailangan namin it6 ng mga manlilimbag na mura-murk. Doo'y n&kuha siy& sa sampung piso. Do6n din naging labindalawf at labinlimi ang sahod sa lo6b ng may anim na buwin. K&huli-hulihan, sa pagbabawas do6n ng tao, nilipat sa limbagan ng Bagong Araw. Isang buw&n lamang na nagsa-labinlimi ring piso sa nflipatang it6, at nang silI'y maging magkaibigan ni Delfin ay dalawampf na ang sinfsahod. Salamat sa pag-iibigan niling dalawf, kaya sa bahay ni Don Ramon ay unti-unting nakipakilala si Delfin, na noo'y malaon nang &asam-asam at Aabat-abat kay Meni, nguni't wall naming pangyarihan.... * Mul/ sa gabing ya6ng kitamis-tamisan sa ganing kay Delfin at kay Meni, at kipait-paitan sa ganAng kay Rora Loleng at sa mag-ini ni Lolita, ay may kulang-kuling nang dalawing linggo ang nakararafn. Anupi't nangAngalahatl na ang Hunyo: araw ng linggo ng umaga. Si Felipe at si Delfin din. -Kasama, may maibAbalita ak6 sa iy6 ngay6n na isang mahalagAng bagay. -An6 iy6n? -Kahapon ng hapon ay dumating ang aking in& at kapatid na dalaga.,Hindi nakasama si Tatay, pagka't di mapabayaan ang pagpapakaingin ngay6n sa bundok: saka malakfs daw ang pagpapakalibkib. -Salamat...... MatandA na ba ang iyong ina? -Hindi pa naman gaano: mahigit na apatnapi lamang. -Hindi ba gallt din sa iy6?

Page  83 BANAAG AT SIKAT 88 -Kaunti, nguni't nadadalf lamang ni Tatay. Ang tatay ko'y may ugaling hari sa bawa't ibigin. Tuwing pfparito si Nanay, ak6'y pinauuwi na sa amin, nguni't kung milaman ni Tatay ay kinagfgalitan siyi. Ang takot sa kanya ni Nanay ay di takot sa Diy6s. Sa pagpapadalk lamang sa akin ng salapt o anumfn ni Nanay, ay di biru-biriA ang paglilihim at pag-iingat na ginagawa. Ngay6n daw lamang sa pagluwfs nil&, ay kAbilin-bilinan ni Tatay na huwAg ak6ng pakikialaipin. -Ay an6 ang sabi sa iy6 ng nanay mo? -Pagdating ko na sa bahay kahapon ng hapon, at hanggang sa pagtulog, ay tigis na kfiiyAk at kipapangaral sa akin. Kaming mag-iina'y nagkiiyakang matagail.... Si Felipe sa pagsasalitA nit6'y nkpaluhA. Sa sandaling iy6'y parang bumugso sa gunita niyA ang lalong mapapanglaw na larawan ng palad na dinfranasan. Ang luha'y inakalang ipaglihim sa pamamagitan ng ising panyong kinuy6m sa kam&y. Nguni't hull na: hindi lamang si Delfing kausap ang nakahalatA, kundl sampun ng dalawing lalaki pang n&lalapit sa kanilf. Sil&'y nangatatayo sa may har&p ng pinto ng dulaang "Libertad." Buk6d sa pit6 o wal6 kataong nagkakanya-kanyahang usap sa harapfng ya6n, kabilang na pati ng dalawlng magkatoto, sa lo6b ng dflaan ay may limi pang taong nang&luluklok: tatlo sa kanang panig ng mga butaka, dalawf sa kabilfng panig ng mga palko, at may is6 pang nasasa-esenaryo, na naghahanay ng iling luklukan namfn at ising lamesang susulatAn sa gitnA. Sa pagmamalas sa gay6ng mga lagay at kilos, ay mapagkukurong may idaraos doong isang pulong, at sinum&ng nak&kakilala sa taong naghahanda sa itais ng sulata't mga luklukan, ay kaialamang paanyaya ng Kapisanan ng Paggawd sa Pilipinas ang pagkakatipong g&ganapin. Ang mga matA man namAn ni Delfin ay tila nkhahawahan ng luha. Kung kasabihfng "ang sakit ng kilingkingan, ay damdam ng bu6ng katawAn," ang magkatotong it6'y dapat na ngang magdamdaman sa talik ng kanillng pagsasama, na anupA't silA'y masasabing hindi na kakilingkingan at katawAn, kundf halos iising katawfn na lamang. Sa ayf ng an6 mang gabinlid na lamin ng puso ng is8 na di natatant5 ng isA! Kailin na lamang silA nagkikilala! Dftapwa't sa walA pa halos santa6ng iyAn, ay nApanibulos nang di sapala ang kanilang pagmamahalan, nagkasiliran silA agad ng lo6b, na anupa't ang pagkakaibi ng kanilAng mga magulang at bayan: ising taga-Laguna at is&ng taga-MaynilA, ang pagkakaibfi sa url ng kanillng pagaaral at hanapbuhay: isfng mag-Aabugado at ising manlilim

Page  84 84 LOPE K. SANTOS bag,-pagkak&lamangang sana'y sukat ipagkalayo nilAng dalawA, ayon sa mga ugaling pag-iiringan ng ising nakarurunung-dun6ng sa isang hindi-ay siyA pa manding nagpApatibay na la5l sa kaniling pag-iibigan. Natitalastas na lahit ni Delfin ang lalong nitatagong sugat sa kiibuturan ng puso ni Felipe, kaya sa gay6ng dalamhati nit6, ea paggunitA ng kanyang sinasapit na buhay, ay nagdaramdam siying para ring sa sarili nangyayari. * * -Ay an6?-ang makasandaling pangungusap ng kanilAng matatamlay na matA, ay naging tanong ni Delfin-an6 ang sabi sa iy6 ng nanay mo? -Pinauuwi akong pilit, magmakaamo raw ako kay Tatay; at nang aking misabing ak6'y pabayaan na muna rito, yamang may kaunti nang pinagkak&kitaan, ay sumaming lalo ang lo6b; n&gunitAng ako, na dapat daw sanang nahihiga sa banig ng kaginhawahan do6n sa amin, ay narit6ng manlilimbag lamang na nagpipaupf sa halaging dalawampung piso at sa ibAng tao naninahanan. Umiyak nang umiyak; kagalitan ako't kaawaan, sisihin ak6't pangaralan. Kaya lamang humupa-hupa sa gayon ay nang m&aabi kong ako'y nag-aakalang mag-aral ng wikang ingles sa gabi-gabi, at mahirap din naming wala ak6 rito sa Maynilk na sukat makatingin-tingin kay Marcela sa pagkftirf sa Colegio. Sisabihin daw niyA ang ganito kay Tatay, at umaasang magbabawa na ang kagalitan sa akin. -Kay? -Oo, at siyA raw ang bahala. -Salamat! Hfrinanging kayong mag-ama'y masauli sa dating pagmamahalan. BagamAn sa minsan kong pagkikita, sa iy6ng ami nani huling luw&s niyong Disyembreng nagdain, ay napagsurl ko ngang toto6 ang lahat mong balita sa kanyang pag-uugall, na may kiy&s, kilos at pangungusap ng isAng pusakal na kasike; dftapwA, kailanman, katoto ko, ang magulang ay magulang. Ntlalayo ka man sa kanya at niwiwili rito, ay huwg mong kaliligta&n ang paggawa at pagsisimpan ng an6 mang bagay na sa kanyang lo6b ay makasisiy& at sa kanyang galit ay makapagpfpalub&g na unti-unti. An6 nga't di mo pa pangatawan&n kahit ang pag-aaral ng ingles? Sa gabi-gabing paghahatid kin& Talia at Meni, kung ikAw pati'y n&nasok na, di ingles man lamang kung nakapagsisalitA ka na, ay mfbalita at ikalug6d ng iy6ng amA?

Page  85 kf I.,,.. BANAAG AT SIKAT 85 -Oh, Delfin, hindi mo pa kilalang mabuti si Tatay! HuwAg nang ingles ang mftutuhan ko, kundi pati man griego, latin, pranses, alemnn, ruso, hap6n, insik o ang lahat na ng wik& sa ibabaw ng lupa, akala mo ba, alinman dito'y makasisiyA sa lo6b niyA at makatatakip sa unang naibigan? Sinalita niying Comercio ang pag-aralan ko, Comercio lamang ang kailanma'y makasisiyang-lo6b sa kanya! -Paano't paano man, sa pag-aaral ng ingles ay may pagkakatutuhan ka rin sa mga bagay na sa iy6'y pinapag-Aaralan. -Ang hatol mo!... Pag-aralan ko ang ingles dahil bag& sa iy&'y wikA ng lalong malalakas na nasyon? dahil ba sa iyAn ang gamit ng mga bagong pinopo6n natin? dahil kayA nam&n sa ang ingles ay sinasabing siyang lalong malaganap na wika sa mga pangangalakal ng Sansinukob?... -Huwag na riyan, kundi dahil na lamang sa kasabihin ng mga kastila, na ang dunong ay di nakasisikip. -Oooh! at ang kasabihan namang ang panah6n ay gint6f It6 na munang mga unang kailangan ng aking pagkatao ang dapat kong pag-aksayahAn ng panah6n o pag-aralan, bago iyAng kailangan ng malaking bayang pumapataw sa maliit na lupa natin. Hindi kaila sa iy6, Delfin: alinman ang wik& ng mga pamunuan ay di matataho ng tmga tunay na taumbayan o ng karamihan. Sa pagsasalin ng mga kahulugan, ang malAlanmangang lagi ay ang hangal at mahirap. Iyang mga tinatawag na "lenguaje oficial," saa't saanma'y pakana na lamang ng mga hari at pamunuan, upang sila ang unawain ng bayan at di sila ang sa baya'y umunawa. Ikaw na rin ang kinaringgang ko Sa isa mong pagsasaysay, na sa bu6ng Istorya ng Sangkatauhan, mula sa matandang panah6n hangga ngay6n, ang pagpipilit ng wika ng isang bayan o lahl sa iba, ay ugall lamang ng mga bayan o lahing kumakanya sa mga nakakayanang sakupin. Kayf ang maliliit o mahihinang bayan, tuwing magkakabagong pangino6n, ay nagbabalik sa abece ng sibilisasyon: nsasaauli sa pagkabatang bago lamang nag-aaral ng salita, at sa abA pa nilA kung sa kasalukuyang pagkatuto na, ay saka may dumating na isa pang lahing lalong malakas mang-aagaw at may iba namfng wikang ipipilit!... Kung dahil diyfn ang sinabi mong qlg dunong ay di nakasisikip... hamo't mag-aaral na ngA ak6 ng ingles, ng hap6n, ruso, aleman, o insik upang kung alinman sa mga it6 ang mahaliling pangino6n natin, ay kanawa-nawa na ak6ng maalam ng mga wikang maipaglilingkod!... -Natuya mo pa mandin ak6!-ang patawing isinag6t ni Delfin.-Nguni't kung ang ibig mo'y Anarkiyd, na waling punb

Page  86 86 LOPE K. SANTOS at pinagpupunuan, iisang-iisfi lamang ang Patria ng lahft ng tao, walAng maitim, ni madiliw, ni maputing lahi, waling pitayan dahil sa pagsasfrilinfin ng mga tinubuang lupi, waling mga adwana sa daungan ng alin mang bayan, walang dagat o baybay, walAng mga bundok o an6 mang mga kutang hanggahan ng is&'t isfng kahariAn o lupain, kundi ang aleman ay tagaAmerika rin kung nasa Amerika, ang taga-Italya ay hap6n kung nasa Hap6n, ang insik ay taga-Europa kung nasa Europa, ang aprikano at indiy6 ay taga-Rusya, Suwesya, Austriya, Espanya o Inglatera kung nangasasa-lupaing it6 sila, anupa't ang pilipino ay mApalagay na kababayan ng mga insik, amerikano, aprikano at europeo, kung mAparo6n sa mga lupaing ya6n, gaya rin naman nang kung sil/'y mangAparito... hindi mo ba iniakalh, katoto, na kailangan naman ang maging isa na lamang ang Wikang gfigamitin sa pagsasama at pagyayao't dituhan ng lahAt ng tao o lah&t ng lahi? NApamatf ang manlilimbag sa mfnunulit na kausap; pagkasandali'y pangiting nagsabi: -H&rinang&! Sa araw na may umiral na isang wik;alg masisalitA at matatap ng lahAt ng bayan at lahi, ay saka lamang natin masasabi ang tunay na sikat ng bagong araw sa lupA: saka mangyayari iyang pagkakfkilalanfing magkakapatid nang lahAt ang tao, hindi ba! -Marahil nga&!-ang naitang6ng salitA ni Delfin.-Sa akalA ko, iyA'y hindi ang hindi mangyayari; ngunl, alinman sa mga wikang buh&y ngay6n, ay di nararapat na siyang gamitin ng Sangkatalihan, sapagka't ang lahing may-arl ng wikang iyAn, ay di sAsalang magpapalalo at maghahangad na siya'y mataasin o panginoonin ng ibA. It6 ang, gagawin ng mga lahing ingles kung ang ingles ang siyang matira, ng mga kastilh kung ang kastilA, ng aleman kung ang aleman, at gay6n din ng ibf pa. -Ang Latin kayi! -Ang wikang latin!... Siying pagpapalalo namin ng ising Relihiy6ng gumagamit na talagf ng wikang iyfn!.. Hindi ko maalaala ang ngalan ng nagpanukala ng Volapuk, isfng wikang hangb sa Sah6n at Latin na siyAng pinakaugit o inf ng tanfng gamit na wika sa mga lupain ng sibilisasyon, sa Europa at Amerika; dAtapwa't tila walfng nangyari sa kanya; anupf't hindl nakalaganap nang gaano sa iba't ibang lupain, uping untiuntt na sanang masalit& ng lahft ng bayan. May isang bago at dl pa nalalaong minunakala ng isang ruso namfn, si Zamenhoff.. Ang pangalan ng wikang it6 ay Esperanto, hangb rin sa dalawAng ugft na iy6n, nguni't may kagaanfn at kalinawang di

Page  87 BANAAG AT SIKAT 87 mumunti sa Volapuk. Ang Esperanto ay itinuturb nang sady& sa maraming p&aralAn sa Europa, sa Amtrika man at sa Hap6n; milaman pa natin kung it6 na ang lilaganap at maninatili sa Sangkalahian. -Hindi ak6 umaasa sa matayog na panukalang iyin! —ang pailing na sinalita ni Felipe.-Aywan ko rin. Nguni't gaya ng alin pa mang bagay na munakala at yaring-tao (artificial) upAng mAihalili sa mga talagAng katutubb (natural) maging ang Volapuk, maging ang Esperanto at alin pa mang wikang makakathi, ay magdaraAn muna o hahangga sa kapakinabangin ng mga mayayaman at maykapangyarihan. Ang unang magsisigamit niyfn, kung sakali't pumalasak, ay ang mga bahay-kalakal at pAmunufn, at hindi ang mga bayang talagA. Paris dito sa Pilipinas, na ang ating mga wika'y may ibA at sariling in&, hindi ang Sah6n ni ang Latin, kundi ang Malayo at Sanskrito, kail&n pa tayo fabutan ng paglaganap ng Esperanto upAng mAkawftasan ng mga ibing bahagi ng Sansinukob?... Samantala ang mga pinuno at mAngangalakil, ay mag-uusap at magsusulatin ng nasabing wika, sa harfp nating hindi marurunong, na anupi't bibilugin na lamang nilAng parati ang ating mga ulo. Nagk&tawanan na namAn ang dalawing magkatoto. -Kaya nga namfin-ang makasandali'y inungkat ni Delfin -ang sabi ko sa iy6'y mag-aral ka na ng ingles at nang huw&g mA6lol ng mga maykapangyarihan. -Ingles na namfn! IkAw, Delfin, bakit hindi katf nakikitang mag-aral ng wikang iyfn? -Ak6? Parang di mo alim na ak6'y makaydyes-yes na at veri-veriwell sengkyu! -Kung iyin lamang, ak6 man, kahit di pa nag-aaral! Hindi mo ba nafalaala ang nAsabi ko kay maestra In6s, no6ng mikasabAy natin ninA Meni sa paglabAs sa pfaralfn, nang ang "vacaci6n general" ay malapit na? di ba't napagbigyan ko na siyf ng: Gut-nay, mis Inks, ai laik yu berimats, oh yang-ledil IsAng pabulalis na hilakhakan ang nabitiwan kapwA ng dalawfng makkausap. -At saAn mo nftutuhan ang ingles na iyfin?-ang niitan6ng ni Delfin, pagkahiglaw ng tiwanan. -NAipagtan6ng mo pa ang titser ko! -Maanong sinabi mo na kay In6s na: Ai laik yu matrimoni, bamus proboste 6ramesmol -At mutso-loko naman sana ang kanyang isinag6t!

Page  88 88 LOPE K. SANTOS -Ay, ay Ipt... -Kung mag-aaral ka, ay papasok din ak6-ang hamon ng Felipe. -Hindi ko na makakaya kung ngay6n. Aral sa umaga, pahayagin sa tanghali, aral na naman sa hapon, at magsasagabi pal SiyAng pagka... bao agad ni Meni... -Papaano, kung mag-abugado ka, sa 1906 ay ingles na raw ang ipagagamit sa mga hukuman? -Bahala na: isa-ingles nila ang pangangatwiran kong wikang kastilA, gaya ng pagsasa-kastil ngay6n ng kanilAng ingles. Nguni't samantala, ay natututo na namrn ak6 marahil. LubhA pa't kami ni Meni ay... matul6y na, siyA na lamang ang makapagtuturb sa akin. -At tfituruan mo naman siyk ng Derecho, hindi ba! -Mangyari pa! -SiyA, magaling na kay6ng mag-asawa! Mabuti kung kay6'y papayapain ni tiy6 Ramon at di hagad-hagarin pati ng anino ninyong dalawa... Ngunl, hintay ka, Delfin: ak6'y may nfalaalang itan6ng sa iy6, yamang napag-uusapan na rin lamang ang pag-aabugado mo. Bakit ba't iyan ang iy6ng nAisipang pag-aralan? Hindi mo nAkikita't wala nang katungkulang kalaban ng Sosyalismo na paris ng abugasya? Napakun6t ang no6 ng tinatan6ng, at sa pagpapatuloy ng salitA ay naisu6t ni Felipe ang dalawang daliri ng kanang kamAy sa siwang ng dalawang butones sa dibdib ng kanyang amerikana. — Iyng mga abugado ang masusugid na tagapagtanggol ng mayayaman-idinugtong-sila ang lalong mapag-usig ng mga pag-aari o propiedad. Alam mo na kung an6 ang sabi ni Proudh6n sa "propiedad:" es un robo, isang nakaw; silI ang pinakahaligi at suhay ng malalaking puhunan sa pagpapagawa at pangangalakal. Tal6s mo na kung saan-saang dilim pinaghahang6 ng mga mimumuhunan at mAngangalakil ang kanilang kinikatwiran uping ipagsanggaling ng mga pfmunuin laban sa pagmamatigAs ng mga laging aping manggagawa at ng mga mmmimiling laging dinaraya. Dito sa atin, ay tignan mo kung anu-an6 ang katwirang pinagtutuunin upAng ang malalawak na lupain ng Pilipinas ay mapatibayang art ng mga katipunan ng prayle, niyAng nagsiparito upang magturo ng pagpapakalinis, pagpapakababA at pagpapakarukha, dapwa't silA ang sa kung paf-paanong paraAn ay nagkaro6n ng mga ganyang kayamanan. Sino ang nagtatanggol sa kanili? Mga abugado. Ipinananalo nili

Page  89 BANAAG AT SIKAT R9 ang pakikipag-usapin sa mga humahabol na bayan, dahil lamang sa katwiran ng tuso sa mga hangal at mapaniwalain. Sa kinfhahandog sit Simbahan at sa kinalilim6s sa mga kinatawdn ng Diy6s sa Pilipinas at dahil din sa pagkatakot na ang mayama'v maghihirap ng pagpasok sa pinto ng langit na gaya ng paghihirap ng isang kalabaw sa butas ng karayom, ang mga ninunb nati't magulang ay di na nangagpupunA kung sa pinapipirmahin sa kanilfng kasulatan ay nasasaid na, ang pakinabang sa bukas ay pag-asa lamang ng mga pinagbigyan at di na ng nangagbigAy o ng mangagsisisun6d na kaanakan. Ang katungkulang iyin ang iy6ng iniibig?, Sa bayan bang ginigitawan na ng mga "doctrinas socialistas" na gaya ng inadhikA mo, ay kakailanganin pa ang mga abugado? An6 kayang mga usapin ang ipagtatanggol ninyo!... -Si Felipe! hindi mo ba talas na alin mang barb ay may karyagan at may kabaligtarfn? Kung abugado ang nagtatanggol sa umfusapin, di ba't abugado rin ang nagsasanggalAng sa inuusapin namin? — Oo nga, at nariyan ang lalong sarap. Pag ang magkalaban ay kapwh may abugado, karaniwang natatapos ang usap ay nangfngalrhatt namin ang halagi ng pinag-dusapfn. Manalo, matalo o magtabla, ang sa abugado ay siguro. Ang katungkulang iyan ay hindi gaanong nfiibA sa is&ng mang-aangkat o mfngangalakil, na talas ng isip at lak&s ng lo6b ang unaunang pinupuhunan. Hindi siyf ang nagtatanim, ni umaani at hindi rin siyi bibili ni gagamit, dapwa't nakikinabang ng malaki sa pamamagitna sa bilihan. Habang mabasag-ulo at mausapin ang abugado ay lalong kinikailangan, at habang maabugado nam&n ay lalong mausapin. Gaya rin ng mga m6diko: habang masalot at masakit ay lalong nagsisiyaman. -Kalahati niyAng sinasabi mo, Felipe, ay toto6, nguni't kalahati lamang, at ang.... -Ohdf -Hindi mo nfilalaman, kaibigan, ang tinutungo ko sa pagaaral na it6. Sa pag-aaral ng abugasya ay hindi pagtatanggolusap ang nftutuhan na lamang! Tayo, na nihihilig sa pag-aaral ng Sesyolohiyi, ay kailangang mAtuto muna ng Derecho Natural, ng Derecho Constitucional, ng Derecho Internacional, ng Derecho Civil, Penal Administrativo, Mercantil at ibh pa. -Kasama na ba sa ibAng iyAn ang Economfa Politica? -Oo, at is& iyan sa mga.... -Ipag-adya mo pB kami! Ang Economia Politicang isinumpA ko sa Atene61...

Page  90 90 LOPE K. SANTOS — Kakatwa ka pala! Paano ang pagiging mabuti mong sosyalista kung di pag-Aaralan ang lahAt na iyan? Ano ang kadalasang ipagtagumpay ng isang maliit na hukbo sa isang malaking kalaban, di ba ang pagkabatid ng buong "tActica" o parain ng nAsabing kaaway? -— Oo nga, Delfin, datapwa't upang makilala ang mga kasamaan ng pagkakAtatAg ngay6n ng Sangkatauhan, upang maramdaman nang taos sa kaluluwa ang mga kahirapang tinitiis ng marami sa ilalim ng kapangyarihan ng iilin, upang masukat ang nilaki-laki ng mga kabulaanang malaon nang panah6ng naghahari sa lahat ng bayan, lalung-lalo na riyin sa mga tinatawag na sibilisado,..... ay hindi na kailangang ang ising tao'y maging abugado pa, hindi na kailangang mag-aral pa ng mga sinambit mong sari-saring "Derecho", na kahit di ko pa nangabubuklat, ay para ko nang nakikitang pawa rin lamang mga kutang nagsasanggalang at kumukupkop sa mga kabulaanan ng sibilisasyon, na tinatawag ni Max Nordau na "Mentiras convencionales de la civilizacion"...... -N/basa mo na palA si Max Nordau!-ang napangiting sabi ni Delfin. - Ngay6n, ang masasabi ko sa iyo, katoto, ang lahat na iyang sinambit mo, ay siyang sakit at sugat ng Sosyedad, hindi ba?.... Huli kitA riyan! Arig sakit at sugat ay nakikita at nAraramdamrng sakit at sugat ng kahit sanggol na tao pa lamang; dAtapwa, hindi bfiana ay nakagagamot. NArit6 ang pagkakailangang pag-aralan munang masusi ang lahAt na iyan, at saka ang prgsisiyasat ng lalong mAkakatapit na kagamutan. -Hala ang kagamutan mong iyan..... Nguni't sa pagtatalo nating it6 ay tila ikAw ngay6n ang naging si Don Ramon at ak6 ang naging si Delfin sa batis... -Hindi kailangan: ibig ko lamang maipakilala sa iy6, Felipe, na alinmang pasukan ko'y matututuhang labasan. -Ay siya, paano tayo, kaibigan; nfwili katA sa pagtatalo rito, ang pulong? Dinukot ni Delfin ang kanyang relo. -Alas diez y media na! Sa malaks na pagkakasabi nit, ay naglapit-lapitan ang Sa malakas na pagkakasabi nito, ay naglapit-lapitan ang may lima kataong di nalalayo sa kanilA. -Hindi na nga po matutul6y, marahil, ang pulong natin ngay6nl-ang sabi ng ising napatatat pa at napailing. -Nfrito na p6 ba ang Pangulo?-ang tan6ng ni Felipe.

Page  91 BANAAG AT SIKAT 91 -Kararating p6 lamang, nhro6n na sa lo6b pati Kalihim. Sa kabiling pint6 sili nagdaAn. -Ang hindi ikitul6y ay kulang ng tao-aning isA sa mga lumapit. - IlIn na lamang tayo: pit6 rito sa labfs at may sampQ lamang yath ya6ng nangasa-lo6b-at idinukwang ang katawin at ulo sa pagtankw sa dakong lo6b ng dulaan. -May pista kayA ngay6n?-ang tan6ng ni Delfin. -Tila p6 walA sa bu6ng Maynila, kundi sa Kalookan, sa Pasay, sa Sampiro at sa Mandaluyong. Linggo p6 ngay6n: pista ni San Man6k... Ising matandang lalaki ang may sabi ng ganit6ng pabir6ng katotohanan, na ikinapagtAwanan ng lah&t. -Hindi ko milaman dito sa mga kababayan natin at kapwA mahihirap-ang patuloy ng matand&. -Sa maminsan-minsang maabala sil] sa diversi6n, hanggang tanghall lamang, ay di pa makapagtiis. Ah, hindi nilA kasi natatal6s na en la uni6n estd la fuerza! Ak6 p6, mga kapatid, ay sugar61 din namfn. Magpahangga ngay6n: mnmayA lamang nasa sabungln na rin ak6. Nguni't ak6'y cumplido muna sa mga ganit6ng obligaci6n. Ibig natin ng kalayaan, walA tayong pagkakaisf. Ibibigfy ba ng Amerika ang ating Independencia kung tayo'y parating nasasalo6b ng sabungfn?... Sa nksaliting it6 ng matandA, ay nagkfkalabitan ng lihim at nagkipisilang matagil ng dalirl ang dalawfng magkatoto. Ibig sabihin nili warl, na: -At sfsabihin lamang ng mga amnrikano na ang Independencia ay wala na ngay6n sa lo6b ng mga pilipino: nhrit6't pati sa di lamang pagkitul6y ng islng pulong ng mga manggagawA, ay Kasarinlan na ng Pilipinas ang nkpag-dusapan! -Siyf nga po-ang payo ng is& sa mga kausap. -Ang mabuti yata'y sa hapon gawin ang mga pulong na it6. -Kay kahiya-hiya natin sa math ng mga taga-ibing nasyon! Pahinagpis it6ng ipinahayag ng matandA. Aywan kung bakit sa hinagap at pag-iingat na mapintasin ng mga taga-ibfng bayan, karaniwang hinahang6 ng maraming pilipino ang pagpapakabuti sa kaniling mga ginagawa. Para baghng kung walA nang taga-ibhng lupaing makakakita ay maharl na ang kahit papaanong gawA at pamumuhay. At tila namhn kung gaano nang lilinis at bubuti ng mga mating pinangingilagan! Ang pilipino, sa paghahawak sa ganit6ng hagap, ay nagpipakilalang magpahangga ngay6'y di pa bumibitiw sa kinfugalihng ariing pawang hamak ang sarili, at pawang magaling ang sa taga-ibAng lupA.

Page  92 92 LOPE K. SANTOS Nakikitulad sa isang tao na nagbibihis ng malinis na damit hindi dahil ~a ang katawin niy/'y nang mAilag sa duming nagbibigiy-sakit, kundi dahil sa nahihiying mikita ng ibfng tao sa panlilimahid. Ang maling akalang it6'y sa mga babaing pilipina lalong malaganap. Sa pagkadalaga, ang kahinub5 nilAng ganda ay alagang-alaga sa linis at hinhin ng pagbibihis. Kung may-asawa na at m/batl mo sa pagbabago ng mga kiyis ng kanyang pananamit, isasag6t sa iy6ng: "An6 pa't ak6'y magbibihis, ay di na naman nagpApaibig?'" Ising kamAhalang-asal ang sa kanil&'y nag-uudyok ng ganit6ng sabi. Ibig niling ipakilala sa gay6n, na ang ising babaing may-asawa, ay dapat umasta nang di na bagA kabighanian ng ibA pang lalaki; at palibhas/ ang tunay na asawa ay ipinalalagAy na kaisA na niy&ng katawin, kayA ang pagbighanl pa rito ng pagbibihis ay di na, anya, kailangan. Madalumat mo ang paghahakang it6! Anaki ngA bagA'y kayA nagbibihis ang babae ay upfng makaakit na lamang ng lalaki; at ang kasing asawa ay wala nang karapat&ng mikita siyAng kaigA-igaya ri't kaibig-ibig at laging sariwang paris ng dalaga pa. Hindi namAn sa mga babaing mahirap at di nag-aral nakikita lamang ang ugaling it6, kundi diyan pa man sa mga nituturang mayayaman at nangag-aral na kung tawagi'y ilustrada na. Kung mangagkaanAk na'y lalo pa. Huwig ka nami't ang lalong kakutya-kutya, ay marami ang mga lalaking sa pagka mapanibughuing labis, ay siying ayaw makakakitang magmalinis na parati ang asA-asawa nilA. At ang babaing pilipinang nApakamagiliw at masunurin sa kabiyfk ng kanyang dibdib, gising man at nagdalagi sa kagaraan, ay natuftuluyan nang magbago ng ayos mfkasundo lamang ng mapaghinalang asawa... Hanggang sa mga kasulukang it6 umabot ang paggugunamgunam ni Delfin, na ibinunga ng mga huling sinabi ng matanda. Isf sa mga kapulong ay nagdukot ng kanyang orasin. -Menos cuarto!-ang sinabi pagkfkita. -Tayna kay&, tayna!-ang naging badyahan ng lahAt. -Hintay kay6!-ang pigil ng matanda-papasok ak6't itatan6ng sa Kalihim, kung m&tutul6y rin ang pulong. Nasok ngfa, at makail&ng sandali ay kabilang na namAn sa lipong nag-aantay. -Itinan6ng ko sa Kalihim. Nag-usap sili ng Pangulo. Napagkaisahin nilfng dalawA at ng ibA pa ro6n na huwfg nang itul6y ngay6n at walA ngang tao. Sa isfing pulong-kalahatan ng Kapisanan ng Paggawf sa Pilipinas, ay may labimpit6 lamang

Page  93 BANAAGA C AT S IKATA 98 ang dumal6l Saki na raw ipafiunawA sa mga pAhayagAn kung kailmn. Sa balitang it6'y isa-isfng nagkamayan ang pit6 at nagyauhan nang sunud-sun6d. -Hintay ka kay —ani Delfin sa kaibigan nang papalakid na rin sil —at antabayanan natin ang labAs ng Pangulo. Ipagpapauni ko na sa kanya ang balak kong ipahayag sana sa pulong, na tungkol sa Balangay ng mga Kauwvtf namin. Hinila na rin ni Felipe, at ipinaunawang ang kanyang ina'y dl sfisalang naiinip na. -Hind M kit& mAfisama ngay6n sa bahay-anya-at nang iksw ay mriipakilala ko sa aking ink at kapatid na dalaga dahil sa silA'y nasasa-itafs, m&kikita ka ni amf-Roman. NgunI humandA ka, kaibigan. Mgmayfng hapon ay ihahatid namin ang kapatid ko sa Concordia. -M/mayA na? — o; hindi sisalang sasama ang magkapatid nins Meni. -Toto6? papaano? -MagpiunA ka na sa may Pak6, at abangin mo kami. Do6n kits yayayain. -An6ng oras? -Mga d las cuatro. -Salamat, kaibigan: ikaw na ang bahalA; Jiuwag ang hindi ninyo silf isama: lalong magaling sana'y si Meni lamang. -BahalA na! -Hanggang maimay&!

Page  94 I — w w r rlffw~rrr~r~ I R &MMMMyr-rrv.~ VII SA CONCORDIA Hindi na nakuha ni Delfin ang matulog ng tanghall. Nak&y sa isAng karitela at napahatid hanggang sa tulAy ng Pakb. Sa pagkalimot na mfitan6ng kay Felipe, kung sa San Marcelino o sa Looban silA daraAn, ay napilitang tumayu-tayo sa pinakalik6 ng Looban at Nozaleda; mula ro6'y maminsan-minsang idunghal ang ulo, o pagitna kaya sa dalawing dain, upfng tanawin ang panggagalingan ng mga hinihintay. Ikaapat na't kalahating oras, wala pa! Mag-iikalima na, wala pa rin! Wala pa kayfing ikaapat nang sili'y magdaan? -Kundangan,-ang sisi sa sarili-gay6n na ang pagmamadali ko, ay natugtugan pa rin ng ikaapat sa bahay! At napasakay pa ak6 sa isAng kabayong tinapay!... Nag-alinlangan ang kanyang lo6b sa kung mahanga'y magtul6y na sa Concordia, o mag-antay pa ng hanggang ikalima. -LimAng minuto pa,-anya-pag wal& rin, lakid na ak6ng patutungo sa Concordia: o sa daAn na nili ak6 abutin, o sil& ang abutin ko na ro6n. At nag-liig-gansa na naman sa pagdunghal sa magkabilang daan. Sa Nozaleda ay may isfng karwahe at isang kiles na dumarating. Inakala niyAng iy6n na. SinA Meni, buk6d sa automobil, ay may.kiles at may karwahe. Ditapwa't ang natatanaw na mga kabayo ay maliliit at filuksu-lukso. Walang mga gay6n si Don Ramon. Sa iling iglap, ay magkilalang-tao na ang layb sa kanya ng mga sasakyan. -Nalugi ang bata!-ang di sisalang nAihilat sa kanya ng isang batang no6'y nasa-tindahan ng insik, kung nalalaman ang gay6ng pag-asAm niyAng nabig6. Ang laman ng karwahe ay dalawang insik, taAs pa ang pai ng isa sa uuptn at lugay naman ang buhok ng isA, na kalahati'y pinapaspas ng hangin sa likurAn ng karwahe. Hindi sasalang magsisiparo6n at mag-danito sa Santana. Ang laman ng kiles ay tatlong mnananab6ng; dalawing lalaking is&'y nakaamerikana't may hawak na man6k na lasak, is&'y nakabarong-insik na putt, may taling panyo sa liig, at ising babaing nagkikangngingiwt ang mukhf sa pagpapatiwali ng isfng malaking tabako sa bibig. Lumik6 sa patungong Pasay, marahil magsisihabol ng alaberde, o magsisibalik upang ibawl ang dalAng man6k sa natalo nang umaga, kahit sa huling mga sultada o bitiw man lamang sa hapon.

Page  95 Katawin at ulo ni Delfin ay parang sinisilihan sa pawis. filing-iling at papala-palatak na hinarip ang dakong Santana. Makailing hakbang pa lamang, ay parang manlalakong nabigatan ng sunong na inalis ang sambalilo at nagkam6t ng ulo, tandA na ng yamot at pagngingitngit. Lakad, lakad..., ling6n, hinto, tanfw... May is&ng karwaheng dumarating, nagp&paun& sa isAng karitela. Dalawang kabayong maitim ang humihila. Hindi s&sala: karwahe na iy6n ninA Meni. SiyA no6'y papalabfs na sa nayon ng Manggahan, hindi na lubhang n&lalayo sa Concordia. -Silf na nga!-ang nAwikA pagkapagsiy&ng mabuti sa dumarating. Nagpatuloy na walAng bahala sa paglakad; tungung-tung6ng anaki'y may tinutuntong guhit sa panabi ng daAn. -Delfin! Delfin!-ang sa dakong lik6d niya'y ntrinig na tawag. Luming6n ng isang ling6ng pinag-aralan. SinA Meni, Felipe, ang ini at kapatid nit6!... Ang karwahe'y ipinatigil ni Felipe, -Sa&n kay6 pfparo6n?-ang tan6ng ni Delfin na may sabAy na kalahating kindat sa kaibigan. -Sa Colegio,-ani Felipe-ihahatid namin it6ng kapatid ko. Si Meni ay napalabl ng impit kay Felipe, ibig manding sabihing: "Kay-inam ninyong magsabwatan!" -Sino iy&n?-ang paanis na tan6ng kay Meni ng kasiping sa uupfn, na kapatid ni Felipe. -Kaibigang matalik iyfn ng kapatid mo-ang bul6ng ng tinan6ng.

Page  96 96 LOPE K. SANTOS Ang mga mati ni Delfin, paglapit sa karwahe, ay dS milaman kung sa mga sulyap ni Meni dapat ititig o sa maaliwalas na mukhA ng isfng bagong larawan ng langit na kailanma'y dl nfkikita-kita kundi niy6n lamang. Ang katotohana'y waling itulak-kabigin ang paningin niys sa dalaw&. Si Felipe at ang ins ay siyfng magkasiping sa bangkito, at ang dalawfi naming magkaibigan, si Meni at si Marcela, ang siying nasa-pinakalo6b. -San kay6 pAparo6n? —ang pabalit-bungang usisA ni Meni. -Sa Santana p6. -Naglalak&d kay6 sa init pang iyin? -Ayaw na po ak6ng itul6y ng karitela kundi hanggang. sa Pakb lamang pagka't may kasabay ak6ng napatungo sa sabungin ng Pasay. -Malayb pa bagA rito ang Santanh!-ang usisA ng matandA na may puntong Silangan. -Diyfn p6 lamang sa makababA ng tuliy na iyfn-anfng anfk na lalaki. -Tayna p6 kay6 sa Santan&,-ang anyaya namtn ni Delfin -magpasyal muna kay6 ro6n at kawili-wili ang panono6d sa baybay ng Ilog-Pasig. -Ikfw ang sumama sa amin!-ang hamon ni Felipe. At di na naantay ang pakunwarlng pag-ayiw ng niyayay&, ay pinaupo ang kanyang ins sa gitnA ng dalawfing dalaga, at pilit na pinasakfiy sa siping niy& si Delfin. Sa ilAng "huwig na," "sulong na kay6" at "tayna," ay n^gkAlimA ang lulan ng karwahe. Ang mga matA ni Meni ay nangungusap. Ang kay Delfin ay nag-Aalinlangan. NihaharAp siyf sa sinumpafing mag-aarl ng buo niylng pagtingin. Alin pa mang ibing batubalani ay sala nang pagkabighanian ng mga balintatiw ng kanyang matA! Kung tunay na matalas ang mga matA ni Meni, marahil ay nAbasa sa budhi ng bagong sakfy sa karwahe ang mga saliting: "Kayganda-ganda palA ng kapatid nit6ng aking kaibigan!"... Si Felipe at si Delfin ay may lihim na kflabitan sa lik6d at sikian ng siko. -Sino sa dalawf ang maganda?-ang tan6ng na gumfgiyagis sa budhi ng ating m&nunulft. Ang anda ni Meni ay gandang kila a. Hind na kalanng ganda ni Meni ay gang g kilal na. Hindi na ka-mul ilangang pagkaabalahfn pa ng mga matA niyA up~ng muling

Page  97 BANAAG AT SIKAT 97 m&ipasok sa alaala't guniguni ang gay6ng hubog ng mukh&, kasinliwanag ng buwing kabilugan; ang gay6ng itim at lag8 ng buh6k; pus6d na hiram na sa bagong panah6n: hayip sa may harap&n hanggang tuktok at lawit ang buh61 o pus6d sa may batok: ipit at ay6s ng tatlong peynetang karty; waling hikaw, sapagka't sa mga nakikibago sa panah6ng it6 ng wikang ingles, ay marami na ang nakalilimot na maghiy&s sa tainga; kilay na maitim at malag6; mating buhAy na buhiy nguni't pisnging haponesa: namimalipundok at namumula-mulfng anaki'y murang saga, na nakikipag-agaw-kulay pa sa putt. Sa may pilik-matAng kaliwa, ibabfng talukap-matf, ay may gadulong-palay na taling, namumula-mulf ring nangingitim-ngitim, na anili'y tard& ng pagka-magmmrrabauhin; il6ng na di matangos, di pipis, alanging sa tagalog, alanging sa kastilA, nguni't labis nang magpatlig na siya'y may mga ninunong taga-Espanya; mga labing madalis ngumiti kaysa mangagAt-labi, parating masayA at kaakit-akit, huwfd sa dalawing makitid na talulot ng bagong buking alejandria. "Ang baba lamang ang di bumagay," anAng iling nakipagmamalas kay Meni, sapagka't may kalantikAn daw ang hubog; ditapwa't sa mating umiibig ay it6 pa ang lalong kapupunin ng mapanghalina niy&ng mukhA. Hindi mataba, hindi payat; lumalagay na kabanghan ang pangangatawan; bagamAn nasasabing madalas ni Don Ramon, na mula nang pumasok sa "Night School" ay may pinagkayayatan na rin ang bunso niyang it6. Ang gay6ng mukha ni Mening kapilas ng langit, ang kabanghanang yaong dinamtan ng baro't panyong mapulAng murA, sinayahan ng kasingkayo at kasingkulay, na paraparang habing Iloilo; walAng tapis, walfng mga alahas, liban ang isAng maliit na tanikalAng gint6 sa liig, ang ising galang na gint6 rin sa kamAy at isfing singsing na may bat6ng marahil ay wawal6ngdaanin lamang ang halaga... ang anyong ya6n ni Meni, sa pagkakfupo at pagkakAsandal sa unang sutla ng karwahe, ay buwAn ngA mandin sa umaga na nitatamaan na ng mga unang liwayway ng araw sa pamimitAk. Nguni, ang katutubong hinggil namin ng tao na humang& sa bawa't bago, ay siyang nagpapusyaw ng mga gay6ng tingkad ng dikit sa mga matA ng kairugan. KapAg ang bagay na bagong kita, buk6d sa bago ay maganda pa, hindi na ang matA lamang ang nAhahangA, kundi patf ng push. Si Delfin ay may pusong gaya ng lahit ng tao. At pusong kasariwaan, manipis, mararamdamin, wal pang habas sa pag-irog, wal&ng tib6k na dt nas&, bab&d sa dug6'y uhfiw sa buhay; isfng pusong alipin ng guni

Page  98 98 LOPE K. SANTOS guni, mapagmithT ng su6b at mapanu6b sa nagbibig&y; sa biglang sabi: isfng puso ng poeta na wal&ng pangarap kundi musa, at ang bawa't kabaguhan, bawa't ganda, bawa't dangil, samy8 at kaluwalhatian, di anhin na lamang ay mapag-alayan ng mga lalong mahil na tib6k at mapagsukuan ng ginto niyAng panulat at matatamis na tulA. Si Marcela ay talagang kahanga-hanga sa dilag. Kung ang mga manggagawa natin ng awit at "corrido" ang papagpapasyahin sa kanyang ganda, hindi malayong maibilang na si Sela diyfn sa mga prinsesa o pastora na anilA'y "patay ang di umibig!"... Danfga't sa Katagalugan ay wala na niyang mga prinsi-prinsesa at pasto-pastora, kundi dalagang-bayan kung taga-bayan, at dalagang-bukid kung taga-bukid, anak-mahil o mayaman, at anik-timawa o mahirap, disin ako man ay nakagamit ng tawag na iyan, prinsesa, upAng sa ising salita ay masabi na't mailarawan ang buong kaanyuan ni Marcela. Kung sa bagay siya'y di anAk-harl, pagka't dito'y walAng hari ngay6n; nguni si KApitang Loloy na kanyang amA, ay hari-harian na sa kaniling bayan. Ang likas na uri ni Sela ay kumikinang pa sa gay6ng kapangyarihan ng ama. MulAng magkaisip at hanggang masok sa pagdAdalaga, wala siying nasang di natupad sa magulang, liban ang siyi'y maturang ligawan ng sino mang "anak ng Diy6s." IisA pang taong nanasok siya sa ganitong kaayaayang panah6n ng babae, samakatwid ay sa pagkadalaga. Batang-bata pa. Sa kaninuma'y naipagkakapuring sabisabihin ng mag-asawa, na ang anak na ito'y no6n na lamang ipasok sa Colegio nag-alis ng kamisola. Sa Concordia ay ikalawing Hunyo na iy6n ng pagtira. At si Sela naman, ay sa Colegio na lamang nakaramdam na siyA pala'y dalaga na!... Sapfl no6'y nagsimula na ang kanyang pakikiayos sa bagong laghy. Sa mga kilos, sa mga pananalita, sa pag-iisip, sa paguugall at pati sa pagbibihis, pagtulog, paghakbang at pag-upo, ay unti-unti nang pinarisan ang mga kasama niyAng dalaga sa paaralan. Ang mga dating kaibigan at kalaru-lar6ng kapwa batA ay unti-unti na ring napaglalayuan, at mga dalaga namang napagtAtanungin at nakapagtuturo ng mga dapat gawin ng isAng nakakaramdam na ng pagkadalaga, ang siyang napaglapitfng lagi. Anupa't nagbago pati ng mga dapat kaibiganin. Bumilis na toto6 ang kanyang paggaya sa mga ugalingdalaga. Ang mga palakad at dami ng uliranin sa Ioob ng Colegio ay siyAng una-unang nakapagpabilis. Kung sa piling o sa bahay pa ng mga magulang inabot ng gay6ng panah6n, malay6 ang matal6s niyA na ang kahulugan nit6 ay hindi na siya batA. Aywan kung sa in& malaman. Sapagka't sa pinang&-pangaral

Page  99 BANAAG AT SIKAT 99 ng mga in&, sa iningat-ingat na masagwl at sa minura-mura kung minsang nangagagalit, ay lalong nigigising sa kalupa&n ang pahAt na isip ng kaniling mga anik. Nguni, kay Kipitang Loloy ay talaging wal& siy&ng kapag-a-pag-asa. Waling ibig it6, kung di ang: o si Marcela ay lumagi na sa pagkabatA, o ang lumukso na igid sa pagkamatandi. IyAng magkaanfk ng dalaga, na puputa-putsktihin at gigirl-girian ng mga binatA ro6n sa kanil&ng bayan, mga binatang kilala niyAng sagana sa vicio, kulang sa beneficio, "sagana sa postura, wal&ng nklalaman," kay Kipitang Loloy ay toto6ng nipakapait na mangyari. Kung di nga lamang nagpgkasira sa pag-aaral si Felipe, kailin niyi maatim na m&walay sa mata ang anAk na babae at itirf sa lo6b ng iLng Coiegio, na ayon sa balitA niyi'y mapanganib pa kaysa labAs pag nagkataon. Sa is&ng taong iyfn sa Colegio sampun ng am& ay nfbaguhan na kay Marcela, nang it6'y umuwi habang "vacaci6n general," mula nang Abril hanggang Hunyo. Hindi na ya6ng mukhang musmos na dati-rating sumusungaw nang hanggang baywang halos sa kanil&ng bintana kung may kabiru&n sa lupk; hindi na ya6ng padarus-daros at patakbu-takbong katawin kung nakikipaglaro sa mga alilang babae sa ita&s o harapin ng bahay. Ngay6'y bahA-bahagya nang nAbabakas/n siyA ng mga gay6ng any6 at kilos-bata. Isfng pagmumukha at pangungulay na gan&p na tagalog; palibhasa ang mga magulang niyA at hanggang kAnunfi-nunuan ay pawang tagalog na dalisay, di gaya ninA Don Ramon Miranda. Ang lagay lamang ng ipinagkakaibA ni Marcela sa mga kadraniwang dalagang tagalog, ay ang tiyi, kung bag& sa likAs na gint6, ay tubo sa magaling na luph at sady& sa sap6 na itinatais ng kanyang uri. Ang pagkatunay niying lahing tagalog, ay nAkikita sa kaitimin ng buh6k, sa kalaguAn ng kilay at sa itim ng dalawfng balintatAw ng matf. Bil&d na no6, mahagway na il6ng; mga pisnging sa munting mangiti ay nagkakabutas, bibig na huwAg di m&bukA'y parang tumutug6n na ng paggiliw; mga ngiping makikinfng na parang garing. Ang liig ay mabilog at may dalawing gilit, na madalfs iparis ng mga manang sa liig ng Mater Dolorosa. Ang tubb ng dibdib at ng mga balikat na nanginganinag sa agwat ng liig ng barong manipis at ng liig ng kamis6ng maputi na may uhu-uhetes, ay bufing-bu8 at makinis na makinis. Ang batok na litfw sa bilog ng barb, kung n&lalantad sa pagliyid ng panyy sa liig, ay ising batok na kung inabot ng mga pare-kura natin no6ng araw, ay dt malayong ikfpag-kurris niling mak&ilin at ikApagbul6ng ng dasfil na: "Ipag-adya mo p6 kcamf sa tuksol" TalagA,

Page  100 100 LOPE K. SANTOS talagang-talaging si Sela, kahit nakatalik6d ay may gandang sukat makasira ng ulo sa isa mang magpapar/. Magsabi na ang kanyang inf, na sa mga oras na nAkakatuwaAn si Marcela, no6n pa mang munti't hanggang nang lumaki, ay madalAs makfpagtaguri ng: "Nakfi, ang anfk ko: batok lang ay mapakfkasalin na ng isfing prinsipel".... Si Sela ay hindi toto6ng maputing paris ni Meni: ang kulay niyA'y mahilab namin sa kayumangging-kaligatan, kulay tagalog na kasabihing habang nagiging ini ay lalong gumaganda at tumitingkad. BagamAfn batA kaysa kay Meni, ang katawin niyi'y mabulas din. Nguni't it6 na kayf ang mga gandang-prinsesa na nisabi sa una?.... Kundi pa man kaprinsesahan ang mga gandang iyfn, ay sa mga hiyfs ng kanyang ulo, katawfin at daliri makapagpupun8 ng kakulangan. Gay6n din sa kabuhayan niyA sa wariling bahay na sa dakong hull matatal6s. Ang mga babaing tagalog ay toto6ng maibigin din namin sa mga pahiyas na sarl-sarl at mahahalagi. Magpakihiraphirap, kung ngalang isfng hikaw, isfng peyneta, isfng kuwintas, singsing o ibA pang alahas na ginto, tumbaga o pilak, ay di nawawalin ng impok at gamit. Ang kawalAn ng hikaw ng isang babaing dukhA o isfng dating nfkikitaang mayro6n at saka karingat-dingat ay mawalfn, ipinaghahaka ng marami na ang babaing iyi'y toto6 nang naghihirap, sumasayad sa buhay, at marahil, anilf, sa kawalan ng sukat maipagtawid-buhay, ay nhisanlA o nfpagbill tuloy ang tinurang alahas. At it6 ang kadflasang talagA. Anupa't ang nangvayari, sa pamamagitan ng mga taglay na alahas', ay napagtatakpan na ang isAng lub6s na kahirapan at pananalft. Kung ang kahit mga lalong dukhf ay nag-fugall ng ganit6, pinatatakpan sa alahas ang kaniling pagdarflita, ang mga mayanan kayl ay di lalb na? silA pa na waling karukha4ng pagtatakpan, kundi kayamanang maitAtanghal at maipagpipalalb?" Oh, ang halagi ng mga hiyfs ni Sela!... Sa isfng peynetang makapfl at lantay na ginto, may hanay sa paalun-al6ng gilid na mga bat6ng makinAng, na ang laki'y gfgapatfk ng luhA ng isang dukhang waling miipakain sa kanyang mga anik, ay sukat nang mabuhay na maginhawa sa bu6ng santa6n, kung sisalapiin ang tinurang peyneta, kahit sampung mag-anak na nibaba6n sa utang sa pakikisami kay Kfpitang Loloy..Sa tatlong aguhilyang ginto ri't bat6, ay tig-ising maganak na ang sukat makatawid sa gutom na santa6n.

Page  101 BANAAG AT SIKAT 101 Sa magkatimbang na hikaw sa dalawing tainga, hindi lamang ang wal6 kataong naglilingkod at alipin sa kanilAng bahay ang sukat matub6s sa mga utang kay Kapitang Loloy, kundi may ikabubuhay pa silang mga ilang buwan sa paglaya. Sa ising gargantilyang (buklod-lalamunan, ayon sa tawag ng isang matanda) panAy na ginto rin, gakalahating dall ang kapal, hungkag ang lo6b at kinitatamnan ang bu6ng paligid ng mga nagkisap-kisap na bat6, anaki'y mga puwit ng alitaptap kung mAtagilid sa liwanag, marahil ay may labis nang mAgugol, kung pipilakin, sa pagpapatayo ng isAng sadya at malaking p&aralin sa bayan ni Kipitang Loloy. Ang alpilter sa panyong alampay, na tabas parupar6, ang apat na pakpak ay buk&, gAgalaw-galAw sa munting kumilos ang maysu6t, anaki'y ibig lumipid at buhAy, samantalang ang mga tanim na gfgabinlid na batong sarl-saring kulay, puti, diliw, sinaga at bughaw ay nagpapAringalan ng kishp. Ang hiyks na it6 ay may halagang isAng libong piso! &t ang pulseras o galAng? Kauri ng panliig; isAng pandaypilak na taga-Santa Cruz ang naghalagA rito ng dalawAng libo't limandaan. May tatlong singsing, dalawA sa kaliwA at isi sa kanan. Mga ginto rin, isA'y may tampok na tatlong perlas, isA'y de conpromiso at ang is&'y may isfing bat6 lamang, nguni't bat6ng gagaapulid na halos, at parang bituin sa ningning kung mApailaw. Masagwa naming toto6? Hindi ak6 ang masagw&, kundi ang katotohanan. At kung di ang sagwang it6, disin nam&n no6n pa'y napatid na ang pagkakatall ng dalawang pus6 sa halamanan: si Meni at si Delfin. * * * Sa tingin, sa gunamgunam at sa lo6b ni Delfin, ang pagkahimal/ ng ganda ni Marcela, at ang kasagwafn sa mga hiyas at gay6n din sa pananamit, ay naglikhA ng ising di maulatang damdamin. "Sayang na babae it6,-ang naibubul6ng sa sarilinapa&alipin sa kapalaluin!" Sa dalawa o tatlong malas niyAng nagawa sa kiyas ng kaharapang Marcela, ay parang hanging nagda&n lamang sa guniguni ang dilAg ng mukh& na agad-agid niying nihangaan. Humalili ang isfng matigagal na pagnunuynoy sa gay6ng ugall ng maraming mayayaman at ng mga dalagang anfk-mayaman, na sa hiyls at pananamit lamang ay katakut-takot nang salapi, libu-libo, laksa-laksA at yuth-yutang piso ang pinatutulog; samantalang sa silong at sa labAs ng ba

Page  102 109 LOC)PE K- SANTOS 1 ViIO K....... S hay na tinftulugan ng mga alahas na iyAn, ay daming mga taong naghuhubad, nagsisihig& halos sa sahig at sa lupa, nangamamatAy-gutom at nflilibing sa utang sa pangino6n nil& dahil sa kauntifn ng iniuupa sa kanilfng pagkaalipin! An6 ang nipapalf ng isfng tunay mang may-arl sa mga ganyang tul6g pa kayamanan, kundi ang isfng pagpapalalo? Sa mga sandaling ya6'y nigunitA rin ni Delfin na si Sela'y anfik ni Kapitang Loloy, ising miginoong nang&pitan na sa panah6n ng kastila at kasalukuyang Presidente municipal pa sa kanilAng bayan. Diyos lamang ang makapagsasabi ng kung sa paa-paanong parain at sa kung alin-aling lalamunan ng mahirap inagaw ni Kfpitang Loloy ang kanyang mga unang yaman, no6ng panah6ng "actual" pa siy!.... At ito'y hindi paratang ni sapantaha lamang, si Felipe nang anfik din ang nagsasabi ng lahat na iy6n. Anup&'t ang manunulat ay natigilang di sapala sa kanyang nAkikitang mga parangya at talinghaga ng buhay, samantalang ang kanilang karwahe ay ninasok na sa pintuan ng Concordia. Nagsibaba silAng lahft sa harap ng hagdanan, na si Meni ay wal&ng binibitiwang isf mang salitA. -Maiiwan ka na ba rito pati, Meni?-ang nang sili'y nagsisiakyat na'y pabul6ng na ibinirb ni Delfin sa kanyang irog. Maanong isA mang "aywan" siya'y sinag6t. Ang magkapatid, na sa pag-akyat ay siying nagkakasabAy, nAhuhulS ng iling baitang sa dalawang magsing-irog, ay nagkabulungan din ng iling salita. -Sino bang lalaki iyang isinama mo sa atin?-ang mapus6k na usisA ni Sela. -IyA'y isA kong matalik na kaibigan dito sa Maynila; para kami niyang tunay na magkapatid. -Oh6? kakilala rin ni Meni?-at sa pagbanggit ng ngalang it6 ay panakaw na nfituro ng dalirl ang kaibigang dalagang nAuuni. Nfpata6n ang pagdaliri sa pagling6n ni Meni. Anyong tumigil pa sa may-kalahatian ng hagdan, at tangkang aantabayanan ang mga nAhuhuli. Gatila nabibigatfn siyfng makipagusap kay Delfin. "An6't ak6 yata ang pinag-uiusapan ng dalawAng magkapatid na it6?" ang sa sarili'y nfibul6ng nang mAmatain ang pagturo. Ang dibdib niyA'y lalb nang binagyo ng kut6b. Hindi na n&tul6y ang pag-aantabfy. Si Delfing ayaw sagutin at n&papamangha sa kanyang mukhang tila galit, ay muling hinarAp at pairap na sinisi nang marahan. -Sumama-sama pa it6 rito!....

Page  103 BANAAG AT SIKAT 103 -AbA, si Meni! —ang pagulumihanang nAitug6n ni Delfin. -Kung nalaman kong ayaw ka, hindi na sana ak6 sumakAy sa inyong karwahe. -Psh! -Ngay6n pa man: hindi na ak6 papanhik sa itafs. Aalis na ak6, ha? Dadahilanin kong tutul6y ak6 sa Santana.... Isang mariing irap at ungol ni Meni ang tanging naging katugunan. Ang mag-iinA, lalo na ang magkapatid, ay nakhramdam sa tila malungkot na silitaan ng dalawAng nauuni. Buk6d sa sariling pagkahalata ni Sela, ay sinabi pa ni Felipe na ang dalawing ya6'y nagkakaibigan ngang talag&. -Diyata? toto6 nga ba?-ang mapiling usisB ng kapatid ni Felipe, na di na nasagot nit6, sapagka't siying pag-alingawngaw ng mga pasalubong na salitA ng Madre portera pagk&tankw at pagkakilala sa nagsisipanhik. -Hola, Marcelita, vienvenida seas!-ang mga unang salitA ng Madre, at sumun6d nang sumalubong pati ng ising tanodpinto ring sirvientcA na ising dalagang matanda. Si Meni ay kilala na rin sa Colegiong iy6n, sapagka't nang ang gulang niya'y may mga labintatlong ta6n pa lamang, silang magkapatid ni Talia ay natira ring may wal6ng buwin sa Concordia. Kaya't sa sAlubungan pati na siy&'y binatl at bumati sa mga kakilalang dati. Di masayod na kasfyahan! Ang ugaling "seinora," na magsalubungan ang mga labi't pisngi, sa gay6ng pagdating ng dalawAng kolehiyala, ay ginanip ng mga dating magkakaibigan. Tanungan tungkol sa kabuhayan sa labas at tungkol sa kabuhayan sa lo6b ng Colegio, ang di magkamayaw na umalingawngaw sa bu6ng salon de visitas. May ilAng Madre pang nakilah6k, at ang mga dinatnang kolehiyala sa salas na may dalaw, ay paraparang nakiligalig sa mga bagong-dating, ibA'y sa pananaghill sa dalawing kagandahang ito, iba'y sa kahanga-hangang mga hiyAs ni Marcela at ibA'y sa udyok ng tuwA ng dating pagkamagkaibigan, Samnantala ang dalawing kasamang binatA ng mga bagongdating, ay kusang nakibuk6d sa gay6ng magul6ng sflubungAn, at ang kaniling mga mata'y pinagala-gal' na lamang sa bu6ng lagAiy at laman ng sal6n. * * Ang tanggapang it6 sa mga dalaw, ay may laki ng kung mga tatlumpung hakbang lamang sa habA at mahigit na sampi sa lu

Page  104 104 LOPE K. SANTOS wing. Sa pagkakalagly ay sukat na ngang sa mga liwayway ng araw at saboy ng hangin ay sumalit; anupi't pag hapun-hap6n na'y nag-&anaki'y yungib sa dilim at kainitan. Salamat sa dalawing hagdang magkalag6s, isA'y ang malaking panhikan ng madli sa harapAn, at isA'y ang sa pagpanaog sa kalookan ng Colegio, at salamat pa rin sa tatlong may rehas na bintanA sa magkibiling dako ng hagdan sa harAp, kaya may mga sinag ng araw at simoy ng hangin na sa dalaw&ng yaon ay nagpApaaliwalas nang kaunti, na di na sukat ikainis ng sinumfn. Pagkapanhik na pagkapanhik sa hagdanang malaki, ang unang m&bubulwagin ng matA ay pinto sa hagdanang katapit. Sa itais ng pintong it6, ang nititfngal^'y larawang lumA ni Dolia Margairita Roxas, ginigitni ng dalawAng larawan nam&n ng Pus6 ni Jesus at Puso ni Maria. Ising mata/s na relo sa kaliwing dako, at isfng nakasabit na kalendaryo sa kanan. Sunud-sun6d na mga kuwadro, salit-salit at tugfn-tfigunang mga larawan ng ilang Madre, iling Pareng nangagbanal sa buhay nil& ang sarl-saring himala ng Ina ni Kristo, ang sa kahabaan ng panig na iy6n ng hagdanan sa lo6b, ay nangahahanay at nangasasabit nang matataAs. Sa dulong kanan ng sal6n, ang una-unang napatatanyag ay isang kahoy at di tuipiing bayubo (cancel), na sa pagtakip sa pintuang nasa lik6d, ay parang nagbfbabaling sa lo6b niy6'y may ikinukubli sa tanw ng bAlani. Sa itaas ng pintong it6 ay may ising Santo-Kristo. Sa dakong kaliwa ng bayubo ay malaking larawang kahoy ni San Jose, nasasa-lo6b ng iailg marikit na urna, sa ibabaw ng isfing patung&ng sadya. Sa kanan ay isAng marikit na urna pa rin, kinalalagyan ng bu6ng larawan ng isa ring santo, may damit na pulang-pulA, aywan kung an6 ang ngalan. Sa dulong kaliwa ay malalaking kuwadro namin ang naugakasabit. Sa gitna at itafs, larawang malaki at maganda ng La Purisima Concepci6n; sa gawing kanan ay San Vicente de Paul na maraming kasamang bat, at sa gawing kaliw&'y San Jos8 pa, nguni't pinta lamang. Sa har&p, ibaba ng kuwadro ng La Purtsima, at sa ibabaw ng isAng lamesa ay may nfuurnang Santo Nifo. AnupA't sa magkabi-kabilfng dulo at sa magkabi-kabilfng panig ng tanggapan, ay pawang kuwadro, mga sant6 at santd, mga himala at pintakasi ang nagpapitaasan do6n ng url at kapangyarihan, na sa isAng baguhang dalaw, sa isAng pikit manampalataya sa kaharian ng langit sa ibabaw ng lup&, ay labis nang makapagpaakalA na siy&'y nipapagitnfl na sa isfng

Page  105 HANAAG AT SIKAT 106 pitak ng langit na iyAn, na sukat nang katakutan at dl mapangahasAng pasukin ng mga dimonyong may sungay at may buntot sa dami ng mga nagtatanod na patay na sant6 at mga buhiy na madre. Tikis na ngA lamang ang mga dimonyong binati na nakapanunukso pa rin sa lo6b na ya6n at nakapaglalar8 aa higpit ng mga Madreng harl na ng pagkamaiingat. Hindi mga larawan lamang ang palamuti ng sal6n. Sa bu6ng panabi halos at mga sulok, ay may mga pedestal na maririkit, patungan ng mga pas6 ng sarl-saring halamang pambahay. Do6n sa may tapit ng maaliwalas na larawan ng La Purisima, ay may is/ng hanay at isfng po6k ng mga luklukan, na kung di lamang mapaghahalata ng mga Madre, ay marahil ya6n ang lugil na pipiliing parati ng mga magsing-irog na nagdAdalawin, upang paluh6d na mapatibayang lalo sa harap ng gay6ng dambank ang linis ng kani-kaniling pus6 at tibay ng kani-kanil/ng sump&. Sa daku-dak6ng pintong papas6k sa pinaka-almawsng bilihan ng mga kolehiyala ng mga gamit nila at kasangkapan sa pagbibihis, na di n&bili o maipabili sa labis, at natfituluyang kinakagat nilA sa matais mang halagA, ay may isfng nakatay6ng sabitAn ng mga sambalilo; gaya rin namAn ng isA pang nasa kabilafng dako, sa may pintuang patungo sa koro ng simbahan. Anup&'t ang mga sabiting ya6n ng mga sambalilo ay nagpapakilala nang hindi mga babae lamang ang do6'y nakapapanhik at nakadadalaw, kundi sampa ng mga lalaki. Nguni't hanggang do6n na lamang namfn ang sukat maab6t ng mga lalaking m&nunukso. Sa kanang panig ng pag-akyat ay may is8 ro6ng malaking aparador na kinatatanghalari ng maririkit na kayong binurdahan at tinahi ng mga kolehiyala, karamiha'y mga panggaylk sa altd at sa mga santo at pampalamuti sa bahay. Nasa kaliwing panig ang mahabang hanay at ilAng umpok ng mga fipuan, laing talagA sa mga dumadalaw at dinadalaw na nag-uusap. Oh, sino ang makabibilang ng mga lihim ng kfluluwf na do6'y n&papalwal, ng mga bulaklak ng pusb na do6'y nihahalimuyak, ng mga pait ng luhA na do6'y nAtitigis at nAlalasAp sa pagpapAalaman ng mag-iini, ng magkakapatid, magkakaibigan, at magpipinsan!... Maging ang. mga Madre mang ayaw maniwala sa pagdalaw ng mga pinsan-pinsan at kabikababayan, ay di makapagsasabi nit6!... Sa panig na it6 bumuo ng ising umpok sina Meni, Delfin at mag-iinA ni Sela, pagkatapos ng mga unang batian at sWIubungin ng mga dating magkakakilala.

Page  106 106 LOPE K. SANTOS An6 ang pag-uusapan pa nilA kundi ang inihatid na maiiwan do6n?... * * * Bagamin kaumpok din si Delfin at si Felipe, silAng dalawA'y nAlalayu-layo at may pasaglit-saglit na salitaang buk6d sa fisapan ng mga babae. Pinagmamalas niling isa-isa ang mga kuwadro, at ang ibA pang mga larawang sa kabi-kabila'y nAtitingala. Nang mApatami ang mga mata sa lumang larawan ni Dofia Margarita Roxas, ang mayamang babaing it6 ang kanilAng nkpag-usapan. Naungkat ang mga dahil na ikinatatanyag do6n ng larawang nasabi. Si Delfin ang nakaaalam at siyang nagpatal6s kay Felipe. Si Dofia Margarita Roxas ay siyang tunay na may-arl ng bahay na ya6n ng Concordia. Lahit ng mga bahagi ng bahay na may bubong na tisa, ay siyang matanda niyang pag-aarl. Lahat ng mga may bub6ng na siim at ibA pang mga kanugnog, gaya ng simbahan, mga tulugan at aralAn, ay mga pagawA na lamang na bago at dagdag sa pinag-abutan. Ipinagkalo6b ni Margarita ang bahay na ya6n sa mga Hermanas de la Caridad, na no6ng mahigit nang kalahati ang nagdaAng siglo ay nagiiparito sa Maynili upfng mangag-alaga sa PAgalingang-sakit ng San Juan de Dios. Ang katipunan ng mga pinagkaloobang Madre ay sa bahay nang ya6n nagsitirf, tul6y nangagbukAs, udyok ng katungkulan nilA, ng pAaralan sa mga batang babaing anAk-dukhA. Sa pagka-kampon ng pagkakawanggawA, ang mga Madreng ya6'y nagsimula nang bu6ng sigla sa kanilang pagtuturb na ipinamintakasi sa La Purisima Concepi6n at kay San Vicente de Paul. Ang mga ginugol sa unang pagpapaaral ay kalo6b din ng nagbigAy ng bahay. Kauna-unahang namaha1a sa piaraling it6ng kilalA ng lahAt sa ngalang Concordia, ay si Sor Tiburcia Ayans, na di pa lubhang nalalaong namatAy. SiyA ang lalong nagpakasikap sa ikalalaki ng Colegio at ikapagkfkaro6n ng bahay na sarili. Sa nagsisun6d sa kanya'y nangabanggit din namAng mabubuting magsipamahalA sin& Sor Josefa Adserias at Sor Catalina Carreras. AnupA't sa sikhay ng mga Madreng it6 at sa pagpapal& at abuloy ng mga angkan ng Roxas at Ayala, kay& umab6t ang Concordia sa mga kasalukuyang lagiy at buhay. -At sino bang Margarita Roxas iy&n?-ang sa hanggang ditong pag-uulat ni Delfin ay inusisa ng kaibigan. -Hindi ba naisasaysay sa iy6 ng matatandA, nang ikfiwy bath pa,-ani Delfin-ang pangalan at buhay ng Dofia Margarita Roxas na iyAn? e

Page  107 BANAAG'AT SIKAT " 107 — Do6n sa amin ay hindl. -Dito sa MaynilA, no6ng kaml'y mumuntt pa, kung ayaw kaming papaglaruin ng aming mga magulang, lubh& pa ng matatandi, ay walAng panakot sa amin kundi ang "Hayin na ang minero!," mga salitAng ni hindl namin ikapanaog sa hagdan o ikapaglarO sa mga lansangan at di bibihirang hindi pa ikitul6g. Kung aming itan6ng sa kanila kung an6 ang minero, ang sabi nili ay mga tao raw maliliksi, parang limbas na nangunguha ng bata, mga upahin ni Dofia Margarita Roxas, upang ang mga batang nAkukuha ay mapatay at makunan ng dug6ng maipandidilig sa ising halaman ng nAsabing Dofa Margarita. Ang halamang iy6n ay pul6s daw gint6: ugAt, pun6, mga sang&, dahon at bulaklak ay gintong pawa, at ang mga ibinubunga'y tunay na mga salapi nang ginto rin, dadalawahin, aapatin, lilimahin, sasampuin, lalabing-animin at dadalawampuing piso. Balitang-balita no6ng si Dofia Margarita Roxas ang ulo ng yaman dito, gaya ng pagkAbalita nina Kipilang Andong sa LipA, na, dikun6, no6ng araw, ay nagbibilAd na rin ng salapi. SaAn kaya naro6n ang mga salaping iyin ngay6nl... PahimutSk na naipahayag ni Delfin ang mga huling salitAng it6, samantalang sa pagkakiniigan nili ni Felipe sa saliting buk6d, ay may nagngingitngit na kalooban sa dakong kaliw& niyi: ang lo6b ni Meni. -An6 ang kaniling pinag-fusapan?-ang sa lalamunan nit6'y nagsisikip na mga salit&. Makalawf nang tumikim; sa thgubilinin ng mag-ina ni Marcela ay minsan na niysng kusain ang pagsag6t nang malakis; dAtapwl si Delfin ay hindl pa nakakapansin sa gay6ng pagngingitngit. NAlalaman nang papanhik ay sinisi pa siyA sa pagkakasama, at nang aalis namA'y inirapa't inungulan; niramdamin agad sa hagdan pa,.na tila siyA'y ipinaghihinalang nabighani sa kagandahan ni Sela; kayf naman, siyA'y hindi na naki!ah6k sa salitaan nilang mga babae, kundi pinilit na silA ni Felipe'y mipabuk6d ng fsapan, uping huwAg ikapagwika ni Mening ibig na ibig nga niyf ang makiharAp sa bagcng kakilala. Nguni't ang masamf nama'y kung bakit madalAs pa kay Meni ang pagtatapon ng tingin ni Sela sa dalawrng nibubuk6d. At mga tinging may lah6k na pagkalibing, kaya't sa pagkausap ng ink, ay makkilfng kung anu-an6 ang ntisasag6t. Ang bukb ng Io6b ni Meni ay parang pinafiugatkng kusl!... * * Tumugtog ang orasvon. IsA sa tatlo o apat na Madreng yko't dito, na ang mga pa&'y waling kalatis magsilakad, mali

Page  108 1 08 LOPE K. SANTOS limit ang hakbang, anaki'y mga langaw na pasagid-sagid sa mga umnpukang tila nag-halingasaw ng baho ng mga bulungan, at anaki'y mga lawin sa tatalas ng mata kung magsipaghagis ng tingin sa bWlarnng kumilos ng masamA-samfng kilos at umany6 ng masamA-saming any6 sa mga umpukan ng salon... ang siying namunb sa dasdl, na ang lahit ay nagsitindig sa pagkiup6, ibA'y nagsiluh6d at ibA'y nagsitay6 na lamang, hanggang matapos ang mga kaugalifng panalangin, mangakapgghilikan ng kamiy at makapag-mAgandahang-gabi. Muling nagsiluklok ang isi't ii& sa mga uup&ng dati, miliban ang dalawAng magkatoto, na pagkatapos mangakidasil, ay nagsiup6 na nang hArapan sa tatlong babaing kasama. No6n na lamang nil& nipansin na talagAng gabi na ngA palA. — An6 t.ayo?-ang nswikA ni Felipe, pagkatapos ng ilin pang mga ninalitA sa kapatid tungkol sa kung sinu-sino ang mga kolehiyalang sa daku-dak6 ro6n ay nangagkakaumpok din at may dalaw.-Tayo na p6, Nanay, tila nagdidilim ang langit, uulan marahil. — SiyA ngA namin, Sela-aning in&-kami'y yayaon na. Ikiw sana, anfk ko'y magpapakabait dito...! Saki sinundan ng sami ng mukha,.n&pahikbi: umiyak. Si Sela'y pinangaligiran din ng luhA, nguni't di na nagtul6y ang iyik na paris ng unang dalhin do6n. -Hali, -ang pabir6ng udyok ni Felipe- mag-iyakan nakay6 rito at baki di na magkitang mult... Ipapasok ninyo't sakA ngay6'y kay6 ang iiyfik!-ang idinugtong sa kanyang in&. Si Meni ay nipatawf sa birb. Nfsabing nang siyt man daw ay ipasok do6n sa Concordia, kung sa bagay ay nasa Maynilk ang mga magulang, ay ntpaluh& ring -d kawasA at iling araw pang di nakakain. -Kailin kay6 luluwfs ult, Nanay?-ang tan6ng ni Bela. -a ising buwin: makaluluwfs na pati am& mo. -Dalhan ninyo ak6 ng murk; dalhan ninyo ak6 ng kalamay, langis na mabang6 at saki... hindi pa kaya mahin6g hanggang sa ising buwfn ang nspaaga nating. lansones sa lik6d-bahay? MagdalA sana kay6, Nanay, at nang mak&tikim na agld it6ng sinA Meni. -Lansones na'y Hulyo pa lamang!-ang nfisal6 ni Meni. -Mayro6ng bumubunga nang maaga-ang sambot ni Felipe.-Ngunl, Sela, an6ng dami ng bilin mo, makakain mo ba rito ang lahit na iy6n? -Bakit hindt? Bigyan mo lamang ang mga Madre: silf ma'y matatakaw din ng lansones. at murk.

Page  109 BANAAG AT SIKAT... 109 -Buko po ang tawag dito sa amin ng murd-ang kung an6 nam&'t niisabcd-sabid ni Delfin. Isang mariing tingin at gitil ng ngipin ang kay Meni'y tinam6 niyAng ganti, dahil sa pagkakasabid na iy6n. Si Delfin sa gay6ng nakita ay parang pinutlan ng dilk na di na nakaimik. Walang nakApansing iba kundi si Sela. No6n nalub6s na tul6y ang paniniwala na ang kaibigan niyf at ang kaibigan ng kanyang kapatid, ay talagang mapanganib nang pamagitanan pa ng ibAng pag-ibig. Sumag6t na lamang ng: -SiyA lgA p6, buko ang tawag ng mga tagarito. Si Meni, sa nangyayaring iy6n, nagpapakita lamang. ng ngipin ay an6 pa. Nagsisisi sa sarili, kung bakit pa't siyA'y nakisama sa paghahatid. Ni siyf ma'y hindi makadalumat sa mga sandaling ya6n ng kung an6't nagkakagay6n na ang kanyang ngitngit kay Delfin. Nagsisi rin na kung bakit pa nikilala si Marcela. Nguni't an6 ang gagawin sa paghfharapang ya6n. Ang mga nagaw& niy&ng pagpapahalatA ng galit ay toto6ng malabis na. Gfigaspang na naming toto6 ang kanyang pinag-aralan, kung sa mga lagfy na ya6'y magpahalatA at gumawa nang higit pa. May ibang oras at araw na darating. It6 ang nakapagpahupA sa pus6k ng kanyang ngitngit. Madali't saliti'y natul6y na ang pagpapialaman. Paraparang nagsitindig at unti-unting nspalapit sa pint6. Nang mikita ang gay6n ng dalawfng Madre ay nagsilapit namin. Gay6n din ang ginawA ng iling mga kolehiyalang kakilala ni Sela at ni Meni. LuhA, pag-aliw, tawa, bilinfn, kimayan, hilikan ng kam&yv ng mag-ini at hilikan sa pisngi ng magkakaibigang maghihiwalAy, it6 ang mga nagsunud-sun6d na umalingawngaw sa plaiamang ya6n. -Sela,-ang nang papaalis na'y ibinul6ng ni Felipe-ipanuy6 mo ak6 ro6n sa matabing ya6ng humalik'sa iy6 kanginang tayo'y bagong dating. -Sino? do6n ba!-at itinur6 nang pailalim ang isa sa mga kolehiyalang kausap na ng mga Madre. — Oo. -Taga-Kamarines iy6n, si Felisa. Hamo't ak6 ang bahalk. Saka sinundan ng dalawfng magkapatid ng isfng sarili niling tAwanan. Itinan6ng ni Meni kung an6 ang ipinagbilungan nili. NagkfsabAy pa ang magkapatid ng pagsag6t na: — WalA —bago idinugtong ni Felipeng-SakA mo na mAlalaman. I

Page  110 110 LOPE K. SANTOS Anupi't sa ganAng kay Meni, ang lahht ng nangyari nang hapong iy6n, ay pawang pampalubhA sa dinaramdam. Nguni't may isa pa: kbhuli-hulihan sa harip ni Sela Ang mabuting pinag-aralan ay natup&d na nilfng mga babae sa pagpapAalamang iy6n. Si Felipe man ay gay6n din. NakApakikamAy sa ibAng kolehiyala, at kaunti pang pati sa dalawing Madre, kung di pagdakang milapitan niyi ang pinakabat& at nang akmang pakikikamayfn, ay ipinakilayu-lay8, hindi ang kamaf lamang, kundi pati ng katawAn. An6 ang malay natin kung.di nakapagbul6ng pa ang Madreng iyon ng: "Manunukso ang lalaking it6!" Ang in& ni Sela ay nakikamfy na sa mga Madre unang-una. Si Meni sa lahft. Nguni't si Delfin lamang ang tila nipapalagty na waling pinag-aralan. Natitigilan, uutu-uto warl, nag-falanganing makikamfy kahit kangino. At lal6 pa kay Marcela! DAtapwa't inakala niyAng ya6'y di na mfmasamain ni Meni. Ang magpaalAm nang mahusay ay tungkulin na ng pinag-aralan at di ng pangingibig lamang, kung sakall. Umanyo siyfng lumapit kay Sela, samantalang ang mag-inA ni Felipe ay nakabababa na ng iling baitang, at si Me'ni ay kaakbay pa't kaui-kausap nang pagpipaalamfn. Nang m&ramdaman ni Meni ang gayong hangad, ang kamAy ni Sela, kunwa'y wala sa lo6b na di na binitiwan, hanggang mAkitang nanaog si Delfin na is8 mang salitA'y dt na nakapagbitiw. Kung di nApakatiwalk ang lo6b ni Felipe, marahil sukat nang nahalati ang tunay na dahilln ng mga gay6ng tikisan ng dalawlng magsing-irog. Nang mlmalas namfn ni Meni ang pagkakapanaog ni Delfin, na yukung-yuk6, anim6'y nakitukfng ahas, ang pus6 niyi'y sinagian ng habfg. Nguni't hindi siya lamang ang naawA: si Sela man. Kapagka palI namfn gay6n na ang naging anyo ng isAng binatang mapagsuko sa pag-ibig, gaano mang panibugho ng kasintaha'y nagbabawa, at gaano mang pag-iingat ng pinagpApanibughuA'y nahihalatA! Anupi't nang si Meni'y mapangitl, ngiting itinakip niys sa galit, si Sela namf'y nfpabuntonghiningA, buntong-hiningfng iniukol niyA kunwA sa umaalls nang inA at kapatid. -Felipe,-ang ipinahabol na salitA ni Sela, nang si Meni ay papana6g na rin-kail&n uli kay6 pfparito? -Itan6ng mo kay Meni. -Ah, si Meni! hindt na iyin dadalaw sa akin... -Bakit hindi? Sa isfng linggo, tignan mo!-ang pangakb ng tinukoy.

Page  111 BANAAG AT SIKAT 111 -Maraming salamat sa inyo. Adyos, Nanay! Ang ining inadyusin ay di na nakaafg6t: lumuluh&, nagsisisi kung bakit pati anik na babae'y nspapag-aral pa. Sana'y di nangyayari ang gay6ng mga pagkalay6 sa matA niling magasawa. Nagsikayan na sa karwahe, samantalang si Sela sa itahs, ang dalawAng Madre, ang matandang tanod-pint6 at ilin pang mga kolehiyala, ay nangakatanAw sa kanilAng apat. Sumalo6b at magkapiling ang in& ni Sela at si Meni, at sa bangkito nami'y nagkiratig si Delfin at si Felipe. PaglabAs sa daing SantanA, ipinatigil ni Delfin ang karwahe. -Bakit?-ani Felipe. -Ak6'y tutul6y sa SantanA. -Bukas na, kaibigan; tila uulanin ka. Si Delfin ay ayaw papigil. Bagam&n nikikita niyAng si Meni, na walAng kasali-salitA hangga no6n, ay nagpahalatf sa iling ungol ng pagka-ayaw siyAng palakarin, at bagamin nigunitA ang baka makframdam si Felipe ng mga dahil ng kaniling sAmaan ng lo6b; ditapwa'y nagpilit ding umibis, at dikun6'y may nipangakuan siyfng isAng kasama sa pag-aaral, na kahit gabf na'y dAdalawin din. — It6 naming si Felipe:-ang sabid ni Meni sa kinAkapatid na pumipigil sa pipana6g-pabayaan mo ang taong may Iilakarin...! -Hindi't gabi na. -Gabi na ngA namfn,-ang payo ng matandang babaesakf tila umaambon. — Kung gabihin po sil&-ang sabid ni Meni-at abutin ng ulAn, ay di hanyong magdafn at dito makisilong sa Concordia... IsAng tinginang kapwA paul6s ng dalawA, na sa gay6ng dilim ay parang dalawfng sandatang kumislap sa pagkakapingkt, at pagkatapos... si Delfi'y yumao na rin. An6ng palt na paghihiwalfiy!

Page  112 -tlPlOt'T IlleE 4`11'i rlE AT~' IP'PIC I'S-r'4'11~r3cl'4E L9`6441' VII MGA SULAT ANG NAG-USAP (Padald ni Delfin kay Meni.) "13 Hunyo, 1904 "Meni:"Aantayin ko sanang ikMw ang sumulat sa akin. Ikiw ang may katungkulang magpaliwanag ng di ko madalu-dalumat na mga sanhi ng pagkagalit mong ya6n kahapon. "Dftapwa't hindi na ak6 makatagal. Hindi ko toto6ng mabatf na makapaglipat araw sa pagguigunita ng no6 mong nangungun6t, ng mga tingin mong nakasusugat, ng mga salitfng nakfhihirin at ng nagd/dalamhatl o nagngingitngit mong pusb dahil kay Delfin... "ManiWala ka, Meni, na di ko ikinihimbing iyfn kagabing magdamAg. "Sapagka't bakit? an6 ang nikita mo sa aking kapoot-po6t na gawa? Panibugho kaya ang dahil?... Minasama mo ba ang pagkakasama ko sa inyo nang di muna kita nagkakausap? Dapat mong matalastas na si Felipe ang may yayA sa akin kahapon ng umaga. SiyA ang may sabing ikfw ay sasamang maghatid sa kanyang kapatid sa Concordia. At ipinasabi ko namfn sa iy6ng ak6'y sasama rin. Pinagkasflitaan pa namin na do6n ko kay6 fantayin sa Pako. Hindi ba niy& sinasabi sa iy6? Kung hindi ay wala ak6ng kasalanan. Patawarin ni Meni si Delfin! Kailanma'y di ko inibig ang gumawa ng mga pangangahAs na gay6n, nang di mo nflalaman. "Kung paghihinalA namfn ang dahil, oh, aking ligaya!, ang langit nati'y huwfg mong ipanganib na maglalaho sa gayungay6n lamang! Sa ati'y wala nang alapaap na nakatatabing! Hawak mo na ang kapalaran natin! At ang palad na iy&'y hindi na maaagaw ninumfn, kundi kung sadyS mo na lamang ipaagaw... "Ak6? Ak6'y lalaki: hindi ko iniaalis na ak6'y lalaki. Mafiaring magkAligaw-ligAw sa mga gubat at magkasuut-au6t sa mga katinikfn ng buhay; nguni't may lo6b ak6ng maikababalik sa landas na pinanggalingan! Ak6'y may lakfs na maipakikitunggali sa madlang panganib na mfkakasalubong! "Ikiw,! IkAw ay babae: hindi mo maiaalls ang iy6ng pagkababae! Sa aki'y di lihim, na, ang kinfgisnan mong banig ay di ko mapfpalitan. At sa bahay mo ay may nagsisilapit na mga anyaya ng lalong matatafs na kapalaran. Ditapwa,

Page  113 __ hindi ko naiisipan hanggang ngay6n ang pagmalian kang sapantaha. 'Hindi! Nananalig ak6 na ang sumpa mo'y siyang ipaiasapot sa akin kung ak6'y mamatAy, at ang sumpA ko ay siyA mong uunanin kung mamatay ka naman. Anupa't ang sumpaan nati'y kasama sa hukay na itatagb ng panah6n! "At sino siyd kay Meni? An6 na ang ganda niyd sa sumpA mo? Ang sampi bang Concordia nila ay miitutumbas sa isang glorieta natin?... "Unti-unti nang iy6ng pag-aralan ang mga ugall ko, tulad sa aking pag-aaral naman sa mga ugall mo; upAng nang kung sa gayun-gay6n lamang mga kilos, mga tingin at mga pagbirb, na maminsan-minsan mong nAkikita sa akin, ay hindi ka karakarakang napadadala't sukat sa maling pananapantahA. Inuulit ko na kung ak6'y mapaghihinalaan mo ng paglililo, sa iy6'y makapup6ng higit na makapaghihinali ak6. Ngunl... nfpakaaga!... Anang isang minunulit ay: "Wala nang mabagsik na lason ang pag-ibig na gaya ng panibugh8, tulad sa mumunting hayop na gumagalA sa katawin ng isfng taong maysakit, kung di man makamatly na biglA, ay nakamamatAy na unti-unti." "N&lalaman mo na, Meni: lason'at microbio ang kinikimkim ng iy6ng lo6b ngay6n. Kung ibig nating mabuhay si Pag-ibig, iwaksi iyAng si Panibugh6. "Hindi ba? "Ang iyung-iy6 lamang na si DELFIN."

Page  114 114 LOPE K. SANTOS (Sag6t ni Meni Kay Delfin.) "KAY DELFIN:- "Ang sulat mo kahapon ay n/basa ko na: makiitlo at makUlimA pa. Hindi ak6 ang unang may katuigkulang sumulat, kundI ik&w, sapagka't talastas mo nang ak6 ay nagagalit, dapat na iy6ng pag-usigin kung an6 ang dahil. Buk6d sa rito'y nAlalaman ko naming hindi ka makababati... hindi ba toto6? "IpinatAtalastis ko sa iy6ng hindi na ak6 nagagalit ngay6n; nguni't huwAg kong mababalitaan sana na ikAw ay nakisama pa kay Felipe sa pagdalaw-dalaw niyi sa Concordia. Kung ibig mong magalit na ak6 nang totohanan, ay pumaro6n kay6 uli: sakf mo mikikilala kung sino ang iy6ng kabisa... "Mabuti nga sa iy6 kung hindi ka nfkatulog kagabing magdamag! Ak6 ay n/katulog nang mahimbing na mahimbing. Nalaman mo kung bakit? Dahil sa paggfiuniguni ko ng pagkiganda-gandang mukhA ni Marcela, at kung ak6 lamang ay naturuan mo na ng mabuting pagtula, paris ng matagal nang iy6ng pangakb sa akin, marahil ay may nabasa na siyh bukas sa Bagong Araw na isang tul& kong patungkol sa kanya... Ak6'y nanaginip kagabi sa kahimbingin; ak6 raw ay isang lalaki, ang pangalan ko'y Delfin; kamakalawi raw ay may inihatid ak6 sa ising Colegio na isang dalagang walAng kasingganda sa ibabaw ng lupA. Hindi ko na lamang maalaala ngay6n kung Marcela ang pangalan niyf. Habang kami raw ay nasa karwahe, ay tila ak6 r.deenkanto at parang wala nang nfkikitang tao kundi ang Marcela lamang na iy6n. Mul&ng ulo hanggang paA ay siyA ko na raw lamang nipagmamasdan, na halos nagkikampupungay ang aking mga mati sa pagtitig sa kanya. SiyA raw namin ay gay6n din sa akin: kahit kausapin ng ibing mga kasak&y namin ay hindi makuhang sumag6t. Pagdating daw sa Colegio ay lalo na ang aming mga tinginan at ngitian. Nipuni raw kami ng Madre: ak6'y pinapanaog at hindi man nakAkamfy kay Marcela... (Hiiilat: n&pahiyA ang bata!) "It6 ang nApanaginip ko. IkAw ba, hindi ka nanaginip ng katulad nit6? "Hanggang dito na lamang, Delfin, at ang mga sinasabi mo tungkol sa paninibugh6 ay hindl toto6: ang "celos ay pagibig." Tignan mo sa Diccionario kung hindi, at kung ayaw kang maniwall ay sakA ko na ipaliliwanag sa iy6. "Ang concordianta mong si MENI."

Page  115 BANAAG AT SIKAT 116 "Habol: Ipakigaw& mo na kayA ak6 ng isAng tul para mkipatungkol kay Sela, ha? Kalangkap." * * (Si Meni kay Delfin.) "20 Hunyo. "DELFIN kong minamahhl: "Waling anumAng nangyari, kayA huwAg kang mag-alaala. Ang nakAramdam lamang sa iy6 ay ang kutsero namin, nguni't ang tatay ko'y hindi. Totoong-toto6 ng& ak6ng nawalin ng lo6b sa pagkakisigAw na iy6n ng tatay na: 'Bakit waling ilaw sa pintong malaki?' Ang akal& ko'y niramdamin tayo at papasok siyA sa hAlamanin. Kay& nipuni ang ilaw ay linggung-linggo ngA namin, at sak& kung sinong amerikano at si Don Filemon ang mga kasakAy niyk sa karwahe. Buhat nang paro6n nang tanghall pa sa karera, ay hindt umuwt ang tatay kundi kagabi na lamang. May kainitan ngA ang ulo, pagka't natalo. "Ak6 nami'y hindl nahalatA ni kamuntf man. Sa hagdan sa kusind ak6 nagdain, at kunwari'y galing lamang sa labis nang pumasok. "Iklw, tak6t na tak6t ka ba? "Si Felipe ay tanungin mo't wall raw siyfng milamang gawin kagabi nang di pa ak6 umaakyat. "Hindi ko masabi kung mAtutul6y pa kami o hindi na sa pagpasok sa Night School. Si Talia ay ayaw nang papasukin ni Yoyong. Kung ibig daw naming mAtuto ng ingles, ay umupa nang paris ng dati sa ising maestra amerikana, na makapiparito sa bahay. IkAw ba, an6 namin ang pasya mo? "Tanggapln mo ang isAng sulat na kalangkap nit6: iyi'y padalA na nam&n sa akin ni Pepito Serrallo sa Troso, na hindl ko na tul6y nAibigay sa iy6 kagabi. Basahin mo't kung anuan6ng mga kaululAn ang niriyfn. Wikang kastilk pa kung sumulat ay hindl namAn marunong ang hil6. Nangyari sa poesia ay hindi ko mAwawaan. Tignan mo iyf't baki maiari nang kuning mAnunulit siyA sa inyong pthayagAn... "WalA na sa ngay6n. Ising... matun6g kay Delfin.. MENI." "HH^bol —Huwig ka na munang pumarito sa lo6b ng linggong it6. BakA ka masuy& agfd sa kaligayahan ng ating glorieta. Sa ising linggo na, ha? Kalangkap."

Page  116 116 LOPE K. SANTOS (Hulog sa Tagalog ng sulat ni Pepito.) "SA MGA KAMAY NG AKING PAG-ASA. (A laB manos de mi esperanza.) "Waling kaparis na Judit filipina: "Ikiitlo na it6ng paghawak ko sa aking plumang wallng "umaagos na tinta kundi tinta ng pag-ibig, upAng mAihalimu"yak ko na namfn sa iy6ng walAng katulad na karikitan, -dikit "ng mga dngeles at serafines-ang bang6 ng aking pag-ibig, "pag-ibig na hindi pa ninyo tinutug6n hangga ngay6n ng inaantay "kong pag-asa diyan sa mga labi niy6ng marfil. "Hindi p6 maiaring mabuhay sa ibabaw ng mundong it6, "ang hindi magtaglay ng mata6s na pag-ibig sa inyong dakilang "ganda, na tinangi ng Diy6s na maging Reina de las Flores ng "Extremo Oriente, at ideal ng mga bayaning pilipino, gaya nini 4'Burgos, Rizal, Mabini at ib& pa. "HuwAg mo po ak6ng pagkaitAn ng il&ng saliting makapag"pApatighaw sa mga tumitib6k na damdamin dini sa aking pu"song uhAw sa pag-ibig. "MulA pa ro6n sa batis ng Antipulo, na ang inyong ingat "na ganda'y aking m&pano6d sa paliligo, ak6'y hindi na naka"pagpigil sa agos ng pag-ibig na itinuturb sa akin ng maligayang "panah6n ng pagkabinata. Habang tayo'y nangunguha ro6n ng "duhat, ay hindi ko mAlaman ang gawin upAng no6n pa'y maka"luh6d na sa inyong kimahal-mahalang harapan; d&tapwa't "may isA namrng taksil na lo6b na wal&ng anu-an6'y dumating "at umagaw s. mga sandaling ya6ng walAng kasintamis. Ni"kilala ko na kung sino iy6n, nguni't kung siyA'y tunay mang "mapalad na sa pag-asa sa marfil niy6ng kamAy, ak6'y hindi "namin natatakot magpain ng aking buhay kung ang makaha"hadlang sa hangAd kong bumubukal sa pus6 ay gaya lamang "niyA. Gasino na siyi!... "Sa mga bakAs ng inyo pong nil&lakaran, oh dakilang tali "sa Silangan!, ak6'y humahalik, at ipinag-aantay ko ng sag6t "niy6ng kAtamis-tamisan ang aking mga banal na pagnanasa! "Adi6s, o lira de mis ilusiones! PEPING SERRALLO." * * * (Si Delfin kay Meni.) "MENI ko: "Salamat kung walfng anumfng nangyari! Nflaman mo kung sain ak6 nagdaAn? Hindi na sa pint6, kundi umakyat na ak6 sa rehas. Kung nagkita6ng may pulls, marahil ak6'y

Page  117 BANAAG' '~AT SIKAT A 117 sa kalabtis nakatul6g kagabi. Ditapwa't wal& ring paris niy6ng unang gabing ak6'y iwan mo sa glorieta na magsidating sin& Rora Loleng. "Ang lagAy pali'y may bantA pa sa akin ang SerraUong iyan, ha? Kaawa-awk namin 1... Kung ak6 ikiw ay sisagutin ko n. Ayon sa sulat ni Peping ay "ik/itlo nang paghawak ng pluma" it6, sain n&ro6n ang dalawing una? Marahil may lulang contrabando, kayA hind! mAipakita sa akin. Paglililo?..... "Nagkausap kami kangina ng bAbayawin mohg abugado. Nisabi rin sa akin iy6ng tungkol sa inyong pagpasok sa Araling-Gabi. Tila nga namin mabuti pa ang magsabahay na lamang kay6. Nguni, ay bakit di ka pa sa Normal School lumipat ay maaarl na namin? Kasalukuyan pa ngay6n ng pagkukuhanan*ng matrikula. "May ibabalitA ak6 sa iy6 tungkol kay Felipe. Pag-ingatan mong. mlaman niying ang may sabi'y ak6, sapagka't ayaw ipamalay kaninumAn. Hindi mo ba nApansin siyA, kung an6't kagabl, linggung-linggo, ay hind! umalis diyAn sa bahay? Hindl mo nahahalating parati nang malungkot ngay6n?... Ak6'y naaawa namAn: buhat kanginang umaga, tuwing aakyat sa akin, ay marami pa ang buntong-hiningA kaysa salitA. Gay6ng katais ng luhA niyA, ay mangiyak-ngiyAk na naman sa akin. Meni, mapag-Aaralan natin ang nangyayari sa kanya, sapagka't may malaking kabuluhAn. "Nikilala mo na ba si TENTAY na piniparunin niyAng madal&s sa San Lfzaro (Santa Cruz)? Nang kay6'y nasa Antipulo, sini Tentay ay nkro6n din; aywan kung nagkAkita kay6 o nipakilala sa iy6 ni Felipe. Nguni't sa akal& ko'y hindt, sapagka't nApakamalihim ang taong iyfn, na maging sa akin ay bahA-bahagya nang magsabi ng mga nangyayari sa kanyang pagpanhik do6n. Minsan man ay hind! ak6 isinama: sakA na ng sakA na raw. "Si Tentay ay.may.kung iling kapatid, at may amA't in& pa: isang mog-anak silAng, ayon sa sabi rin ni Felipe, ay nabubuhay na nAbaba6n hanggang liig sa kahirapan. Ang ami'y may sakit; ang ini'y may pAsuguhin pa, at ang isAng kapatid na lalaki, ang sinundan ni Tentay, ay may anim nang taong wala, hindi milaman kung saan na nAparo6n, mulA nang umalis dito sa Pilipinas nang ta6ng 1898. Uman6'y naging kasamang alilA ng isang kastilang taong-bapor. Aywan kung paano ang pagkakdpangyari, nit6. "Ang inabot na lagiy ni Felipe sa mag-anak na.i6n, ay mabuti-buti rin namin. Bagamn hind! ko masabi ang. siyA'y

Page  118 118 LOPE K. SANTOS nakapapantay na sa lagAy ni Delfin kay Meni, ditapwi, malaki ang pagkiramdam kong siyk'y mayro6n na ring kalinawan, kung di man lub6s ay kaigihan man lamong. Ang ami ang siyAng una-una niyfng kasund6, at sa lilim ng Kapisanan ng Paggawd silk nagkikilala. Ang ina ang tila hindt makipusb sa kanya. At si Tentay, na mahil sa ama kaysa ina, at tak6t sa ink kaysa ami, ay siyang nasa Alanganin pa rin kung magpalagAy kay Felipe. Hindi namfn sa pagka-ilanganing it6, ay waling-walA pa siyang pag-asa sa ganing kay Tentay. Mayro6n nang kaunti; at kung wala'y disin hindi na siya nagpakaabot sa magsisanta6n na ngay6ng panunuyo. Ang nakapangyayari kay Tentay ay it6: may mga araw na panhik o pagkikita nil4, na si Tentay ay bu6ng pag-ibig, bu6ng giliw, bu6ng pangakb at tunay na kaluwalhatian ni Felipe, marahil kung mga araw na ang sariling pu8s niyk at ang mga hatol ng ami ang nasun64; at may mga araw naming ilaw na aandap-andap, nagmkmalabb, madalis makabitiw ng mga saliting pampabuwAy sa ising panatag na pag-asa (paris din ni Meni no6ng araw), at kung magkabisala'y nipapaluhft pa sa pagtatapft na maanong si Felipe'y lumimot na sa kanya, nang di napagkikagaliting parati ng ink. At sa mga ayos at salitAng it6, ay hindi miminsang si Felipe'y nananaog sa bahay nang walfng iuwi kund2 saklap sa dilA, agam-agam sa pus6 at lungkot sa gunamgunam!...Oh, tikis na ngf lamang kay6ng mga tabae na mapaglikhf sa aming buhay ng mga ganit6ng damdamin!... Nguni't hindi pa it6 ang kasalukuyang ipinagdadalamhati ni Felipe. Kung ganit6 lamang ay matitiis pa sa sarili. Ang hindi na toto6 niying maatim, na ipinagtapit na tul6y sa aking bu6ng-bu6 kangina, ay ang may isfng linggo na raw ngay6ng pagpait ng mga pagsuyb niyA kay Tentay. Si Tentay, ang kung bagi sa ating dalawA, ay naging Delfin, at si Felipe ang Meni. "Kapagkaraka'y kilala na ng ama ni Tentay ang pamumuhay sa aariling bayan ni Felipe. Tal6s niying rfayamang-mayaman, at kung kaya lamang nagtitiis dito sa Maynila sa ising marklitfng hanapbuhay, ay sanhi sa nikagalitan ng ama sa di pagaaral. Ang amf ni Tentay ay ising manggagawang matandi na, may sakit na paglurat ng dugo, palubh& na nang palubh& at ngay6'y wall nang lakfs na mApakinabangan. Sa pagkfkilala niyk sa magandang ugall ni Felipe, at sa pagtakim marahil sa is&ng maginhawang-buhay na mAla6't mfdali'y mitatam6 ng kanyang asawa't mga anik, kung mangaiwan na sa pagdarilita, at maging kaising-palad ni Felipe si Tentay, ang nisabing am ay nagkaro6n na mula-muli pa ng ising tanging pagma

Page  119 BANAAG AT SIKAT 119 mahAl kay Felipe, na anupA't sa pagnanais sa kanyang dalagang anfik, ay siyA na halos ang may kapararakan. "Nguni't ang mag-in Bay walAng malay sa ganit6ng panahA o tungo ng may sakit na manggagawa. Ni hindi sapagka't sa pagkikita nilA'y dukhA rin si Felipe, kayA di mApusuan ng in&, ni hindi rin namAn sapagka't siy&'y mahirap ay hindi na nakakakita ng mga sinag ng pag-asa kay Tentay. "Oo, ang pagkfkilala ng mag-inA kay Felipe ay isAng hamak na manggagawa rin. Hindi nam&n n&sasabi ng am& ang ganing kanyang natatal6s. Marahil may ising ugall ang asawa't anak na di ibig suungin, kaya ang pagka-anlk-mayaman ni Felipe ay hindi ninais ipamalay agad sa kanilA. Ang ginagawing astl marWlit, ni Felipe at ang kalayuan ng kanyang lo6b sa mga panghalina ng kayamanan, ay siyA naming nakapangyayari, kayA ni minsan, ni dunggit man, ay di nakapagbitAw sa kanyang dila ng mga kaparangyaan ng sarili at ng mga kaginhawahang tinAtalikdan. NAsasabi niyang taga-Silangan siya, buhAy ang mga magulang, may isA pang kapatid na dalaga, at hanggang dito na lamang. Mahanga ay nakapagsisinungaling pa: dikun6, sa pinaghahanap-buhayan niya'y nakapagpapadalA pa sa mga magulang at kapatid upang makatulong sa ikinabubuhay nilA. "Sa ganAng kay Tentay namfin, ang pagkarukhang it6 ni Felipe ay is& sa mga unang bagay na ikinapupukaw ng sarill niyang paggiliw. Marahil ay sapagka't nakukurb niyfng waling makababatid, waling makasusukat at walAng mAkakaagpang ang mahirap kundi kahirapan din. (Katulad ng kayamanan, walang hanap at ibing kasiyahing-lo6b kundi yaman din, hindl p6 ba, aling Meni?) Marahil n&iisip ni Tentay na malaon na siyang anAk at alipin ng karalitaan, ay bakA kung di sa kapwa mahirap umirog, ay busabusin pa ng kayamanan... Kung sa bagay, siyh namAn ay may mukhcmg sukat panikluhurin din ng salaptiat dunong; datapwa'y walfng nfsasabing parati kay Felipe sa mga sandaling ipinagkakaniig nila ng salitaan, kundi ang: "Oh, Ipeng, pinakikiharapin kitA nang higit sa mga ibA pang dito'y pumapanhik, sapagka't ikiw ang mahirap at di mapagmakisig sa kanil&ng lahat!.... "Mahuhulb mo na, Meni, kung di ang mga pananaliting ganit6 ng isang dalaga, ay sukat na o labis pang makapagpipanatili sa ifing paris ni Felipe sa gawing paghihirfp-hirapan. "Nguni't ang sakit ng amf ni Tentay ay may ising buwrin na ngay6ng nagbabalA sa mag-anak ng isAng di na malayong pagu6lilahin. An6 mang hirap ay tumupAd silA sa ising pangakb sa Antipulo, kaya nfparo6yn; nguni't diwa'y nabinat sa pagkakt

Page  120 120 LOPE K SANTOS 12_ LOPE K_ _ ANTOS ahon-lusong nil&ng ginawa. Kung di malakis ang lo6b, at kung naging sakit na ibA man lamang sa paglurA ng dug6 at pagkatuy6, disin lub6s nang nfratay siyA sa mga araw na it6. Sa bahay daw ay nakapagmamanhik-manaog pa. Nguni't wali nang talagA: makilin nang n&sabi kay Felipe nang lihim, na kanya nang niririnig ang laging umfukilkil sa taingang pagtawag ni Kamatayan... "No6ng Afbado ng gabi si Felipe'y naparo6n. Dinatnan niyAng ang bahay ay kasinlungkot ng isAng libingan. Ang mga bata'y nagsisihikbi; ang mag-ins ng dalaga ay nAuup6ng magkaratig sa ising bangk6, at waring nagbfibulungan ng may kahalong patAk ng luhA at sikip ng hininga. Kung sa pagbulwag sa hagdan ay hindi n&tamaan agid ng mat& ang aming may sakit na nakasandig sa ising malanday na silyang kawayan, at kita6n pang lumurA sa ising tutukan ng man6k na may-ab6, sadya niyfing lfiraan, disin ang kapagdaka'y sumahagap ni Felipe no6n, ay namathy na marahil ang maysakit na pinanuinuyuan. Matagil daw siyAng dl nakapanhik at nag-antay muna, hanggang sa nang mAmataan ng ama, ay it6 pa ang kumaway sa kanya at nagpatul6y. "Ang kapanglawang inabot ni Felipe ay nagpanggap na walAng anuman sa mukha ng mag-inA. Ang mga bata na lamang ang sukat kahalatafn. Siya naman ay nagwalfng-bahal, kunwa. Nguni't di nagluwst ay nakindatin ni Tentay, upAng umupo sa siping nit6, samantalang ang ina ay nApabuk6d na sa pagpapasuso sa sanggol na halos nagkantutulog sa sahig. "Oh, Meni! kung ikfw ang nfpagsabihan ni Felipe ng mga pinag-usapan nilh ni Tentay no6n, marahil natigmak sa luhA ang iy6ng mga pisngi! Ak6ng yari ay di nakapagtipid habang sinasaysay sa akin! "Hindi ko na iuulat sa iy6ng lahit. Sukat mo na lamang matal6s na sa silitaang ya6'y pinakihingi-hingi ni Tentay na patawarin na siy& ni Felipe; na mangyaring hanggang buhiy ang kanyang am& siyA'y magpahayag nang hindi nangingibig kundi nakikikapatid na lamang. Kinausap daw palf ang mag-ins ng maysakit. Sinabing kayA niyi nfpipill 'si Felipe na mApagtagubilinan kay Tentay, ay sapagka't kanyang kilalAng may mabuting kabuhayan, na sukat makabihis sa pagdarfliti ng mga mafiulilang anAk. Ipinahayag daw ng amA ang lahAt niyang natatal6s tungkol sa kayamanan nini Felipe. Ang in&, nang matal6s iy6n, ay alang&ng kumiling at alangAng tumanggi sa himok ng asawa. Nguni't si Tentay ang tunay na tumutol. Sa pagkirinig ng mga balita at hikayat ng ama, ay biglang nawalA

Page  121 BANAAG AT SIKAT 121 sa pusb ang pag-ibig na parang hinugasang kus&. Nag-umiyAk sa mga magulang; nagsabi ng tapit na siy&'y hindl kailangang maghirap sa pagkaulila kung ang paghihirapan niyk'y ang maglingkod sa inh at sa mumunting kapatid at kung ang pakikisamahan ay kaurl at kapwA marilitA na dl na niy& pag-faralan pang pakibagayan. Nagunitk na raw lahAt ni Tentay at minatwid sa kanyang ama ang mga kapanganiban ng palad nilfng mag-iin& sakaling mayayaman ang mangaging biyanin. AnupA't ng himuk&n at tutulin nilA ay umabot sa mga kasaklapAn ng luhA, na sampung maysakit ay nagtampo at ang mga bata'y nakahalatA sa kalungkutan, tul6y nangakiiyfk. "Ipinahayag ni Tentay ang lahAt ng it6 kay Felipe at and man daw paliwanag, an6 mang pangako ang kanyang ginawA, ang kaawa-awang dalaga ay di niyA nftam6ng mapapagbalik sa dating pag-irog at dating pananalig. "Si Felipe'y umuwi no6n na taglay ang lalong itim ng lungkot sa kanyang gunamgunam. "Tignan mo ang katimpian ni Felipe; ngay6n lamang umagang it6 nAsabi sa akin, at kahapong magkasa-kasama kami ay hindl. Kung di ak6 ang pumansin sa lumbay niyA ay hindi pa magsasabi. "Napalawig ak6ng toto6, Meni, sa pagbabalitA sa iy6 ng mga ipinaglilihim pa naman ng isang kasambahiy mo. Para na ak6ng sumulat ng Kasaysayan ng isfng buhay. Dapwa't hindi kailangan kung para sa iy6: saka mabuting it6'y matal6s mo bago makalipas. IkAw at ak6 ay may mftututuhan sa mga ganit6ng nangyayari. Hindi ba?... Hanggang dito. DELFIN." "Habol:-An6ng pagkasuya ang sinasabi mo? Sino? Ak6? Oh, Meni!... DAtapwa't pinal6looban kitA. Sa is&ng linggo kung sa isAng linggo. Kasama." * * (Si Meni kay Delfin.) "MINAMAHAL KO: "Diwa'y wala ka nang ginawfng ibs kahapon kundI ang sumulat sa akin. Isang nobela na!... MAnunulAt ka nga!... Sapagka't mahaba ang sulat mo, maikih naman ang isasag6t ko. "Sa makalawi, huwebes, ay may labAs sa ZorriUa. Ang makikinabang na artista ay nagpadalA na rito sa amin ng ising palko; nguni't ak6'y hindi sasama. MakapAparito ka ba?

Page  122 122 LOPE K. SANTOS "An6 ang sinasabi mong contrabando sa dalawing sulat ni Pepito? N&rit6 po't itinatagb ko, talagfng ibig ko lamang masubok kung toto6 ngang "lason at microbio ang paninibugho!" NAkita mo na kung kami lamang mga babae ang marunong magtan6ng ng paglililo?... "Ang tungkol sa Normal School ay sakA na natin pag-usapan. "Bagay kay Felipe, ay gay6n din: sakA na. Kaawa-awa namAn...I "Nguni't an6 ang sinasabi mong mAtututuhan natin sa nangyayari sa kanil&ng dalawa ni Tentay? Ang sapagka ba't ikAw ay mahirap ay ibig mong katwiranan namin ak6 ng mga minatwid ni Tentay?... Magbabayad ka pagparito mo!... MENI."

Page  123 - - 'IL - Ah, I IX KAYAMANAN NG MAHIRAP Ising araw no6n nang magtatap6s na ang Agosto ng 1904 rin. Kasalukuyang nanananghall na ang mga manlilimbag sa pinapasukan ni Felipe nang milingunan nit6ng lumalapit sa kanya si Lucio, isfng kapatid ni Tentay na lalabindalawahin nang ta6n ang gulang. Ang mati'y namumugt6 at sa pagkikita sa kanya, ay pinang-aligirang biglA ng luha. Sa dibdib ni Felipe ay naging isang marah/s na suntok ang dating na iy6n. Kaikailanma'y hindi nakapapasok do6n si Lucio, ni dl niyA inakalang ya6'y matutuhan. Nabitiwang bigl& ang kipil nang kaning isusubb at sinalubong ang bat. - Iniab6t nit6 nang isa mang salitA'y walA, ang ising munting tiklop na pap6l. Pagkabuklat at pagkabasa, ay nakipagtan6ng si Felipe sa bu6ng pagkagulumihanan: -At saan nfro6n ang ate mo? -Naro6n po sa labis, kay6'y inaantay. Hindi na naalaala ang siyf'y bago pa lamang kauup8 sa pagkain. Ni di rin nakuhang maghugas pa ng kamAy: nuha lamang ng kapirasong pap6l na natagpufin sa pagling6n at siyfing pinagpahiran ng kamfiy niyAng nanlalagkit sa kanin. Tinungo sa sabitfn ang kanyang amerikana at sambalilo, at isinu6t na dali-dall. Kung di ang mga kasalo ang nakfpunfi, ay marahil nawala na sa lo6b na siyA'y may maiiwang pagkain at gagawin. -Bakit? nipaano ka, Felipe? sa&n ang lakad mo?-ang sunud-sun6d na naging t&nungan sa kanya. -Wal!... -bahagyA nang nfisag6t.-Mayro6n lamang ak6ng piparunfn sandali-ang nfidugtong pa. -Oy, sino kang batA ka?-ang birb ng isa sa mga kasamahin ni Felipe. Ang bata'y hindi tumug6n. Si Felipe ang tinignan sa pagbibihis. -Ah, iyAn ang bayAw natinl-ang tukso ng is& pang tila nakakfikilala na sa batA. Ni ang batA, ni si Felipe, ay hindi nakitungo sa gay6ng mga salita. SabAy silfng lumalabis na parang may hinahabol. -Kay6 ba lamang dalawA ang naparito? SiyA ba ang nagturb sa iy6 ng pintuang it6?-ang usis8 ni Felipe, nang sili'y makalabis na. — Op: nAro6n si ate sa kabilfng dahn.

Page  124 -At an6 ang lagAy ng tatay mo? Ang bata'y waling nfitug6n kundi isfng tingin, sakh tumung6 nang mapapaluha. Sa gayo'y nakap&g-isang akal na lamang si Felipe: hindi sfsalang ang ama ni Tentay ay namat&y na. Sa ilAng salita ng sulat ni Tentay ay walfng nAsasabi kundi ang para nang aw/ sa kanili'y magpaalam na muna siyA sa Limbagan, huwAg ang hindi!, sapagka't may malaking dahilin. -Namat&y na ba ang tatay mo?-ang sa di pagkakAsiyang lo6b ay itinan6ng pa rin kay Lucio. — Hindi pa p6 nang kami ni ate'y umalis: kay6 ang hinahanap mayA't maya. -Ak6!?.., Sukat it6ng nasalitA niyA at siyfng pagkAtan&w na kay Tentay, tAtayu-tayo sa may liko ng isang dAanan. Hindi pamumugt8 lamang ng mati ang nakita sa kanya ni Felipe, kundi luhA at luhA rin, at pagkakflapit nilA'y iling buh6l ng hiningi ang malakas na gumaralgal sa lalamunan ng kahabag-hab&g na dalaga. -Ay, Felipe, marahil di mo na fabutin ang tatay ko! SakA sinundan ng magkapatid ng isAng timping iyak na danga't nasa lansangan, sana'y naging malalakfs na hagulhol. Si Felipe'y kaunti nang mfparamay sa iyakan. Ang kahambalhambal na any6 ng minamahil na magkapatid, sa mga sandaling ya6'y sukat nang mfpagdamayan ng buhay man at dl lamang luha. Nguni't nagpakita siyA ng isfng pilit na husay ng lo6b at mukhA. Inakalang ang luha niyA kung mfiipakita, ay magiging kahoy pa, kung bags sa ap6y, na pandubdob na lalb sa nag-aalab na. Sa dain namf'y wala nang maraming taong

Page  125 BANAAG AT SIKAT 125 lumalakad. May isa o dalawang marahil ay nakApansin din ea kanilA. -Kung gay6n ay tumawag tayo ng kalesa at nang madallani Felipe. Nagpalingun-ling6n silf at nagpadunghal-dunghal sa magkabi-kabilAng lansangan; nguni't kung ilang sandall na'y walf pang mifkita. -Maglakid na tayo!-ang hamon ni Tentay. -Mainit na mainit, ate, ang araw-ang sambot ni Lucio. Tinignan ng isAng irap ni Tentay ang kapatid, waring ibig sabihing: "hindi ka ba nahihiya?" Dftapwa't siying pagkhkita sa isang karitela, at dito'y nakfsakAy na ang tatlo. Si Tentay at si Felipe ang nagkapiling sa uupfn sa lo6b, at ang bat& ay nag-isA sa isf pang uupAng malapit sa kutsero. Nakarating silA ng daing Bilibid at munti mang sflitaan ay wala. Sa lo6b ni Tentay ang bumabakla ay ang lagay ng amAng iniwan. Ang pagkakasiping nil& at pag-iisfi sa up6 ni Felipe, na kai-kailanma'y no6n lamang nangyari sa isfng sasakyan, ay ikinapagkaro6n din sa budht ng ilfng giti ng kahihiyfn. Nfgugunita nyfi ang wwikain ng mga taong makakakita sa kanilAng dalaw&: lalb na ng mga kakilala. -Si Lucio na lamang sana ang aming papAparunin sa iy6 -ang sa paghuhugas-hiyA ni Tentay, ay nfisipang ipahiwatig kay Felipe-nguni't hindi niya nAlalaman ang pinfpasukan mo. -At ikfw, bakit mo nflaman?-anAng manlilimbag. — Hindi mo ba naAalaala isang hapon. nang kami ng nanay ko ay manggaling sa San Miguel, sa pagdaraAn sa tapit ng inyong pintuan ay kfta6n ka namAng lumalab&s, tinawag mo pa kami? -Ah, siyA ngA ~ala!... Nguni't nflalaman ba ng nanay mo na ikiw ay sa akin pfparo6n? -Siyi ang nagpasama sa akin kay Lucio. -Ang tatay mo, alAm din ba? -Hindi: hinihiglawfn na ng sin6k at tila ibig mAidlip nang kami'y umalis. Makfilfin kang itan6ng, sinabi naming ipinatawag ka na. Hindi nflalamang kami ni Lucio ang lumakad, sapagka't waling ibAng taong mAutusan sa iy6. -Ay an6 ang lagfy, nfkakausap pa ba? -Kung hindi sinisin6k ay mabuti, nAkakausap nang malinaw. Pagtigil ngA lamang ng sin6k ay hingal namang katakuttakot kayA di mikausap aged.

Page  126 126 LOPE K. SANTOS Samantala, ang karitela'y dumarating na sa tapit ng landas na patungo sa pfiparuning bahay. Ang bahay na it6'y nasasaiss sa mga loobang katapst ng Hospitl ng San Lazaro. # Nang mga dalawA o tatlong dipA nai lamang ang layb nil& sa bahay, ay siying pagkArinig ng ising kakili-kilabot na hiyiw ng ini ni Tentay: -Inaku! Dandoy, Alejandro... huwig mong kalilimutan ang ngalang Jesuis, Maria y Josdp! Ang hiyfw na it6 at ang hagulhol na "Tatay ko!" ng dalawang magkapatfd sa lupa, na halos nagsilukso sa mababang hagdanan, ay kulang na lamang na nag-abot sa lo6b din ng bahay. Ang tilian ng mga bata ay nagsisun6d. Si Felipe, na biglang pinanlakhan ng ulo at halos niwalatan ng dibdib sa pighati, ay nakApagsalo6b pa ng: "Diwa'y hindi ko na inabutan!" -Alejandro, asawa ko, Alejandro: Jesus, Maria y Jo.eedp! -ang muling pangaral ng inA. —Sa lo6b man lamang ay huwAg mong falisin si Jesus, Maria y Josip!... Ang mga hagulhol ni Tentay ay siyAng sinanealA ni Felipe. Nfkita niyAng do6'y wal&ng lo6b-lalaki kundi siyi. Magpamalas pa ng hint rin ng lo6b ay hindi nAbabagay. -Tentay,-ang ibinul6ng sa pagkakApanikluh6d nit6 sa siping ng papag na hinihigin ng maysakit-lumayo ka riyin at lalong masaml ang ginagawa mo. Ang iyong mga kapatid na batA ang siyA mong harapin, ilayo silf kung mangyayari at nang di na makaragdag sa hirap ng iy6ng tatay. Hala na, Tentay! Bayaan mo kami rite ng iy6ng nanay; kunin mo ang batang pfsusuhin at ipanaog o dalhin sa kapitbahay. Sulong na sana: dali na!... — Felipe! bayaan mo na kaming mamatiy ditong lahfit!ang nakapanunu6t sa but6 na isinag6t ng binibini.-Ibig kong mAkita ang huling pagpipilkit ng matf ng aking magulang! -Aling Teresa,-ang bul6ng namin ni Felipe sa inAbayaan mo po't ak6 na ang magp&pahesus sa kanil&!... -Oo ng&, anik ko, ikAw na: masamh ak6't ak6'y asawa! Naki, Felipe!... SakA nakipagbunto ng ising malalim na malalim na hining&, na magiging bulalAs sana ng iyik, kung di napagtiim ang mga ngipin at labl. Lumabis sa tabing na kumot at hinila sa manggas ng barb si Tentay. Si Felipe at ang maysakit ang nag-isA na lamang sa lo6b ng tabing. Bago lumay6 si aling Teresa at

Page  127 BANAAG AT SIKAT 127 kinalong ang nag-iiyak na pfsusuhin, na nakagulong halos sa sahig, ay nagbilin muna kay Felipe: -Ip6ng, pahdhesusdn mo sana, huwAg mo bang pabayaanl Maaw& ka sa k&luluwA ng aking asawal... Si Felipe sa gay6n ay napukaw ng ilApg matataimtim na gunamgunam. Ang kadakilaan ng kamAtayan, ang buhay ng isfng tao, ang paghihingalo ng ising amA, ang banig ng isang marAlitA, ang palad ng isang asawang mababao at iling anAk na matulila, ang mga pang-aliw ng pananampalataya, ang parusa o pal& sa kabilang buhay, ang katawang habang panah6ng malakas, na iginugol sa paglilingkod sa ibang tao at ngay6'y papanaw na, mfbaba6n at matutunaw... ang lahat na it6'y nagpatungpatong, nagsaliw-saliw sa guniguni ni Felipe, samantalang minamalas niya ang mukhang makahulughn ng naghihingal6. Anaki'y may humihila sa dakong ilalim ng papag sa ising sinulid na nakatall sa buhay ng maysakit na it6. Biglang humabol ng hiningA na kung iling sandali'y di mabawl. Ang lalamunang gumagaralgal sa sagasA ng munting hanging nakalalagos, ay minsang mapataas na parang tinutukuran sa lik6d ng liig. Ang matA'y lagI nang pikit. Kaya m&dilit ay kung ititirik lamang sa hirap ng paghingi. Kung m&tirik na ganit6'y halos pawang puti na lamang ang lumilitAw at ang itim ng balintatAw ay bibahagya na. Sa ganit6, di man sadyaln ni Felipe ay kusang namumutawi sa kanyang bibig ang ugall nang pangaral na: "Jesis, Maria y Jos!!".. May mga sandaling ipinag-falinlangan niyA ang pagtawag sa ngalan ng bibiyananing maysakit. Ang tawag na Alejandro ay tila pinangingimiang di pangunahan ng pamitagang mang. Datapwa't sa mga oras na gay6n ng pagpapfhesusan, ang tanda't kabataan o ang pagmamAgulangan ay hindi siyfng nakapangyayari, ayon sa mga sinusun6d na ugall at sa mga tagubilin ng sinfsampalatayanan. Kung ang asawa, ni ang anak ay di maAaring makapagpahesus sa isfng naghihingal6, ay dahil sa kapinsalaan nga ng pagtawag. Kinfkailangang tawagin sa tunay na ngalang ibininyag ang pinangangaralan at huwfg pagpahalatin ng pagkakamag-anak upang di makasama sa lo6b ng maysakit. Ang m.a kaugaliang it6 at ang pananampalataya ng mamamatfiy ay siyfng iginalang ni Felipe. -Alejandro, Alejandro, sa lo6b man lamang ay huwfg mong kalilimutan ang kAtamis-tamisang ngalan ninA Jeses, Maria at Jose!... Alejandro, Jesuu8is, Maria y Joseef l... It6 at mga ibA pang panalanging turb sa maysakit ang ipinangangaral niyf. Diwa'y nfulinig ng naghlhingal8 na

Page  128 128 LOPE K. SANTOS tinig-lalaki na ang nangangaral sa kanya, at isfng tinig na kakilala pa, kayA sa is&ng pagluluwfg ng hiningi ang matf'y nfimulat: ipinakong il&ng sandali sa mukhA ni Felipe, at pagkakuwfi'y nagsalitA nang may pagkapa6s na: -Felipe...-at hinila't itinafs ang kanang kamfy saka iniany6 sa bibig ang siyf'y painumin nang kaunti-ako'y nauuhaw l-anya. Sa tabing ay isinungaw ang ulo ni Felipe at sinutsuting marahan si Tentay na nauupo sa bangko, kausap at inaaliw na paanas-anfs ng isfng babaing bagong dal6't kapitbahay. Si Tentay ay lumapit, at nang mfkita ng ini ang anyo ni Felipe, mula sa pagkakilupagi sa may hagdanan, nagpfpasuso ng bath at may dcau-kausap na isfng babaing matanda, gibik din, ay nagsapantahang may malaking bagay na sisabihin tungkol sa maysakit, kaya dali-daling lumapit din sa dalawang nagbuibulungan. — Dumaraing ng uhaw!-ang bul6ng ni Felipe-mayro6n ba kay6ng sabiw ng karn6, upAng makalakas-lakas sa katawin? Ang mag-inA ay parang pinagtiyip sa pagkakitinginan, nang mArinig ang tan6ng na it6, at si Tentay ay bahagyh nang makailing na waring ibig magsabi ng ising masaklap na wald!... -Kahit na am o sabAw ng nilugaw. Si Tentay ay pahagibis halos na napatungo sa labfis, at tinignan ang palay6k ng nilugaw na sa kalfn ay parating iniinitan ng ilfng baga. Nguni't samAng palad! ang nilugaw ay may pagkapanis na, paano'y kagabi pa inilutb, at buhat sa madaling-araw ay hindl namfn humingl ni naaring makalag6k ang maysakit, dahil sa pagsisin6k na ngay6ng tanghall na lamang humupa. Samantalang nasa labAs si Tentay, si Felipe ay sinutsutin ng maysakit at pa6s it6ng nagsabi na huwfg siyAng bigyan ng sabAw ni am, kundl sukat ang tubig. -Kaytala.s-talas ng tainga!-ang nAsabi ng inA sa pagsalubong kay Tentay.-Nfirinig ang ating inasan, nframdamin yatang wall na tayo ni sabfw, ni am, kaya ipinaliwanag kay Felipe na tubig ang kailangan niyfng mfin6m!... Ang mag-inf'y mspapahagulhol na namfin sana nang uboslakis, dapwa't napigil ng pag-aalaala sa maysakit. Gagahaman nang kumuha ang dalaga ng ising basong tubig at isfng sil6k o kutsarang losa, at siyf ang sa ami'y tuluy-tul6y na lumapit, inihandog ang kanyang dali.

Page  129 BANAAG AT SIKAT 129 -Tatay, nhrit6 p6 ang tubigl —niagaw ni Tentay an mga saliting it6 sa mga pulfi ng himut6k sa dibdib. —Kfkutaarahan ko kay6, ayaw ba kay6 ng sabiw? Ang maysakit ay umiling, saka ibinukk ang bibig, nagaantay ng hinihingi. Kinutsarahan ng anfk na naginginlg ang mga dalirl. — Hamo, Tentay, at ak6 na!-ang inianks ni Felipe nang mikita ang gay6ng panginginig. -Bayaan mo na ang anak!-ang paanks na payuhan ng dalawfng babaing gumibik na do6'y nakasilip na kapwa. Ism, dalawf, tatlo, at hanggang apat na kutsara ang nalag6k, ang ikalimfng ipinipilit pa sana ni Tentay ay inilingin na. Makasandali'y naringgan nila ng malinaw na salit& ang maysakit. -Salamat aa Diy6s!-anya, at pagkailing sandalt pa ay idinugtong:-Felipe, si Teresa?... Is&'t is&'y tumawag kay Aling Teresa na df namin lubhang nalalayo ro6n, naliligid ng dalawA pang kapatid na buns8 ni Lucio, bukod sa kalong na pfsusuhin. Ang tinawag ay lumapit nang bu6ng pagkatilihan. -Asawa ko!,-aning maysakit pagkikita kay Aling Teresa -ang mga bati? -Niririt6, Andoy, niririt6, mabubuti, waling anumkn, huwkg mo sanang pag-alalahanin silk, ang kAluluwa mo ang iy6ng alagataing mailigtas, at kami'y malalakks pa sa awa ng Diy6s!... Sunud-sun6d na it6ng sinaysay nang pilit sa dibdib ni Aling Teresa, sa hangsd maaliw ang asawang naghihirap. -HuwAg mo siling... pababayaan, asawa ko! -Hind!, Andoy, isinusumpa ko sa iy6!-at si Aling Teresa, pagkasabi ng ganit6, ay muntik nang mapabulalis ng himut6k, kung di nakalabit na biglA ng ising babae pang nasa lik6d, at saki nisundan naman ng pagsasalitA pa ng niraratay: -Ak6'y matutulog sandalt,-anya kay Felipe-huwAg kang aalis... ikAw na ang bahala... sa mag-iining iyln! Si Felipe'y hind! nakasag6t ising salitA man. Sukat ang pagkakipasagid ng tingin sa mukhr ng lahit na nakaagapay sa papag, na siyA naman ang niya6'y pinagtitinginanan. Ikiniling na ng maysakit ang ulo sa palirindingang nasa dakong kaliwa, sakt ang matk'y ipinildt. Ba gay6'y nag-anisAinsan na ang madli, at isa-ishng nagsilabis o nagsibitiw sa

Page  130 .to. LOPE K. SANTOS pagkakakapit sa tabing; mflibang naiwan si Tentay at si Felipe sa pagtatanod. Si Aling Teresa at sinA Aling Marta at matandang Toyang, ay umumpok na paraparang palupagi sa labAs ea may hagdanan. Pinag-usapan nil& ro6n ang natutulog. -Bakit walA paling kasanto-santo-kristo kahit munti ang inyong pinah6hesusAn?-ang tan6ng na mapili ni Aling Marta. -Mayro6n po kamakapat, hinirAm namin sa Santa Cruz, at malaki pa, nguni't nang humiglaw-higlaw ang hingal ni Andoy, ay kinuha ult ng may-arl kahapon, sapagka't gAgamitin daw namAn sa isfng naghihingalo rin sa Kiyapb. -Kangino bang SanMo-Kristo iy6n? — KinA hermana BarAng. -Oh6, kinf hermana Baring? Naku, magaling nga iy6n! sayang! -Hindi; mayro6n ak6ng nalalamang ising Santo-Kristo, magaling din,-ang sabAd ng matandang Toyang-nguni't sa Timbugan naroro6n at aywan kung sino ang mapahihiram natin. -Sino ng& po ba ang ating mapahihirim?-ang hinagpis ni Aling Teresa.-Dito po sa lagay namin, apat-apat kong anik ang pawang musmos pa, si Tentay naman ay hindi ko mapagutusin kung saan-saan. -Si Felipe, bakit di siyAng inutuean? -Ngay6n p6 lamang tanghall iyin dumating, at sakA mabuti kung alAm o kilalA ang kukunan niy6n. -Tawagin mo. Si Felipe nga'y tinawag; nguni't sa katotohanan ay an6 ang magiging kamuwangAn nit6 sa mga lugal na iy6n. Kay&'t ang nangyari ay si matandang Toyang din ang nangakong hahanap kung di man iy6n ang mfikuha. -Felipe,-anAng Aling Marta-huw&g mong bayaan sa dakong kaliwA ipaggawi ni Andoy ang ulo. MasamA iy6n!... Nasa kaliwA ang dimonyo, at sa kanan ang anghel na katutubo... Si Felipe, nagtaingang-kawall na lamang sa gay6ng pamahiin, at nagbalik sa maysakit. -At sak&... —ani Impong Toyang-maalaala ko palA, may agua bendita ba kay6 rito? -WalA nga po eh!... -ang sag6t ng asawa ng maysakit. -Mga tao kay6! Patawarin kay6 ng Diy6Sl... Hindi ba nangumpisel na si. Andoy?-aning matand&.

Page  131 BANAAG AT SI IKAT 1A1 BANAAG AT SIKAT 'at~~~~~~~~rrr -Op6, no6ng isfng linggo, dito sa bahay. — Oo ngfi pali!... Nguni't nakinabang na? -Hindt pa p6, sapagka't ang ibig niy& ay sa simbahan na makapakinabang, pag nakalakad-lak&4d yamang malay6 pa raw namin ang kanyang pagkamatAy. -Patawarin siy& ng Diy6s! Ngay6n ay may kahirapan na siyAng masubuan! Wali kay6ng hinayang sa k&luluw& ng istng tao! -Marahil iyAn ang ipinaghihirap niyfin-ang sabi ni Aling Marta-at kayA parating sa kaliwk nang sa kaliw& ang kiling ng ulo! -Hindi p6 namin -aning asawa-ngfyon lamang kumiling sa dakong kaliwa, parati pong dito sa gawi natin ang tingin niy& at sa nakasabit sa may paanfng estampa ni Jesus Marka y Josip. -Salamat kung gay6n! Ipinag-aadya pa sa tukso ng diablo!- ang padasfl na salitA ni Impong Toyang. Udyok marahil ng pananabik sa mukhA ng asawang n&iidlip, si Aling Teresa'y nagtindig at sumilip sa tabing ng hihig(n. -Nikakatul6g ba?-ang paanfs na tan6ng sa dalawAng nagtatanod, kapwi nfuupo sa is&ng bangkong karatig ng papag. Tango ni Tentay at opb ni Felipe ang nagkAsabAy na tug6n sa kanya. Pagkabuntong-hininghng may kasun6d na salitAng: "Salamat p6, Mag-infng mahil na Birhen!," nilisang mull ni Aling Teresa ang maysakit, at ang ansik na kalung-kalong ay ibinabing marahan sa is&ng tabi, uping huw&g mapukaw sa pagkakAtulog. Si Tandang Toyang, pagkangang&, ay nagpaalim: lilakarin daw ang Santo-Kristo sa Timbugan, at pasasa-simbahan pa up&ng mak&kuha ng bendita. Naiwan si Aling Marta na kafikausap ni Aling Teresa. * * Si Aling Marta ay bao, na isA mang anAk ay wal&. Ang hiningi ni Mang Andoy ay fising higit na lamang. Anupk't si Aling Teresa ay halos miibibilang nang bao rin. Sain dl sa pag-uusap ng dalaw&ng babaing is&'y wall nang asawa at isk'y mawawalfn na ring di s8sala, ay ang kabuhayan ng mabao ang siyfng matalik na mfpagpupulungan. Ibinuhay ni Aling Marta ang pagkamatAy ng kanyang nasirang asawa na isA mang patky na beles sa bahay sil'y wal&, kung sa bagay ay dI nam&n nag-ising buwin ang pagkakasakit na gaya ng may isfng ta6n nang mahigit na pagkatuy6 ng

Page  132 / 132 LOPE K. SANTOS asawa ni Aling Teresa. Ang sarip ng may asawa kung nagkakasund6 at nagsaisunuran. Ang samaan ng lo6b kung natatalo at di paapull sa sugal ang lalaki. Ang pagkakaro6n nil& ng lisa-isang anik ay namatAy pa nang kasinungalingan na. Ang mulA na no6'y pagkituto niyAng ngumanga, magsigarilyo at magpanggingge, hanggang nakapagsama na tul6y sa asawa sa pagsasabongb -Eto-anya-ang buhay naming mag-asawa: para kaming pusang hindi ibinilang: ni sariling bahay ay wala: ang biyanin kong may kuwi-kuwarta nga ay galit na namfn sa amin. Pasalamat ka, Teresa, mababao ka man ay maraming kayamanang maipamamana sa iy6 ang asawa mo. Iling lahat ang anak ninyo? -Labing-isfng lahit, pati ising nalaglag, nguni't &anim ang buhdy, aywan kung buhfy pa ang isang.... -NAriyin sa anim na iyin ang kayamanan mo. Ang yaman ng mahirap ay mga anik. Birb ka ba ng anim na antk!.... -Kayamanan kung magsilabis na mabubuti at kung paraparang mipapakinabangan; nguni't kung paris ng anfk kong si Ruperto na hindi milaman kung saing dagat na nilibing, ay!... Hindi napatul6y ang pagsasalitA. Ising maragasing himut6k na may kasamang agos ng luhA ang umagaw ng sasabihin. N&pahagulhol nang malakis na di na nfgunitA ang makapupukaw sa maysakit. -Ay! ang anfk ko! may anim na taon na ngay6ng hindi nAkikita ng kanyang am& at kung dumating pa rito ay wala na siyAng daratnan!... Nakfi, Marta, si Rupertong anak koo6!... At sinundan pa ng panangis na ikinflabas tul6y ni Tentay. It6 namsn sana'y siy&ng dapat sumawfy sa kanyang ina, pakundangan sa nlkakatulog; nguni't ang nangyari, pagkfiulinig sa ngalang Ruperto at pagkikita sa luha ng ina, ay nakipanangis pa. Ang isA pang bata, si Amando,-na mula kangina'y hindi natin nsbabanggit, paano, sa mga nangyayaring iyo'y hindi nakikiiyfk nang malak"s, pagkalunos, wal&ng sali-saliti, fupuupo sa mga tabi, sisilip-silip sa tabing ng kanyang amA, anaki'y isAng matandang may-isip at sa ganAng kanya'y may panalanging mata6s na idinaramay sa kiluluwi ng naghihingal — ang batang iy6n, na b&bahagyA pang tumutuntong sa anim na ta6ng gulang, ay hindi na nakatiis sa ugali niyang pagmimalasmalas lamang at pagsfsarili ng kalumbayan: nang mikita ang gay6ng p&nangisin, ay yumap6s namfn sa kanyang in& at sumigAw nang sunud-sun6d na Nanay! Nanay! Nanay kol

Page  133 BANAAG AT SIKAT 1I At ya6ng isd pa, si Victor, na siyAng sumun6d ay Lucio sa agwat na tatlong ta6n, ay natigilan lamang sa panono6d sa dakong ulunan ng am&. It6, sa mga anAk ni Aling Teresa ang di-gaanong nababakla ng kalungkutan at pagdfidalamhati, bagay na ikiniiibf niyi sa ugall ng mga kapatid na pawang mararamdamin. Anim na anAfk! Nabawasan pa ng is& ay dl mlaman kung sain na ipinadpad ng kapalaran!.,. Iseng dalagang lalabingwaluhing ta6n, ising Luciong lalabindalawahin, isAng Victor na sisiyamin, isfng Amandong aanimin at ising Juliang bunsa at pAsusuhin... it6 ang sinasabing mga kayamanang maiiwan kay Aling Teresa ng papanaw nang asawa! Oh mga ansk na kayamanan ng mahirap!... Magdarayang pang-aliw ng Sosyedad sa mga sawimpalad na alipin ng karilitain? Sampung kamitaya'y ipinakaring buhay...! * * Ang pfnangisang iy6n sa labea, ay di nakayang payapain ni Aling Marta. Nikailangan pa si Felipe, na, pagkatantong ang anik na wal& at may anim nang ta6ng di nAkikita, aug sanht ng gay6n, ay ipinakilala nang paamu-amb sa mag-iinA ang pagka-di-marapat ungkatin ni alalahanin sa mga sandaling iy6n ang mga bagay na di makagiginhawa sa maysakit ni sa kanilfing mag-anak. -Bakit p —anya —tal6s na nating matalas na toto6 ang pakinig ng naghihingalo, kung miulinig pa ang ngalang Ruperto at sakA ang inyong mga pagtangis, di parang kay6 na ang lumag6t ng munti nil&ng buhay na nAtitirA? -Ang iy6ng alalahanin-anfing Marta naman kay Aling Teresa-ay iyAng anfk mong maliliit Aa nurit6, at hindt ya6ng malaki nang wala rito. Lalaki iy6n, saan man mApatungo'y mabubuhay at makauuwi sa magulaing. Unti-unting napayaph ang mag-iinA, at sa isfng kaluskos sa lik6d ng tabing na tila nfrinig ni Felipe, it6 ay nagballk na dali-dali sa maysakit. Ikinilos lamang ni Mang Andoy ang ising kamfy, nguni't nakakatulog din. Si Tentay, nang mAkitang waling anumin ang kumaluskos ay nagsabi: -IpOng, maup6 ka muna samantalang nkakaatulog ang. tatayt Naninigis nang dt sasala ang mga bintl mo sa pagkakitay6 rito mull pa kangina! -Hindt, bayaan mo na, Tentay: datihan ak6 sa patay6g maghipunan. At saka n&up6 na ak6ng sandalt sa silyarig iyfn.

Page  134 184 LOPE K. SANTOS -Oo ng&, nguni't halika rinisa bangk8 at mayro6n lamang ak6ng shsabihin sa iy6. Xng bangkong inial6k kay Felipe ay bahagy& nang nalalay6 ng may apat na hakbang sa ulunin ng maysakit. Nasa gawi ng bintanang nakasari at paharip sa tArangkahan at daing-malaki. Mula namin sa may hagdanan, na kinauumpukAn nini Aling Marta at mag-iin&, ay n&tatanAw ang bangkong iy6n. Sapagka't gaano na ang laki ng bahay na it61 IsAng kabahayin lamang na gadangkal mang silid no6n ay walA: parisuk&t na marahil di pa magkaro6n ng tigatlong dipi sa luwAng at sa habA. Ising palapig sa pagbulwag ng hagdan, na kaipala'y magktkaisAng dipA't kalahatl sa luwAng at kasinghabA na ng kabahayfn: may habong na isfng mapapAng pasibi, nugnog sa malaking balangkas. SakA is8ng batalfng waling habong, na gadipA at parisukit sa dakong dulo ng pasibi. WalA na kundi it6 lamang ang bu6ng t&hanan ng mag-anak ni Mang Andoy. AnupA't sa isang silip sa hagdan, ang bu6ng bahay ay tanaw na. Dati-rati sanang may silid, gaya ng mga kaugaliang bahay-tagalog, lalb na't may dalagang namamahay; nguni't ang silid na iy6'y inalis na, muli nang maglubha ang pagkatuyo, pagsuka ng dugo at pagkhratay ni Mang Andoy. Ipinaalis na ang halang na sawali upang lumuwag-luwAg at umaliwalas ang bahay sa paglalagAy ng kanyang papag na hihighn. Do6n sa bangkong iy6n dating nunupo ang dalawA, kailanma't pumapanhik si Felipe. Pagkfluklok kapwA, ay ganit6 ang mungkahl ng dalaga: -Ak6'y toto6ng hiyang-hiya sa iy6, nang pagkisundo namin kangina. Wiwikain nra lamang ng taong nakikita sa atin, na dl nakatatant6 ng sanhit na kung an6 na tayo. At saki... an6 ang sabi-sabi ng mga kasamahAn mo nang ikiw ay umalls? may nakikita ba sa akin? kilal& ba ro6n si Lucio? Sa mga tan6ng na it6'y nthiwatig ni Felipe na ang kanyang irog ay mabibawasan niyi ng lungkot sa pag-uusap na iy6n, kung mftututo ng pagsag6t at panirlimbang. Sa ngiting pilit na may kahalong hiyA ni Tentay, samantalang ang mga matA'y kasimpupul& na halos ng saga at ang -bu6ng mukhang any6 ng larawan ng ising tag-araw na inuulfn, ng isfng dating masaying nalulungkot, ay nibasa ng binatA ang isfng matingkad na url ng kamkhalang-asal ng ising babae, ng isfng anfk na may minamahAl na magulang at ising dalagang may minamahhl na sing-ibig. N&isip niyA ang kanyang tungkol namin sa gay6n: aqg magpahayag ng lalong pagtatapit at ng lalong magiliw na kalooban.

Page  [unnumbered] Lope K. Santos.- "BANAAG AT SIRKAT" (Anim na andk!... Oh mga andk na kayanuanan ng mahirap!...)

Page  [unnumbered]

Page  135 BANAAG AT SIKAT 135 -HuwAg kang mabahala sa gay6ng pagsund6 mo sa akinlang n/isag6t ni Felipe.-Sa ganing akin ay wall kang sukat alalahanin. Sa mga kasamahan ko'y walA isa mang nakikita ni nakamalay sa iy6. Ang mga ibi pang tao ay an6? Ang mawiwikA nili sa ati'y walang halaga, sapagka't hindi nilA natatal6s ang kataimtiman ng ating buhay. Buk6d sa rito, ang lahit ay bakit di natin gagawin kung dahil sa iy6ng amA? -Dahil sa aking amA!-ang isinambot na salitd ng dalaga, saka mataghl na di nakaimik. -At an6, hindi ba!-ang, nang makita ang dt pag-imik, ay nAsabi ng baguntao. -Oo ngi, Ip6ng, siyAng toto6: talaging dahil sa aking ami ay tinitiis na namin ang lahat, at ginagawa ko na sampun ng di dapat gawin!.... -At an6 ang ginawa mong hindi dapat gawin? -Ilng linggo ka nang hindi naparirito... nagalit ka sa akin o sa aming mag-inA... saka ngay6n, ako pa ang nagsadyl sa iy6! Sa pagsasalit! nit6'y parang nauup6s na kandila si Tentay. Ang mga mati'y itinung6, sapagka't tila nAhihilaman. KahinhinAn ng puso ng dalagang tagalog!... -Nagsadya ka sa akin ay di sa anupamin!-ang ipinatAy na salita ni Felipe.-Hindi ba't sinabi mo na kangina sa karitela, na ak6 ang laging itinatan6ng ng iy6ng amA? Aik6 ba nami'y pagkasama-sama nang kahihiyaan mo at di suisunduin, sukdang masiri ang ising hingi ng amA mong mamamatAy na lamang?... Maano, Tentay, na huwag nang ang pagkAsundo mo sa akin ang ating pag-usapan! Ang ibig kong mAlaman sa iy6, ay kung an6 ang sinasabi ng matanda tungkol sa akin, at kung bakit ak6 hinahanap. -Oh, Ipeng!... MamamatAy ang tatay ko... na...! Ang pagsasalitA'y hindi mitul6y sa paghalang sa dibdib ng mga panibagong salakay ng pighati. Sa gunamgunam ni Tentay ang naghahari ay ang pagsisisi sa katigasan ng kanyang lo6b na nkipakita sa am&, tuwing misasabi ang bagay kay Felipe. Kay3 lamang siyi napahinuhod at nakapangakb na susundin ang biling paglingap sa binatang it6, ay nang mAkitang malubhA na lamang: wal, na sa panah6ng sukat ikasiyA ng lo6b ng isfng humihiling na magulang. -Hindi kat& sinisisi!-ang paliwanag ng binatA, nang mahalating natitimpi ang dill ng kausap, bagamfin ang sfsabihi'y nahfihulaan rna niyf.-No6ng mula-mula pa man namin ak6'y dt ~

Page  136 136 LOPE K. SANTOS bibihirang makfiramdam sa iy6 ng mga paglalamig-lamigan sa akin. Hindi pa man nasasabi sa iy6 ng tatay mo ang pamumuhay ng mga magulang ko sa aming bayan, ay talagA ka nang dah6p sa ising lub6s na pagmamahil sa akin. Ang dating lamig mo ay naging suklam pa nang iy6ng mapagtalastas na ak6'y anik sa banig na mayaman. NAipaunawa ko na sa iy6 at n&isumpang di miminsan na hindi ang yaman ang dito'y aking ipinapanhik, sapagka't ang kayamanang ya6'y hindi akin kundi sa mga magulang ko, at kailfn pa ma'y hindi ko namin Aangkinin ni titanggapin. Di man dapat sa iy6'y ipinagtapft ko na yaring mga sariling paghahakA tungkol sa pagkamayaman at pag-uugall ni Tatay. Nfhiwatigan mo na ang mga dahil at mgR layong infadhikA ko sa pakikipagdilita rito sa Maynila. Buk6d ang sabi ko, buk6d ang sabi ng iy6ng amfi. Hindi ka m&sasama sa aking magulang. Hindi ka mahihiwalAy sa in& mo't mga kapatid. Dito rin tayo magbabahay. Magtutulong kati sa ikabubuhay. LahAt nang ibig mo sa lo6b din ng isang buhay na marAlitA!... Ditapwa... dapwA, Tentay, nagpatuloy ang pagkukulang-tiwala mo sa akin; nakaragdag pa ang lagay ko sa mga kahapisan ng buhay ninyo! Yaong iba, habang nakikilala ang kAubud-uburan ng palad ng ising kasing-ibig, ay lalong pinagdululan ng pag-ibig; nguni't ikAw namA'y hindi: nang matunton mo ang mga magulang ko, saki ka... tinabangin! Sa akala ko, ay wall ka naming nakitang gaano na sukat nang ikapagmaliw ng iy6ng kalooban. Ang iy6ng in& ay ngay6n ko lamang n&kikitaan ng lo6b sa akin. Gay6n man ay nagkstampuhan pa kay6ng mag-amf. Mak&itlo ko nang parito no6ng megtatap6s ang Hulyo at nang mga unang araw nit6ng Agosto, ang di mo man ak6 binati, at kung nakipag-usap ka'y bahagya na! Ngay6n, Tentay, ikAw ang lumagAy sa lagAy ko. N&pakahapdi sa pusb ko ang makadalawf o tatlong linggong di madalaw ang iy6ng aming may sakit! Oh, Tentay... hindi mo nakukuro kuig gaanong mga tinik sa buhay ang nagpfpahirap sa akin, tuwing mAgugunitA ang ak6'y may isang Tentay na dating sinasadyA sa isfng kaligf-ligayang sulok ng Maynila, at sakA walfng anu-an6'y hindi na mAkikita!... DftapwA, an6 ang aking gagawin! Hindi ko na nga ibig ang makaragdag pa sa mga kalungkutan mo. Ikinaaliw ko na lamang ang pag-asang marahil ay magbabagong-lo6b ka rin!... Habang nagsasaysay nit6 si Felipe, ang dalaga'y bah&-bahagy& nang umimik. Tung6ng parati ang mga matA, bagamin maminsan-minsang nakakatitig sa kausap at nakakahuni ng may ngitf,, parang ibig magsabi ng: "Hf, nipakamatuntunin ka namfnt"... Danga't no6n sa kanil&'y may naghaharing dalam

Page  137 BANAAG AT SIKAT 187 hati, danga't ang kamAy ni Kamftayan ay nababadha na sain mang sulok ng bahay; disin ang mga oras na ya6'y sukat nang ikinapagbukis ni Tentay ng kanyang dibdib, upang push na at dt bibig lamang ang magsalitA, ang magpakilala kay Felipe, na wal3 na itong sukat ipagpighati at ipaghinanakit; na siy& ay buo nang pag-ibig noon, lub6s nang paniniwala, ganip nang ligaya, tapAt nang pag-asa, tunay nang tamis, bang6, aliw, liwanag, langit at kaluwalhatian; hindi na paglalamig-lamigan, hindi na dilim ni pag-aalinlangan, hindi na pagkasuklam ni pangingilag. Mga hiwaga ng pag-ibig!... -Samantala nga ak6'y mag-aantay!-ang ipinagpatuloy ni Felipe, nang mTnramdaming makahulugan pa ang gay6ng di pagimik ng kausap, kaysa pagsasalita.-At ngay6n, alang-alang sa kalumbayang lumilip6s sa atin,-anya pa-alang-alang sa iy6ng amang nag-aantay na lamang ng oras na ikalilisan sa atin, iinimin ko na muna sa aking dibdib ang mga bagay na iyan! Sukat na lamang ang mga naihing& ko ngay6n, na kaya nisabi ay sa pagkakfungkat mo rin...! Wala ring maisagot si Tentay. Nanatili sa ising anyong kaawa-awa: mistulang larawan ng isAng batang pinangingaralan ng in& at pinagbibilinang huwag nang uuli pa sa isAng kasalanang nagawa. Kinikilala niyA ang kanyang sala at pagkukulang. Isfng hingi at hatol ng ama ang nAipatalo sa sariling agamagam! Isang tapAt na pag-ibig ni Felipe ang inaring hamak at ipinagtanim pa! Para bagAng ang ising aming mamamatay na lamang halos, ay makapagnanais pa ng masamAng palad sa ising minamahAl na anAk na paris niya, kaparis niying mula nang di na makapaghanap-buhay ang ama, ay siyAng una-unang inaasahan ng tuwi na'y mAisusubong kanin nito at ng asawang hindi rin gaanong makagawa sanhi sa pAsusuhin, saka ng mga anAk na maliliit, pati ni Luciong malaki-laki na at nipapakinabangan ma'y an6 pa! At tila bagA namAng si Felipe, sa may santa6n nang pagpanhik sa kanil —na walfng ibing inasal kundi bu6ng pitagan at panunuy6 sa ama niyA't ini, pagmamahAl sa mga kapatid. at sa kanya'y parating paglangit, laging pagdarangan at kapakumbabain, minsan ma'y di nag-akalA ng isfng pasukAb na pag-Aakala, di nagmalaki ng isAng pagmamalaking mapalalo, di ntAtutong magbansag ng sariling katiasan, bagkus tapit makibagay sa karAlitaan ng pinapanhik-ay totoong alangang-alangin na sa kanyang pag-ibig sa ini't mga kapatid, na siyfing pinakafalaala kung magkfta6ng siya'y maging kais&ng-palad ng ising anak ng mga masalapi at matatarik na tao. oOo —

Page  138 II-WWWWWWa Wa-ala-m -maInaPRBAnmangPRagWBagaIgaMUa x UNLtNG-PATt NG ISANG AMA Ang mga anino ng lahat na mga nangyari at nangyayaring ya6n ay sabay-sabay at sunud-sun6d na sa mga tinurang sandalI'y sumagila at nftanyag sa gunamgunam ni Tentay. SiyA, sa sarili'y nakapag-uwi-uwl ng mga bagay na timbangin ng kanyang palad. Nguni't sa lahAt nga, ang lalong nagpipalungkot sa kanya at di mapayi-payl sa gunita, ay ang baka ang pagkakftigas-loob sa hatol ng amA, ay isf pa sa mga sanhing nakapagpfpalubha sa sakit nit6. Sino mang maybait na anak, sa nangyaring it6'y sukat nang magbunto sa sarili ng pagsisisi at paghlhinagpis. Laging umuukilkil sa kanyang tainga ang mga salitA ng amA, na di pa nakadidalawang gabi, nang gibikfn nilfing mag-iinh sa i'sing masidhing paguub6, na halos di na magpasauling-hiningA: -"Asawa ko, mga anfk ko, - anfng maysakit pagkahiglaw ng nAsabing ub6 -tila ak6'y hindi na uiumagahin!......... "Patawarin mo ak6, aking asawa, kung nagkulang sa pagmamahal sa "iy!".......... Naafalaala ni Tentay ang pagkakfhagulhol niling mag-iinf; ang pagkakayakap na ginawf ng kanyang nanay sa kanyang tatay, &a biglang bugso ng hinagpis. Hindi rin nalilimot ang nisabi namfn sa kanya no6n din: "Tentay, "magpipakabait ka sana sa pagkadalaga mo, alang-alang di"yin sa iy6ng mga kapatid. Kung tunay na si Felipe ay hindi "masok sa iy6ng lo6b, sapagka't ang inaalaala mo'y ang baka "dl magkitotoo ang mga inaasahan kong magiging kapalaran "ninyo, sanhi sa mga magulang niyA at sanhi sa siyf'y baka "mag-asal mayaman din at umalipustA sa iyong karukhaan, "pag niisipang muwi na sa sarili, ikfw, an&k ko, ang bahalA. "Ak6'y mamamatfy na, at hindi ak6 ang magtitiis kung sakall. "Ditapwa't kung sa mga binatA rin lamang na napaparito sa "atin, ak6'y talaging kay Felipa na. Ang kabfitan niyA ay "inhakalh kong labis na mfiipaiibabaw sa kapangyarihan ng "yaman nilA. Hindi nam/n ang yaman ang ikinaiibig ko sa "kanya, kundi ang bait. Nguni't di siy&ng salamat kung bu'k6d 6a kanyang sinasahod sa Limbagan, ay may mfkukunan "pa siyrng magulang ng salaping mAikatutuwAns sa inyong "hirap. Alin na ngA sa maparis sa akin, na mula sa pagka"bata, hanggang mag-asawa sa inyong ina, mula no6n hang"gang sa kay6'y magsilaki nang ganyan, ay ulaod na ak6 sa "paghahanap-buhay araw-gabi, kahit may sakit, nguni't ma"dalis din tayong sumala sa oras, at ngay6'y mamamatfy na "waling maiiwan sa inyo kundi hirap lamang at mga utang.

Page  139 "Kung ayaw ka rin lamang kay Felipe, ay huw6g ka nang "mag-asawa muna anak ko, hanggang hind! pa nagbibagun"tao si Lucio, o hanggang hindi nfbabalik dito. kung buh&y "pa si Ruperto!........ Ay, si Ruperto!........" Sariwangsariwa pa sa damdam ni Tentay ang mga patik ng luhk na sa pisngi nil&ng mag-aami ay tumagistis nang mtalaala ang ngalang ito! Sa gay6ng mga pagninilay-nilay, mitutuhan bag& kayA niyf ang maisasag6t sa mga hinanakit ni Felipe? Dftapwa, yamang ang maysakit na tin&tanaw-taniw ay n&kakatulog pa, at ang kanyang ini't si Aling Marta ay naguusap pa ring tila ang pinag-uusapa'y siling dalawi ni Felipe, ang ndisip ni Tentay ay samantalahin na ang mga sandal.ng iy6n, na ipagsabi sa kausap ng gay6ng mga pangaral. Katulong sa pagsasaysay ang walfng tipid na luhA. Sinabi na sampun ng kanyang mga isinag6t sa amA: kalunus-lunos din nguni't kagiliw-giliw at pagkitibay-tibay nang mga pangakb. Nfwika niyA nang gabing yaori ang: "Tatay ko, huwig niy6 "nang ikabalisa ang bagay na iyn! Ak6 p6'y sfsun6d nang "lub6s sa mga tagubilin niy6 tungkol kay Felipe. Huwfig "niy6 ak6ng iwan, Tatay, na may hinanakit kay6 sa akin!.... "Kaya pa lamang ak6 nag-flinlangan sa kanya, ay dahil din "sa aming buhay na mag-iin& at magkakapatfd. Ibig ko'y "huwag na niyong ipagdalamhatl pa sa kabilang buhay kung "mikitang kami'y mangaging sawimpalad dito sa lupA. Di"tapwa't kung siyA ang tunay na inaasahan niy6ng bagay "kong kapalarin, ak6 p6 ngay6'y naniniwalh nang siyi ng&; "oo p6, Tatay ko, maniwalA kay6't ak6'y nalillinawan na ngay6n..........

Page  140 140 LOPE K. SANTOS' -Oo, IpWng, - ang pagkasaysay ng mga slitaan nilfng mag-ama, ay ipinagpatuloy sa kausap -- itan6ng mo sa nanay kung di gay6n ang aking mga ipinangakb sa harap nilAng mag-asawa. Nakita ko no6ng nasaya-sayahan ang mukhA ng tatay! Naipagbilin tul6y na kung makikita ka namin ay sabihing ibig ka nilang makausap. Nguni't sino ang kikita sa iy6! Wala kaming mapagbilinan. Ak6 nama'y toto6 ngang nahahalay: kung di kangina na ngA lamang na ikAw ay naitan6ng na hamin ng tatay, saka natuluyan na ak6ng sunduin ka naming magkapatid!... — At an6 raw ang sfsabihin sa akin? -Aywan ko; nguni't alin pa, kundi ang tungkol sa akin at sa aming mag-iina. -Eh, tunay nga kayfng bukal na sa iy6ng puso ang ipinangako mo 'sa tatay at pangingatawanin mo namAn? -Hanggang harap ng Diy6s! -At kung hindi -Patayin mo na ak!..... Hindi inaasahan ni Felipe na mabubuksan sa kanya no6n ang langit. Wala siyAng kaaka-akalA na sa mga oras na ya6ng mapanglaw at pawang itim na halos ang tingin sa lahAt, ay biglang-biglang mahawi ang makakapAl na panganorin ng kanyang palad sa bisi ng ilAng salitA lamang ni Tentay. NiramdamAn sa kanyang kAluluwa ya6ng dinamd.m ng isfng mfnunulfing, pagkatanggap ng "oo" sa kanyang paraluman, ay nakfpaglaysay ng ganit6: "Oo, - an6ng tamis! saliting pumahid sa kabuhayan ko ng lahAt ng pait. Oo, umasa ka - katumbas ng langit na naba sa lupa't sa pisngi ko'y nalik! "Ak6'y umaasa at in&asahan! umiibig ak6't iniibig namAn! nirit6 ang bu6ng tuntunin ng buhay, it6 ang ngay6n ko, bukas at kaylanman. "Irog ko! bakit ba ang inyong paggiliw ganyan nang katamis kung inyong katasin? bakit pag sa bibig ng babae galing ang salit&ng oo ay langit na mandin? "Napa6oo rin ang mga lalaki, sa palAsintaha'y may oo rin kami; d&tapwa't sa isfng oo ng babai sanlibo ng ami'y di pa mfiganti.

Page  141 RANjAAG AT SIKAT 141 "Ak6'y nananalig na ang iy6ng oo kaylanman ay hindi tutulad sa as6, at hindi rin pamAn oong maglililo, ni paglililuhan ng inoohan mo." Hindi nam&n sukat maging kalapastanganan sa magulang na maysakit, ang gay6ng pagkakfsanlaan nil& ng pus6. Ang mga sumpang namutawi sa bibig ni Tentay ay anik din ng isAng pusong umiibig at nagdidalamhatl sa ami, lilkha rin ng is/ng banil na hangid na bago maiwan ng papanaw na magulang ay makatup&d muna nang lub6s na Jub6s sa isfng hiling nit6 na kanyang nfipangakb at pinagsisisihang di niipangako agad. "MamamatAy din ak6, kap/g si Tatay ay hamatay nang may hinanakit pa sa akin!" ang kanyang nAsasabi sa saTili. At it6 ang nakapag-udyok pang lalo, kung kayA halos siyA na ang nagmungkahl no6n kay Felipe sa pagtatapit ng kanyang kusang pagpApakababi at ng infadhikA na niyAng bagong matamis na damdamin. * * * Siyfng paglapit kay Tentay ng pinakamabalt na kapatid: si Amando. Kumapit sa may baywang niyf at sa i.Sing tinging malungkot na ipinakita ng bath ay nahalatA ni Tentay na may ibig sabihing tila di masabi nang malakis. Tinung6 niyA at inilapit ang tainga sa bibig ng batA, kasab/y ang paanis na tan6ng na "An6 iy6n?".... Si Amando'y may ibinul6ng na ikinagulumihanan ng dalaga. Napatanaw sa dakong labis: napapakb ang matA sa inAng nasa may hagdanan; nguni't ising salita ma'y wala. Ang bata'y hindi lumayo kung di napagsabihan ng "Oo, hintay muna." Nahalat! ni Felipe na ang kanyang kausap ay may dinaramdam na ising bagong dagok ng pighati. Hindi sasalang ang ibinul6ng ng bata'y malaking bagay. Hindi nakatils at nag-usi'sA: -An6 iy6n? an6 ang sinabi sa'iy6 ni Amando? -WalA.... -ang bahagya nang nasabi ng dalaga na ang tinitigna'y ang kapatid na lumalapit sa inA, nang waling kaimik-imik. -An6ng walA? - ang mapiling tan6ng ni Felipe. Si Tentay ay di na nakakuhang sumag6t. Nagsabi na lamang ng "Hintay ka nga sandali, Pelipe," at pagkakuw&'y nagtindig at napatungo sa labis. An6ng pagtatakA nang mitanawAn niyi mula sa pint6 ng kabahayAn na nag-aap6y sa kalAn si Lucio! An6 ang iniluluto? Sinaing?..... Sa tinginan

Page  142 142 LOPE K. SANTOS nilipg mag-ini, ay waring nagkiwatasan agid ng nangyayari. Itinurb ng ini ng nguso at matA si Aling Marta, na ang kahuluga'y tila waring: "It6 na naman ang nahabag sa atin!" Nagtul6y si Tentay sa kalin; inangAt ang tuntong ng palayok na nisasalang. Sinaing na nga! Oh, maawaing Aling Marta! Si Aling Marta, bagaman pangginggerang pusakal, ay toto6ng mahabagin sa walh. Kung mayro6n din lamang siya ay di napagdadalawahang salita. Lalo na't natatamaang ginagaling at nagpapanalo sa entreseis, na kung minsa'y nagdidalawf pang sombra, at malakas pa ang lo6b sa bibitayin kung maghihingi ng pantoche; lalo na't sa kanyang bahay nakaklpagpalaro at malakis ang sa pulitana, oh, ang dalawang palad niyfi'y bukas na bukas sa sinumang mangutang o dumaing!.... Sa kanya'y hindi na bago pa ang pagsayad orasoras ng mag-anak ni Aling Teresa. Tal6s at labis niyang nakAkalapa ang kabuhayan ng ising mag-anak na pinagkakasaktan pa't maraming anak na pakainin. Sa pagpupulong nilang dalawA sa palapAg, ay marahil nAbanggit ang di pa panananghall ng mag-iina sa mga oras na iy6n. Marahil may mga ikatlong oras na't kalahati ng hapon. Anhin mang paglilihim ni Aling Teresa, dala ng toto6 nang kahihiyan kay Aling Marta ay naramdamin din nito ang dahil ng niligid-ligid ng mga hata, binulung-bul6ng at iningit-ingit sa ins. Safn pa h/hagilap na kamAy ng Diy6s, sa ang lahit ng mga kapitbahay ay sawa na sa karirinig ng kanilAng daing at pagdidilihensiya! Si Aling Teresa nga'y may isang kapatid na nasa-Tundo, babae rin, nguni't asawa nama'y harl ng pagkamarakulyo, napakalupit at mapanibughuing gay6n na lamang, na kapag sinuman sa kanila ang naparoon at nakabulung-bul6ng nang kaunti, ay ipinag-aaway na pagkaalis, at sinasabi ng lalaking diumano'y mga bugaw at utusin ng ibing lalaki.... May dalawang buwfn nang hindi nAnasok si Tentay sa gawaan ng tabakong El Oriente, dala ng kahinaan ng nakikita sa linggu-linggo. Salamat nang makadalawfng piso, na sa baon lamang at sa damit na pamasok araw-araw ay halos dah6p pa kung pagtutuusin. Buk6d sa rito, sapul nang maglubha na't miratay ang kanyang amA, ay naisipan niling magini ang mabuti pa'y tumanggap na lamang ng mga patahi o yanuhin. May mangilan-ngilan naming n.tatanggap na tahi, mga barb, kamis6n, saya at ibf pang damit-babao, mga salawil at barong-insik ng lalaki, mga kamisola ng bata at iba pang kaya nilAng tahin sa kamfy o maipakikiraAn sa md

Page  143 BANAAG AT SIKAT 148 kina sa kabilfng bahay ng ising dalaga ring kaibigan ni Tentay. DAtapwa't ilin sa mga tihiing dl pa natatapbs at may,tatlong araw nang di mAhawak-hawakan sa pagkagul6 ng kanillng isip, ay nangasingil na at nakain o niibili ng pahimakis na gam6t sa maysakit. May isAng asawa ng amerikanong ninasok sa. Morgue, na nagpatahl sa kanili ng dalawAng sayang kulay makapo6t-baka, at marahil no6'y magsasambuwin na. Hindi makuha-kuha ng nagpagawA at uman6'y hind! pa sumasahod ang kanyang asawa. Ang nangyari'y kinuha ang its, walA munang bayad, ipinangakong pagkuha na ng ising nititiri pa sakA bAbayaran kapwA; nguni't pagkabigAy ng ising saya ay di naglipat-linggo at dT na nAkita ro6h ang babae ni ang amerikanong sinasabing asawa. Aanhin ang iskng sayang nAlabi2 Maklilin nang pag-isipan ni Aling Teresa na isanlA o ipagbili, dapwa't hindi maamin ng budht ni Tentay ang gay6n. Lag6t na lag6t na siling malaon, walA nang totb6ng mApagkunan; gay6n man ay hind! mipatu-patuloy ang pagdudurb ng saya. Danga't ang mga bata at ang maysakit, kung silf lamang dalawang mag-ini, ay makapagbabatA na diling iling araw mang dt sumimsim ng kanin, htuwg lamang miturang nagbili ng damit ng may-damit. Sa wakfs ay natuluyan ding niial6k, nang nagdaang umaga, sa dalagang ka-, pitbahay; nguni't ayaw naming bilhin nit6, sapagka't nakasagwA raw toto6 ang pulA ng saya at ang tabas ng pagkakapayarl, na sukat na ngA lamang bumagay sa mga babaing paris ng nagpagawA.... Ang ginawA na lamang ng dalagang ya6n, sa awl kay Aling Teresang nagdudur6, ay binigyan it6 ng dalawAng piseta, halaging nagtawid sa kanilk nang bu6ng araw na nagdain at hanggang sa agahan pa. Gaano na ang dalawAng piseta sa anim katao, liban pa ang maysakit na dt na ginagam6t ni kumakain!..... Si Lucio, an6 na ang niitutulong nit6!..... KasA-kasama sa El Oriente ni Tentay, mull nang mitigil sa pag-aaral, dahil sa di na makapagtatagll sa gawA ang kanyang ami. Nagarfl do6n sa paggawA ng tabako, at sa paghahak6t at pagbubub8 sa mdkina ng mga tabakong dur6g, ginawA siyAng utusfn ng maestro, nguni't utusAn lamang na may kalahating ta6ng walsng upa kund! ang mamukol na parati ang ulo sa kut6s ng maestrong tinuran. Ni mipakain ay hindt pa, bagaman oras-oras ay tagakuha siyA ng pagkain, tagaligpit at tagalinis, gaya ng karaniwang palakad sa mga gAwaan ng tabako. NakadalawA yatang buwing tumanggap ng tatlu-tatlong piso, nguni't it6 kayf ang pagtatagalin pa ro6n hanggang nang di na pumasok ang kanyang ate' Tentay? Nalis din ngi, at sa kayag ng mga kapwA bati, ay nipahilig sa ising

Page  144 144 LOPE K. SANTOS hanapbuhay na palaboy at kfhamak-hamakan sa palad ng is8ng batang katulad niyA; dill ibi't ang magpaup& sa pagbubuhit ng mga balutan o ibi pang dadalhin ng r.agsisisakiy at umaahon sa mga bapor sa Eskolta,' umaga't hapon. An6 ang mapagpipaupahln doon? Ang apat, wa16, sikolo, o labinganini na kuwarta ay araw-araw na parang manik.niyAng iniipon. Makaisfng piseta o kahati, ay salamat na. At it6 kayA'y nlisusulit na buo sa magulang? MagpakAbait-bait na bath, kung gay6ng mga musmos di't mga pusakil sa paglaboy at pagtatangga ang karamihan ng kanyang kasama arawaraw, paano ma'y mitututong magsabi sa in&, kung natalo ang n&pagpa.upahfn, na walA siyAng n&kita sa bapor. At an6 ang malay natin, kung si Lucio man ay saniy na sanAy nang gaya ng ibfng kasama sa pang-uumit sa an6 mang kalakal na lulan ng bapor o sa pagkawalf't sukat sa daungan, pagkapagbigAy sa kunya ng mga balutang ang may-ari ay nakalilingit.... Ang hanapbuhay na it6 ay pinatigilan ni Aling Teresa, uping ang nfbabalitang mga kalikutin ng kanyang anAk sa pagkilay6 sa bahay, ay huw&g nang makaragdag pa sa mga pagpipighati nil& sa maysakit. At si Victor na may siy&m nang taon? Oh,.si Victor!... Musmos pa'y dalamhatl na ng magulang! NApakalayls, nf- * pakatigiA ang ulo, nApakamalik6t, gulung-gulo sa laro at waling karamdam-damdam sa an6 mang mga dAlitAng sa kaniling buhay ay nangyayari. Mul& nang mahiga ang amA, ay palad na ang mfapuhap na isfng oras sa bahay. PagkAumaga na'y sa may Troso ang tungo, at doon, sa ising Livery Stable ay nagpfpaupi sa pagpapaligo ng mga kabayo sa dagat o sa ilog. Mak&illn nang mamatay-matAy sa pagkahulog o midalfi ng pulis dahil sa madal's niyang pagpapatakbo sa mga dain! Ang nApagpapaupah&ng walu-walong kuwarta, ay kulang pa Sa mga kakanin... Wal&, waliang mangyayari sa mga parusang-ini, mga parusang kinikatabayan pa't ipinaglilihim sa maysakit, upfng di na makaragdag sa.kalubhain. * Anupi't panganyayang-panganyayA, abang-abh at marawal na marawal ang no6'y kasalukuyang buhay ng mag-anak na it6. May katwiran 'si Mang Andoy magpilit, na, bago siyA mamatAy, ay miipill na muna ng mikakahaliling buklod ang kanyang mga ulila!... Marahil it6 ang ipinagtatagbl pa ng kanyang hiningi; marahil kaya nikatulog nang mga sandaling iy6n, ay uping makabawi ng kaunting lakis pa't buhay na maikapagp&pahimakis kay Felipe ng mga huling kalooban, yamang ang binatang it6 namin ang kanyang nAhihirang na maging tanggulan at bagong bigkis ng maiiwang mag-anak. f

Page  145 BANAAG AT SIKAT 145 Halos hindi. na naalaala ni Felipe, na, nang siyi'y uma1is sa Limbagan, ay di man nakipagpaalam sa kabisilya. Nakikita man ang kanyang pag-alis ng mga ibfng kasama, ay hindi nalalamang di na siya babalik hanggang hapon. Nguni't waling gaanong kabagayin it6. Ang pagtingfn kay Mang Andoy na mamamatly na lamang, ang pagkAlasap sa pus5 ng ham6g na dalisay at matamis na pinakatAtakam-takAm tumigis sa bibig hg kanyang giliw, ang pagkalunos sa mag-iinfng naging tiki's nang matiisin sa pagdAdayukdok dala ng pagdarilit&'t kahihiyan, at ang pag-asam mirinig ang kung an6ng mga sasabihin sa kanya ng isang manggagawA at blbiyananing naghihingalo.... ang mga bagay na it6, ay makapup6ng mahalagA at kailangan sa ganang kay Felipe, kaysa umalaala ng pagkagalit ng pinapasukan. Talagi nga naming nipakakalunus-lunos and pananalit sa pagkain ng pinanuinuyuang mag-anak! Ang luha ni Fellpeng pinakatipid-tipid sa harip ng mga luhA ng kanyang irog, iyang luhang mataas ng ising lalaking may matig&s na lo6b, ay namalisbis din, nang mapano6d ang tatlong batA na masayang nagsasakulan sa pagkain at ang ining sfisubo-subW ng maipasususo marahil sa kanyang sanggol na dt pa makakain ng kanin. Sa mukha ng mga batA at sa gaganap ng kanilAng mga pagsubb, ay mibabasa ng sin.umang mata6s magmalas ang isang makahulugAn, nguni't kahambal-hambal na pagkagalak: ang galak nili'y sapagka't kanin ang kinakain, hindi na nilugaw na malaon nang pang-araw-araw!... Ang may kapararakan no6'y si Lucio, na kahit ibinul6ng ng ini, nang iabot nit6 ang isang pisetang bigAy ni Aling Marta, upang maibili ng bigAs na mailulugaw, ay di panlugaw lamang ang hinili, kundi hinustong kagitnA at isinaing nang biglaan. Ah6 pa ang ikikibo ni Aling Teresa sa pagsuwiy na iy6n sa siyi man nami'y naiilay na rin sukat sa am6y ng nilugaw. Siniai na lamang kunwA at naggunitang sa pisetang dulot ng awA ni Aling Marta, ay walA nang aukling pangmamayA kundf wAwal6ng kuwarta!.... Si Tentay, ay ayaw kumain. An6 mang pagyayang ginawA ng mga kppatid at ng infi, ay hindi rin napaup8 sa dulang, "Ak6'y bus6g, hindi pa ak6 nagugutom," ang isinasag6t. At sA katotohanan nga nami'y walA siyfng nAraramdamang gutom. Bantad na sa pagtitiis at sa pagpaparayAf sa mga kapatid. Si Felipe ang, sa laking hiya ni Tentay na mapano6d ang kahalay-halay na pagsasaklutan ng mga bata sa labis, ay siya niying inalagatfng malibAng sa pag-uusap sa lo6b. Nguni't si Felipe ma'y nagtutulak sa kanya sa pagkain. Sa ga

Page  146 IAR LOPE K. SANTOS ) - I I K..... rcrv~~~~~~~~~'II ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ nang binath, ay nipangatawanin namAn ang sabing siyi'y nakakaih na nang dumating si Lucio sa Limbagan. Si Aling Marta no6n ay wali't nakapagpaalam na. Paanhin mang pagtatakip ang ginagawA ng mag-ink sa mga buh6l na iyon ng kanilfng pananalit, ay niramdam&n ding lahAt ng binatA. Sa pag-uusap sa lo6b ay si Tentay ang sinisi. Ipinahayag ang mga taglay na hinanakit sa gay6ng paglilihim sa kanya. -Ak6 - ang wikA - ay talagang hindi pa ninyo ipinalalaghy na kaisang-lo6b, kaising-damdamin, at kais&ng-bituka!..... Ay an6 kung milaman ko ang kay6'y waling-walA nang mkipagtawid-tanghalian? Hindi mo ba nam&n, Tentay, inaaring magiging kahalay-halay ang lag&y kong nfririto, sa gan/ng kink Aling Marta? Bakit pa ak6 niririto kung di siying una-unang dapat dumamay sa inyo? Huwig mo ak6ng sisihin! -ang malumanay na sabi ng dalaga. -Ak6 ba ang tumanggap kay Aling Marta?... At sakA ang nanay ko ay di ba naman nahahalay magpahalata sa iy6? -Oo, Tentay, may katwiran kay6, at ngay6'y napag-iisip korig ak6 ang may kasalanan.... Natigilang 'sandali ng pagsasalit&, at sa sarili'y waring may pinakikinggang sisi ng gunamgunam. -Hindi na sukat mikailA sa akin ang gabinlid man ng inyong buhay, - ipinagpatuloy -- kaya dapat ngang ak6 ang kusang humalata ng lahat at lahAt..... Hindi na nagkakibuan ang dalawi. Si Tentay ay nagAlanganing magsalitA. Si Felipe namr'y lalo pa. Ang mga sisi ng gunamgunam ang siy/ng kinausap na lamang. Sa ising dako ay nididilidili ang diwa'y kaya mahinA ang kanyang pakiramdam sa kilos ng di nagsisikain at mabagal ang kalooban sa pagkukusang magbighy ng abuloy, ay sapagka't siyA'y gising ngA sa banig ng kayamanan at diling ginhawa. Oh!....... kung sumahagap it6 ni Tentay, na kagyat na ayaw sa mayaman!....... Sa ising dako ay nigunita ang sagwA ng pagkamalihim ni Tentay, na para baging sa kanya'y ibi pa rin at di kitiwalA ng pagpapalagay. Nguni't paano ang di ipangyayari nit6, ay no6n lamang 'silA tunay, masasabing ganip, na nagkasanlaan ng puso at kapalaran?.... Naputol ang paggugfnitain ng dalawa, sa waling anuan6ng pagbalikwas ng natutulog. Akala nila'y titindig; nguni't hindi kundl tumihayA lamang nang pabigli, parang may 0

Page  147 BANAAG AT SIKAT 147 hinabol na hiningA. Ang dalaw^'y nipagibik din nang biglaan. Humihingal ang maysakit nang mamasdan nil&; anaki'y hapung-hapo sa isAng nilakad na malay6, malayung-malay6. Maging si Tentay at maging si Felipe, ay nawalfn ng lo6b: ilAng sandaling kapwA di mAtuto ng gagawin. -Tatay! bakit p6, Tatay? nipapaano kay6? -- ang pagkuwa'y sunud-sun6d na nasabi ni Tentay. Mula sa labas ay parang palas6ng pumasok si Aling Teresa: "Andoy, nakui Andoy!" ang pahagulhol nang sigAw ng lumapit. Ang mga batang katatapos pa lamang sa kainan ay gitlarg-gitla ring nagsidalo. Sampun ng pAsusuhing natutulog sa ising tabi ay napukaw. Si Felipe ang tanging nakapayapA sa lahit. Huwag kayong maingay! - ang hatol. -Ganyan na ngA lamang at bagong gising! SiyAng totoo. Unti-unting huminA ang paghingal ng maysakit. Iminulagat nang tuluyan ang mga mata, at isa-iskng pinatamaan ng tingin ang mag-iini at si Felipeng nakababakod sa may ulunAn, sa paanan at kanang panig ng hihigang papag. Natauhan mandin sa isAng malalim na alimpungat PagkakuwA'y minasdan si Felipe at anyong tinanguing patawfg. Inilapit nit6 ang tainga at dininig ang ibig sabihin. Hindi gaanong kahina: ntririnig din ni Tentay at ni Aling Teresa ang mga salita ng maysakit. Ipinasasabi sa mag-iinA na huwAg siyang ikalungkot at iluhA. Ang mga batA ang ipinahaharap kay Aling Teresa at kay Tentay. Pinatitahimik muna sila, at may sasabihin lamang kay Felipe. Nagsilayo namAn at napakabila sa tabing ang mag-iina, at ang dalawang mag-uusap ang naiwan. -An6ng oras na, Felipe? - ang makasandali'y itinan6ng ng maysakit. Malinaw ang pangungusap, bagaman may pagkapa6s, madalang at paagaw-agAw sa paghinga. -Marahil p6 ay mahigit nang t las cuatro y media - ang banayad din namAng tug6n ng binatA. — Haaay!.... maaga pa pal!..... nakalimot ak6!..... -Kay6 p6 ba'y nakakaramdam ng ginhawa ngay6n? -Ay, anik ko!.... kaunti: ganit6 na lamang: walh na: tap6s na.... ang aking lakis.... -Ibig pi ba ninyong kumain ng nilugaw?

Page  148 148 L.OPE K. SANTOS Umiling, iniangit ang kamAy at ang lalamuna'y itinuro, na ayon sa papaos na sinasabi, ay hindi na magdara&n do6n ang an6 mang pagkain. Bago pa lamang nawawarl ni Felipe ang piping sag6t na it6.' ay salalapit na si Tentay, may daling tasa ng am at ising kutsara. Pagkaulinig pal& sa tan6ng na nilugaw, ang mag-iini'y takbo na agfd na kinuha sa lab/s ang am na sadyang binawas ni Lucio sa sinaing. MalahiningA: kaigihan na sa maysakit. May inihahabol na kalahating karmelo si Lucio, pabigfy ng inA. Nang ialok ni Tentay ang dalA niling magkapatid ay nfpatatit, marahil ay di tatat ng pagkagalit, kundi ng paghihinagpis na siyi'y wala nang kanamnam-namnam na mhilasfp sa an6 mang pagkain. Gay6n man ay napilit din ninf Felipe ang pagsasahod ng bibig sa mga kutsara ng kinarmeluhang am. An6ng ligaya ng nangagpainom! Ang kalahating tasa ay naubos. Magdamfg at maghapong di sumisimsim ng kahit an6, miliban sa inin6m na tubig, saka makaubos ng kalahating tasang am, gaanong paginhawa it6 sa lo6b ng nangag-AalagA! Isi't isi sa sarili'y nak&pagpaBalamat sa Panginoong Diy6s! "Diwa'y gagaling din!," anili. Pagkatapos ng gayon, nagsilabas na naming lahit sa tabing; naiwan din si Felipe. PagkapatahAn sa iyfk at pagsuso ni Hul6ng, ay iniab6t it6 ni Aling Teresa kay Tentay, at siyA'y dahan-dahang nupo sa may tabing, hindi sasalang nang m&ulinig ang mga pag-uusapan ng dalawA sa lo6b. -Masakit pa p6 ba ang inyong dibdib? - ang makaillng sandall ay inusisA ni Felipe'. — Ay, oo! put6k na: lansag na..... Hindi muna kumibo ang binata. Sandaling nfipako ang mga matf sa may dibdib, at sa sarili'y nakApagguniting ang inAalagaan niyA ay talaging nitutuntong na sa huling guhit ng buhay. Hindi nagluw&t at nagpatuloy ng pagpapahayag si Mang Andoy. -Felipe, - anya - salamat at nfririt6 ka...... Sinundo ka ba nili? -0o p6. -Ibig ko ngang..... mAkausap kitA.... bago ak6 mamatAy. May sAsabihin sa iy6 sinf TerA... na pinagkAusapan na namin. Ay!... ikAw na sana.... ang bahalA sa kanili: kahabag-habfg na toto6 ang mag-iinAng iyin.... kung maiwan ko.... nang waling mipaghabilinang paris mo. Ako ay wala na: magsfsanta6n ak6ng nagkasakit. Nagamut-gam6t din namin ng maraming bagay.... Talagfng it6 ring sakit na

Page  149 BANAAG AT SIKAT 149 it6 ang tadhana sa akin... Habang ak6'y nagtatag&l, lalong nahihirapan. Mabuti pa ang ak6'y namathy agid...., di na lalala pa ang aming hirap.... di na sana ak6 pinaghihirapan pa ng aking asawa't mga anAk.... Katakut-takot... na dalitA it6, Felipe!....... Napabunto rito ang pagsasalit& ng maysakit. Ang pagil na dibdib at dila ay ipinagpahingalay na sandali. -Baka p6 mabuti - ani Felipe - ay tumahimik na muna kay6 at saka na tayo mag-usap pag ginha-ginhawa ng inyong hiningfi. -Hindi na: - ang sag6t na may kasabAy na ilingpagdilim, ak6'y tutugpa na: pagtahimik ko tuluyan na.... Felipe, ikaw ba'y kaanib pa.... sa ating Kapisanan ng Paggawd? -0o p6. -Maayol na ba ngay6n? Si Felipe ay sandaling nag-Alinlangan sa isasag6t: kung marapat sabihin ang totoo, o kung hindi; nguni, bakit pa pagkakailaan ang maysakit? -Hindi pa p6! - ang winika. -Haaay!..... hindi ko rin inabot ang kagalingan ng Kapisanang iyAnl.... Hindi na silA nagkaayus-ayos. Ganyan ba ang maaasahan ng isang kasaping paris ko, kung magkasakit na ganit6o.... Kung kailang buwan no6n, mak&itlo kong inutusan sa Centro si Teresa: wala raw inaabutan do6ng kagawad.... minsang may inabot, aywan kung sino, ang sabi raw... walAng magagawa sa amin....... walAng kasa-!A-salapi ang Kapisanan...... at mautang pa.... Kung ak6'y mamatay ngayon, ang mga ulila ko wala palAng maiasahang kahit papaano...... Sayang na Kapisanan! Sumama rin ak6 kahit mahina na, noong Pista ng Paggawa, akala ko, sa dami ng taong iy6n, ay mabubuhay na ang Kapisanan; bago pal&'y wala man lamang kuwartang mdilimns.... sa isang mamamatAy nang paris ko...... Tumigil na pamuli sa pagsasaysay ang maysakit. Si Felipe'y parang natutubigan sa naririnig. Hindi sumasag6t at sa sarili'y nApagmumuni-muni ang mga katwiran ng manggagawang kausap. Ang Kapisanang dapat maging tanggulan ng mga kawal ng Pawis na nipaparo6l, ay walA pa ng& naming lakes, wala pang kpya, wala pang dagtA ng kabuhayan hangga ngay6n. "KailAn pa?, ang nigugunitk niyA sa sarili, kailan pang ang kasiglahAn ng mga pilipino sa mga pagpipista at ang pagkawaling-hinayang sa mga salaping nagu

Page  150 1560 LOPE K. SANTOS gugol sa pagsasayA, ay siy&ng magiging sigla rin namfn at dl panghihinayang sa pagsasapi-sapl at pag-afbuluyin sa hirap?..... At kailfn din mAkikilala rito na ang ginhawa ng isA't isf ay dapat mfbatay sa ginhawa ng kalahat&n, at ang buhay at lakis ng isfing kapisanan ay nasa-buhay at lakis na ibinihigay ng mabubuting kasapl? Kailin mapagtatal6s nang ginapan, na, sa kapangyarihan ng salapi ng nagpipagawA, ay kapangyarihan din ng salapi ng manggagawa, ang unaunang panlaban, at ang salapi ng manggagawa ay di nftatam6 kundi sa isfng matapfit na pag-afmbagan? Kailfn pa mapagwawarl na ang pagkatubbs at ginhawa ng mga marilita ay nasa mar&litA ring kamfy? Kail&n maghfhingalo ang is&ng manggagaw& na di na mAluluha sa paggfigunitA ng karilitaing maiiwan sa kanyang mga ulila?.... Mhpapalulong pa sana ang pagnunuynoy ni Felipe sa mga bagay na ito, kundi nagambala ng bagong pagsasalita ni Mang Andoy. -Tignan mo na it6ng buhay ng tao! - anya. -Apatnapung ta6n na ak6 ngay6n.... Uping makilala mo ang buhay na pinagdanasan ng mga magulang ni Tentay..... na iy6ng magiging kaisampalad.... sisaysayin ko sa iyo nang madali; saka mo pag-isip-isipin at pag-aralan..... balk ganito rin ang itulot na buhay sa inyo ng Diy6s....... Dalang-dalang ngang sinaysay ang lalong malalaking likaw ng kanyang palad. Patigil-tigil at pahabul-habol sa hingal; nguni't sa pamfmahayag niy&'y nahihalati ang isang pagpupumilit na miipakilala kay Felipe ang buhay na kalunus-lunos nilfng mag-anak, parang ising bibitaying walA nang ibang iniasahang ginhawa ng lo6b, kundi ang migunitA nang pahimakis ang buo niy&ng pagkatao. Sa mga sinabi ngay6n at sa mga il&n pang bagay na dati nang nflalaman ni Felipe sa bibig ni Tentay, ay napag-uwi-uwi ng binatA ang kasaysayang sumusun6d: Na, si Mang Al'ejandro ay anak ng isAng nakaririwasA rin sa Iba, Sambales; naulilang lub6s musmos pa; ang kaunting pamumuhay ng mga magulang, nang magkaisip na siyA, ay di mflaman kung saAn naparo6n. Na, sa wal6ng ta6ng gulang ay naging bataan ng kura sa bayang iy6n; nang m&lipat sa MaynilL ang pangino6ng pare, siy&'y ipinagsama sa convento rito ng Corporaci6n. Na, sr mga pagbugbog at hagkis ng Idtiko ng mga pare, siyA'y nayam6t sa gay6ng lagAy; nagtanan at nApasama sa is&ng taga-Maynilang mang-aangkat ng bigfs, sangkaka at ibi pang mga ani sa Baliwag, Malolos at Kalumpit.

Page  151 BANAAG AT SIKAT 161 Na, sa Baliwag siyA niwili; nagpaiwan na sa isang bigasan do6n, hanggang sa inabot ng pagbibinat&; nakapangasawa sa anAk ng ising may munting bigasan; ang anik na it6'y si Aling Teresa na ngf; di sapalang hirap ang tinils bago it6 naging asawa; ang ina rin ang ayaw sa kanya, nguni't ang ama ang sa wakas ay nagpakasakit; namatay ang amang it6, nang may isang ta6n pa lamang siling kasil ni Aling Tere, anak na si Ruperto. Na, sa pakikisama sa biyanang babae ay halos nAiubos na ang bu6ng kaya sa paninimbang at pagbabatA; siyA'y isfng padpad do6n, at di nababagay pagpatumanggaan ng isAng biyaning may mga bukid na Araruhin: nag-aararo ngf, gumagawA sa lupa nang walang pakundangan ng biyaning mapagmurA. Na, sa gay6n nang gay6n ay napun6 ang kanyang dibdib, nakapagsasag6t na sa mga paglait, at dahil dito'y pumait siyA sa asawa at isAng kapatid nit6ng dalaga, muli noo'y naramdaman nang toto6 ang bigat ng makisama sa isang biyanfng may kuwarta; nag-isip na magsarili na silAng mag-asawa, nguni't si Aling Teresa'y ayaw, at ang tigis ng pag-ayaw ay di miminsang ipinag-away pa nila nang mabigat. Na, sa wakAs, nang toto6ng hindi na siya makatiis, ay nagtanang mag-is 'sa bahay na iy6ng pinakapagdumugan man ng buong paglilingkod at panunuyb, ay hindi rin nakasundo; kabuntisan no6n ni Aling Teresa kay Tentay; walfng nakaaalfm ng kanyang paglayaA at p&parunan. Na, sa Maynila siyi tumungo, taglay ang tangkang kung makakita rito ng mabuti-buting hanapbuhay at makatipuntipon, ay susulatan ang mag-iin& up&ng lumuwAs at sa Maynila na sila tumiri. Na, may dalawAng ta6n siy&ng, nagpagiwang-giwang sa pagp&paupa, minsan sa pag-aabang ng mga pisanin sa Eskolta, San Jacinto at ibang lugal na pimilihan ng mga kasangkapan, minsan sa pagbubuhit ng hinahangong mga bastA ng bWlanang kalakal sa mueUe at sa mga bapor sa gitna ng dagat; pinagsasaktan ng dibdib at malaong nfhigA, nguni't nang makagaling-galing ay napasok na kutsero sa ising kastilk sa lo6b ng Maynila; nang pagsasaktan na namin ng dibdib, ay ginawa na lamang siyf ro6ng alilh sa bahay. Na, nang may ising ta6n na sa gay6n, isfng tanghaling tapAt, ay may tumugtog sa pinto ng bahay; nang buksan ng katiwalang-pint6, ay isAng babaing luksang-luksA at -may dalawfng batang akay, ang nagtatanong sa ngalang Alejandro; nang misilip niyA mula sa kusind ang babaing nasa pint8, ay

Page  152 I 152 LOPE K. SANTOS nag-akal& siying pakail4, nguni't nang mftanAw na ang mga anAk na malalaki, ay hindi nakatils at halos nipalip&d sa pagsalubong. Na, no6n nAlamang ang kanyang hipag ay may dalawfing ta6n nang nag-asawa, isfng taga-Tundo nga ang lalaki, naging mfnununaw sa sugil ng bu6ng kayamanan nili sa Baliwag; hanggang, sa sama ng lo6b ng ini, ay namatAy tu16y, na may apat nang buwin no6n. Na, sa di rin pagkakfsundo ng magbayiw ay napilitang lumruwfs ang mag-iinf sa Maynila, at nagsipalarin nang paghanapin ang asawa yamang dito nababalitA. Na, sa pagkikita niling -iy6n ay nagsama na namin; di nalao't nalis sa pagkaalila, at nagkaykay-tuka na sa bilaning paghahanap-buhay; naging panday, anluwage, tabakero at kitapis-tapusang abutin na nga ng sakit, ay bumbero sa mga lansangan. Na, si Rupertong panganay, waling-wala pa kundi s&sampung taon, ay niisanla nang alil& sa halaging tatlumpung piso, dali ng isAng tto6ng pangingailangan, ang pinagsanlaa'y isf rin naming kastili; nguni't ipinagsama;iit6 sa pinipasukang bapor, at makaising ta6ng kAsasama, ay di na nakita ang bata sapfil no6ng 1898, hanggang sa mga araw na ya6n: kung saan na dinali ng panginoong kastila. It6 ang kabuuAn ng palad ng mag-anak ni Mang Andoy, na napisan sa pagkaalam ni Felipe. Palad na sa muli't Ba wakis ay kayapus-yapos na parati ng mga anino ng lungkot at dAlitA. Aywan kung it6'y tiyik na mawiwikang kapat laran! Mak&ilfng sa pagsAsalita ay sinawAy muna ni Felipe, pagka't nakikita ang pagpapakahirap nang magbigkas ng dill, at madalis na naipagpApquni tuloy ang mga saliting "Nasabi na p6 iy&n sa akin ni Tentay," uping huwAg na larmang isaysay pa ang an6 mang bagay na alam nang dati. Hindi nilA inAasahang si Mang Andoy, sa gay6ng lag&y na pinah6hesusin na lamang, ay makapagsalita pa nang mahaba. Ikinatutuwing ikinalulungkot nini Aling Teresa ang bagay na iy6n. Tuwa, sa pag-Aakalang diwa'y gumagaan ang maysakit; lungkot sa pag-ialaalang bakh yao'y pahimakis nang tunay. Ang sakit na tisis at itika ay talag&ng ga36n: mamatAymabuhay ang dapuan. "IyAn ay sakit ng mayaman," kasabihin natin, marahil hindi sapagka't ang mapasma, lumuri ng dug6 at matuy6, ay mga sakit na tangi ng mga taong hindi nagpapawis.sa pagod at nababa's, hindi nagdAdadalA ng mabibigit at hindi salat sa mga pagkain at aliw na pampasariwi,

Page  153 BANAAG AT SIKAT 16U kundi sapagka't ang tisis ay parang bagsik ng anay na untiunti kung maggibi, matagAl bago umutts, toto6ng Alagain at takaw-gam6t, mga bagay na sa isang mahirap na di na makagawA o makapaghanap-buhay, ay harl pa ng bigat at kasawiAn. "Ang dapuin ng tisis o itika, kasabihan na rin, ay parating mainit ang ulo; malinaw ang isip kung mamatay. Nguni't nApakasukAb ang nAsabing sakit: ngayun-ngay6n mo lamang kausap ang maydamdam, ikikiling sa kabilA ang mukhA, ipipikit ang matf, at... patfy na"....... Si Mang Andoy namin ay inabot pa ng hatinggabi ng araw ding ya6n. MakadalawA o tatlong oras ng kanilang pagpupulong ni Felipe, ay nagbalisa nang dl kawasA. MAmayang hingin ang siya'y iupo, mlmayang pasandal; ni ayaw pakumot, ni di mipalagiy ang ulo sa unan: toto6 raw maalinsangan. Pinapawisan, nguni't pawis na malamig ang gumigiti sa no6ng nangingitim. Ang dila'y nauutil, hanggang bawa't sabihi'y di na mapagwatas ninA Felipe, kundi sa paghuhulb na lamang. Napabubuhat na pilit sa luklukang kawayan: nang ayaw-ayiw pa sils ay umakmang bAbalikwas; nguni't sa ganit6'y binuhat na ng binatA sa karatig na silyang may sandalan. Ang tubig na benditang kinuha sa simbahan ni Impong Toyang, makatakip-silim lamang ay dumating na, at ang matandA ring it6 ang siyAng nagwiwisik sa may llunin at paanAn, sa magkabilang panig at ilalim ng papag, no6ng si Mang Andoy ay nagbabalisA na. Ang pinarunang SantoKristo sa Timbugan ay di nikuha, kayA't ang Santo-Kristong munti na lamang, na nasa-dulo ng kanyang kuwints, ay siyang ipinagpapahalik at ipinangaral ta naghihingal8. Kasalukuyan na ngang hatinggabi, nang pumanaw na parang walAng anumin ang huling hiningA ni Mang Andoy. Yumao't sukat sa walAng hanggang buhay ang isA pang anik ni Ddlitd, ising bayani ng hukbo ni Pagtitifsl Yumao upang di na magbalik upflg makapagpahinga na nang!/busan; ang kamatayan ng mgpa bayani ay pagpapahingaly lamang. Bayani rin namin ang mga magulang na nakapagptpalaki ng maraming an&k sa namamagitan ng katutubong pawis!..... Samantala ang mag-anak na ulila, ang mga naiwang maghahabol sa kanya tuwi na ng luhA, mga himut6k at panalangin..... gaanong pananaghill sa kabiling buhay! gaanong pagmimithi na mangAburol na no6n din...... Kahabag-habfg na mga anAk ng anAk ng Kahirapan!.... Hind! kikaunting aral ang sukat mApala ni Felipe sa kamatayang it6!......

Page  154 ---------- XI SI TALIA AT SI YOYONG Apat na pihayagin muna ang sab&y na nagbalitA: dalawing kastil, ising pilipinong-kastil, at ising amerikano, bago kinfbukasa'y nagsiounod na ang mga ibf pang lumalabis sa MaynilA, pati ng mga dahong tagalog. Hind! man silk nagkssabaysabiy sa iisang araw, at bagamin il&n sa nagsisun6d ay nahahalatain ng ilfng mga pangungusap o saliting hangb at sipl na lamang sa nangaunfing balit&; nguni ay paraparang tumanggap ng titig-is&ng paanyaya ni Don Ramon Miranda. Ang ipinag-fanyaya'y an6? Si Natalia Miranda at si Honorio Madlang-layon ay magiising-dibdib na sa hapon ng sibadong darating. Sa Catedral g&ganapin, kayf't mula ro6n hanggang sa bahay ni Don Ramon ang paanyaya. No6'y kalahatian na ng buwin ng Nobyembre. Ang pagka-ulukin at mang-uul6k ng mga pimahayagin, no6'y napatibayan na namin. Buk6d sa parang kidlat na tarjeta de invitaciAn ni G. Miranda, sa mga pihayagin ay may tangl pang inilangkap na titig-ising liham, labis ng dul&s at mapalabok. Oo nga't sa ibaba ng paanyaya ay may paunawang hindi magagamit ng ibi, anupi't ang mga Namamahalh lamang ang tangl sanang makadadal6; ditapwA, sa kalangkap na sulat ay n/sasabi naming, tungkol peryodista ay buk&s na buk&s ang pint8 hanggang kilo6b-looban ng bahay, anupi't hindi na kailangang magkaro6n sili ng titig-isf pang tarheta. Tug6n at ganti sa nipakatamis na paanyayang it6, ang mga pfihayaging tumanggap ay naghikip namin sa kaniling alaala, at may sumangguni pa mandin sa Diccionario ng lalong mabubuling saliti, pangkapit sa mga karapatin ni Don Ramon Miranda at ng dalawing ikakasil. Para kay Don Ramon ay pinagpilian nilt ang mga saliting: mayaman at mapag-aarl, ang matalinong mimumuhunin, ang sanggunian ng puhunang pilipino, ang masayi, ang marangil, ang mahadlikA, ang matandang-binati, ang dt marunong mapagod na Director gerente ng psigawaang El Progreso atb., atb. Para kay Talia: ang maganda, ang masamyong bulaklak, ang mahinhin, ang dakilk, ang talk, ang pinakamatand& sa dalawfng bituin ng mga Miranda sa Sta. Cruz..... Para kay Yoyong: ang makisig na baong-batA, ang bantog na minunulfit at masiyasip na jurisconsulto, ang masining at

Page  155 kasibulang politico, ang mapagwaging ahugado, ang matalinong profesor ng derecho, na iskng "matalik na kaibigan namin..." Anupi't ang mga pahayagan sa Maynila ay nakipagpasit hgaw rin ng mga pambansag nilang de-kah6n, sa pagbabalita ng ganit6ng pakasil ni Don Ramon Miranda, anaki'y mga upahin sils sa pagpapatun6g ng bombo at pompiyang kung may ibin&balitang ising di karaniwang palabas sa mga dfilaan. Ang mag-agnAk na lalaki, ay isA rin naming may ngalan at katungkulang mahugong: ang Comisionado W... At ang babae, ay hirang na hirang din: ang Bao ni Lafuente. Si Rora Loleng sana ang ibig ni Don Ramong mag-anak, nguni't si Talia ang ayaw. Sa pAsulatan man nini Delfin ay nakalinggal ding dt sapall ang paanyaya at balitA ni Don Ramon. IsA't isf'y nags&bihang "ak6'y piparo6n," "ak6'y sasama ea Director," "ak6 ang gagawft ng balita." Ilfn sa magkakasama ang pamull't muling bumasa ng tarheta at hindt ngalang Natlia at Honorio ang binabasa, kundt ang kay Meni (Filomena) at kay Delfin, parinig sa ising kasamang inaarl nilang sukat matukso at managhill sa gay6ng pag-aasawa ng ising anfik ni Don Ramon... Sa pagbasang ganit6 ay tigis na hhlakhakan ng magkakasama. Ang lahit ng tingfn ay nipabunton sa pagkakaup6 ng nagwawalfng imik na si Delfin, at isi't isA'y naghagis ng kani-kaniling pasaring at tukso. -Kay Delfin ak6 sasama t-aning is. -Pag it6 ang kasama ko ro6'y waling tigatig na kaml. -May anyaya rin ba sa iy6?-aning Namamahal& kay Delfin.

Page  156 4 156 LOPE K. SANTOS -Sa akin?... kundl tadyak ang mAsalubong ko -kay Don Ramon. -At bakit? —ang tutol ng isi' pa-p&paro6n kang peryodista, paris nsning lahAt. Nguni't kung ang gagawin mo ngt, pagkAtalingid ni Don Ramon, ay kflkrutin nang kfikurutln si Meni, pagkikita ninyo roon, mangyaring di hihagarin ka ngA ng sipA ng biyandn mo. -Sits!-ang pabir6ng sawfiy ng Namamahal/, sa pagkakAtawanan. — Ang kirutan ay hindl kasali sa sAlitaan dito. HAla: A trabajar! Ising hindi makatils ay sumalansang ng ganit6: -AbA, hintay muna kay6, mdgino6ng Director: ating linawih kung sinursino ang magsisidal6 sa kasfl. -Ak6, ak6 lamang!-ang birong-harl ng Namamahali. -Eh, eh, eh, hindl ma&ari: tayong lahAt! -— PAparo6ng waling sala sinA Seang at sinA Reynoso — ang magalik na sabi ng is&. -At ang aking mga taga-Sainpalok?-anAng iA pa. -Oh, waling bitiw na isasayAw ko ang alinman sa magkapatld!... -Taga-Sampalok?...-at sinundan ng nagtan6ng ng isAng tawa at finging patukso sa nagsalitA, parang ibig bag& niyang wikaing: "Taga-Lardizabal ba?" Ang ibig sabihing it6 ay nahulaan din ng lahAt, kay&'t nagbunga ng isfng malakis na tAwanan. -Pfparo6n ding walJng sala sini Julita, si Maestra In6s at ang mag-anak ni Makapugay... -SiyA ng&: ah, si Julita na ang kaTpreha ko. -Ak6, si Maestra Infs. -SiyA na ang In6s mo at nakaiinis —an&ng isA. -Ang isasayAw koy si Meni! —aning NamamahalA. -Ey! si Meni ay akin — ang agaw ng isA. -Ak6, ak6 ang kukuha kay Meni sa two-steps-ang sab&d ng isi. -Ak6 ang sa valse. -Ak6 ang sa rigod6n de honor, sa vtse at sa two-steps!ang pakyaw ng NamamahalL. Umab6t ang pagsasAbaran sa parang silitaan ng mga insik. Gay6ng aanim-anim silA, ay dinaig pa ng kaniltng gu16 ang

Page  157 BANAAG AT SIKAT 157 "aliw ng abak&." Hindi na mangagkfmayaw sa pag-aagawin kay Meni, ay gay6ng tatlong araw pa muna bago dumating ang sibado, ang kashl at s&yawan. -At si Delfin,-ang patanggol na sabi ng is —kung si Meni ay atin pang fagawin sa kanya? -Si Delfin ay kumunistat-ang habol ng Namamahalk, nang mikitang ngingiti-ngitt lamang at nagwawaling kib6 rin ang pinatftamaang kasama. -Hindi iyin tututol kung maging sa kumwnidad man natin si...! -Eyl eyl...hindt na nafabot iytn ng komunismo kolsambot nang di natiis ni Delfin. -Ang babaing tao, ay dl mafaring magirig babaing man6k, na b&lan&'y makapupupog. -At bakit hind??-ang pakli ng is& pa-ang tunay na komunismo ay dapat maganAp sa lahit: hindi pakali-kalahati lamang at may tangi-tangi pa. Sa pag-aari, sa salapi, sa dunong, sa nililigawan, at pati na sa asawa... -Oy, oy, samlang?-ang hadlang na namin ng Namamahalk. -Ang asawa ay hindi na kasama sa silitaang it6. Ang komunismong iyfn ay sa mga bdrbaro lamang; nguni't hind? sa mga sibilisadong gaya naming dalawf ni Delfin, hindi ba, Delfin? hindl ba tayo lamang dalawk ang bagay sumayiw kay Meni?... -Hindi masari!-ang paklihan ng apat. -Sa lahit, sa ating lahst! -Oy, magtigil na kay6!-ang malakis na sawiy ni Delfin. -Nagsisikip na ang il6ng ko... Hindi pa ninyo n&lalaman kung kay6'y makfkatul6y nang waling tarheta, ay namimill na ng miisasayAw... -Siy&, siy& na nglA!-ang pagitnA ng NamamahalA. -Hila: 4 trabajar! sakA na pag-usapan iyAn: tanghall na, wala pang nasusulat tayo. Bayaan ninyo't ak6 ang gagawa ng balitA... Sukat it6ng nakapagpatahimik nang unti-untl sa gul6 ng Pisulatin. Mistulang mga panday-bakal na nagsidampot na naming sunud-sunod ng kani-kanilang pamukpok- at pandayin, at saka nagsitungo sa dating palihfn. Ang alingawngaw na saglit ng pagkakatuwa, ay nahalinha't sukat ng piping lagislis ng mga panulat sa ibabaw ng papel. Biglang magkaingAy, biglang magsibul6ng, minsang magtatalo, minsang mangapipi. Sa munting bagay ay nangagpfpakaligalig na, samantalang ang munting tulis ng kanilfing.panulat ay labis pang makapagpabangon sa ising bayang nagugupiling, labis na makapagpaguhb sa is&ng mabigit na pfinunuin at labis ding makatigatig

Page  158 158 LOPE K. SANTOS kahima't sa sansinukob. Ganyan ang halag4, mApamahl, m,pamura, ng mga oras na natatapos araw-araw sa mga Pisulatin. * * Lumalapit, lumalapit ang araw ng sibado. Ang balith sa bihis na mga dalagang Santa Cruz, anaki'y paraparang ikakashl din sa paghahandl at pagpill ng kani-kaniling pansu6t sa baile. Ayaw ng mga yarl na. "Ang sayang it6'y mahil nga't marikit, nguni't nagamit ko na noong Santo Rosario. Ang baro't panyong ito'y n&kita na ng mga tao no6ng Nuestra Sefora del Pilar. Ang kulay na iy6' palasak na; ang kulay na iyin ay hindi bagay sa mga boda: ang kulay na iy6n ay pangit sa gabi. Ang isusuot sa simbahan ng ikakasil ay puti, sa bahay ay bughaw na mura, sa sayawan ay derosas, kaya hindt nirarapat parisan. Kinikailangan ang ibing kulay, ibing ayos, ibing gayfk namin, na huw&g maging alangin sa kinasal ni sa ibi pa mang magsisidal6..." It6 ang mga pagkukurong pumupun6 sa ulo at guniguni ng mga dalagang kaibigan ni Talia sa Santa Cruz, gay6n din sa mga taga-Kiyapo, Troso at Binundok na nagsitanggap ng balita at paanyaya. Anup&'t ang mga makapal-kapil ay nagsipamili pa ng bago; at ang mga wal&ng magawt ay nangagpunu-pun6 na lamang ng mga kulang sa paglalagiy ng bagong palamuti, bagong panut6p, palawit at ibi pang kabaguhang ayos sa mati ng mga titingin. Bilihan, tihian, bilaran at suikatan ngang d! kawas& ang nakagul6 na nam&n, nang mga apat o ilfng araw na ya6n, sa bahay ng mga dalagang makikipagkisalan. Nguni't sa lahit, ay si Isiang ang di mahapayang gatang sa paghahandh ng diramtin. SiyA ang aabay kay Talia sa pagdedesposada sa sibado ng hapon, at siyA ring maglalagiy ng belo, kin&bukasan ng umaga. Ang aabay kay Yoyong ay si Martin Morales, ang parmasyutiko ni Isiang, ang matapang umakyat at malakis lumuglog ng duhat sa batis ng Antipulo. Kay inam na pagkakapill! PakanA ng is&'t isA. Talaging nilakad ni Tsiang na siyi na ang maging abay ni Talia. at ni Morales namin up&ng siyi ang maging kay Yoyong. Pinagkiwikain niling pag nag-belo ay mS-bebelohan.... Si Isiang sa gay6n, ay may katwiran na ngang makapagpalaki sa ulo ng kanyang ining si Rora Loleng. NagalA na nilAng mag-ini at napamilian ang Paris-Manila, ang Islas Filipinao, Ricart y Soler, La Bella Filipina, Nuevo Siglo, Siglo XX at pati na ang Almacen ni Velasco, pagdating sa bahay at

Page  159 BANAAG AT SIKAT 1569 nang ginagawft na ang mga nabiling damit, ay tila hindt pa rin nasisiyah&ng lo6b. Tatlo ring kasuutan ang kanyang ipinagawA anaki'y nagnanais pang mipagkamalfn sa sibado na siyl ang ikinasAl. Anup&'t kung gulung-gul6 ang magkapatid ni Talia at ang mga minanahl at nagpipinta sa mga kagiyakan nit6, ay gul6 rin namAn ang mag-inA ni Rora Loleng sa pananaht at pagpapataht ng kanilAng pang-abay at pangasalan. At ang mga lalaki? Ang mga lalaki ay naghthandaan din, nguni't an6 pa: may bagong sapatos at bagong kurbata lamang ay naipandaraya na ang traheng itim kahit.isa, lalb na't sa gabing paris ng dfidaluhAn. Sumasibado'y nag-uul61 ang pagkagah61 ng mga pinaanyayaha't nagpipaanyaya. Pati sa Catedral ang pagkabagabag, nang tanghall pa lamang ng sibado, ay nakaab6t na. Tila nangyayari ang pangakb ni Miguel kay Julia sa Walgng Sugat! na "sisindihang lahAt ang simbahan," at marahil pa'y pipihitin ang kampanaryo..." * * * Dalawampu't apat na lalaking manggagawA sa El Progreso ang biyernes pa'y sadyang ipinatawag na ni Don Ramon: ang ibi upfng mAkatulong sa paglilinis ng bahay at sa pagpapalamuti hanggang sa hilamanin, at ang ibi'y uping mfikawani ng mga tagalutong mak&w, at makapag-alagh sa pagkain. Anim naming hirang na dalaga, ninasok din sa pigawaan, ang pinatulong sa paggagayik ng mga sarl-saring damasco, cortina, flecos, alfombra at ng dillng bagay na panabing sa mga pint6, palawit sa mga bintank at pambalot at panapin sa mga tuntungan at luklukan ng madlang panauhin. Dalawfng araw ang nawal&ng it6 sa kanilA, biyernes at sAbado. Apat lamang ang maiasahan nil&ng sahurin kilunisan pa, sapagka't hindi niisipan ni Don Ramong pasahurin nang biyernes ng hapon, ang mahigit na sanlibo kataong binAbayaran nang lingguhan, tuwing sibado; mahanga'y ipinagbilin kay Don Filemong sa lunes na ngang lahft. "Magtiis ka muna tiyAn sa araw ng linggong ito!," ang marahil ay n&sasabi na lamang sa sarili ng mga tabakero at tabakera, pagkarinig ng gay6ng atas ng Nangangasiwh sa p&gawaan. Ang araw ng sibado ay waling pasok, pangingilin sa pagkakasAl ng anik ng kanilfng patrono. KayA dalawing araw rin naming nagkam6t ng tiyn sa bahay ang mga manggagawang hindi nfpill ni Don Ramon na maglingkod sa paghahandA ng kgsalan. Ang mga harl o maharlikA (anik o likhang-mah&l) kung nangag-Aasawa, ay nagpapasinayi ng an6 mang kawanggawl

Page  160 160 LOPE K. SANTOS o kalo6b na mApapakinabangan ng nangasasakop; dAtapwa't ang kasil na it6 ng anAk ng isang mraypkgawaan, ng isang Don Ramon, ay siyi pang pinagpasinayaan ng mga manggagaw&, siyA pang inambagAn ng dalawing araw na himagAl (salario) ng nangahirang na pagurin sa paglilingkod, at isAng araw ng dl nangahirang at di pinapasok nang sibado. Salamat sa dalawampu't apat na lalaki at sa anim na dalagang ya6n, buk6d sa ibA pang mga pinagdatnan, ang bahay ni Don Ramon sa labks at sa lo6b, sa taniw sa malayb at sa tanAw sa malapit, shbado pa lamang ng tanghall, ay mistula nang "palacio sa Albaniang reino," kung ating paniniwalaan ag mga moromorita. Hindi alangin sa ising palasyo, sapagka't malaki at marikit namfng talaga. May hAlamanin ngA sa harap at magkabilfng tagiliran, gaya ng balitang "jardin" ng mga "princesa". Waling "torre" ngA lamang na may pit6ng "grado," sapagka't sa Sangkapuluing it6'y toto6ng madalis ang lindol... Sa bu6ng bakod na bakal at bat6 ay mga par6l-hap6n ang nangagpap&gara&n ng kulay sa pagganyak at pagb&balitA sa mga tao, malayb pa, na sa lugil na ya6'y may ising malaking kasayahang idinaraos. Mga par61-hap6n sa bu6ng hilamanAn, mulA sa pint6, hanggang sa silong, sa lahit ng bintan& at hanggang lik6d ng bahay. Sa par61 na par6l lamang, kung mga iling daing piso ay may naitapon ang kAsalang it6. Hindi rin nam&n birabirong ginhawa sana ng karslitain ng pilipino, kung ang mga ganyang par61 na pinagkfikasalapi&n sa Pilipinas ng mga hap6n at insik sa bawa't pagpipistahan, ay dito na maging yarl. Disin ang salapl'y dito na rin nAuuwl at nipapakinabangan!... Nguni't kailin ba maisip it6 ng mga paris ni Don Ramon!... Ang mga suking maghahalamhn sa Singgalong at sa Pasay, karamihan sa kanila'y may mga kamag-anak na pumapasok din sa El Progreso, ay may kani-kanyang handog na mga sari-saring bulaklak at punb ng mga halaman, mga dahon ng bunga, niy6g, anahaw, papwa, baliti, at ibA pang karaniwang panggayfik sa mga bahay na may-pista. Marami ang handog lamang kaysa bill. Talagfing pag sa panunuyb at sa pag-reregalo, ang pilipinong mahirap ay maipapara mo sa lalong mayayamang dl nag-aalaala ng gutom!... Umulan-ulAn nang hapon. Nangabasa-basA ang mga par6l at bfing kagayakan sa labAs ng bahay. Nguni't it6'y hindl gaanong nakabawas sa kasiglahan ng pista. Ang dalawing mag-iisfng-dibdib, ang mga magulang, ang mga aksi at abay at ang maraming pinaanyayahang dumating nang walA pang ikaliming oras ng hapon, ay do6n na inabot ng ulAn sa Catedrdl

Page  161 t ~. _ BANAAG AT SIKAT 161 ng San Pedro, upAng sa ikalimi'i kalahati ay maganAp -do6n ang mga kaugalia't atas-simbahan sa kashl ng mga masalapt. May sa simbahan na nangag-antay, at may dt na nagsipano6d, kundt sa bahay na lamang nangagtul6y. Sabihin pa ang mga gagawin sa simbahan. Salapt ang nag-uutos. Ang mga dating ugaling pakulang-kulAng ay diniragdagin, at ang maluluwAt ay pinadadal. Ngunl, paano't paano man ay iy6n at gay6n din ang kin&uuwi&n: tatlong pare, mga sakristan, siryales, mga kandelero at kandil, luslektrika, ilaw na waling hinayang, mga kurtina, bulaklak na kayo at sariwA na mga palamuti at nagsabog sa harapin ng dambana, alpombra, kuh{n, usok ng kamanyang, kililing, kampanA, organo, orkesta, kanta, dasil, bendita, pagbasbas, at ib&'t ibi pang mga kuskos-balungos ng is&ng kagalang-galang at mayamang pagdiriwang na paris niy6n... "Ikaw babae, tinatanggap mo ba siy&ng maging asawa?" -"OpZ, tinatanggap ko." -"Ikaw namAn, lalaki, tinatanggap mo rin ba siying maging asawa?" -"Opb, tinatanggap ko,"-"Lalaki, kasama ang ibinibigfy ko sa iy6 at hindi alipin." -"Babae, hinugot katW sa tadyang nit6ng lalaki, libigin mo siyi at susundin nang bu6ng pagtataplit"... "Magsama kay6ng mahinusay..." at ibA't ibA pang mga kuntil-butil na siwikaing latin at kastila, ng nagkakasAl at ikinakasil ang do6n at no6n ay natupid nang bu6ng karingalan. Nangunguna sa pag-uwl ang karwahe ng bagong-kasil, na anaki'y galing at kabababf pa lamang sa alapaap, inililipid ng dalawing kabayong mula, kapwi it6 kulay mala-uling at waring nangungusap na mga harl kung itais ang mga pal at iunat ang ulo sa pagliakbang. Kasun6d ang sasakyan ng mag-ins ni Rora Loleng at ni Isiang; ising rockaway na parang salaming nagniningning, at ising mula ring balahibong usA ang humihila. Saki ang karwahe ng ninong, ang Comisionado W, kinakanan ni Don Filemon. Sumusun6d ang karwahe ni Don Ramon, kinakanan ng ninang na Bao ni Lafuente, pagkakisamang halos ipagput6k ng butse ni Rora Loleng tuwing malilingunin. Dangan ngr lamang at si Isiang ang ayaw lumay8 sa lik6d ng dalawAng bagong-kas&l, ang ibig ni Rora Loleng ay ipagpfhulf ang rockaway nilf at ibalalay sa sinasakyan ni Don Ramon upAng it6'y mimataan kung an6 ang mga kilos sa kasamang madrina... Parang "hil6ng talilong" tamAn ang karumatzng sinus8 ng parmasyfitiko Morales at ni Celso Bentus: mhpaunh, mApa

Page  162 162 LOPE K. SANTOS hull, mkpasabky, mipasalisi sa mga sinusundang karwahe, sa paghabol kink Isiang na ling6n din namrn nang ling6ng gaya ng kanyang ink; nguni't walsng masapit, hindi sill makagiit sa unahin, sapagka't pawang kagalang-galang na mga karwahe at tao ang gigiitan. Sunud-sun6d na rito ang may mga labinliml pang sasakyang halu-halb na: mga karwahe, kiles, karumata at dalawa pang automobil: lulan ang mga panauhing nagsisama o nangagantay na lamang sa Catedral: mga babai't lalaki, kadalagaha't kabinataan, paraparang mrgino6 o anik-mahil, ilAn sa mga gino6'y kagawad ng Pimunusn, at ang ila'y mga mingangalakal o mayp&gawaan, mga pul6s na kaibigan ni Don Ramon o ng dalawing ikinasil. Mula sa Catedral hanggang sa bahay sa Santa Cruz, ang pagkakasunud-sun6d ng mga sasakyang ya6n, sa biglang masid, ay sukat maipagkamalt sa paghahatid ng ising bangkay sa libingan, nguni't libing ng issng mayaman. Kayf lamang dl mspapanibulos ang ganit6ng pagkakamali, ay sa pagkakita sa dalawing lulan ng kkuna-unahang karwahe at sa gagark ng damit, lalb na ng mga babae, na isa mang luksa o may anyong lungkot ay walk. Habang lumalakad silk, si Talia at si Yoyong ay walkng kamatayang nafalaala: walmng lungkot, waling panganorin ng langit na nakikita: waling luha, waling palt, waling hirap, waling tinik ng buhay na nigugunitl. Lahit ay nakangitt, lahft ay sariwa, lahit ay masamyo, aliwalas at kaaya-aya. Si Honorio, na dapat na sanang di mAbaguhan sa gay6ng pagsasakanan ng ising nahulog na bituin sa langit, ng ising kabiyfk ng palad at sugb ng kaluwalhatian, pagk&palibhasA, siy&'y may dinanas nang gay6n ding panah6n sa kinabauhan; ditapw&, ngay6n, anaki'y issng pahAt na pah&t pa, ising sabik na sabik at baguhang-baguhan sa paggiliw; halos dl magkantututo ng sksabihin kay Talia; ang tingin sa mga tumitingin sa kaniling dalawk, habang nflalapit sa bahay ang karwahe, ay parang mga ga-u6d lamang, samantalang ang damdam sa sarili siyk'y ising lalaking mapalad pa't makalilibong maluwalhatl sa lalong kipalad-palaran. Si Talia ang lalb pa. Bawa't dalaga niyfng mfitingnan at sa kanya'y makitingin namin, ay waring nahfihulaan nang waling ibing taglay sa lo6b, kundt pananaghill sa kanya. Dinaramdam niyk ang mga damdamin sa push ng sinum&ng nananalig sa bisi ng mga biyayA ng ising Sacramentong katatanggap pa lamang nang bu6ng pananampalataya. Busilak na kiluluwi, amihang panimdim, ap6y na pag-ibig, batumbuh&y na

Page  163 BANAAG AT SIKAT 18 pag-asa, bakal na dibdib, tubig na kalooban, sutli sa pagsun6d, bangb sa pagsamyo, giliw sa paggiliw... lahit ay kay Yoyong, kay Yoyong ang lahit... ang lahatl... Bago pa lamang nanasok sa pint6 ang unang karwahe, ay umalingawngaw nang biglang-bigli ang isAng kalugud-lug6d na tugtl ging pasalubong ng Orkesta Rizal na nag-Aantab&y na talagf sa may hagdanan. Muli sa mga bintana, sa silong pa, sa hagdan at sa itaAs na ng bahay, ang mga kaibigan ni Talia, ang mga kaibigan ni Yoyong, at ang bAlaning dinatnan do6ng panauhin ay nagsalu-salubong, kumamAy na pawa at nangaghandog ng kani-kanil&ng matamis na bati at malulug6d na paunlak sa dalawang bagong bigkis ng ising palad. Gaanong sayA, gaanong ingay, gaanong bunton ng ligaya at kagandahan!... IlIn sa mga babaing niroro6n, pagkasalubong ng pahangA kay Talia, ay nagbulung-bulungan. Minasdan-masdan, pinigsi-pigsih&n at ipinagtiwanan pa ng lihim ang pananamit ni Talia. -Hindi, anila, bagay sa kanya; sukat magsu6t ng traje d la espaiola: kahit na sutlang lahat ang kanyang vestido, mabuti na ring makapupo ang traje de boda Ag pilipina! -Abi, mestisa naming talagi si Talia!... —ang ayb ng isi. -Eh kung mestisa? SiyA'y ap6 lamang ng kastil&, ak6'y anfk na talaga; nguni't magandang lalo sa mga mestisa ang su6t-pilipina: pag ak6 ang ikinasAl ay hindi ak6 makapagsusu6t niyAn. Sa isang dako namAn, mga babae rin, nguni't kinAhahaluan na ni Rora Loleng na bagong up6, ay pinupuri ang ganda ni Talia: bagay na bagay daw ang vestido, ang su6t-seiora, dahil sa maputi siyA, matafs at di kftabaan, sakA matangos namin ang il6ng, malago ang kilay at pus6d-espaniok Sa is& pang umpok, mga babae rin, ay pinagtAtalunan namin kung ang mga nagkinang-kining na hiyis at ibi pang alahas na su6t sa mga daliri, bisig, dibdib, liig at buh6k ni Talia, ay pawang sa Estrella del Norte binili o kay Felix UUman at sa Zdfiro ang iba, at kung alin-alin ang handog lamang ni Yoyong. Sa po6k ng mga lalaki, ang bfilunga'y tungkol naman sa pagka-abugado ni Honorio, tungkol sa ugall nit6 at ni Talia, tungkol sa nasasa-lo6b ng mga bagong-kasAl sa gitna ng maraming panauhin. May lumalapit na kusk sa pagkakaup8 ni Yoyong at nagbubul6ng ng aywan kung anu-an6ng mga salitt,

Page  164 164 L1OPE K. S ANTOS ngunit nagbubunga ng malakls na pagtawa ng nagbul6ng at binulungfn, sampun ng mga karatig na nakhkahalata. Di sasalang mga karaniwang tukso sa mga bagong-kasil.... Sa gay6ng waling mayaw na sAlitaan at tAwanan, ang alingawngaw ng orkesta ay walfng tigil naming nakikisaliw. Ang mga panauhi'y lumabis-pumasok sa lo6b ng sal6n, mangaup6't mangatay8, anaki'y mga hinahalong kalamay. Marami pa ang kasalukuyan lamang nagsisirating, bagamAn noo'y may mga ikaanim at kalahating oras na marahil. Samantala, si Taliang naliliyu-liy6 na sa init, ay lumingid muna sa math ng madli at nasok sa kuwarto niying bihisin. Si Turing, ang bagong hipag, ang magulang nang kapatid na dalaga ni Yoyong, ay siyeng kaakbay-akbay sa pagpaypay sa kanya at katfi-katulong sa pagbibihis. Nguni't sasn n&ro6n si Meni? nfsafn ang kapatid na buns8 na sa mga oras na iy6n, higit kailanman, ay dapat sanang m&kita, mrhagkan, mfiyakap ng ising pahimakfs at wages na yakap ng ising kapatid na puspos ng ligaya sa bagong palad na katatanggap pa lamang? sain nfro6n si Mening katfi-katulong pa niyA sa pananahi ng mga damit.na ipagkakasll at sa pagbibihis nang hapong papalaktd na sa simbahan, ay kawani-waning masayf, p4Tabir8 pa at dt miminsang nakipagsabi sa kanya ng "Talia, bakA kung ak6 namAn ang mag-asawa, ay dt mo tftulungan?...." Nahan siyi?... Hindi na sumama sa simbahan, hindt pa sumalubong sa pagdating; matagil nang wala ni sa salas, ni sa mga kuwarto. Sa kalooban namfin ni Talia ang gay6ng pagkawalA, ay walt rin. Hindt niyA agAd nipansin, diwa'y sa pagkalang6 sa samyo ng mga pAunlakan kabi-kabila. At nang siy&'y bihisan na ni Turing, ay it6 pa ang nakspagsabi: "Ayaw, anyang, pumasok si Meni, nAro6n sa labis at nag-iiiyfik." Parang sinuntok sa dibdib si Talia. Naalaala, no6n na lamang, na siyi'y may kapatid pa ngA paling dalaga. Dapwa't sino ang may katwirang magtampo't lumuh&? siyAng nakalimot at nalib&ng pagka't may-asawa na, o si Mening hindi kusang sumalubong at nakigalik sa kanilf, yamang kisunduan namin nilAng mag-aami at magkakapatid ang pag-aasawa kay Yoyong.... Sa timbangan ng gunamgunam, ang sala niyA rin ang nfikitang mabigit. Nagsisi. InaligirAn ng luh& sa mat. Ang pag-aalfs ng maraming mga akibat, sabit at kung anu-an6ng mga palamuti sa labfs ng damit, ay ipinadali-dall kay Turing. Pagkatapos, nang nititirk na lamang sa katawfn ang tanging vestido, walu na ng mga kapinsalaang iy6n, ay naglag6s sa mga pintuan ng dalawing kuwartong magkasun6d, na hind! nagdarain sa salas, at tuluy-tul6y sa kusini ng bahay. Hinanap

Page  165 BANAAG AT SIKAT 165 do6n ang kapatid na minamahAl. Walk, hindl mAkita May naghimat6ng na nasa lo6b ng p&ligu&n. Do6n pinasok at do6n nfkita... N&uup8 sa pinaka-labing puting baldosa ng tangke, tuntong ang mga pa& sa isa sa mga tatlong baitang na baldosa rin ng tinurang piliguAn; payuk6 at paharAp sa pintong nakatupt, sa pagkakhpangalumpisngf, katang ang siko sa ising hitA, ang mga matA'y siying tanging nangungusap na mag-isa, nguni't lungkot at hinagpis ang ainasabi: nagtitigis ng luha, hindt ng luhang nisalAt ng mga labi ni Delfin no6ng unang gabi sa glorieta, kund! luhA ng pag-ibig sa ising kapatfd na mul& ngay6y di na mikakapiling at m&kakai'sng kumot sa iisfng banig!... Si Meni ay may nfiisip na isfng malalim na palaisipfn ng kanyang buhay; may nigugunamgunam na is&ng hinaharkp na palad na tiwall sa pinananaganuhan sa mga oras na ya6n ng kanyang kapatid na si Talia. Nananaghill kaya? nagsisisi? nagfagam-agam? nanganganib?... Saan kaya n&ro6n si Delfin ng mga sandaling iy6n!... -Meni!?-ang pagsungaw ng ulo ni Talia sa pintong itinulak niya nang marahan, ay magiliw, nguri't malungkot at may halong pagtataking itinawag sa nitagpu&ng hinahanap. Ang tinawag ay nipagitla. Iniunat ang ulo. Si Talia... Daluhong na ang pagkayakap kay Meni, kasabAy ang mga saliting: -Kapatid ko!... bakit ka niririt6? bakit ka nalulumbay sa aking pagdating?... Si Meni ay hindi nakapagsalitA nang malinaw, Sukat ang ising garalgal ng hininga sa lalamunan na isinabky niy& sa pagyap6s din kay Talia nang bu6ng pagkabakla ng pus6. -An6 ang isinasamf ng lo6b mo? —ang patuloy ni Talia. -Hindi ba ibig nating lah&t si Yoyong? hind! ba ikAw pa ang madalks magsabi sa akin na siyA'y n&pakabalt na tao, mikakasundo ko kung maging asawa na, m&kakasund8 mo, mikakasundo ng tatay at ng kapatid nating lalaki, anupA't nating lahit...? -o ngA, nguni't...-ang pagsasalitk'y natapos sa malab6 at pahikbi-hikbing bukambibig. Ipinahiwatig sa gay6n na ang kanyang puso'y hind! makaiwas sa lingkis ng dalamhatl. MahAl din ng& sa kanya si Yoyong; nguni't si Talia ay kaputol ng kanyang pusod; si Yoyong ang siying aagaw sa kanyang kaskasama gabi't araw... -Kung nilalaman ko-ang sa bish ng pighatt rin ni Talia ay nasabi-na sa wakis ay dt mo mimabutihin ang pag-aasawa

Page  166 166 LOPE K. SANTOS -- ko kay Yoyong, paano man ang ginawtng pagtitiyage sa akin, disin ako'y hind! nagbitiw sa kanya kailanman ng pangak6. -Paano ak6 ngay6n, Talia: dt mag-iisi na lamang dito! -Hindt kami aalWs dito: huw&g kang mag-alaala. -Aalls din kay6 pag nalaon: may bahay sin& Yoyong na sarili. Eh an6? Aalfs kami kung makapag-asawa ka na rin... -Tinutuyl mo ak6!-ang pahinanakit na sabi ni Meni. -Ngay6n pa ba ak6 luwagkn ng tatay! -At an6 kung dumarating na ang iy6ng oras? -Oh!... malayong dumating! Sinasabi-sabi ng tatay na pfparo6n kami sa Hap6n, kung makapag-asawa ka na. -Eh an6? babalik din kay6 rito: kund! makasun6d sa inyo si Delfin, hamo at ak6 ang bahalang magmalas-malas sa kanya, sa akin mo palflagpakin ang iy6ng mga sulat at ak6 ang sa kanya'y magbibigky.... Kai-kailanma'y hindt nfriringgan ni Meni ang kanyang kapatid ng mga ganit6ng pangungusap at pangangakb. Natatal6s ni Talia na si Delfin ay nangingibig nang p&ngatawanan kay Meni. Nakibabasa na siyi ng ilfng sulat ni Delfin, nguni't iy6n lamang mga hindt pa am6y-glorieta. Gay6n man ay di lihim sa kanya, ang pagkakaibigan ng dalawf. Ang galit ni Don Ramon ay dt rin kailf kay Talia; at it6 ang marahil una sa mga sanht ng katamlayin ng ganing kanyang lo6b sa pag-ibig ng.kapatid niys kay Delfin. Nguni't kapwA silk dalaga, magkapatid at magkasund6 sa bu6ng pagsasama. KayA si Talia, hindt man lub6s na nakipupusb sa pagnanais ng minunulit ni Meni, ay nagbibigiy sa kanyang kapatid gaya ng pagkakipagbigfy rin namfn sa kanya nit6. Nguni't no6n, nang mga sandaling iy6n ng kanyang pagmamalas at pagkayakap sa pagdadalamhatl ni Meni, ang lo6b niy&'y nakayag ng pagkukush at pagtatapit, nahulaan ang lalong mabisang lunas na maigagam6t sa samf ng lo6b at kalungkutan ng kapatid na maiiwan na ngA namin sa pagkadalaga. Kaya't si Meni ay nag-agam-agam nang una, nguni't sa wakis ay naniwalang siy&'y pinangangakuan ngt ng tapit na pagtulong ng kanyang kapatid. Pagdapb ng kaaliwan sa kanilfng pus6, ay nfpata6n ang pagdaritingan ninA Yoyong, Turing, Isiang at ibk pa, na nang makimalay sa mga nangyayari ay sumun6d kay Talia sa labis. Do6'y nagkiabut-abot silk, at si Mening pinamfmuktufn pa ng mga mati, ay siyk niling pinagtulfing-tulungang inaliw at ipinasok sa lo6b nang halos pinapasdn.

Page  167 BANAAG AT SIKAT 167 Ang pagkak&tampuhan o iyakan ng magkapatld ay parang hanging lumaganap na mabilis sa bu6ng bahay. At sa mga panauhing nasa malaking salon ay nagkaro6n ng mga katug6ng bulung-bulungan at pitilanduyan ng mga saliting may mababaw at malalim na kahulugfin. Nguni't dt nagluwit ay nakalipas din. Si Meni, nang lumabAs sa sal6n ay masay& na. Sa liwanag ng ilaw ay kaunti na lamang ang mga bakis ng lungkot na naFaninaw sa kanyang mga matA. IsA't is& sa mga n&ro6n, ay nakapagbul6ng sa sarili o sa mga kalapit na malaking dt palik ang ganda ni Meni kaysa kay Talia. At siyAng toto6 namsn. Aywan kung an6't pawang suot-seiiora ang mga ipinagawt ni Taliang traje de boda. Hindl lamang ang ginamit sa pagkakas&l, kundl pati pa pala rig mga pambahay. Diuman6, ang maypanukalA at mayturo ng ganit6 ay si Rora Loleng at si Don Ramon...Ang nangyari, sa kanyang pagsusu6t ay hindl nakaragdag kundt nakabawas pa sa talagi niy&ng kagandahan. Samantalang si Meni ay nanatili sa damit-tagalog: makapup6ng kaaya-aya sa tingin at akma o bagay sa tabas at kulay ng kanyang mukhA at mga kilos, na maging sa pagka-kastila o pagka-mestisa ay alanganin na't naiibi. Sa kiyfs at pananamit na ya6n ng dalawing magkapatid, sukat nang may pinagkatutuhan ang mga babaing tagalog na do6'y nihaharip, anupi bag&'t nipagmalas nili't nahulb kung gaano ang pagkakatawa-taw& at kapangitan ng gay6ng panghihirim ng damit at kung gaano naman ang pagkakaiga-igaya at karikitan ng damit na sarili. Napag-isip na nilA ro6n marahil na hindt ngA pal& lahAt ng manggaling sa Europa o sa Am6rika ay maganda at dapat nang parisan ng Kapilipinuhan. Na ang dapat lamang hiramin o gayahin sa kanilA, maging sa pananamit at maging sa pag-uugali, ay ya6ng mga magaling na hindt mAkakatiwall ng talaging magaling natin, ng katutubong bagay sa ating lahl at lupA: sa malinaw na sabi, ya6ng dl makababago, dt makasisirA ni makarurungis sa khflulwd ng Katagalugan.... Kinamay&n halos ng lahht ng mga lalaki at kinamayAn o hinagkan ng mga kapwA babae si Meni, na anaki'y siyi ang ikinasil sa pagkalug6d ng madlang panauhin, na mulAng magsidating, ay no6n lamang nakamalas sa kaaliw-aliw at kaibig-ibig niyfng mukli. Si Peping Serrallo ay niroro6n, at sa pakikiumpok sa kanyang mga kaibigang sini Morales, Bentus at ilin pa, ay parang ninamalikmatk sa pagkakamasid kay Meni, hanggang nipitik tul6y ni Bentus sa tainga: -Hoy!-anit6-bakA m&tamaan ng masaming hangin ang iy6ng mga matA, ay magtul6y ang pagkaduling mo!

Page  168 168 LOPE K. SANTOS Ang iw& ng salitl ay hindt n&ramdamin ni Peping. Hinipb na lamang ang taingang pinitik, at hindi rin humiglaw sa pagkakatitig sa Mening iy6n, na makailan na niyfng sulatan, sumag6t pa ay ising patap6s at wala na. Waling anu-an6, nang si Meni ay mApangitt sa ising pabul6ng na salit& ng bagong bay&i na kapiling, siy& nam&'y n&papalatAk at anya kay Bentus: -Chico, mira me adorada tormenta: es uno verdadera angel eeida del EdMn... At pumalatsk na namfn, samantalang si Bentus at si Morales na nakarinig, ay kaunti nang mangapaihit ng tawa. -Walt ka nang magagawA, bigan, at si Meni ay adorada tormenta na ng ising periodista-ang marahang birb ni Morales. -Qui6n? Delfilt?... At tumawa ng is&ng tawang palibik, na waring ibig sabihing siy&'y nakalalaming kay Delfin sa lagfy kay Meni. Samantalang sa labas ay kum&kalatog ang mga pinggan at tumataginting ang mga kubyertos na inihahandang panghapunan, sa lo6b ng sal6n ang serbesa at ibi pang mga inumin at pamatid-uhaw ay lumilibot naman, alinsunod sa bagong ugaling pumipalasak nang toto6 ngay6n sa mga pilipino, hindt lamang sa mayayaman kundt sa mahihirap man, na ang serbesa, sorbetes at mga pastas ay hind! nawawalA sa mga pistaha't paghaharap-hbrapan. Oh, serbesang tawid ng bagong panah6n!... Si Don Ramon, na pagdating sa bahay ay di na lumay8 munti man sa siping ng kumpareng Comisionado, na ginigitna nili ni Don Filemon, kaharip ang kumareng Bao ni Lafuente, pati ni Rora Loleng na kapakikiumpok pa lamang sa kanilk, ay siying una-unang nagyay& sa madli, lalo na sa mga kakilalang m&mamahayag uping magsitungo sa po6k o kuwarto ng kanyang aklatan na siyi rin namang kin&tatanghal&n ng mga sarl-saring handog ng mga kaibigan sa bagong kasAl. Ang karamiha'y nangagsitinag sa up6 upfng mAhangaan ang mga kayamanang ambag pa sa kayamanan na. Malaki ang kuwartong iy6n. NAsususi at si Meni ang mayhawak at nagbukAs. May tatlong estanteng maririkit; kasintatais at mahigit pa ng isAng tdo, at ga-ising dip&'t kalahati ang hahabA; pun6 ng mga earl-saring aklat na ib&'y minana pa ni Don Ramon sa kanyang aming kastilh, na dito sa Maynil& namatiy, ib&'y siy& niy&ng pinag-aralan sa San Juan de LetrAn at sa iseng Unibersidad sa Espanya, no6ng panah6ng nagnanais pa sanang maging Doctor en Medicina, ibf'y mga nfbili na lamang sa paggagal sa Europa at nang ntrit6 na ult sa Maynilk, na karamiha'y mga novela werde, sapagka't dito, nang kabataan pa

Page  169 BANAAG AT SIKAT 169 at nang tumand& man namin, toto6 siying nagmawilihin, at ang ibi'y nipakyaw sa ising nalansag na Club, gawft ng pagkakagikagalit ng mga kaanib, na ang mga aklat tul6y ay niipagbill. Sa gitni ay'may nihahanay na dalawing lamesang mahab& at sa dakong bintana ng kuwarto ay may dalawk ring lamesang bil6g namfn, paraparang nasasapnan sa ibabaw ng mga sadyang panaping sutlf at kayong putt. Kung si Rora Loleng ang ating paniniwalaan sa kurb niy&ng halaga ng lahat-lahit na mga handog na ya6n, ay migugulat tayo. Ising daing libong piso!... Nguni't kung paghatiin natin ang paniniwala, ang limampung libo ay marahil naming hindi na salitfng Loleng lamang, kundl salitA na ng humigit kumulang na katotohanan. Sinu-sino ang nangag-alay niy6n? Hindi na kailangang isa-isahin. Sukat ang mrulit ditong si Don Ramon ay si Don Ramon, at ang kayamana'y kayamanan: marami ang mga kaibigan niyi, at malak&s kumayag ng salapt ang salapt, ng ambag ang ambag. Si Don Ramon ay mapautang at mapagpasinayA rin namin sa mga pagpipista ng maraming kaibigan sa bu6ng Maynila; si Yoyong at si TaliB ay gay6n din; kayA may karapatin ding magtam6 sili ng ganti, kung dinaratnan namin ng mga gay6ng araw ng pagsasaya at paggugugol. At hirangin pa ba kaying maging inaamf ang isfng Comisionado at iniini ang ising Bao ni Lafuente, kung sili'y magmimakunat din lamang sa pagbibigiy ng regalo sa mga fanakin!... Nipano6d ng madla sa bu6ng ingat at paghangA, ang lahAt ng mga handog na ya6n. May nakipaggunitA kayA sa kanils is/ man lamang, na ang kuwartong pinasok, sa mga sandaling ya6n ay waling kahala-halagi kundi ising lalagyan lamang ng mga kayamanang natutulog at ipinag-aalo ng ising mapalalong ugall ng mayayaman?... Sa palatuntunan ni Don Ram6n, bago maghapunan ay gagawin muna ang rigod6n de honor. Sa ising hudyat niyA, ang orkesta ay tumugtog namin ng pahiwatig. Hitsura ng sinigid ng surot sa likod at sa pigi ang mga lalaki, at hitsura ng mga u6d sa balaw-balaw, nang magkiyawan na sa kani-kaniling uupin at magsilapit na sa mga babae!... Ya6ng mga maaagap na kangina pa'y may kani-kanilA nang Dulcinea sa mga dalagang niroro6n, ay hindi na gaanong nagsitinag sa pagkakaluklok. Sukat ang mga tingin nili at mga tingin sa kanili ng mga hinirang na kikaakbayin, at saki sa iling kindatan, ay

Page  170 170 LOPE K. SANTOS nagkaalam-alaman na sa: "HumandA ka't tayo'y mipapalaban nal" Nguni't ya6ng mga tftulug-tul6g at walA pang handf, pagkirinig sa babali ng orkesta, ay nangaghagis na ng matA sa kabi-kabilhng panig, at sa karamihan ng magaganda ay marami rin sa kanilA ang nakapamihikan pa sa pagpill, may nagsitay8 ea gitnA ng sal6n, at mulA ro6'y parang mga punong-kawal ng isfng lumulusob na hukbo, na nagmAmalas-malas ng mga dasng mfilulusutan sa pagbaka; at may sa paglapit ay anaki'y mga bubuyog sa binulung-bul6ng ng pakikiusap, hayin ng ibA ang kanilfng kanang bisig na kung ayunan ng dalaga'y kinikapitan at kung hindt ay dinarafn sa kung anu-an6ng mga dahilan. Gumaspang ng gay6n ang pagkukuhanan ng mga kiakbayin, kundanga'y nalimutan ni Don Ramon ang pagpapagamit ng karn6t sa kanyang mga panauhin gay6n din lamang pala't magkakasayawan. Malaking toto6 ang sal6n. Ang mga lamesang bil6g na nasa gitna, kinApalat.lngan ng mgna pumpon ng mababang6ng bulaklak, ng maninipis at makikinang na concha, kabibe at sarl-saring sus6ng-dagat at ng mga album, ay pawang ipinagtatabi upfng lumuwAg ang pag-ririgudundn. Sa luwAng ay naaring makapagdalawAng pangkat; nguni't ang ising kinhbibilangan ng dalawing kinasil ay siyfng lalo nating sukat makilala. Wal6ng akbay ang bumubuo nit6. Sa pfnguluhAn ay nangfingurukut6k na di biru-biro si Don Ramon kaakbay niyA ang. namumutakmutfk naming si Sefiora Lafuente; katapst nilA si Meni na silyng nApili-piling kaakbayin ng magilas na Comisionado. Ang dalawa pang akbay na kahanay sa pinguluhan ay si Yoyong at si Talia, katapAt sinA Turing at Sime6n (ang kakilala ni Turing na dt natin nfikilala sa batis ng Antipulo). Sa tagiliran, ay magkakaakbay naman sina Dr. Alejo Bravo at si Julita (ang dalagang taga-San Miguel), katapft ng mestisang si Generosa de Vera at ng abugadong si Barbaro San Benito (kasamahin ni Yoyong sa bufete); at sakf ang teacher na si Mr. Morgue at si Miss In6s, katapfit ng mag-asawa ni Rora Loleng. Milagiy sa tagiliran si Lfora Loleng.... tumingin-tingin kay Rora Delafuenteng iy6n, na tawa nang tawa sa karwahe pa, pagkagaling sa Catedral... mikitang nfroro6n din pati ng babaing taga-San Miguel na malaon nang pinaglulunggatiin niyfng mAfpamukhain at mikalaban nang totohanan... mfikatapit pa namin ang isfng mister na parang tikleng ang habA ng liig, at ising miss filipina na ayaw nang magsalitA ng tagalog, ni kastilk, kundt ingles... mAkaakbay niyk ang asawa ring tumandf na sa kahangalang magrigud6n...ngitngit ng Diy6sl... at hindt it6 lamang marahil ang mga saliting sukat magpuy6s sa dib

Page  171 BANAAG AT SIKAT 171 dib at lalamunan no6n ni Rora Loleng, kund! ang kung siyA ay naging isfing reina sana ng moro-moro, ay kulang pa ring niwika ang: "Abd, mga langit! bakit pa binuhay-sa sangmaliwanag ang abd kong lagd? —an6't dt minsaning ngay6'y mangamaty-it6ng mga taksil, kuhild't suikabanl" Pagkaramdam sa lahAt na it6 ni Rora Loleng, sa pagssimula pa lamang ng rigud6n, ay nagpabalang-baling na ng paglakad, at sa ikalawfng bahagi, ay saglit na tinawag ang kanyang anfk, si Isiang, na dl nagsasayfw at siysng pinahihalili. Si Isiang ay ayaw, dikun6'y masakit ang kanyang paa sa sikip ng bagong botitos. Napilitan din si Rora Loleng na magtap6s at hanggang nagkagul6 nang nangAngalahatl na ang kadena. Natapos tul6y sa hindt pa oras at nagfng rigul6 ang rigud6n. Upang si Rora Loleng ay huw&g na toto6ng mabuy6 sa mga ipinagsisikip ng kanyang lo6b, pagkahulaw ng nasirang rigud6n, ay nasok sa kuwartong pinagbibihisan ng mga babae: hinanap uli ang kanyang anAk. Dapwa't it6'y walA ro6n. May nagsabing lumabas daw at may gagawin lamang sandal;: do6n naglag6s sa mga pintuan ng kuwartong dinaanAn kangina ni Talia sa paghanap kay Meni. Ngunl, an6 pa't dadayo sa labAs, ay mayro6n namfn sa lo6b ng kuwarto na mga handt sa dalawAng pangangailangan ng mga babae?... Nagda&n si Rora Loleng sa pinaglagusan. Kinfkutuban siyAng ang kanyang dalaga ay may isAng ginagawang di mabuti sa labas. Naalaala si Morales. Nagbalik muna sa isang pinto at sinilip sa sal6n kung it6 ay kasali o hindi sa isang pangkat ng rigud6n na hindi pa natatapos. WalA rin, ni sa alinmang luklukan. Mga lilo! SaAn silf n&roro6n? Kailanmang nangalisag ang mga balahibo at buh6k ni Rora Loleng, ay hindl paris ng mga sandaling iy6n. May nflalaman na siying mga dating mapanganib na kilusin at titigan ng dalawA. Hindi na miminsan niyfng nfikakagalitan ang anAk sa tuwi-tuwi nang mikikitaan ng anyo at pagp&palagay na masagwa na sa mangingibig na parmasyutiko. Tal6s niyfng nagkakfibigan, at sa bahay namfn nilU ay tinatanggap na mabuti si Morales. D&tapwa't ang magkagay6ng sa,ibng bahay pa magdala ng mga asal na kabastusan: iwan bag& ang dami ng tao sa lo6b at walfng sabi-sabing magsilabfs, it6'y gawA nang di m&itutulot ng gaano mang pagpalayaw sa isang anik na bugtong. Ang mga kut6b ng 1o6b ng in& ay hindi nagkabula sa anAk. Wala sa pAligufng pinagtaguan ni Meni, na siying unang hininal] niyA at una-unang tinungo. Sa suted, papana6g ng hagdanan sa kusina, ay do6n nuulinig ang isfing fnasang nakapagpasulfk ng kanyang dug8. Do6n ay madilim at bahagyt nang may liwanag. Ang mga buntot-liwayway ng ilaw sa kakalanin

Page  172 172 a LOPE K. SANTOS at sa lo6b ng pAliguAn ay siyAng lumulus6t sa mga pint8 at nakapupusyaw sa dilim ng nasabing suted at hagdanang bat6. Do6'y may iling nitiring pas8 pang may mga punb ng malbarosa at ibfing halamang hindi nadali o nabuhat sa paggagayAk sa hagdanang malaki at sa lo6b ng bahay. Anupa't may sukat do6ng mitah6 na pinupup61 na mga bulaklak o mababang6ng dahon ang sinumfing sa mga lagsy na ya6'y maabutan ng isAng naghihinal&. -Isiang?... Isiang? —ang pakatAl na tawag ng inAng nakaramdam at sumisinAg. WalAng sumasag6t. Nguni't ang matanda'y nakfanag-ag ng biglang pag-ibag ng isfing tao. -Dionisia?... Dionisia?... -P6. Sa pong it6 ay sugod nang lumapit si Rora Loleng, at nApahiyAw halos sa galit at higpit ng lo6b. -An6 kay6 rito? an6 ang ginagawa mo rito, babae ka? Dinukot ng kur6t sa singit ang kanyang anik, na is& mang humi ay di nakadaing sa hiya at pagkagulat. Nagpapakaliitlift sana sa sulok at lik6d ng mga maseterang nakakukuta sa kanya; dAtapwa't ang ginawa ng int ay dinuhapang na siyA nang totohanan. Si Isiang ay sa buh6k nahagilap, at sa pag-aalaalang masira ang sinadyA niyA at pinaghirapang halos kalahating araw na pus6d, ay dall-daling tumindig, at sa biglang pagtay6'y nsbungg6 tul6y ang ising paso ng malbarosa, na kalab6g nang lumagpak sa kinAtatapatAng bal6n, na may-takip na tabla at dl na ginagamit, alinsunod sa ising utos ng Sanidad, pagka't diuman6 ya6'y matalik na punggalan ng mga microbio. Si Morales, ay di mangyaring makapus6t, at di niyA namAn fbig ang iwan nang mag-iss si Isiang sa po6t ng inA. Nagakalang umawat at magpahayag sa matanda. Datapwa, pagkaunat ni 'ora Loleng, at pagkapakli ni Isiang na: "Ak6 p8 lamang namfn ay napasama sa kanyang mamitAs ng ilang malbarosal," ay ang lalaki namfin ang hinarip: -Lalaking walang-hiyA!-ang malakis nang naitungayaw. -Sayang ang mga pinag-aralan niy6! — Huwig na p6 kay6ng maingay, Nanay! --- ang pasam6ng sawAy ni Isiang. -— Ha? ngay6n ba niy6 nakilala ang kahihiyAn? — ora Loleng-ang marahang sabi ni Morales,-ak6 p6 ang tunay na may-kasalanan, sapagka't sinundan ko siyA rito

Page  [unnumbered] f4Q I-Z~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~cd I AI

Page  [unnumbered]

Page  173 BANAAG AT SIKAT 178 nang dt niy& nilalaman: huwfig p8 lamang dito, do6n na sa inyong bahay ak6 parusahan at patayin man... I -May-hiyA ka pang magsabi niymn? hi?... Si Rora Loleng, sa pagsasalit&, ay parang waling intahalang makakarinig na ibAng tao. -Ang nanay namin!-ang maamb pa rin at paiy&k nang sabi ni Isiang. -H6! walfng-hiya ka, babae ka!-at biglang inunatan ng tampal, lagapfik na sa punong-tainga ng anik; bago hinarip si Morales at siy& naming pinalagapakin din ng waling pakundangang sampil6ng na di rin nailagan. Si Isiang ay halos nApasungabang sa baldosa. Ang mga tungayaw at mga kalaswaAng lumabih no6n sa bibig ni Rora Loleng, ay sukat makahirin kung di man makaduw&l sa panulat ng sino mang mlnanalaysay. Bagay o di bagay sa pagkadalaga ng kanyang anik, ay walang patumanggang nangaro6't nabitiwan na. Sa ingay ng kanyang bibig at sa lagapik ng mga sampal, ang mga taong yao't dito sa kusinA, sampun ng dalawfng makAw na naglulutb, ay nangagsigiblk sa suted, at aywan kung sino ang nakatakbo aged sa lo6b at nakapagbu16ng kay Don Ramon at kay Talia ng mga gay6ng bagabag sa labis. Inabut-abot pa ni Don Ramon ang mga saliting it6 ni Rora Loleng! — Iyn ba ang ganti mo sa aming pakitang-lo6b, walinghiyA kang lalaki? Parmaseitiko ka pa namdn? -An6 iyin, an6 iy&n, Loleng?-ang malayu-lay6 pa'y usisk na ni Don Ramon. -Huwsg kang makialfm dito!-anya. Ang mga kapareha mo ro6n ang iy6ng asikasuhin at bayaan kami rito. SalitA ng ising panauhin lamang sa tunay na may-bahay! Nguni't anupi iy6n: si 1ora Loleng ay dating ipinalalagiy ng mga alilang nakakarinig na tagaro6n na rin.... Gay6n man ay napayapk ni Don Ramon. Si Isiang, pagkkhiwatig ng nangyaring mulA ng kalinggalin, ay pinapasok, at si Martin Morales, ay pinagsalitain ng mabibight, sinumbatAn ng pagka-waling turing at waling pitagan sa bahay ng ising maypaanyaya pa namin sa kanya, saki itinab6 na manaog nang anaki'y ising toto6 nang hamak na tao, sa hagdanan ding ya6n ng kusin&.

Page  174 174 LOPE K. SANTOS Nanaog namfin si Morales; sambalilo ma'y dl naalaalang walA siya; parang nakituking ahas ay tuluy-tul6y nang bumabA sa pinakalook ng bahay, hanggang lumusot sa silong, at napatungo sa pintong malaki sa daan. Habang gay6n, sa itais naman, lalb na sa mga taong nagsisigawA sa labAs, ay naging parang pul6t na't gatA sa kanilang bibig ang pag-uusap tungkol sa napano6d na pagkakadakipan ng mag-ina. Nang sink Meni, Don Filemon, Yoyong at ilfn pa, ay magsisun6d kay Don Ramon at kay Talia, ay papas6k na sink Isiang, at si Morales namA'y ilang sandali nang nakapana6g. Nangyari kaya ang nalihim? Malihim sa gay6ng dami ng taong nakarinig at nakAkita! Masasarhan ang ilog, nguni't hindi masusugp6 ang balong. Malakfis ang bul6ng sa hiyfw. At sa ganit6, ang mga bulung-bulungan sa labis at ang mga kun6t na no6 ng ilang nagsipasok, bagamfn si Isiang ay kasama na ni Mening sa kuwarto nagtul6y, ay nakapanu6t din sa tainga at pagkaalAm ng maraming panauhin. Sutea rini, sutea ro6n, ang halos tangl na lamang namitin sa dilA ng madlang panauhin sa kanilAng mga bulung-bulungan. -Kay agang himagas sa hapunan!-ang nfsabi ng ilAn. -Despuds de todo, son jovenes!-ang sfbihan namin ng mga kastilal6y. Si Don Filemon, nang matal6s ang gay6n, ay parang sinakyan ni Mandrarngan sa batok. Nanaog na gagahaman at hinabol sa lupa si Morales. Nguni't saan pa aabutan. Wali't nakalabis na: parang ibong tulig ay walAng hantong na nipatungo sa isAng sulok na sadsaranI Alin mang sayA't lungkot ay lumilipas, lalb na't sa gay6ng mga pagpipistahang ang lahAt halos ay bago, ish't isa ay may kani-kanyang hangfd na mAtangi at siy& baging maging abala ng mati at kalooban ng ibi. SakA ang hapuna'y nasa oras na: marami nang tiyfn ang kumakal&m at dila ang tumatakim. Ang tungkol kay Isiang at kay Morales, ay nalimutan din ngA ng marami, bagamAn mayro6n pang ilfng, sa bu6ng pagkain, ay wala nang ibfng bfilungan at ipinagtAtawanan, kundi ang bagay, na iy6n at iy6n din. Ni si Rora Loleng, ni si Isiang ay dI na nakakuhang kumain pa. DI anhin na lamang sili'y makauwi sa bahay na sarili. Nang nagsisihapon na ngA sa komedor ang karamihan ng mga panauhin, ang mag-inA'y nagwalang bahalA na sa pagpigil ni Meni at ni Turing. Pagkakuwf'y nanaog ang dalawA at nuwing wall nang pai-paalam ni kay Don Filemong kasalo na sa lamesa.

Page  175 BANAAG AT SIKAT 176 Nangyari at nangyayari ang lahft na it6, si Felipe natin ay tila nawawalA ro6n, gay6ng kasambahky pa naming nituturan. Nguni't hindt nawawalA Inutusan ni Don Ramong kunin sa Concordia si Marcela, nang hapon ding iy6n. Si Sela'y hindi nakasama, may isfng kasalukuyang damdam; buk6d sa rito'y hindt marunong ng baile, bakt kung nasa sfyawan na'y may yumayA, laking kahihiyan lamang kung tumanggit... NiyayA ni Felipe ang kanyang kaibigang mAnunulft sa pagsundo sa kapatid; nguni't dl nayag si Delfin. Malaki na ang takot nit6ng mfimalayan ang gay6n ng mahigpit niyfng kabisa... Ang pagkakatanggi ni Delfin, ay tangging pAngatawanan. Hindi na kaila kay Felipe na si Sela ay naging batis ng ilfng mga panibugh6 ni Meni. At si Felipe naman, sa ganing kanya, ay nakapagsabi na rin ng tapat kay Delfin: "Kung sa akin, anya, sa di pagsama, hindi niy6n lamang kundi kailin pa ma't siyA'y yayain, ay nangingilag naming mapabuy6 pa sa gay6ng kabigh&bighaning dikit at waring pagkukusang-lo6b ng kabataan ni Marcela. Pagkagaling sa Concordia ay nagdain pang mult at nakipagkita kay Delfin. Nipag-usapan nili ang dl pagsama ng kina6n. Gay6n din ang di pagkaaring lumuwAs sa mga araw na iy6n ng sinumin sa ami't ink niy&; sukat ang nangagpadali na lamang ng sarl-saring ambag at alay sa kinasil, tandA ng mahalaging pakikiramay mulA man sa malayb. Hinimuk-himok ni Felipe na makipagkisalan din ang kanyang kaibigan, at ang pangingilag kay Don Ramon ay huwig nang alalahanin, yamang ang dami ng tao ay di kawasA at ang ilAng mga kasama sa Pfsulatin ay magsisiparo6n din, anupa't malayb nang siyf'y mfpagpapansin. Nguni't si Delfin ay talaging, ayaw. Nang una'y niisulat na rin sa kanya ni Meni na makapfparo6n; dhs tapwa't nang araw na sinundan ng pagkakasel, ay sumulat na namfn sa kanya at sinabing huwfg na, huwag nang magtul6y, sapagka't sa isfing pag-uusap nini Don Ramon at Don Filemon, tungkol sa mga paanyayang ipinadali sa mga pfhayagfn, ay nisambit nit6ng hull nang paupasalAng pagsambit, ang ngalan ni Delfing isa sa mga minunulft sa Bagong Araw. Si Delfin, sa ganit6, ay nagbatf na ngA lamang. Natirf siyM sa mga ulayaw ng guniguni tungkol sa kasayahan ng kasfl, tungkol sa mga palad na sutli ni Meni na ikakapit sa bisig o sa balikat ng ibfng binatang mfikakasayfiw... Kaunting inggit, kaunting panibugh6! At sisabihin ngA namfn niyfng ang mga babae ay siyA lamang madaling pasupil sa mga damdaming it6...!

Page  176 176 LOPE K. SANTOS Si Felipe ay nuwt ring nag-iisi sa bahay. Gabi na't ang mga kinasil ay niroro6n na, nang siyi'y dumating. Pagkapagbigly-alAm kay Don Ramon ng mga dahil na di ikinasama ng sinundong "concordiana," pagkapano6d na may kalahating oras sa mga kakisigang nalilimpi sa bu6ng salon, pagkikita sa mga bunton at hanay ngt mga handog, pagkapakikamAy sa ilfng kakilalang nfroro6n,-ilAn at kakilala lamang, sapagka't ang gaya ni Felipeng isfng hamak na manlilimbag ay di sukat magkaro6n ng maraming kakilala o magkakaibigan sa mga gay6ng uri ng tao, sa mga gay6ng mahdl na lipon,-pagkatapos ng iling labas-masok sa bahay at manhik-manaog sa silong, ay nanahimik sa kanyang entresuelo, nang kasalukuyang nagsisihapon na sa itafis ang mga kinasil at panauhin. Do6n ay walf kundl kapwa naglilingkod sa itaAs, na pag nagkata6'y hindi man lamang makapagpikit ng matA sa bu6ng magdamAg na ya6n. Ilfng araw na pag6d at ilfng gabing puyat, na di karaniwang pagod at puyat, sa isfing kasAl lamang ng pangino6n! Nup6 muna, nang una, sa isAng silyang yantok na sadyang luklukan niya sa tahanang iy6n. Mipamaya-mayi'y naglatag sa tabla ng hihiging banig at humilig. Sa pagkakihiga, anaki siyA'y kin6kubabaw ng balisa. Nagbangong mull at umup6 sa banig din. NAisipang isari ang pintuan uping malub6s ang pagiisi at katahimikan. Patayin pa kaya ang ilaw? Hindi na: siyL'y walfng kaantuk-antok. At sa liwanag ng ilaw na ya6n ng ising luma nang kingkeng panlamesa, ay may nfbabasa waring isfng malaking aral ng buhay, isfing masaying ngitt ng palad na kinasisabikfn, ising anyaya sa kanya upfng ibaling ang gunitA sa mataimtim na pagnunuynoy ng mga nangyayaring sayfi a itafis at ng pagkakilagfiy niyA ro6n sa silong, ng mga sanhi ng gay6n niying buhay, ng mga agwat ng kanyang ugali at paghahakA sa mga kaugalian at pagsasayfng waling ut6s at waling hinayang sa gugol na ginagawA sa itafs. Hindi niyf maatfm ang mga nangyayari. Hindi madalumat kung an6 at sa mga kasfil ng mayayaman ay gay6n na ang mga libu-libong pisong natutunaw at lumilipAd, at sa paghihingalo ng mahihirap ay gay6n na ang pananalft sa halaging piseta man lamang. Pumasok na sa kanyang gunitA.ang mga kahambal-hambal na any8 ng mag-anak ni Tentay, lubha pa no6ng mga oras na naghihingal6 si Mang Andoy. Umukilkil sa dilidili ya6ng ayos, ya6ng hugis, ya6ng gawA ng mga batang kapatid ni Tentay, nang nag-fiagawfn sa dinulang ng kanin; ya6ng tinumpiktumpik sa pagsubb ni Aling Teresa na hindi ang buhay na

Page  177 BANAAG AT SIKAT 177 sarili ang iniaagaw, kundt ang sa kanyang pfsusuhin: ya6ng pagtagistis ng luha ni Tentay nang waling m6ipain6m na sabiw ng karne ni am sa nauuhaw na ama; ang lahat nang ya6n ay parang tuhug-tuhog ng malulungkot na bulaklak na a kanyang dilidili'y sumagi at nagpalanghap ng am6y-bangkay ng isang tao, ng isAng bahay, ng isAng palad na sawl at maralilt... Samantala, sa itaAs ng bahay na kinAtitirhan niyA, nang mga oras na ya6'y waling dinulang ng kaning pinag-Aagawin, walfng Teresang nagsusub6 ng ikapag-aagaw-buhay ng isfng sanggol, walang Tentay na naghihinagpis sa kakulangan ng maipagpipaginhawa sa aming naghfhingal8, waling lungkot, walang tinik ng buhay... lahAt ay pagpapasasi, lahAt ay kaligayahan, pati lungkot at kAgalitAn ay ligaya pa rin, lahAt ng pagkai'y masarfp, lahat ng palamuti'y maganda, anupi't pawang kasaganaan at saya lamang!... Gawang lahit ng Salapt!... Nguni't bakit? an6 ang pinagbfbuhatan ng gay6ng pagkakiibi ng pamumuhay ng isf't isA, ay paraparang mga tao rin lamang naming may karapatAng mabuhay na maginhawa? Lumulung-lul6ng pa ang pagbubulay ni Felipe. Inakalang suysuyin ng kanyang isip ang mga mula at dahil ng pagkakaibaibA ng kabuhayan ng mga tao: may mayaman at may mahirap, may makapangyarihan at may hindi, may nag-uutos at infiutusan, may pangino6n at may alipin, mahadlikA at timaw&, maginhawa at maralita... Nagbalik na namfn sa kanyang alaala ang mga kitwiranAng ipinagkagalit ninA Don Ramon at ni Delfin sa Antipulo. Lalong nagtibay at dumubdob sa kalooban ang mga matwid na nArinig sa kanyang kaibigan sa pagtatalong ya6n. Ang kalinawan ng mga sabi ni Delfin, ang patibay ng mga nApagbabasi niyfng aklat tungkol sa buhay ng mga maralitA at mayaman sa ibing bayan, at ang mga katotohanang nipagkikiti sa mga nangyayari sa buhay na sarili at sa buhay ng mga manggagawang gaya ng mga anik ni Mang Andoy at sa buhay ng mga masalaping paris ninA Don Ramon, Don Filemon at Kipitang Loloy, na kanyang amA, ang mga bagay na it6'y nagtulung-tulong sa kanyang budhI na lumaling ng lalb pang po6t sa kasalukuyang lagAy ng Sangkatauhan, at sa mga kasalukuyang palakad ng kapamayanfn sa Pilipinas. Si Felipe ay di gaya ni Delfing nakapagbibanay-banay pa sa pagkukur6. Sa ganing kanya'y hindt na kailangang pakasuriin ang kiibu-ibuturang mula ng ising sakit ng bayan. Sa ganAng kanya'y hindi na kailangang lisain pa ang kiliit-liitang sanhi ng mga sugat na tinitiis sa buhay ng mga marslitA. Sukat ang pagkakita sai't saanman, ang pagkakadamA oras-oras, ang

Page  178 178 LOPE K. SANTOS pangyayaring hindi rito lamang sa Pilipinas idinaraing ang mga ganyan ding sakit at sugat, kundi sa ibf't iba pa o sa lahat na ng ibsng lupain, sukat ang pagkatalastas ng mga bagay na it6, upAng ipag-isip na ng ising nagdaramdam, ng isfng nagtitiis din, ng isAng nahahabfig, niying mga parafn o lunas na makagagam6t at makababahaw sa lalong madaling panah6n. At ang mga parain at lunas na it6, sa mapusok na pagkukur6 ni Felipe, ay dl dapat gamitin nang pasapyaw-sapyaw lamang at patumpiktumpik, kundl nang lfbusan at Agaran: putulin bagi sa pun6 o sa ught ang lahft ng mga halamang masamf; inisin na't sugpuin ang mga lab6ng ng kalupitan sa pagsupling at pagtubo; itiwalfg na sa pagsasama ng mga tao iyfng mga liping mapalalb at mapanlupig sa kapwa, upfng hindi na makahawa at pagmanA-manahan; igibA ang matata&s, uping mawall na ang kataasan, at m&tir& na lamang ang pagkakapantay-pantay ng mga tao sa uri at pagkakfpatas-patas sa pamumuhay. Hindi namin bag& kung an6 ang isipan, kung an6 ang damdamin, kung an6 ang kalooban, at kung an6 ang gawA ng is&, ay siyi ring ibig niying taglayin ng ibf, o ng lahft na. Hindi ang kahulugfng n&kikilala niyA sa mga salitfng pagkakapantay-pantay sa url at pagkakipatas-patas sa pamumuhay, ay ganfp nang pagkak&paris at pagkakfisf sa lahft ng bagay; hindi. Nafab6t ni Felipeng ang ganit6'y dl sukat mangyari, na it6'y tunay na balintunA sa katalagahfn ng tao at ng alin mang bagay sa ibabaw ng lupA. Alfm niying may mga taong iniaanik sa kabundukan, may sa kaparangan, may sa kabayanan at may sa karagatan, at bawa't isi sa mga it6'y may kani-kaniling katangian ng kulay, laki, at any6. Dgtapwa't ang mga katangiang it6'y hindl nakababawas sa pagkatao ng is&'t isf. Ang maging maitim o maging maputf, ang maging malaki o maging malift, ang maging maganda o maging pangit, ay hindt mga sanhing nakapagpapakiiba-ibi sa pagkatao niling lahft, hindt nakapagbibigfy kanginumfn sa kanilf ng ising tanging karapatfn upfng makapangyari at makapaglupit na sa ibi, ng tanging kapangyarihan uping makinabang sa kalayaan at pinagpagalin ng ibf, ng tanging url upfing magfng mahil kaysa ibA, ng tanging lagAy upfng makapagpasasa nang labis at labis sa pinaninalatfn ng ibfi at mabuhay ang kfkauntl sa kamatayan ng marami.... Nahuhulo na niy&, salamat sa masikap na pag-aaral sa mga aklat at sa mga nakikita saanman ibaling ang matf, na ang ganitong pagkakisalungit ng palad ng isfi't isf, ay hindt likfis sa tao, hindi kakambal sa pagsilang sa maliwanag ninumfn; kundi likhf na lamang ng mga tao rin, bunga na lamang ng mga palakad at uto" ng mga pimunuin at kapamayanin. Sino ang inianfik na

Page  179 BANAAG AT SIKAT 179 hind! hub6't hubid?... Sino ang sumilang sa maliwanag na may singsing nang kumikining sa dalirl? Sino ang may kasama nang salapl, kapangyarihan, alipin, lupi, bahay, at ibi pang pag-aarl?...Wal&, is& ma'y wali! Nagkakaro6n na lamang ng mga bagay na it6 ang iliAg tao kung nabubuhay na. Nguni't pai-paano ang paraing ipinagkakaro6n nili?...NArit6 ang mga talinghagA at kabulukin ng Sosyedad, mga kabuluking naglilikhA ng mga lalong kabulukin pa ring nibubub6 sa ulo ng mga marAlitA at mahihina, at umAalingasaw namin sa bu8 nang bahb ngay6n sa bu6ng Sansinukob; kaya't ang mga Sosyalista, at lalb na ang mga Anarkista, ay hindt namin nangaglilikA't na sa pagiisip at pagsisikhay ng isfng pagsasama ng mga taong lalong malinis, lalong maayos, lalong fimbang at matatig, sa pamamagitan ng paggam6t pa sa bul6k, ayon sa mga Sosyalista at sa pagtatapon na ng bul6k, ayon sa mga Anarkista.... Sa gansng kay Felipe, ay pagtatapon na o pag-utis ang magaling, at dt paggam6t pa lamang, sapagka't anya, ang kabulukin, magam6t man, ay bul6k at masamfr na rin: balang araw ay makakfhawa at magdaramay ng hina at bahb sa mga di bul6k na ibi pa. Nfpaliklik nang nipaliklik ang kanyang pagmumuni-munl. Isa-isang humanay sa alaala ang matitigfs na salaysay tungkol sa mga ganyang palAisipan ni Kropotkine sa mga aklat nit6ng kanyang nfipagbasi, lalung-lal6 na ang La Conquista de Pan; gay6n din ang kinri Juan Grave sa La Sociedad futura at La Sociedad moribnnda, Sebastian Faure sa El Dolor Universal, J. Proudhon sa La Propiedad es un robo, Carlos Marx sa Et Capital, Eliseo Reclus sa Etoluci6n y Revolucidn, Bakounine sa Dios y el Estado, Tolstoy sa Resurrecci6n at mga ibi pang anarkistang may sinulat na mga aklat tungkol sa mga kabulukin ng Sosyedad ngay6n, na nikikita sa mga pfmunpafn, kautusfn, puhunan, paggawa, pagmamana, pag-aarl, digma at sa lahit na ng mga bagay na pinagtamasahan ng iiling tao lamang sa karamihang tao rin.... Sa mga oras na iy6n, higit kailanman, ay nipakinabangan niy&'t naalaala ang napagbabasA sa mga tinurang aklat, na kahit an6ng hirap ay naiaagaw niying pagbibilhin sa kaunting nApaghahanapan. Nfrit6 ang kanyang alab sa pagkukurb. Lahst ng dakong mainit lamang ang kanyang nidarami aa lagly ng Katauhan. Samantalang si Delfin, ay nakfidaramfi rin ng gay6ng mga kabulukin at init sa issng dako, at sa isA pa'y hind! niys pinaglilikatin ang pagdamf namin ng mga kabutihan at lamig na dapat iligtas, na anupi't sa pagkakitabayin ng magkabilfng dako, ay mAtam6 ang pagbulas at pagbunga ng panukalk sa ta

Page  180 180 LOPE K. SANTOS laging kapanahunan, at ayon sa lakad ng katalagahan ng mga nangyayari. Lun6d na lun6d si Felipe sa gay6ng mga paghahakl. Anuming mga nangyayari sa itaas ng bahay, ay unti-untl nang hind! niyA napansin. Parang nauwi sa panaginip ang kanyang mga pagninilay. Natapos ang paghahapunan sa labis. Nagsipasok na mull sa sal6n ang mga panauhin at sinagash na ang pangmagdamfg na sayawan. Walang patlang halos ang alingawngaw ng orkesta at piyano at ang tinig ng iling mga kantahan. May nagsipanaog nang iling panauhing marahil ay hindl makalaban sa puyat.... Ang lahAt na ya6'y nangyari't nangyayari, na dl man nakagambala sa agos ng kanyang mga paggugunitA, hanggang, sa wakfs, ay nakalimot... nAkatulog,... nipahimbing... nApangarap ang kanyang buhay na dinaranas, at nang magising ay umaga na, angAt na ang araw sa Silanganan. Sa itaAs nama'y tahimik na tahimik. Parang no6n lamang ang gabi. Alingawngaw man ng mga tugtuga't pag-awit, at kaluskos man ng mga pai at halakhak ng kasayahan, ay walA na. Tap6s na ang pista. Nahihimbing na nang himbing-pagkit ang dalawfng kinasil...

Page  181 ~ a~ r9pprsptrp p p p~p rgp rspt- rfpiitp r?((l'L fp p L7B) BP'LbSP XII PO6T NI KAPITANG LOLOY Tanghall ng miyerkol6s, ikapit6 ng Disyembre, sinusundang araw ng "Kilinis-linisang Paglilihi" (La Purfsima Concepci6n), pintakasing dakilk taun-ta6n sa Concordia, nang 8i Kipitang Loloy ay lumuwis at dumating sa Maynilk, sa dating tuluyang bahay ng kumparing Ramon. Waling kasama kund! dalawing bataan, ising lalaki't ising babae. Paris din ng dati kung siys'y lumuluwis: hindl si Felipe ang agid kinikita, kundi sukat na ang pakibalitaan lamang sa kinftitirhang aming-kumpil, kung an6 na ang ginagawing pamumuhay ng nisabing anak na matigis ang ulo, suwail at sa pag-uugall ay naging pinaka-gal6, kung bag& sa maputing bigis, sa kaniling bu6ng lipl. At sukat na rin ang siling mag-ami, kung nagkikita, ay magkasandalian ng usap, at salamat pa kung ang napag-uusapa'y hindi pagmura rin at mga pagsisi, na pawang nilalakom ni Felipe sa lo6b nang bu6ng kapaitan sa tuwi-tuwS na. Hangga no6n, talaging si Kipitang Loloy ay hind! pa nagmamaliw sa pagkagalit at paghihinagpis kay Felipe. Isang anak na lalaking pinakaaasa-asahan pa namang magiging katulong niyf at kahalili sa pamamahalA ng kanilang mga kayamanan, ay naririt6 sa Maynila't nagpapakakusA sa kapalungian!... may kahiya-hiyA pang bagay na paris nit6, sa ganing puri ng ising amang gaya niyA? Si Don Ramon ay di sukat datnan sa bahay sa mga oras na gay6n. Waling tu6s ng pinanananghalian at tinutulugan ng tanghall. Minsang sa pagawaan; madalis sa bahay ni Don Filemon, lubhA pa't it6'y hindi umuuwt at siying naiiwan sa El Proqreso; minsa'y sa bahay ng dalagang taga-San Miguel, at kung minsan ay sa mga Hotel, kapsg may nfikakayayang kaibigan. Nang araw na iy6n ay wala ng&, hind! pa umuuwt sapil nang umagang umalis. Mfliban kay Meni at kay Talia, na kapwh na nagpapahingi ng tanghall, si Kipitang Loloy ay waling dinatnang taong kipulungin sa bahay na ya6n. Ang Abugado Madlang-layon, na kanyang kaibigan, sapagka't siyA ring suking tagatanggol ng marami niying naging usapin, ay wala rin no6n, nagkata6ng nalis nang umaga at napasa-Kapampangan, do6'y may ising dsdaluhin naming paglilitis at may ipagtatanggol sa huikumang-lalawigan, na usap ng ising mayaman laban sa ising mayaman din. Si Talia, na sa pagkakahigf ay pinasok ng isang batang babaing alilM at binalitaang may panauhing taga-Silangan, ay

Page  182 dali-daling nagsu6t ng kimono (damit-hap6n), bago isinungaw ang ulo sa munting puwfng ng pint6. N/kilala si Kfpitang Loloy na nAuupa na sa salas, nagpapaypay sa dibdib ng isfng pamaypay-hap6n ding dinatnan sa ibabaw ng lamesang make. -Kay6 palfi!-ang sa pagkakasungaw ay nAibati ni Talia. -Ab4, Talia!-ang sa pagling6n ni Kfpitang Loloy ay nisabi namfin- ang tatay? -Wala p6, hindl rito nananghall. -Alih!... at si Yoyong? -Nasa Kapampangan p6 namfn. — Kung gay6'y magpatuloy ka na sa pagpapahingf —anAng kUpitan. -Kay6 namn'y magpahings na rin muna, at pag6d na pag6d marahil; nananghall na ba kay6? -Oo, sa bapor. Sumigiw si Talia, tumawag ng ising alilang lalaki, at ipinagtagubiling ipaghandA ng mhpagpapahingahin sa ising kuwarto si Kipitang Loloy, at pagkatapos ng iling mga magigiliw pang pahayag ng ising may-bahay sa ising mfinunuluyfn, ay lumub6g at sukat sa lik6d ng pint6 ang kaaya-ayang mukhb ng bagong kasfl. Samantala no6n, si Meni ay natutulog sa ising kuwarto pang karatig ng kay Talia. Hindi na nfgisnan nilA, nang hapon, si Kfpitang Loloy. Nag-iwang sabi na lamang sa ising alilA sa bahay na kung itatan6ng siyA, ay sabihing napasa-Concordia, at sa isA niyAng bataan, na kung dfrating si Felipe, siyf ay ipahintay.

Page  183 BANAAG AT SIKAT 183 Si Felipe, ay madalks na, panggagaling sa Limbagan, dt muna umuuwt sa bahay; nagtutul6y na sa San Lazaro, sakal't walAng pulong na didaluhan sila ni Delfin. Nang hapong ya6n siyk ay nuwi, nguni't parang sumagid lamang sa tihanang entresuelo at may kinuha. Palibhasa'y waling nakapansin sa kanyang pagpasok sa silong, ni tao sa itaks ni tao sa lup&, nang lumabAs ay wall ring nakipagsabing dumating ang kanyang am. Nagbalik sa lansangan, tinungo na naming walang kakutubkut6b sa lo6b ang bahay na kanyang aliw, langit at waksihan ng dilang kapaitan ng palad. Hapon nang bago pa lamang nagtatakip-silim. Ya6n ang karaniwan niyang idating sa San Lazaro. Aywan kung sa an6ng mga pagkakata6n, nilalapit siyA sa bahay, ay may nkuulinig na silitaan ng mag-inf, silitaang nakikialingawngaw sa piping kalugkog ng makinfng panahi ni Tentay, mikinang sarili na nil& at bill ni Felipe, salamat namin sa kaunting kuwartang, nang nagdafing buwan, ay padaling lihim ng kanyang ink. Ang ngalan niyang Felipe ay siy&ng narinig-dinig nang nktatapkt na sa may bintana. Hindi sasalang siyi ang pinag-fusapan... An6 kay?.... Ang kalugkog ng mikini ay nipatigil, at ising pangungusap ni Tentay ang humalili. -Kung sa pakitang-lo6b nga p6 ay tila wala na tayong mahahanap pa sa kanya. Infiakala kong tunay ngang hind! sapagka't siyA'y anfk-mayaman, kaya lamang nfibig ng tatay. -At kasundung-kasund6 namin ng mga kapatid mo, sa pagkasubok ko-ang payo ni Aling TerA. -Ang masasabi ko lamang sa iy6, an&k ko, ay ang huwfg kang magkukulang sa pag-iingat sa katawin mo. Anumfng gawin kong pag-iingat sa iy6, at ik&w sa sarili ang magkukulang, walk ring mangyayari sa akin. Wala tayong kayamanang mfisasalubong sa kanya, kundi ang ating puri. Pag "nfuna na ang dam6 sa palay," ang ugall ng lalaki, magpakfbait-ba.t, ay karaniwang nagbabago na. At kung mabago'y wala na tayong magawl: hindt na tayo ang kanilkng pinopo6n, kundt silk naman. -Sa bagay pong iyan, si Felipe'y hind! ko namin nfriringgan pang magsalitA kahit minsan. -Huw&g kang pitiwalA: ang lalaki'y lalaki, at tayong babae ay babae kailanman; may mga oras na ang lalong tigAs ng lo6b natin ay nagiging sinlambot lamang ng basahan sa bisi ng pag-ibig, at an6 mang pag-ayfw ay nalklamuyot ng pangak6. Umulit ang kalugkog ng makina.

Page  184 184 LOPE K. SANTOS Ang nakikinig sa lup&, ay nag-alaalang baki siyA'y m/ramdamin sa bahay. Nguni may kumut6b sa kanyang lo6b na istng agam-agam, isfng hinal&. DiyatA at siyA pa ang pag-uusapan sa mga oras na iy6ng kadalasing idating niyA, pag-uusap na sa pagkahiwatig ay parang hindi ipinag-iingat mirinig ninumin, at diwA pa'y talagAng sa kanya ipinaririnig pagkftanAw na siyA'y dumarating?... Nagpalingun-ling6n at tumingal& sa may pantfy sang-umunat na bintana. Wala namfn kahit ising taumbahay na sa kanya'y sukat makamalas. Sa malayb pa kayt nAtanAw? Tila hindt rin. Sa pagkahiwatig sa sflitaan, si Tentay ay nakalupagl sa sahig at siyang pumipihit sa mikin&ng nakapatong sa isang kah6n ng gas na walfng lamin, at si Aling Tere ay nakaup6 naming pasandal sa pallrindingang sawall, tabing pintuan, at sa gay6'y may ising tahing infalisfn marahil ng hilbana, ayon sa ilfng saglit na salitAng kanyang nfirinig. Nagalangin siyfng tumul6y o mamalagi sa anyong panunubok. Nguni't hinayAng naming lisanin ang gay6ng s&litaang sukat kAbatayan ng kanyang dapat gawing pakikisama sa mag-iin&. Tumigil na mull ang mAkini. Ang pagsasalitA ng int'y umulit. -Ang mga lalaki, pag nakuha sa babae ang ganang kanili ay madall nang humanap ng mga dahilfng mAikabibitiw sa atin. Makitingin ka nang masama-saAing tingin sa ibing lalaki, mAkitaan ka ng masamfi-samfng kilos, mAhulihan ka ng isAng sulat ng ibA, kahit walA naming laming masamt, ng ising panyong munting nfiiba-ibi o an6 pa mang bagay at kasangkapan, na kung minsa'y wali naming kahalA-halagA, siyA, may sAsabihin na, at mayi't mayai'y siyA nang ibabangay sa iy6, hanggang kay6'y magkagalit at ang ganit6'y maging tahi na o dahilin ng pagpapabayA sa baba.. Karamiha'y binibaligtad lamang tayo, kaphg sila'y may ibf nang kinihihimalingan. Dito sa lagfy na it6, anfk ko, at hindi mo falalahanin ang lahAt ng panganib na iyfn, sa pakikisama saatin ni Felipe, ay wala nang kaabaabsng mag-anak na paris natin. Pag ganyan ang nangyari sa inyong dalawA, hindi pa man, ay masasabi kong mabuti pa nga'y tikis nang pinagmatigasfn mo ang bilin ng iy6ng am& tungkol sa kanya, sapagka't kung m&kikita ni Andoy mula sa kabilang buhay ang lag&y nating kahabag-habsg at puring dungis-dungisin ay marahil maging sanhi pa tayo ng matagil niylng paghihirap do6n. Humint6 na ang pangungusap: sandaling walfng imikan: ni si Tentay, ni si Aling Tere ay di kinaringgan ng isA mang salitL: anaki'y mga mandarasal na pagkatapos ng isfng nfsa

Page  185 BANAAG AT SIKAT 186 saulo at malakis na panalangin, ay sak& sinundan ng ising mataimtim na pagninilay. Makasandali'y nagsalit& si Tentay: -Kung sa mga bagay pong iyAn, Nanay, ay talagAng waling-wall akong masasabing gawa, ni mungkahl sa akin si Felipe. Kundangan ngI lamang at buhAy pa ang kanyang mga magulang sa pagkakita ko sa kanyang mga ugall, tayong lahit na mag-iini ay mahinusay niyAng pakikisamahan hanggang mamatAy. Ang balita ko p6'y talaging harl ng tatarik ang kanyang ami't ina, at ang kapatid na dalagang nasa Colegio, ay labis din daw ng pagkalaki sa layaw; it6 po, Nanay, ang dl ko maubus-ubos lunukin sa tuwing mAiisip ang pagsun6d sa bilin ng tatay. Pag si Felipe'y niririt6 at nApag-uusapan namin ang salitaan nating pagdaraos makaanim na buwAn man lamang ang ating pagluluksa, samakatwid, ay bago mag-kurisma, o makamahal na araw na, ay hindl ko milaman kung bakit siyA nang siyAng gumigiit sa aking dilidili ang bagay sa mga magulang niyA. Kung minsan, ak6 tul6y ay natltigilan; nagugunitA ko kay6 at ang aking mga kapatid, at matiy ko mang papaniwalain ang lo6b ko sa mga pangakb tuwi-tuwi na ni Felipe ay tila hindi rin ak6 mipanibulos: nhkakawikaan kong ang santol ay hindl mamumunga ng mabulo, at ang gising sa yaman ay sa yaman din makikiasal. -Hu! an6't masasabi mo na iyi'y hindl pa namin natin nAkikilala ang sinumAn sa kanila! -May nakapaghiwatig p6 sa akin: isAng nApagsabihan ng ising kasamahin din ni Felipe sa pinApasukan. -Na an6? -Na iyan ngA p6: mga taong palibhasa'y ulo ng yaman sa bayan nilA, ay walAng tinatao kundI tanging ang kaniling mga kaurl.... Oh!, kung milaman kayt niling islng gaya ko lamang ang magiging kapalaran ni Felipe!... Nangapiping mull. Nilay-nilay na naman. Habang gay6n, si Felipe sa lupa ay nag-ising akala na lamang: na siyA'y bumalik ull sa daAn, tumikim o umub6 mulA pa ro6n, at magparamdam o magkunwang no6n lamang siyA dumarating. SiyA na ngang ginawA, at nkramdamin namin kaagid sa bahay. Pagkapagbigsy-galang kay Aling Ter6, ay nagsalitA ng ganit6 ang bagong panhik: -Dinidilim naman kay6 ngay6n ng pananaht. -Mangyari'y ipinadadalt ng may-arl, ang baro't panyong itb-ani Aling Teresa.

Page  186 186 LOPE K. SANTOS -Lucioool...-ang pagkuwi'y tinawag. -Walk ba sini Lucio sa lupA? —idinugtong pang tan6ng sa mfimanugangin. — Walk p6. Nagkktinginan ang mag-inf; waring ang ibig sabihin ng is& sa isB ay: "Kay bubuting gawing bantay ang mga batang iyfn!" sapagka't si Lucio at si Victor ay talaging pinapaglalar6 nil& sa harapin, upfng misabi ngA kung sakali't si Felipe'y dumarating. Marahil-ani Tentay-ay nasa ple-bol na namin ang mga batang iykn. Tinutukoy niy& ang bagong kilaling lar6 na tawid dito ng mga amerikano at kung tawagi'y play-baU. -Waling kasawa-sawA sa laro!-ang pabuntong-hininging nisabi ng ink. Si Felipe ay ga-uuntul-untol na sa pagtutul6y sa lo6b ng bahay. -Abi, nup6 ka, Felipe!-ang wiki ng ini. At sa gay6n ay nagtulung-tulong na silk sa pagliligpit, habang nilalaro naman sa isfng dako ni Amando ang kapatid na munti, si Hul6ng. Ang araw namr'y lub6g nang talag&, at halos pati buntot ng kanyang mga liwayway ay nalul6n na ng dagat sa lik6d ng mga bundok-kanluran. * * * Sa mga pag-uusap, si Tentay at si Felipe ay walk na ngay6ng mga pfngimian o Alang-alanganfng gaano, paris nang bago pang nagliligawin. Sa bangko sa lo6b, sa pagluluto sa labis, sa hagdanan o sa ibi pa mang lugal na hayfig, silA kung magpalagayan ay parang fiskng katawin na lamang. Kaya di nagkulang sa mga taong nakakapagmalas ng ilang naghihinagap na siling dalawfi'y talaging fis& na at kulang na lamang, anilI, ang masukuban ng belo sa simbahan. Wala nang mahigpit humuk6m na paris ng mga mati ng tao... Nang gabing iy6n, siling dalaw&'y nakkpagpulong din nang niig sa lo6b ng bahay, hanggang inabot pa ng paghahapunan ng mag-iinf, na si Tentay at si Felipe ay nagpahuli. -An6't tila ka nalulungkot?-ang patalimwang na tan6ng ni Felipe. -Nalulungkot ak6? ikfw ngf ang aking nipapansin...

Page  187 BANAAG AT SIKAT 187 Sinalitfi it6 ni Tentay na may kasabAy na ngiting magiliw: ibig niying matakpan ng gay6n sa kanyang mukhA ang an6 mang tanda ng kapanglawang sukat mahalati ng sing-irog. -Naialaala mo na naman ba ang pilit na pagsun6d sa bilin ng iy6ng tatay?-ang patuloy na usis8 ng binati, na parang hind! man pinuni ang kasasabi ng kausap. Daig pa ni Tentay ang inul6s ng sundang sa pusB. Bakit nagsaliti ng gay6n si Felipe? An6't siyang nagkusA at tikis nagpaalaala ng pinakamasaklap at mahapdI pa namAng damdamin? Matagal nang ang bagay na ya6'y hindi nilI nkuungkat. Masasabing isinama na niling patabunan sa hukay ng nasirang ami. GumagawA na ba kayA ng dain si Felipe upAng magmulA ang pagkakamapaitan nilA? NatutupAd na kayA ang kasasabi pa lamang ng kanyang inA, na ang mga lalaki, pag ibig nang tumanggal, ay madaling humanap ng dain, at kahit munting bagay ay tinatahi?... Sa sarili'y nAisip, na wala pa nama't hindi nangyayari sa kanila ang "pagkauna ng dam6 sa palay," na sinasabi ng inA. -Bakit ganyan ang tan6ng mo, Ip6ng?-ang pamanghang nAsalita, nang di na makatils.-Hindi mo ba nalalama't mapalt na toto6 sa akin ang pag-alaala ng bagay na iyin? Nang maramdaman ni Felipeng mabight nga ang kanyang usisa, at nang maakalang ang lalong magaling ay huwkg magpahalatA ng kanyang nilalaman, bagkus na lamang ang makiramdam na parati, ay pinatay sa ngit! rin at katha-kathang paliwanag ang napabiglA at paul6s niyang tan6ng. -Binibiro lamang kitA, Entang! Patawarin mo ak6 kung ang sugat na iyan ang nAsalAng ko! Hindi ko ng& lamang matar6k kung bakit di pa lub6s mAlimut-limutan iyin maminsanminsang sumasagi rin sa aking gunitA... -Sa akin man ba'y hind?... Nguni't kailin pa ma'y hindi ko mauungkat sa iy6ng harapAn, gaya ng pag-ungkat mo, alang-alang sa isinumpA ko na sa aking ami at sa iy6!... Humint6 ng pagsasalitA. At sa kaayawfng pumait ang kanilAng silitaan, at sa hangAd maipalasAp kay Felipe ang lalong katamisan ng kanyang lo6b at paggiliw, makasandali'y ganiri ang winika: -Oulitin mo pa bang ungkatin iyAn? -Hind! na —ang pangakb ng binatA. -Toto6ng hindt na? — Totoong-toto6!

Page  188 188 LOPE K. SANTOS Dinaig pa ng kanilfng lug6d ang ligaya ng mga iniaakyat sa langit... -An6ng oras nang ikfw ay lumabis sa Limbagan?-ang makasandali'y itinan6ng ng binibini. -Maka-ads-cinco. -Bakit ka gabi na nang dumating dito? -Mangyari'y nagdaAn pa ak6 sa bahay. -Sa bahay!... -Abi!... at sain pa? IsAng titig na makahulugan ang kay Tentay, at ising ngiting pamanga ang kay Felipe. -Toto6 ngA bang hindi mo nAkita sin& Lucio, nang ikiw ay pumasok sa tfrangkahan? -Hindi nga. Bakit, pinafabangin mo ba ak6? -Oo, bakA magdarain ka pa riyfn sa aming kapitbahay na magandang dalaga... Ang malalambot nguni't matutulis na pisaringang it6 ng dalawi, ay tumagil hanggang magpisukan na si Aling Tere at ang mga anik, pagkatapos ng kkinan. Ugall nilA gabi-gabing napaparo6n si Felipe ang maglar6 ng trisiete o rebisino. Nang gabing ya6n ay naglaro rin silA. Si Lucio ay marunong na at mapagdayA pa. SiyA ang kasanggasangga ng in&, at ai Tentay ang kay Felipe namin. Ang gutom sa dalawfng di pa humahapon ay parang walfng anumfn. Gay6n na lamang ang libangan nilAng nakakaya sa bahay, hanggang sa kung minsa'y hinAhatinggabi pa sa pagkakawili. No6n ay talagAng hinatinggabi sila, palibhasa'y hindi inAalaala ang bukas na pista't walAng pasok. Nang umuwl si Felipe sa kanyang tAhanan, ang pintong malaki'y nakasarA na. Tul6g na tul6g na sa bahay. Gaya ng dating gawA, ay sa mga rehas na lamang siyA umakyat at pumasok. Ang buhay ng bagong-tao!... Pagkakiskis ng Apuyan sa pagpasok ng entresuelo, ay nAkitang tatlo katao ang do6'y naghihilikan. Ang isfng tihayangtihayA pa namin, na siyang lalong malakfs maghilik, hind? sa

Page  189 BANAAG AT SIKAT 189 banig nihihig& kund! sa tabla lamang, ay nimukhain niyj kaagid: si Gudy6, ising alilk nil sa lalawigan. -At an6? niririt6 ba sila? sino ang kasama ni Gudy6?ang sunud-sun6d na nisabi sa sarili nang bu6ng pagkagulumihanan. Natupok na ang unang palito, nagkiskis pa ulf at sinindihhn na nang tfiluyan ang kingke. Ang dalawk pang natutulog ay nakilala niyAng iy6n ding dating mga &lilang kasama ro6n gabi-gabi. IsA lamang ang nAbabago. MatagAl siyang natigilan sa gay6ng di iniasahang pangyayari. Ibig gisingin si Gudy6; nguni't nagunitang d! sasalang pag6d na pag6d, kaya gay6n na ang pagkagulapay at hilik. Gayunman ay hindi rin nabatk; pinukaw nang marahang tawag at uga sa balikat. Nang mAmulat si Gudy6 ay hindt siya agAd nAkilala. -NArit6 ka pala —ang agkd ay nisabi ni Felipe ---ino ang kasama mo, Gudy6? -Felipe!-ang papungas-pungas na wika ng bagong gising, sabky tindig na tila naaalimpungatan. -Sino arg kasama mo?-ang ulit ng gumising. -Si kApitan. -Ang Tatay? -Oo, at saka si Andang. -DalawA ba kay6ng bataang kasama? -— Oo, paano ba'y kfikaunin na raw ngay6n si Sela, at hindl na sa Pasko. -At si Nanay? -....SiyAng naiwan naman do6n. -KailAn pa kay6 dumating? —...Sa bapor kanginang tanghall. -Kangina pang tanghalt!... Hindi ko na kay6 nAkita kanginang hapon dito. -Marahil kami'y nasa itais. Tumungo sa Colegio si kipitan, at ipinagbilin ka ngA sa aking abangAn, sa iy6ng pagdating, upAng sila raw ay antayin mo. Dito na ak6 tul6y nipahimbing. -Kasama na ba rito si Sela? -Eh, hindt pa? Bukas ay La Purisima sa Colegio. BantA ko'y sa sibado na ang aming subA. -Eh, ah6 ang sabi-sabi ng tatay nang walA ak6?

Page  190 190 LOPE K. SANTOS -InAh! I....ay tan6ng nang tan6ng kung dumating ka na. Nagagalit. Nfkatulugan ko na ang malakhs nilang sflitaan ni Don Ramon sa itaAs. BantA ko'y sinabi sa kapitan na ikAw, kayA dl dumarating, ay may pinanliligaw sa Dulumbayan. -Nfrinig mo? — Oo, sa paghahapunan. Wika ni Don Ramon ay pulube pa naman daw ang pinangingibig mo; kayA galit ang iy6ng itAng. Tila kung anu-an6 pa ang ipinagsusumbong bagay sa iy6.... — Pulube!-ang sa sariling lo6b ni Felipe ay nAwikA, at sandaling dl muna nakaimik. Sa sandaling it6'y parang ninuynoy niyA ang kahuluging masakit ng gey6ng salitA kapfig sa bibig ng isAng mayaman lumalabhs at sa tainga ng isAng mayaman din pumasok. Ang saliting it6ng hangb sa kastilang Pobre, ay nagtataglay ng isfng katuturang ibA na sa pinaghanguan. MalubhA na sa hangdl, higit na sa dukhd, labis na sa kaaw-auwd, at ang lubhA, higit at kalabisfng it6, hindl bagA nagiging pandagdag pa sa mga karapatAng sana'y sukat ikahabag, ilingap at ipagpakundangan sa kanya ng mga nanAnagana at ng mga namiminunb sa bayan, kundi bagkus pang nakapagpapangit na lalb sa kanyang gulAgulanit nang bihis, nakapagpApabahb sa talagA na niyang karumihfn at nakapagp&pababa pa sa kagyat nang kaabaan; anupA't sa tawag na pulube, ang salitfng lim6s lamang ang nibabagay, kung sakA-sakaling mayamang may lo6b ang makakita, at saliting tamdd o nakasusuklam, kung sakali't mayamang masipag at madidirihin ang milapitan.... -— iyata't pulube ang sinabi ni Don Ramon?-ang di natiis na usisain sa alila.-DiyatA! -Oo, patawa-tawA pa si Don Ramon, at si kipitan nami'y nApapagitil halos sa galit. -Ah —ang pahikah6s na nfsabi ni Felipe-kinukutyA ang mga pulube, hindi nilA nAiisip na ang kahulugAn ng salitAng pulube ay pinagnakauwan, inagawan, at ang salitAng nagpapatim6s ay hubdd at wagds na karangalzi,.....! Si Gudy6 ay nApapamangha sa mga nfririnig na it6. Kahambal-hambal na pag-iisip-alipin! An6 ang muwAng niyi sa katuturAn ng mga salitAng iy6n? Sukat ang kanyang natatanto na siy&'y munti pa nang mfpatirA kay KApitang Loloy, kahalili ng ising kapatid na namatay, may-utang na dalawAng-daAng piso; sukat ang pagkaalaalang ang kanyang ami't inA'y nabubuhay pa, nguni't matatandf na at siyang nagkautang ng gay6n dahil sa pakikisami sa ilAng kabang palay, na makalawang na

Page  191 BANAAG AT SIKAT 191 walin ng kalabAw at ang halagA ng dalawing it6 ay nakaragdag pa sa utang nilA; sukat ang siyA'y umaasa na sa utang at paglilingkod na ya6'y kamatayan lamang niling mag-anak ang makatutub6s....at wali na, wala na siyAng nAkikilalang ibi pang kulay ng palad at an6 pa mang ibing katuturin ng salitgng dukha, alipin at pulube. AkalA ni Gudy6 siyA'y inianik ng kanyang mga magulang, na taan nang talagA kay Kipitang Loloy, at kung siya'y mamamatAy, kahit matandA na'y.mag-aanik pa uli ang inm niyA ng maihahalili.... Dill ang hindS sumisaisip din ni Felipe ang mga kalagayang ya6n ni Gudy6 sa kanyang ami, at sa sarili'y nswikA: -Oh, anik ng alipin sa pagkaalipin! Kailfn ko kay& maisksauli sa iy6 ang mga kapalaran mong inaangkin at pinagpapasasaan ng aking ama!.... Patuloy ang dl pag-imik ni Gudy6. -An6 raw ang ibig ni Tatay at ako'y pinabibantayin sa iy6 kangina? -Aywan ko. Iling mga silitaan pa, at ang dalawk'y nagkiyayakn na sa pagtulog. Si Gudy6 ay nAbalik na madali sa dating himbing, at si Felipe ay ipinaghele pa muna ng iling mapapanglaw na bul6ng ng gunamgunam at sikdo ng puso tungkol sa pagdatfng ng kanyang ama, bago nakalimot na nang tfiluyan hanggang umaga. * * * Si Kfpitang Loloy ay maagang migising, sa sarili at sa ibi pa mang bahay. Di paris ng mag-anak nin& Don Ramon na di mo mangatan6ng ng kung an6 ang mukh&,at kulay ng araw, kapfg namimit~k. Kapig nangagising nang maaga, ay mabibigit ang katawAn. Pagkagising ni Kipitang Loloy, ay lumab s sa salas at do6'y nag-upit-upuan, samantalang may inuubos na ising sigarilyo sa bibig. Pagkatapos ay nanaog na sa ailong, tangkang milaman kung nfroon na ang suwail na anak. Ang pagkakapinid pa ng pinto ng entresuelo, ay itinulak. Si Felipe'y nAro6n, gising na, nakaupo at sumusulat sa kanyang lamesa. Ang nagtulak ng pint6 ay hindt nakikita ng sumusulat, pagka't siya'y nakatalik6d. Si Gudyo lamang ang nfroro6n, nag-iinin pa sa higa. Marahil nagsisamantalA, at anya'y yayamang nasa ibing bahay na maraming alilA rin, ay minsan naming makftikim

Page  192 192 LOPE K. SANTOS siy& ng banig o tabla hanggang mataas-taas na ang araw. Ang dalawing alil sa bahay ay kapw& nangasa-itaas na, nagpupunas ang is8 sa tabla at naghahandA ang isA ng panghilamos at kasuutan ni Don Ramon. -Felipe!... halika!.... Ang tinawag ay pagitlang napaling6n. AmA na niy&!.... Lumapit nang gaya nang pagdul6g sa harAp ng huk6m ng isang n&sasakdal. -An6ng oras nang dumating ka rito kagabi?-ang tan6ng ng ama, na alangang pagalit at alanging malubAy. -Marahil p6 ay mga alas once na. -At saan ka nagpupuyfit? Namill muna sa budhi ng isasag6t. Hindi niyA ibig ang magsinungaling. Nguni't kanya naming naramdamin na, hindi pa man, ang magiging hapdi sa puso niy&, kung sabihing siya'y sa pagliligaw galing, pagka't di sasalang pipistain at papalibhasain ang kanyang sintang maralita. Sa pag-ilag sa bagay na it6, na lalong mabigAt sa kanyang damdamin, nApill na ang magkaila. -Ak6 p6'y nfwili-anya-sa pakikipag-trisiete sa bahay ng isang kaibigan. -Isang kaibigan!.... Sinabi it6 ni KApitang Loloy nang hawig hindi maniwala, at sa sarili'y waring may sinasabing: "IkAw ang bahalA! Nilalaman ko na ang ginagawa mo at nAlalaman ko na rin ang gagawin ko sa iy6." -At bakit?-ipinagpatuloy na usisA ng ama —hindi ka na ba nknasok sa ingles? hindi ba ang sabi mo sa iy6ng inA, ikaw ay mag-aaral sa gabi-gabi?..... An6 ang isasag6t ni Felipe sa mga gayong katanungan? KailAn siyA nagka-ibig mag-aral ng ingles? Sabihin na kayang nag-aaral nga? sabihin na kayang hindi nAtul6y ang kanyang ipinangako sa in? Ipahayag na kayang ibAng karunungan ang kinihihiligan niya, hindi ang makapagpalus6g sa mga kayamanan at kapangyarihan ng amang masugid sa lahat ng ikatatanghal ng sarili, kundi bagkus ng makapagpapaaninaw sa tinurang am&, na ang pinagtatamasahang mga lupain, halamanan, hayupan, pigawaan at iba pa, ay nararapat litising magaling at ipagsasaull sa mga tunay na may-arl na nangamatay na o kasalukuyang nangagdaralitA sa pagka-alila, pagka-kasami at pagkamay-utang?...An6ng bigit na mga sandali iy6n! NahalatA ng amA ang pag-uulik-ulik sa isasag6t.

Page  193 RANAAG AT SIKAT 1is Kaybuti mo nal-ang idinulong salit& sa pagkakitang dl makatug6n ang tinatan6ng.-Pinangingatawan&n mo nang toto6 ang pagkapisik na waling-hiy&, at hinahangil mo pa kami. Sa akin, mabuti pa ang ik&w ay namamatAy na uping walA nang nakapagbibigay kahihiy&n sa ating angkan. Matky na kiting. itatwa sa aking lo6b, ay kung bakit ik&w ay naipagtitatan6ng pa sa a'kin ng mga ibing tao. Sisabihin kong ik&w'y namatly na rito sa Maynil&, alibughang antkl... Sulongl hala! magasawa ka, mahaling ka sa ising babaing anak ng pulube; iykn ang sabihin mo sa ating bayan na nktutuhan dito sa -tatlong ta6n; ising lumamon-dili ang iy6ng iuwi sa atin, bilang pakinabang mo sa pag-aaral..... Ang minumura'y hindi humuhumh gaput6k man. Tinatanggap nang mapakumbabf ang gay6ng ulin sa kiluluwA ng mga bugal-bugkl na paglait ng iskng nituturang tunay na magulang. -Hindi ka na nahalay sa kin&titirhan mo!-anya pa. -Balang araw ay mapipilitan din ak6ng isakamAy kiti ng justicia: yamang di masun6d ang pagkamagulang ko, nang ak6'y hindi misisi ng Diy6s at ng sino pa mang tao, ay mabuti pa nga'y m&pasakam&y ka na ng maykapangyarihan!..... An6 ang maisisag6t ni Felipe? Wall rin. Bagamin gay6n na ang kapusukin ng kanyang lo6b sa mga pagkukurb at pakikipagtalo kay Delfin tungkol sa mga bagay na pinag-Aaralan niling dalawk, ditapw&, taglay rin niy& no6n ang katutubong paggalang sa magulang, ang nimulatan niykng tur6 sa mga anik na-mababait. Hindi na tumutol ni nangatwiran. Ang nigunitA na lamang ay ang katabilan ng bibig ni Don Ramon at ang kung bakit o kangino nit6 nibalita na is&ng pulube o anhk ng pulube ang kanyang kinaguguluhin. Buk6d sa rito, sa sarili'y hindi rin namin maatim ang gay6n nang pagpapalagky sa mag-anak nin& Tentay. Hindi pa namin toto6 nang pulube silk, gaya ng kasagwain ni Don Ramon at ng kanyang am&. Nangungutang ng& at halos nakakipagpalim6s na madalks ng kinakain, dapwa't hindl sapagka't mga tamkd, hindi sa anyong nakasusuklam, kundi sa pilit ng mga di maiiwasang kailangan at pananalit, at sa bu6 naming karangalan at pagkalihim, hind! kaparis ng mga pimukhaan, lantaran at gkhasaan nang pagpipasask ng mga mimumuhunin, pangino6n o maylupk sa gitni at ibabaw ng pananalit ng mga manggagawk, alipin at kasami. Nguni't ang mga bagay na it6'y paano niying masasabi sa ising iginagalang na am&?..... -Humanap ka ng iskng anik na paris nmo sa bu6ng kalupahn-ang ea di pagkib6 ni Felipe, ay patuloy na mura ni K

Page  194 194 LOPE K. SANTOS pitang Loloy, na ang malaki niying tinig ay nangangatfl at ang madilat na mati'y nanlilisik.-At an6, sabihin mo ngA sa akin, an6 na ang talagfi mong nasasa-lo6b sa pamumuhay na iyan?... — WalA p —ang bahagyA nang nfitug6n ni Felipe sa magahasang amn. -An6ng wal&? magduldumito ka na ba lamang habang buhay mo?... Pangino6n kong Diy6s, bakit kayi bagi binigyAn pa ak6 ng isfng anik na waling kahiya-hiy&! Si Felipe ay nagtika na sa di pagsag6t ng marami: lulunukin nang bu8 ang lahit na kaalimurahin. Ang ganit6ng tika ay nakabuti namin. Ang dating kagaanfn ng kamiy ni Kipitang Loloy ay dl nipatikman sa kanya no6n. Ang nilaki-laking lalaki ng tinurang amf, ay nagdalfng lunos din namin sa nakitang pagpapakaliit ng anik. An6 pa ang magagawa: niroro6n na ang lahit na iy6n: anAk na si Felipe: hindi na maisufsauli sa tiyin ng in&. Walk nang gam6t kundi pag-iaipin ang lalong magaling na paraAn, upAng si Felipe'y milay6 sa mga lugil na kinipapanganyayaan. Natatal6s nang malaon ni K&pitang Loloy, ayon sa mga bali-balitA rin ng kumparing Don Ramon, na ang kanyang anAk ay nAwiwili sa pakikipagsami sa isA o iling kaibigang nakapagtuturo ng kung anu-an6ng kaululAn niyAng tinatawag na Sosyalismo at Anarkismo. Nguni't kay Kipitang Loloy ay wal&ng kabuluhan ang ibig sabihin ng mga saliting it6ng nagtatap6s ng ismo. Kay Don Ramon lamang niya iy6n ntfrinig. Ang salitfng Anarkista, na tila nihahawig na sa Anarkismo, ragtatap6s ng& lamang ng ista at di ng ismo, (malapit-lapit na sa isdd at sa ikmo), ay naalaala pa mandin niyAng narinig no6ng araw, na ang Presidente Mckinley sa Am6 -rika ay patayin, at isang anarkista ang natAy. Kaya sa hakahakA niyA, dl sasalanig ang Anarkismo ay malapit-lapit sa kahulugAng patayin ang isdng Presidente. Pumatiy! It6 rin ang nakab6tlna kahulugin nin& Don Filemon. Si Kapitang Loloy ay nagbSbuku-buko sa guniguni ng gay6ng kakilA-kilabot na kasalanan, na sa pakikipagsamA sa masasamang kaibigan ay sukat kilulungan ni Felipe, at nag-alaala pang baka magkatoto6 ngang isfng anfik ng pulube ang nAkakahimalingan dito sa Maynilh ng kaisa-ising anAk na lalaki.... Nagbunga sa kanyang isip at lo6b ang balak na mabuti'y iuwl na ngA sa Silangan, upAng doon, kung laging nasa kanyang mata, ay mapapagbalik-lo6b sa mababalt na asal, sa pagsisikhay. sa buhay at hanggang mapapagasawa sa isang tagaro6n ding kapwa anfk sa yaman at dilang ginhawa. Ang balak na it6 ni Kipitang Loloy, ay sinarili nilang dalaW*Ang magkumpare.,Hindi ipinamalay muntik man sa kina

Page  195 BANAAG AT SIKAT 196 gigalitang anAk. Inakalk niyAng masamA ang makiramdam agad si Felipe. Matal6s nit6 kung lalakad na lamang. Kailangang ni sa nililigawan, ni sa mga kaibigan, ay huwhg nang magkapanah6n pang makapAgbalitA at makapAgpaalam. Sa gay6n, si Kipitang Loloy ay nagkusang-hinahon sa pagmumuri. -Hala,-bng winikA, pagka-il&ng sandaling dl pagkikibuan-piparo6n tayo ngay6ng umaga sa Colegio, pagkakain ng agahan; at mkmayang hapon ay manono6d do6n din ng pruisi6n ng La Purisima. Si Marcela'y gAgayakAn daw mabuti. Tignan mo azg iy6ng kapatid na babae kung di makapup6ng ipinagkakapuri ng magulang na di gaya mo. -Ang pagkakalubAy na ya6n ng pangungusap, ay ikinabakla-bakla rin ng Io6b ni Felipe. Ang amA niyA, kung magalit, ay hindi dating pumipayapi nang pagayun-gay6n lamang at bigla-biglaan. Nguni't an6 pa ang maisAsag6t kundi "opo." Nang umaga rin ngang iyn, il'y dumalaw sa ncordia. Nang umaga rin ngang iy6n, sil'y dumalaw sa Concordia. Nguni't si Sela'y hindi gaanong nikaulayaw, gaw& ng dl maAaring pakfbalamin sa paghahandA ng mga igagayAk sa gabi. Nihirang ng mga Madre na siyA'y magsu6t-anghel at isA sa mga magagandang kolehiyalang mangunguna sa andas ng Mahdli-ar Birhen. Nang mAkita siyA ni Kipitang Loloy, ni Felipe at ni Andang, ang alilang babae, ay may talukbong na isAng malaking panyong sutla sa ulo. Ang buhok ay may mga tall-taling paprlhap6n. AnupA't lalab&s na anghel na kul6t ang buh6k, sapagka't hindi maiarl, hindi nfbabagay ang hindi kul6t; ang mga anghel sa langit na ginAgayahan, ay pawang mga anAk ng kastilA: walA ro6ng maitim, walang pangit, walang hindi maganda ang buh6k, at waling anik ng tagalog. Marahil may mga an&k ng insik, sapagka't ang mga anghel mang lalaki ay may buh6k. Nguni't aywan lamang kung may nagiging anghel na anAk ng amerikano... Hindi nga nakapagluwit ang mga dalaw. Kinfhapunan ang mag-amA'y niparo6n na namAn. Dapwa't hindi sil, lamang. Pati ng magkapatld ni Talia ay nAkasama, sa nasang mano6d din ng prusisyon. Si Sela ay bahagyh rin niling nAkausap. Sukat na kaniling nApano6d sa prusisyon, na toto6ng kaigA-igaya, ibayo sa rati ang kagandahan, binagayan ng bagay na bagay na kul6t, ng mga pakpak, ng puting damit, bigkis na bughaw it sak& ng mga nagkislap-kislap na mga alahas at hiyss sa ulo, sa dibdib, bisig at mga dalirl. Mistulang anghel ngA namn! Ang pag

Page  196 196 LOPE K. SANTOS kakayumanggi, na di kulay ng mga anghel sa langit, ay nagam6t sa ilang patong ng apog. Gaanong pasasalamat ni Meni at si Delfin ay wala ro6n!... Si Kapitang Loloy naman ay halos kulanian na ng liig sa kidudunghal sa kanyang anak, lubhA pa nang, sa pagsun6d sa prusisyon, ay do6n sila mapatayo sa may ikaapat na baitang ng hagdang malaki, at nang itigil at kantahAn ng mga kolehiyala ang larawan ng La Purisima sa isAng marikit na kub61 na do6'y sinadya. Sa tingin at damdam niya ay maganda sa lahat ng anghel ang kanyang anfk. Ganoon na lamang ang lug6d ng ising may-anfk na tagalangit! Ang pagdiriwang sa taong iy6n ay hindi kAsayahang gaano; hindi lubhang marami ang nagsipano6d, paris baga nang dati-rati, na kung makaprusisyon na, ay may mga paput6k at kastilyo pa. Nang magsiuwf sila ay ikawalong oras na. Sa gabing ya6n at hanggang kinAbukasan pa, ay walang mahalagang bagay na nangyari. Wala kundi ang pagkApanaginip tul6y ni Felipe ng mga wiwikain nina Tentay sa di niyA pagparo6n nang maghapong iy6n, pistang-pista pa naman. Kinfumagahan ay nakapasok din sa Limbagan. Wala siyAng taglay na bilin ng ama kundi ang huwag di umuwi nang tanghall, at ipagpaalam na muna sa pinApasukan ang hapon, sapagka't siya'y kikasamahin sa pamimili ng mga ilang bagay na maiuuwi. Si Sela ay kAkaunin na't ilalabas sa hapon ding iy6n at kiniumagaha'y kasama nang isusuba, hindi na &antayin ang talagAng mga araw ng pagliliwaliw kung Pasko. Nakaluwis na rin lamang ay mabuti na ang siyA'y ipagsama. Saka na sa makaTatlong Harl muling' ilusong. Ang lahAt na it6 ay naglilikha sa lo6b ni Felipe ng di mga karaniwang kut6b at kaba. Nguni't sagi ma'y hindi dumaraAn sa kanyang gunita ang talag&ng panihala ng ami. Pagdating sa Limbagan at pagkikita nilA ni Delfin, ang dilang nangyari ay pawA niyAng ibinalita. Lahat na'y nipag-usapan, at bagay sa pagtataka at kaba ng dibdib ni Felipe, ay it6 ang n&wikh ni Delfin: -Baka kung an6 na iyan!-anya.-Nguni't marahil namin ay nakapag-iisip-isip na ang tatay mo, na an6 pa ang mangyayari magpakagalit man siya sa iy6. — Sa akalA ko ngS,-ang payo ni Felipe-nguni't aywan din...

Page  197 a &AWAA V. AT R Sf AT 197 -BakM kayA namin isasama ka na ea pag-uwl? ---an kung an6'y lumabAs sa bibig ni Delfin. -Isama ak6- -An6ng malay mo!... Kung ikiw ay mAuwI na sa inyo, paano na ak6, paano kami ritong mga kaibigan mo, paano si Entang?... Bakit dt ka magpaalam na muna sa mag-iin&, at nang may pagkaalim na sili mipauwi ka man. -Oh, Delfin, huwag mong sabihin iying pag-uwtl Hind! na kailangan ak6ng magpatal6s nit6 kina Tentay, at alim mo na ang bigat ng lo6b nila kay Tatay. Saka an6 nama't ak6'y sasama?. Ah, paghihirapan ak6 ni Tatay bago mapilit muwi! At.. nakfi malayong miisipan niyi ang gay6n: tal6s niyang ak6'y makatutuyo lamang ng kanillng dug8, kapig nipauwi na namin sa amin. Hindi mo masasabil — Sa ani't anumfn kung maipagpiparay& mo na sa akin, bukas ng umagang oras na ng pagtulak ng bapor sa "Pasaje de P6rez," ay patungo ka ro6n; kung di man ak6 mipapasama, ay ihahatid kong waling sala si Tatay, na mabuti-butl na ea akin ngay6n, at si Sela na sisubA na rin: magkikita pa kay6 ng kapatid ko, at sabAy na tayo kung sakall sa pagpasok. Sawganit6 nagkaluths ang dalawing ulirin nang magkatoto. Isi't isi'y humarip na sa kani-kanyang gagawin sa pLhayagin. Nagpaalim nga si Felipe at lumabis nang tanghall sa Limbagan. Namili sili ng sarl-saring dadalhin, pananamit, pagkain, kasangkapan at ilIn pang bagay na no6'y kinikailangang muiuwi. Kinihapuna'y kina6n niling mag-ami si Marcela Gabi na nang mangipauwi at si Sela nami'y kasama na. Ang pagslubA kinibukasan ay walA nang kaudlut-udlot. Si Felipe, muntik ma'y hindi nakalayo sa bu6ng gabing ya6n. Sa ganAng kanya, siyA nami'y di nagpahalatA ng munti mang balisa ng lo6b sa di pag-alis. Nagpakita sa ama ng lalong mahihinhing kilos. Nakitulung-tulong sa pagbabasth ng lhit na mga dadalhin ng ama at ng kapatid. Sa mga tugtugan ng piyano, kantahan, hapunan at dilang kagalakang ginawA sa itaas, handog sa kaibigang kolehiyala, si Felipe ay kasall-salamuhA. Miliban ang iling mga panakiw na bilungan niling dalawi ni Meni, tungkol sa nspag-usapan namin nilk ni Delfin, siya ay katiwanan, kausap-usap at kaharip-h&rapan ninA Don Ramon, ng kanyang amA at ng mag-inA ni Rora Loleng, pagka't nang gabing ya6'y sadyang ipinasund6 nini Talia si Iiang, uping makipagkita rin sa ising kaibigang bagong-labis sa Concordia at iuuwI na sa Silangan.

Page  198 ~ 198 LOPE K. SANTOS Nagkaro6n pa ng kaunting sayawan sila-sila. Si Marcela ay naturi-turuan pa ni Meni ng ilang pagpihit sa valse, at bagaman ayaw ng bai-baile si Kapitang Loloy, ay hindt na kumib8 no6't nagpasinaya na marahil sa kanyang anik at sa mga maybahay. Maghahatinggabi na nang sila'y maghiwA-hiwalay at magsitulog. Si Felipe, sa dalawing gabing sun6d ng pagkapuyat, ay parang patay na agAd pagkahig&. AmA na ang sa kanya'y gumising madilim-dilim pa. Di pa halos nakapaghuhunos-dill sa pagkagising, ang nArinig niyang mga salitA ng ama, ay mga salita nang makapangyarihan, mga salitang nag-uutos, pumipilit, nagbabal/, nagpapamadall, ayaw nang magpatutol, may kasama pang mga yamba ng kamAy nang tinatanggihln niy&,... wala nang mangyayari sa pag-ayaw at pagmamatigas! sasama siyA at sasamang sapilitkn!... Nasayang ang mga pagtahi-tahl ni Felipe sa kanyang pinapasukan na hindi makaring lisanin nang bigla-biglaan, sapagka't magawa pa namAn no6n; hindi nagkahalaga ang kanyang mga pamanhik at pangakong sa ibA nang araw o sa makaPasko susubA; nabigo ang lahat-lahAt na mga pasubali sa paguwi: na ang mga damit niya'y nasa naglalabA pa, na gay6n palA't isasama, sana'y nakapamili muna ng ilang pananamit at kasangkapan, na may pautang at utang siya sa ilang tindahan ng mga aklat, pagkain, at sa ilang kaibigan, na... kung anuan6 pa. Ang dating pananaliting-harl ng kanyang ama ay hindi nagmaliw. Natuluyang sumigaw-sigAw pa, hanggang nakapukaw kay Don Ramon at ikinspanaog sa kanila. Si Don Ramon ay isA pang pumayu-payo sa yayA ng kumpare. Anupi't kay Felipe ay walA nang natiring landas kundi ang sa pagsama. -Oh, kung ang ama lamang ay nalalabanan!-ang pabalAng na nasabi sa sarili, nang siya'y wala nang toto6ng magawa sa kagahasaan ni Kapitang Loloy.-Bakit ang isAng anak na ayaw sumama sa di kasundong ama ay napipilit? An6't kAkailanganin pa ang ak6'y magkaro6n ng dalawampu't tatlong ta6n bago makapangyari sa sariling lo6b, sa ngay6n naman, kung tituusin, ay magaling pa ang pag-iisip ko kaysa aking ama: nakikilala kong matwid ang huwAig magmana ng kanyang mga ugall at ariarian, nguni't siyA'y hindi nakAkikilala? -Sasama ka ba o hindl-ang patap6s nang tan6ng ng ami. Si Felipe'y nag-alanganin pa ring sumag6t, at kkta6n namAng siyang pagbabi rin ni Marcela, na umamu-amb sa kanyang

Page  199 BANAAG AT SIKAT 199 pumayag na muna at sakA magbalik sil/ng dalawa, pagka-Tatlong-Harl. Si Sela na ang nagbukas ng sa kapatid na ising baul; siyi nang nagbal6t ng mga damit, ng mga aklat at iba pang kasangkapang sukat dalhin ni Felipe, uping magamit samantala man lamang nasa llawigan. Ni kumain ng agahan ay hindi na nakuha ng magsisialis: mihuhuli na sa bapor pag nagpaumat-umat. Inihatid sil& ng kiles ni Don Ramon. Kay lungkot na pialaman! Si Delfin ay hindi nagkulang sa oras na tadhana. Malayb pa ang kiles nini Felipe, ang mukhA nit6't anyo'y nAbanaagan na niya ng lungkot. WalAng imikan ang mga lulan ng kiles. Pati si Selang dating larawan ng saya, no6'y nagmistula ring bulaklak ng panglaw. Ang tulAy ng bapor ay halos kalisin na lamang nang sily'y magsidating. Gay6n na lamang ang pagkagah61 nilf, na, si Felipe, sa kaibigan niyang dinatnan na ro6n, ay walfng-walf mang nasabi kundi: -Diyin ka na kaibigan! Kasama ng& ak6. Oh, kundangan at it6'y ami ko!... IkAw na ang bahala sa Limbagan; ikAw na ang bahalI ay! sa aking mag-iinfi sa San Lazaro... Susulat ako sa iy6 agad... kaibigan... 'SabAy sa pananalitA ang pagtagistis ng mga pathk ng luhA sa matA nang nagpApaalam. Oh, ya6n lamang ang ikalawang pagkakita ni Delfin sa luhA ng kanyang katoto; kayA, siyA man namA'y nipaluha rin! At hindi silA lamang: si Marcela man. Aywan kung sa pagkakita sa kalunus-lunos na any6 ng magkatoto, o sa biglang pagkfkitang mull kay Delfin, sa mga oras pa namang lilisanin, siya'y waa ni ising salitAng nasambit, ni dl man nakapag-ab6t ng kam&y sa pagbatl ng isfng taong malaon nang di nakikita; sukat ang pangungusap na lamang ng mga matang nahihilaman ng hapis. Si KApitang Loloy na siyang nangangasiwa sa pagpapahakot sa dalawAng alilh ng mga ilululan sa bapor, sa tatlo ay nagwaling-bahalA, bago niyi inapurang sumak&y atig magkapatid, nang ang lahAt nang dal&'y nAlululan. Wala na kundi mga titig ni Sela, wal na kundi mga tingin ni Felipe ang sa kati ay nangagpupumilit maiwan, at sa wakas ang mga huling wasiwas ng panyo at sambalilo, nang ang bapor ay nfpapakubli na sa bagong tulAy ng Santa Cruz.

Page  200 200 LOPE K. SANTOS Tumangtap ngi si Delfin, makaliming araw, ng ising sulat ng katotong nuwl sa Silangan. Nisasaysay do6n ang mga kapanglawang sa kanilang mag-aami'y umali-alakbay sa bu6ng paglalayag. Ang di man pagkakuhang kumain ng agahan, at pati pa sana ng panananghall, kung di si Sela na ang umamuamb sa kanya. Ang pagdating na maluwalhati nguni't malungkot sa bayan at bahay na sarili. Ang may luhang galak ng ina, pagk&kita sa kanya: katulad ng isang kayamanang malaon nang nawawaglit, hanggang naipalagAy na sa wala, siya ang unang sinalubong at paduhapAng nang niyakap ng tinurang inA, kasabAy ang mga pahayag ng pasasalamat sa Diyos, alang-alang sa anya'y pagbabagong-lo6b na ng kai&a-isang anak na lalaki. Sa liham ay nasasabi rin ang ilang mga tagubilin para kay Tentay. Si Delfin ay pinapiparo6n, up&ng ibalita ang di iniasahang pagkakauwi at sukat; nguni't pakaingatang huwag matalos ang anumAng nangyari sa kanilang mag-ama sa pagpipiliting umuwi, na, sukat bagAng makalubha sa mga hinuha nang dati ni Tentay. Na sabihing siy&'y babalik din maka-Pasko, walAng sala, at sa susun6d na sulat, kung masag6t na ni Delfin, ay maglalangkap siyA ng kuwaltang papel upang maibigay sa mag-iiin. Na sa an6't an6 mang mga pangpanatag-lo6b at pangangailangan nilA, ay si Delfin na ang bahala. Sa wakfs, ay inilarawan ni Felipe ang mga kalagayang dinatnan sa sariling bahay at sa sariling bayan. Paris din o malubha pa sa rati. Ang kanyang amA na siyang kasalukuyang Presidente municipal ng bayan, ay patuloy rin sa dating pagkaharl-harian, at hindi nababawasan ng isf mang bagwis. Sampusampf rin ang mga alila, babae't lalaki, ib&'y mga datihan na nang di pa siyi nAluluwAs, at iba'y mga bago lamang; nguni't halos pawang may utang, isang batang babaing magsasampung ta6n lamang ang wala, sapagka't it6'y inaanak sa kumpii ni Scla, at sa gay6'y kusi nang ibinigAy ng magulang na tagabukid at sakA ising lalaki, na palibhasa'y wala nang ama't ina, at minsang nagkabasag-ulo pa, na ikinapasok sa bilangguang-bayan, ay hinangb na ro6n ni Kipitang Loloy, at ginawing katfi-katulong sa pag-aalaga ng mga kabayo ng kanyang kutsero, bilang bayad sa paglay&. Ang lahAt ng bilin para kay Tentay ay tinup&d naman ni Delfin, ayon sa pagtup&d ng isAng kaibigang-kapatid., SiyA nama'y kilalA na ng mag-iinA. MakalawA nang nAipagsama ro6n ni Felipe, at siyA'y talagAng ipinakilala nit6 na is&ng tunay na kalo6b at kaibigang parang tunay na kaputol ng pusod. Si Tentay, bagamAn pinakakabalot ni Delfin ng mga salitAng bulak at pul6t ang pagbAbalitA ay parang isfing kandilang

Page  201 BANAAG AT SIKAT 201 nauup6s sa pagkakaupo, habang tinatanggap ang gay6ng mga nakapanlulumong-nakapopo6t na baliti. Di ibig maniwalA nang una. Hindi maatim sa puso ang si Felipe ay makaalis nang sa papaano ma'y di nakapakita o nakapagsabi sa kanil&. Iniukol ang gay6n sa isang pakana lamang, na marahil ay hindl nuwl, kundt narit6 rin sa Maynili at sadyang umiilag na sa kanilAng magiini, pagka't ising tunay nga naming mabigat na psanin. Humanap sa gunamgunam ng mga iba pang sanhing sukat ikapag-asal ng gay6n ng kanyang sing-irog. Nang walfng madalumat ay tinawag na ang ina sa pag-uusap nilA ni Delfin, at magkasabay ang mata, dila at dibdib na pinapagpahayag ng mga kasaklap-saklapang balita. Si Aling Teresa ay biglang napipilan din sa narinig. Ya6n ang kauna-unahang pagkakarinig niya ng ising balitang gumawa't sukat si Felipe ng isang malaking bagay sa sarili lamang at di nila talos. Hindi rin maamin ang mga paliwanag at pawalang gala ni Delfin, sa pagkakfbiglaan ng pagkuha noong biyernes nang hapon kay Sela at sa pagkakasuba kinabukasan. Nagdaan ang huwebes na pista pa namin ano't di na siya nakasaglit man lamang do6n? at kung no6ng miyerkoles pa dumating ang kanyang ama, an6't di na nisabi sa kanila nang miyerkol6s ng gabi na, anya pa, siy&'y nagdain muna sa tinatahanan? kung di man nakasaglit, ano't nakatiis na pasabi man lamang agad-agad o kaya'y kahit isang sulat na maiksi, ay di nagpahatid sa kanila, gay6ng sabad6 pa namin ng umaga nang magsisakAy sa bapor?... Sayang at hindi na nagpApaupa ro6n si Lucio! Ang mag-ina'y nagbulungang kapwa may umaaligid na giti ng pighati sa mga matA. — Narinig kaya ang ating sAlitaan no6ng hapon?-ang bul6ng ng ini. NApada6p ang kamAy ni Tentay. Napakagat-labl at natigilan. Ang nasok sa gunitA'y marahil nga! marahil nga'y n6ulinig ni Felipe ang mga salitaan sa pananahi, sapagka't si Luciong nagbabantay no6'y wala. Nguni't an6 ang masama nilang napag-usapan?... Alaala, alaala... ay nanilay ni Aling Teresa na baka ang minasama'y ang kanyang mga hatol sa anak na pagpapakaingat sa mga patibong ng mga lalaki. Ani Tentay namin, ang mga. gay6ng hatol ay hindi niya inAakalang damdamin ni Felipe; mahanga, kung bagamAn, ay ang kanyang mga sinabi tungkol sa katarikAn ng mga magulang, sa balitang pagkamalayaw ng kapatid, at sa di pagkapanibulos ng kanyang lo6b, an6 mang kabaitang nakikita kay Felipe, na dangan ngA lamang at pagsunod sa tagubilin ng isang nasirang amA, disin ay

Page  202 202 LOPE K. RANTOIR, namantungan na siyA sa paniniwalang ang santol ay hindi namumunga ng mabulo.., — Iyn ngA marahil! —ang pahinagpis na nisabi ni Aling Teresa.-Kundangan tayo!... Ang pagsisising it6 ay nfrinig na halos ni Delfin. NahalatA nit6 ang pagkawallng mangyayari sa kanyang mga pagtatakip. Nikita ang malubhang sugat na iniwasik no6n ng kanyang balitA sa pus6 ng kahambal-hambal na mag-ini. No6n niyA natar6k nang fibusan ang talagAng pagkamahll na ni Felipe sa bahay na iy6n. Dapwa't paano? sabihin na ba kaya ang toto6 na si Felipe ay pinaglalangfn ng ama, pinakamura-mura at shpilitAng ipinagsama, dahil sa nibalitang pagliligaw sa is&ng ansk ng pulube? Lalong sugat, lalong pangwaray ng dibdib ang ganit6ng katotohanan!... Iy6n na ngA ang sinisabi-sabi ni Tentay! HinarAp siyfing mull ng mag-in^, at pinakapami-pamanhiking maanong ipagtapit na kung saing tunay niroro6n si Felipe, at kung an6 ang dahil at nagkagay6n. Panalig na panalig ang mag-inA, lalb na si Tentay, na si Felipe'y hindi umuwi, kundt nlrit6 rin sa Maynilk. Nang waling magawa si Delfin sa pill ng pamamanhik, ay ipinakita na ang sulat na tinanggap. Si Tentay nami'y nakababasa. Tinunghan, masiyasip na tinal6s ang bu6ng lamfn ng sulat, pati ng ayaw pa sanang ipabasa ni Delfin na dakong hull... Sulat ngA ya6n ni Felipe; nguni't'mafaring dito rin sa Maynili ginawa... Ipinakita ni Delfin sampun ng sobren.g may sello at pati ng tatfk ng Postmaster sa Lalaguna. Nguni't an6 ang muwAng ni Tentay sa mga palakad sa Correo! NftirA ang mag-ini sa agam-agam, nilagak sa mapapait na paghihinuhh. Si Delfin ay walA ring naiwan do6n kundf bago pang binhi ng kadalamhatian. * Nang gabi ring iy6n, si Delfin ay gumawA ng sag6t sa katotong nasa lalawigan. Buk6d sa mga iba't ibang bagay na ukol nangyari at nfkita sa pagkakAparo6n kini Tentay. Inilarawan nang buhiy na buhAy ang lagay, pananalat at dalamhatl ng mag-iink, nang mftanggap ang mapapait niyang balita. Ipinagbilin din kay Felipe na huwAg di sumulat nang sadyA sa magiinA, at kung magpApadalk man ng kuwalta ay ilangkap sa sulat sa kanya, at siy& na, si Delfin, ang magdadali ro6n. KinAbukasan din ng umaga ay idinain sa Correo ang sulat, at nang araw ring ya6n, sa dakong tanghall na, ay may nakita

Page  203 BANAAG AT SIKAT, am si Delfing hindi nfgunit& man lamang na mAiisipang gawin ni Tentay. Pagkatapos ng mahabA niyfng sinusulat na isang panlathala sa pahayagAn, gaya ng kagAwian na, siyA'y sumungaw sa ising bintanang nanunung6 sa dain ng bahay-p&hayaging ya6n. Palibut-libot ang mga matAi at bawa't mAtamaang bagay o anyo sa lupa o sa itais, na sukat makahangi o makaakit-lo6b, ay pinagpipakuan ng kanyang tingin. Mata&s ang bahay-pAhayagin, at ang daAng pinaninungawan ay matwid at sa kaiksii'y saklaw ng mga matA niyi mul& sa bintan/ ang magkabiling dulo. Sa dulong kanan, ang mga mata niy&'y parang sinipsip ng batubalanl. IsAng babaing nakapindong ng is&ng panyuletang luma at kulay burok ng itlog, kaakbay ang kaliwing kamAy sa balikat ng is&ng batang lalaking mababa, lumiliko at lumalakad nang marahan sa Limbagan ang tungo, ya6n ang unang n&tamaan ni Delfin sa panunungaw. Nilalapit, nflalapit, ay nimumukhain niyA ang batang lalaki, nguni't ang kabae'y hindi pa, bagam&n napaghuhulb sa kiyis at paglakad na di sasalang dalaga. Ang pagkimukhA sa batA ay hindi libusan. Naialaala niyAng nakakita na ng gay6ng mukh&, nguni't hindi pa mawarl kung safn at kung kangino. Ang lakad ng dalawh'y tumigil. Nag-usap. Makasandali'y naiwan ang babae, at ang bata na lamang ang nagtul6y. Nguni't bago naghiwalAy silA at bago tumalik6d ang babae na patungo sa lik6 ng daan, uping maghintay ro6n, marahil, ay nspatingala muna at tumanaw sa dakong itats ng bahay-limbagan. Sa mahigit na gadamik na puwing sa mukhA ng pindong niying panyuleta, na pigil ng kanang kamAy ang pagkakada6p ng dalawing dulo sa babA, ay nakipagtapon ng tingin sa lalaking nanunungaw, at sukat sa gay6n silA'y kapwA nagkimukhaan... Si Mang Delfin at si Aling Tentay! Kagila-gilalis na pagkakata6n!... Kulang na lamang no6n ang si Tentay ay naging asawa ni Lot ng Biblia. Sa ising tingin ni Delfing mul1ng ulo hanggang paA, ay nanlamig siyAng bigli sa hiy&ng dl an6 lamang. Sa sariling damdam ay parang hub6't hubAd siying pinagmamasdan ng ising lalaki. Ang bu6ng lihim ng kanyang kAluluwf, ay pinara na no6ng nianinag ni Delfin muli sa bintani. Sa any6 ni Tentay at sa pagkakAtungung-tung6 nang magbalik sa pinanggalingang dako, na di man niling6n pa ni si Delfin sa itaks, ni si Luciong ninasok na sa pint6 ng Limbagan, ay napagkurb ng mAnunulit na hindi siyf ang talagAng sadyf ng magkapatid. Sapagka't' kung gay6n, sana eiyi'y kinawayin o tinanguAn man lamang ni Tentay yamang nfkita na, o tinawag

Page  204 204 LOPE K. SANTOS disin, ulf si Lucio at itinurb sa ita&s ang hfhanapin. Kumut6b ~sa lo6b ni Delfin, na, marahil si Tentay, sa dl paniniwalang nails nga't umuwi si Felipe, ay nanunubok sa Limbagan, at pinatitignan kay Lucio, kung tunay ngang si Felipe'y walA. Sinalunb ni Delfin hanggang silong ang batang pumasok. Nang abuti'y kausap ng isang batA ring manlilimbag, at si Felipe nga ang itinatan6ng. Pagkakita sa kanya ni Lucio ay nagkulay sukA. Ang bilin ni Tentay na huwlg pakikita ni pamamalay kay Mang Delfin, ay hindi na mangyayari!... -An6, Lucio? —ang pagkuwa'y bati ng mfnunulft sa batA na nakilala na-bakit ka naparito? Hindi magkantututo ng isasag6t ang batA. Gay6n man, ang dati niying pagkahirati sa mga katabilin at lik6t sa paglaboy, ay malaong sandall rin bago nakabahagyA ng tug6ng: -WalA p —anya. -— Hindi ba ak6 ang hanap mo? -Hindi p8. -At sino? si Felipe? -Hindi p6. -Sasn mo iniwan ang ate mo? — Wal' p6. Ang batA sa k&wawall at kihihindi p6, ay tila di na nakatagAl. Nagpakakimi-kimi sa har&p ni Delfin, at pagkuwA'y hindi na nag-antay ng mga iba pang tan6ng, kundi ang inalagatA na'y makaalis. Isfng "diyan na p6 kay6" lamang ang sinabi at tumalik6d nang tinungo ang pintuan. Sa pagkaramdam ni Delfin na tila naging mabigit sa talaging pakay ng magkapatid ang pagkakakita niyA, hindi na namAn nag-usisA pa at tinanaw na lamang ang bata sa paglabAs. Kanyang sinundan ng silip sa pint6, nang inlakalA nang malayb ang batA; nitanAw na parang hinahabol si Lucio nang pagliko sa daan, at do6n sa kubli di sasalang nagkita ang magkapatid at pinag-usapan ang pagkabigo ng kaniling pakay. Hindi, nagkakamali ang hinuhA ni Delfin na sa di paniniwalA at sa panunubok ang ipinaro6n ni Tentay. Si Tentay ay kasama ng kanyang kapatid na mamimili ng ulam sa talipapa ng Santa Cruz; nguni't sa dain pa ay nuisipan na ang do6n muna magtul6y sa pinfpasukan ni Felipe, sapagka't tunay na hindi niyA madalumat ang mga nangyaring ibinalita ni Delfin nang nagdaing hapon. S&bado nang sumuba si Felipe. Kinilunisan,

Page  205 BANAAG AT SIKAT 206 nang inip na inip at takang-takA na siling mag-iini, ay inutusan si Lucio, upAng ang di dumarating ay pakibalitaa't tignan sa Limbagan: baka nagkakaro6n ng an6 mang sakuna o sakit. Si Luciong inutusan ay umuwing waling masabi kahit an6ng balitA tungkol sa hinanap, kundi ang wikA raw sa kanya sa Limbagan ay walf't hindi na ro6n pumapasok. Nagdalawang lo6b si Aling Tere at si Tentay: o si Felipe'y nagtatag6ng talagi sa kanilA; o si Lucio'y hindi napiparo6n, gaya nang karaniwang gawA, pag nAuutusan sa malayo. SakA dumating ang mga balith ni Delfin na di rin nila mapaniwalaan. Kaya ang nAmarapat ngA ni Tentay ay siya ang pumasa-Limbagang kasama ni Lucio, hanggang pint5 man lamang. Nguni't an6ng sama ngang pagkakata6n kay Mang Delfin! Sinalakay ang budhi niyA ng bagong sapantahA, pagkarinig ng mga sabi ni Lucio tungkol sa di pagkakita kay Felipe, kundl kay Mang Delfing nanaog at nagtatan6ng. Ang nasapantahA ay di sasalang sa pagkatanaw sa kanilA ng mAnunulAt, mula sa bintanh, ay napapagtago si Felipe. Hindi maliwag gawin ang gay6n ng isAng magkaibigan. Habang lumalakad ang magkapatid, tungo na sa pamilihan at pag-uwi, ay nagbabangay sa dibdib ni Tentay ang sari-saring kutob at panimdim. NAlait tul6y sa sarili ang sukafb na ugall ng mga lalaki, at ang pagtatakipan ng magkakaibigan. Kung si Delfin lamang ay mapagbabalikin at malalait, disi'y ginawa niy.upfng maibulalas ang gay6ng mga sama ng lo6b at mAipamukha ang pagkalilo nilang magkaibigan... "Bakit ak6 giniganit6 na, hindi pa man?," ang nfwiwika sa sarili. "Oh, kundangan ang tatay kol," anya pa. "Kung ang kalooban ko lamang ang nasun6d, hindi ko s&sapitin ang mga ganitong pighati at kahihiyin!" Kinfhapunan nang araw ding ya6n, si Delfin ay hindi nakabating di magsadyA sa San Lazaro. Yamang nfkita na ang kagyat na di paniniwalA ng mag-iin&, ay inakalang patibayan pa ang mga unang balitA, uping sil&'y mahangb sa mga maling paghihinuhA. Tinaglay niyf pati borrador ng liham na ipinadali kay Felipe. Si Tentay ay wala sa bahay nang siyA'y dumating. Aning inA ay naparo6n sa isAng ali sa Tundo. Si Lucio'y nasa bahay sampun ng mga ibA pang anik ni Aling Tere, si Tentay baga kayA'y lumakad na mag-isA?... Si Delfin namin ang nag-akala na siy&'y pinagtAtaguan lamang. At ang akalang it6'y nag-ul61 pa sa wari'y pagkaramdam niyAng may taong kumikilos sa silid,-na no6'y muling nAlalagfy na-at sa kahinA-hinala't magagaslaw na pagpapasukan ni.Victor at ni Amando, na, lubhA

Page  206 206 LOPE K. SANTOS pa it6ng hull, bago pumasok sa silid, ay nApapatingin muna sa kanya at nspapatingin sa lo6b. Hindi nagpamalay si Delfin na nakakaramdam sa gay6n. Ni di namfn niyk binanggit ang pagkakakita nang tanghall sa magkapatid. Dftapwa't mula sa pagpanhik hanggang sa magpaalam, nang nagtatakip-silim na, ang pagkakatanggap sa kanya ni Aling Tere ay toto6ng malamig at tanggap pagbibigsy-loob lamang. Hindi niyA akalaing malaking kalabasa ang miiuuwi nang hapong iy6n. Nikita tuloy sa sarili ang di na uli babalik do6n, hanggang hindi taglay ang mga padalk ni Felipe ayon sa kanyang bilin. KinAmartisAn ng linggong sumun6d, ika-20 ng Disyembre rin, ay tumanggap na si Delfin ng bagong sulat ng kaibigan. May kalangkap na papel na dalawampung piso ang halagi. WalAng maraming lulan ang sulat kundi lalong mapipiling bilin kay Delfin na gawin nit6 ang bu6ng kaya sa ikapagpApapaniwala kinA Tentay sa mga paraan ng kanyang pagkaalis, nguni't pagtakpan ang tunay na sanhi. Sa kalagayan niyA ro6n sa lalawigan, ay waling nasabi kundi lungkot, salamat na lamang at may kapatid na dalagang nakatutugtug-tugtog na ng piyano, at ito'y siyang nakalilibang-libAng sa kanya. SiyA raw ay hindi naglalagi sa lo6b ng bayan, kundi ahon nang ahon halos araw-araw at maghipunan sa mga bukid. Ang kanyang amA ay hindi nagpipapansin; pinalalayaw siy& nang gay6n na lamang. Nisasabi rin ni Felipe na siyA'y may liham na kasab&y kinf Tentay. DinalA ni Delfin, kinAbukasan pa ng hapon, ang dalawampung piso. Bagong hanap ng kalabasa!... Dinatnan nga niyf ang mag-iinA, pati si Tentay. Nitanggap na ng mga ito ang sulat na sadya ni Felipe. Naniniwi-niwala na sa it6 nga'y nipauwi at wall sa Maynila. Nguni't sabihing hindi niyi kalooban ang pagkakasubA, mangyari ang gay6n nang di man magpaalim sa kanilA, makaraan ang halos -dalawAng linggo na hindi sili sulatan, kundi magbilin na lamang sa isAng kaibigang sukat mfkasabwat,... ang lahat na it6'y mga panganorin pang hindi nahahawl sa gunamgunam ni Tentay. "Hindi sasala, anilA, na may ishng malaking bagay na nagsanhi ng gay6n kung di ang talagfng paglililo sa sumpaan, ay ang pagkuha sa kanya ng magulang up&ng huwfg nang magbalik sa MaynilA. Sa sulat kay Tentay ay nfsasabing may tAtanggaping kaunting halaga kay Delfin, at ipinagbibilin it6ng parahing siyf rin samantalang hindt pa nakaluluwis, na di sasalang makapasko lamang. Humihingi ng tawad sa mga pagkukulang nang mApaalis. At may mga hatol pa tungkol sa dapat pamuhayin ng magiini, upAng di gaanong matalo ng kasalatAn.

Page  207 BANAAG AT SIKAT 207 Ang lahit nang ya6n ay mabuti. Ang pagpapadalA ng kuwalta ay mabuti rin sana, kung siling mag-iinA disin ay hindi marunong magdamdam at magtampo. "Kami ba'y mga bat —anila-na pagkatapos mapasakitan, ay maaabutan na ng puto?-Mabubuhay rin kami kahit an6ng hirap, sa awa ng Diy6s I"... At sa mga sulfk na it6 ng pus6 nilang mararamdamin, gaya ng talagAng pagkamaramdamin ng mga pusong marAlitA at pilipino, ay walA na naming nangyari kay Delfin; natuyan siyA ng laway sa kapapamanhik na tanggapin ang dalawampung pisong pabigAy ni Felipe. Ni ang mamisong iniiwan niyA sa mga bata man lamang ay maanong nagtam6 ng paglingap. Sa ising kindat at kagat-labl ni Tentay, ang mga kapatid ay paraparang nagtanggihan at nagsipagtagb hanggang sa silid. Anupa't nanaog na uli si Delfin nang waling taglay kundi...,kalabasa na namAn.

Page  208 )pp ti rt ZltP IP P tP LL P 931iLP EP L ilQI XIII TINIK NG MGA BULAKLAK Sariwang bulaklak na unti-unting nuinung6 sa mga tudl& ng init ng araw; uhay ng palay na dahan-dahang bumibig&t at humuhutok sa paghitik ng mga naglalamAng pipis na butil; ilaw-silangang utay-utfy na dumarain sa guhit ng katanghalian, pahilig at pahimlay nang waling kalatis sa lik6d ng mga bundok-kalunuran; mating mapamihag na banay-banay sa paglamlam at laging imin&malikmatA ng antok; kulay na matingkad na parang kundimang kayo na sa patak ng tubig ay unti-unting nahuhulog, pumupusyaw, kumukupas, namumutlA; katawAng dating lantad na tumatago; kaluluwing nagiging maibigin na sa pag-iis& at pagkapipi, sa paglasap ng luh& at sariling pagsisisi; pusong umiibig na natatakot, dibdib na nasasabik sa init ng paggiliw, nguni't kAkaba-kabfi at titibuk-tib6k; anyo, lagay, at kilos na nagbabago, napapansin na yatang kusA, tumatalagr na wari sa an6 mang pagdurusa, gaya ng pagtatalaga sa parusa ng isang maysala, na wala nang magawAng paglilihim ng kanyang kasalanan.... si Meni, ay ilin nang linggo o buwing ganyan at nagkakaganyan. Ang susun-sus6ng dilim sa glorieta, ay tila titalunin na ng umaga at matuftuluyang sikatan ng araw...... Ang mga pakiramdam ni Talia, ang matft ng mapagmahil na kaputol ng pusod, ang siyAng unang nakfpansin sa nAbabagong anyo at kilos ni Meni. Hangga no6n, sa pagsasama nilang magkapatid, na kung di man sa iisang banig na ay sa iisfng bahay din, ay wala pang nababawas ni lumalamig na pagmamahalan. Ang ipinangako ni Talia, na di paglayo, di pagpapabaya at di pagmamaliw sa dating kaloobang-kapatid, kapatid sa ligaya at sa hirap, sukdang siyA'y may-asawa na, ay hindi nagkakabulA; mahanga'y nag-uu161 pa 'sa ganang kanya, at bagaman kahit an6ng sabihin, ang kasarapAn ng kanyang lo6b ay sukat nang magkahati sa asawa at sa kapatid; datapwa si Me'ni ay wala pang masasabing pagk.ukulang ni Talia sa Bay6ng mga pangak6. Silf'y kapwA babae, at higit sa isA pang kapatid na lalaki at maging sa asawa nit6ng hipag nila, at maging sa tunay mang amA, si Talia ay siyAng sukat makfdam& agad-agad o makApunA ng anumAng nfbabago sa lagay ng kanyang bunso. Hindi pa silA kasfl ni Yoyong, sa pagbibigfy ng mga damit na marumi sa labandera ay may dalawA na o ilang buwang nakakapansin si Talia ng pagkawala o di pagkfikita sa ilAng kaugalifng damit ni Meni na pinalalabhan. Nguni't ang pag

Page  209 kipansing it6'y hindi napanibulos hanggang matatap bagi ang kung toto6 ngang wala at kung an6 ang kabagayan. Palibhasa'y hindi siya, kundi si Meni ang nakikialfm sa pagbibigay, paglili'sta at pagtanggap sa babaing naglalaba ng mga tinurang damit; kaya sakall mang sumaisip niyf ang magtanong ng kung tunay ngang wala at kung bakit, si Meni ay di sasalang sasag6t ng....... "walang.anuman." Lumalakad ang araw, ang linggo, ang buwan ay hindi na iy6n lamang ang nApapansin ni Talia. At si Yoyong man, isang gabing makahapon na silang sabay-sabAy ng magkakapatid nina Meni, wal& si Don Ramon, ay nakapagmungkahl na rin kay Talia, sa pag-uusap niling dalawh lamang sa tabing bintanai na hinggil sa gay6ng pag-iibang anyo at kilos ng hipag. -Masama rin nga ang pakiramdam ko —anya. -Sa akala mo kayA'y toto6?-ang mapili at malungkot na tan6ng namAn ni Talia sa asawa. -Sasala ang sandok sa palay6k, nguni't hindi ang aking sapantaha!-ani Madlang-layon. Si Talia ay parang dinaraganAn ng bundok sa pagkakaup6. TumanAw nang panakaw sa dakong kuwarto ni Meni, at it6'y hinanap ng mati, pagka't bagong kapapasok pa lamang. Anino lamang sa may pinto ang kanyang nimamataan. -At sa akal& mo nama'y sino-ang sa gay6'y nasabi. -Ak6 ang tinan6ng mo!-ang iwas ni Yoyong. -Ikaw ang oras-oras ay kasama-sama, iktw ang kasiping-siping maghapon, at ikAw ang nakakakita ng lahAt niyfng kilos at gawA.... dapat mong malaman kung sino sa mka pumapanhik dito ang kanyang kinininiigfn.

Page  210 210 LOPE K. SANTOS Sa katotohana'y si Talia nga namAn ang unang nakipansin, ang unang nagkahinala. Si Yoyong ay hindi noon lamang nakakaramdam ng nangyayari sa hipag. MatagMl na; hindi pa silA kasAl ni Talia, at alam pa niyh kung sino ang sukat pagkAgayunifl. Siy&'y lalaki rin, at magulang na. Ang mga kilos ni Meni at ang mga kilos man ng kairugang tunay ni Meni, sa kanya'y di sukat mipalihim nang gaano. Si Delfin ay ising binatang hayag din namAn at kilala sa mga pulungpulong at lugAl na karaniwang daluhAn ng mga abugado. Ang peryodista Delfin at Abugado Honorio Madlang-layon, hindi ngA lamang tahas na magkaibigan, dapwa'y madalis na magkfabutan din ng kamay at magkabatian nang matalik. Sa ilAng mga pagpupulong tungkol sa mga sarl-saring palfiisipan, panuka'^ at kapisanang itinatatag sa MaynilI, ilang dalawa'y hindi miminsang nagkakasagutan pa sa pagpapasya, nagkakaayon o nagkakasalung&t pa pag nagkata6n.. At tungkol sa pagnanais ni Delfin kay Meni, si Yoyong ay hindi musmos ni paking. Kung di man niyf tarok ang lalong kaibuturan hg mga nangyayari sa dalawa, nguni'y talos na ang pagkakaibigan. Do6n sa batis ng Antipulo, ay hindi magkakagaySn ang kanyang pamamagitna sa pagtatalo nina Don Ramon at ni Delfin, kundi no6n pa'y mayro6n na siyang nalalaman. Di kayA lalong magdagdag ang kanyang pagkatalos nang mangataw&n na't mfpabuti sa bahay nini Talia, hanggang sa mapakasil? MakAilAn niying biniru-biro si Mehi sa ngalang Delfin, at makiilin namAng si Meni ay sumagut-sag6t ng mga paimbabAw na pagtutol at pasapyaw na pagkakaila! Gayunman ang mga nat&talastas ni Yoyong, siya'y hindi nakaisip kahit kailfn ng kusang pagsasabi sa asawa ng lah&t na niraramdamfn. Nakikibagay siyi kay Talia. Tal6s din ngAf nit6 ang pag-ibig ni Meni kay Delfin; nguni't ang palagfy ay iaing pag-ibig na walAng pangyayarihan at hindi nam&n kapangA-pangamba ayon sa pag-ayiw ng kanilang amA, at sa pag-iingat nami't takot ni Meni na milaman ni Don Ramong siyy'y nililigawan pa ng binatang nAkagalit sa Batis. Ya6n ang lagay ng pagkatatap nilfng mag-asawa sa pagsisintahan ni Meni at ni Delfin, kaya gay6n pa ang hawig ng kanilAng pag-uusap nit6ng gabing sinasaysay natin. -Sa nagsisipanhik dito - ang winika ni Talia - ay wala mandin ak6ng maasaabi. Ni iy6ng si Peping, ni si Bautista, ni si Dr. Limpoko na siyang mga nagpipaparito, ay hindi ko n&kikitaan kahit minsan ng mga kilos bagang sukat kong miikapaghinagap ng sinasabi mo. Si Peping ng& lamang ang sa dinarus-daros, ay madalAs makabitiw sa tulos kung magsalit&: kung minsan diyf'y tila totoong-toto6 nang sili'y nag

Page  211 BANAAG AT SIKAT 211 kakiibigan; ditapwa't hind! nam&n: ginagawf lamang Biy&ng laruhn ni Meni. -Nilaman mo ba! - ang pakli ni Yoyong. — Talaging hindi ngA! -At walA na bang ibang lumiligaw sa kanya? Sandaling nag-isip-isip si Talia; nguni't ang pag-iisip na it6'y pasumali na lamang. Sa gunitA niyA'y hind! humihiwally ang ngalan ni Delfin na siyAng lub6s na pinagsisapantahaan ng gay6ng hiwaga. Datapwa't aywan kung bakit sa harfp ng asawa ay nagpupumilit siyfng lumimot sa gay6ng pangalan. Hindi ibig mfbanggit si Delfin. Diwa'y ipinagmfmakahiy&ng\ mSlaman ni Yoyong, na paano't paano ma'y ibang tao rin, ang maging si Delfin ang maysala, si Delfing hindi pumapanhik ni nipagkikitfng sumama man lamang sa mga pagpapasyal nil&ng magkapatid. Anupf't maging si Talia at maging si Yoyong, ay parang nagtiyap sa pagwawalAng bahal at kusang di pagtukoy kay Delfin. Ditapwa't sa wakfs, ay napilitan din ang babae na papulasin sa dibdib ang ngalang itong ikinfhihirin niyA kung bakit. -Mayro6n pa -ang nasabi - si...... Delfin......! -Eh, diy&n ba, an6 ang kut6b ng lo6b mo? Si Talia ay hindl makasag6t. Anaki'y n&bibinlaukan sa lalamunan ng ising buh61 ng hinagpis. No6'y po6t na kay Delfin ang sa kanya'y umaali. Ang naipangakb kay Meni, nang gabing siyA'y ikasfil at it6'y nag-iiiyAk sa lo6b ng pAligutn, na siy& ang bahalA sa galit at higpit ng kanilang ami, sakaling matul6y man ang pagpasa-Hap6n, ay pinagsisihan sa sariling budhi. N^ipangakb ang gay6n sa awA na lamang at bugso ng pagmamahal sa kapatid. Kung may nklalaman na noon pa, disin ay natiis niyi ang umiyak-iyAk man si Meni, at mahanga'y la16 pa sanang minura at pinagwikaan. Sa gay6ng di pagtug6n, ay nahalati ni Yoyong ang pagsisikip ng dibdib ng kanyang asawa. Nihipb sa kamAy na nanlalamig. Ang mga mati'y namumungay nang malungkot at paluhi. Al&m niyfng pag gay6n na ang nangyayari kay Talia, ang samA ng lo6b ay toto6 nang masidht. Malapit-lapit nang manigis at maghimatAy. Kayi karaka-raka'y pinayap& at ang salitA'y ibinaling sa ibfng hinggil. -Tignan mo: - anya - waling magaling, yamang hind! pa namfn natin masabi kung toto6 nga, kundi ang pakiram

Page  212 212 LOPE K. SANTOS damfng mabuti at kausapin muna si Meni. Lihimin mo siyA at..... -Ohl - ang nAiputol ni Taliang ang tinig ay nangangatil - pApatayin ko siya pag nagkata6n! Ipapapatay ko siyi sa Tatay! -Huwag namin! - ang sawfy na pabiro na ni Yoyong. -Sisiw ba lamang iy6n na mapipisil sa liig? -Eh an6, gaano na siy&? — Huwg...... kung magkatoto6 man, di siyang salamat, nAuna pa silA sa atin....: -Magpahingf ka nga, Yoyong! ha? -Eh an6? ayaw ka ba nit6ng magkikapamangkin ka ng manunulAt at magkakaapo naman ang Tatay sa anak na babae? Ang mga birong ito ay hindi nakasapA sa pagkagalit at dalamhati ng asawa. MahangA, it6 ay bigl pang nApatindig, at umakm& nang papasukin sa kuwarto si Meni. -Hintay ka! - ang pigil ni Yoyong na hinawakan siya sa kamfy - huwfg ngay6n: sa mga oras na tahimik at kayo'y nag-iisA lamang, saka mo siya kausapin. At.... huwag. mo agAd kagalitan..... -At an6? katuwaan ko ba? -Hindi naman sa katuwaan: ang pagpanuntan mo na lamang ay naging dalaga ka tin. -Sa akin ay hindi nangyari ang ganyarn! -Ohu! mangyari ay pinatawad na lamang kit.... tila kung ikaw ay aking inantig na mabuti noon, ay..... -Ay an6? an6 ang sasabihin mo? Tawa nang malakas ang isinagot ni Yoyong. TalagA niyAng dinadala sa gay6n ang salitaan, upang ang sama ng lo6b ng asawa ay mapalubAy at malibang. Si Talia ay naglubaglubAg din. Muling nupo at nakinig sa mga turb ng asawa. At nagkaisA silAng sa gabi ring iy6n, paghiga ni Meni, ay saka kAkausapin, at si Yoyong, sa an6't anuming matatanto ni Talia sa pag-uusisA, ay siyA namAng kakausap kay Delfin. * * a INgeni't an6 pang paghigA! Lumabas lamang si Yoyong at napatungo sa kanyang sulatAn at basahin, si Taliang inaasahang payapa na at pumasok pa sa kuwarto nilAng mag-asawa, ay nakasalisi na ring naglag6s sa kapanig na kuwarto ng kapatid.

Page  213 BANAAG AT SIKAT 218 Dinatnan it6ng nanunungaw sa may gadangkal na puwing ng bintan&, patay6ng nfikakatang ang tiy&n sa pal&babahin at kapit ang kanang kamsy sa dakong itafs ng pinakatukod o patindig ea gitnA ng bintanl; ang ulo'y waling kakilus-kilos, anyong nakatung6 at pataniw sa mga balag ng hAlamanin. Nilapitan ni Talia nang dahan-dahan. Sinubukan pa warl kung an6 ang tinatan&w sa lupA, sa gay6ng pag-aagaw ng dilim at liwanag ng buw&ng inuulap. Sa lo6b ng kuwarto ay may ilaw nam&n; nguni't sa hAlamanA'y walf. Sa pagdunghal ni Taliang dahan-dahan sa lik6d na walang kamalaymalay si Meni, ay nfsanggi niyi ang manggas ng barb nit6, at sa biglang ling6n ay nipagulat, salamat at hindf nagkiuntugan. -Ak6! - ang pagkuwi'y ipinatky ni Talia sa gulat ng kapatid. Ising ak6ng makapangyarihan; ising pananaliting waling kasamang ngiti. -Ang isip ko'y kung sino! - ang nAwikA ni Meni nang alang&ng mApangiti at alangang pangunutin ng no6: nguni't ang dibdib ay tinut6p sa lak&s ng mga sikdo. -An6 ang tinitignan mo riykn? -WlaA; nagpaparain lamang ak6 ng oras bago matulog, sapagka't pagkakain nati'y mabight na ang aking katawin; ak6'y inaantuk-antok na. Mabigit ang katawin! Nagiging antukin!...... Mga sag6t pa it6ng wala sa lo6b ni Meni, ay nakapagpApatab& sa mga sapantahA ng kapatid. -At an6 ang sakit mo? an6t ibig mong matulog agid?ang may pagkamainit nang tan6ng ni Talia. Ang tinatan6ng ay hindi nakaimik na sandall. Nabaguhan siyA& a hawig ng mga pang.ungusap na n&rinig. Si Talia ay bihirang-bihirang magpakita ng gay6ng kun6t at madilim na mukhA. Bakit? May nisubukan kay& sa kanyang pagkakasungaw no6n?....... Sa paghahapunan, silA'y masayangmasayi pa. An6't makailing sandall lamang ay gay6n na ang mga pangungusap sa kanya? Samantala ay halos sinusukat ni Talia sa tingin ang niuling ulo hanggang paf ng kapatid. Ang math niyi'y nibalat6ng sa tapAt ng bagay na hinihinalh. Pagkakuwk'y Ba dibdib....... sa mukha...... Oh! kailanmAn niyAng nikitang ibang-ibi at bagung-bago na sa rati si Meni, ay di paris niya6n! Nakitulong sa katotohanan ang mga sulsol nig guni, gunl. Anupf't kung sa masid niy& no6n ang kasalanan ni

Page  214 214 LOPE K. SANTOS Meni ay gAgadangkal, it6'y pinahahaba pa't pinalulubhA ng dug8 niysng sumusub6 sa galit at sa pighatl. Si Meni, 'sa ganfing kanya, ay mistulang nanliliit; anaki'y natutunaw na asin sa pagkakatay8. Maanong ang mata'y nkitunghay pa sa mukhA ng kapatid, pagkaramdam na ang dikaraniwang mga pagsasalitang ya6n ni Talia, ay hindi na sanhi sa ibA pa, kundi sa dala niyang...... kasalanan. Nagpatuloy ng di pag-imik ni gaput6k. Ipinaubaya sa kapatid na matandA ang lahAt nang ibig sabihin at gawin sa kanya. Sa pagkakatung6 ng ulo, anaki'y nagsasabi na ng: "Kapatid ko, ak6'y patawarin mo, ak6'y payag na, patayin mo man ngay6n!" -Diyath, Meni! -- ang tanging nawika ni Talia, at ya6ng gahasa ng kanyang galit ay nfpauwi na lamang sa iy&k na parang batA, sabAy yap6s sa kapatid na sana'y kagagalitan, dapwa't kung bakit parang nahibasbasan ang kanyang lo6b at tinalo ng pagkahabig. Si Meni ay hindi man makapagpakunwi ng isang kamanghaAn sa gay6n. Hindi na niyf maipasumalk ang tan6ng na "an6 ang ipinagkakaganyan mo, Talia?," sapagka't ang kanyang ipinaglilihim ay masasabing nidarami na ng pagp&pasumalahan. -Talia, toto6 ka bang daramay sa akin? - ang 'a gay6'y tihasan nang nAwikA, sa bu6ng kababaan ng pangungusap. -Bakit ka nagkaganyan! - ani Taliang sa bugso ng dalamhat) ay di nakasag6t nang tOwiran. -Wal ak6ng inAasahang maaawA sa akin, kundi ik&w! -Toto6 na ng& ba? totoong-toto6 ng& ba!.... Tan6ng it6 ni Talia, na sa pagkakayupyop ng ulo sa balikat ni Meni, ay paagiw na sinabi sa pagsisikip ng hining&. Ang gay6ng inasan, hikbian at silitaang mipalak&s-mipahinA, ay dill ang di umalingasngas ng ab6t sa kinilalagyan ni Yoyong. Nframdamin nitong nag-uusap na't nagsisinghalan ang dalawa sa lo6b. Dahan-dahang lumapit hanggang sa may pintuan ng kuwarto, at mula ro6n, pagkataniw sa kabi-kabili na walang sino mang taong-bahay na makakapansin sa any6 niy&ng nanunubok, ay pinanaingahang mabuti ang mga salitA at galaw ng magkapatid. Ang dalawa namf'y nagsiluklok pa kapwa sa kama ni Meni, sa pagyaya nit6 up&ng magkapfhayagan nang toto6 at nilg, tungkol sa sanhi ng kanilIng mga dalamhatl. Hindi pa singhalan ang sAlitaan, kundi amukian sa pagsasabi ng toto6 at sa pangangako ng lub6s na pagtulong. Anupi't ni di

Page  215 BANAAG AT SIKAT 216 nakuha ni Meni ang tumatwi, ni di nakuha ni Talia ang magalit. Ilhng sandaling tinig ni Meni ang umaalingasngas na banayad at payugtu-yugt6, ngunit ang mga salitk'y hind! sukat umabot sa tainga ng nanunubok. Walfng anu-an6'y pumapatlang ang tinig namAn ni Talia, na ang higing ay mapilf sa pagtatan6ng, nguni't bahagyA na ring mAulinig ng nasa lik6d ng pinto. May mga sandaling si Talia ay dt makatiis na di magpahalatA ng kanyang pagkakapatid na matandk, kapatid na nakapagpAparusa rin, at makapagsusumbong agadagid sa kanilAng ama, kung ibig. Nguni't sa mga kahapishapis na pahayag ni Meni, na yamang nagkagay6n na'y Aariin niyAng kaaliwan ang siyf'y kisakdalang patayin, ang kapatid na matandA ay nababagbag at mull't muling nakayag ng isAng pagkaawa. At sa katunaya'y ari6 pa ngt ang mangyayari? Si Talia bag& kaya ay hindi na mftututong kumalapA sa sarili, siyA namin ay nagdaan din sa hina ng lo6b ng pagkadalaga, pag nihaharip na sa mga anyaya ng pag-ibig?...... Nalaman niying lahft no;n ang sapul sa mula-mulA pa ng pagkahulog ni Meni sa kamiy ng kapahamakin. Napagtibay niyf kung sino: si Delfin ng!.... Napagtal6s ding, no6ng si Meni'y hanapin at makita sa pAliguan, ay hind! dahil lamang sa pag-aasawa ng minamahAl na kapatid kayA umiiyAk, kundi dahil din naman sa nagugunitAng kasaliwaAn ng palad na sa kanya'y n&babala na. Ang kapatid ay naraos nang m&husayan at maluwalhati, nguni't siyA, an6ng dilim, an6ng pait ng palad ng kanyang inAasahan!... No6n pa sana'y magsasabi na ng toto6 kay Talia; nguni't tapang ng lo6b ang sa kanya'y nagkulang. -Meni, Meni!-ang pagkatapos ng matagfl nang Anasan, ay niibuntong-hining& ng kapatid. - Papaano ka niyin sa tatay?... P&patayin ka, kulang ka pang patayin, Pangino6n kong Diy6s!..... — Ngay6n ak6'y nagsisisi, kung bakit hind! pa aged nakapag-asawa, at nang nakaalis na rito sa bahay na it6! -Talia! an6 nama't ganyan na ang sabi mo? - ani Meni. -Hind; na sana ak6 mAsisisi ng tatay. Ak6 ay pfpatayin din niy6n, sapagka't wiwikaing ikAw ay aking pinabayAbayaan.... -SAsarilinin ko ang lahit ng kasalanan at parusa! -Hindi maiarl iyAn sa tatay!

Page  216 216 LOPE K. SANTOS — Kung gay6n pali, ak6'y talagAng hindi mo mad&ramayan! It6 na lamang ang sinabi ni Meni, at l.uhA na, panangis nang kung di iniimpit ay marahil sukat igibik ng buong taongbahay. N&ramdamAn ni Talia ang hinanakit ng kapatid. Nguni't papaano namfn: hindi gay6ng kabigAt na sala ang ipinangakb niyAng pakikiramayan. -Wala kang katwirang maghinanakit sa akin! - anya.Hindi gfgaanong kahihiy&n, hindi sqsandaling bagabag ang ipihasok mo rito sa ating bahay. Niwalfn mo niyfn ng ulo ang ating magulang at kaming iy6ng mga kapatid...... Malaong si Talia ay parang nagsasalitA sa wal&. Daloy ng luha, hikbi, pagsisikip ng hining&, kung bagamfn, ang tangl niyang kasagutan. -Papaano ang ibig mong gawin ko pa? - ipinagpatuloy sa gay6ng anyo ng pinangungusapan. -Wala na akong mahihingi pa sa iy6, kapatid ko! Ni hindi kit& pinaghihinanaktan - ang mapakumbabang itinug6n ni Meni. — Nfiisip ko na ngA ngayong ako'y karapatdapat ninyong patayin!.... Nguni, bakit ko pa Aantaying kay6 ang pumatAy sa akin.......? -At ano? - ang pamangang sambot ng is,. -.............! Huwfig ka nang magsisi, Talia, sa di mo pagkakApag-asawa agAd at pagkialis dito. UpAng huwig kang mAparamay sa pakikisama at pagpaparusa sa akin,... hamo't ako'y.... hindi mo na.... mAgigisnan dito bukas. Saka niyakap at hinagkan ng isfng mariing halik si Talia, na ang pisngi nito'y halos naglawa sa luha. Patawarin mo ako, Talia! - ang winika nang kalunuslunos. - Parahin nang ako'y n&parusahan mo ng ganang iy6.......! Meni!.... an6't.....? -Oh, kapatid ko, huwfg ka nang mag-alaala sa akin!.... Yamang it6'y isfng bagay na aking inibig, ano mang saklap ng buhay ay akin nang titiisin. Matulog ka na: tumahimik ka na, Talia. Kung bukas ako'y hindi na ninyo migisnan.... -Magtigil ka!..... -..... at ako'y hfhanapin ng Tatay, ay makihanap ka na rin: kunwa'y hindi mo nalalaman ang aking pag-alis, ni ang dahil ng aking pag-alis.....

Page  217 RAWAAG AT SIKAT 217 At yumupyop halos na parang sablk na sabik sa kandungan ni Talia; samantalang sa bugs6 rin namfin ng kapighatian, ay payungyong nang hinagkan nit6 ang buh6k ng nlyuyupyop na kapatid. Sa palt ng kasalanan ay tamls ng pagmamahAl-kapatid ang namaibabaw!..... -Bakit ka pa aalis, kapatid ko! - ang nAwikk ni Talia................! -At saan ka pfparo6n? -Bayaan mo na ak6! - ang pahikah6s na nAbigkas ni Meni. -- Hindi magluluwht at tayong dalawA'y magkikita rinl -Mabuti kung ikAw ay pagtapatsn at kalingain ni Delfin. -Si Delfin! oh!.... kung nAkikilala mo larnang mabuti ang kAloob-looban ng puso ni Delfin, batA ko'y hindl mo makukuha ang ak6'y pakasisihin sa ganit6ng nangyayari. -Hindi ngA ba't alAm kong siyA'y toto6ng mabuti? Nguni't an6 ang kAhahangganAn ngA naman ng pamumuhay mong lumaki sa ganit6ng kalagayan natin, kung magkapalad ng isAng paris niyA na waling inaasahan yatA, kundi tatlo o apatnapfing piso lamang sambuwan? -Ayoko naming talaga sa mayaman: sinabi ko na sa iy6, Talia. — O nga, nguni't masasabi mo ba ang ikAw ay matitiis namin kung makita nang sAsalat-salAt sa kabuhayan?..... Sandaling hindt umimik si Meni, na di umaalis sa pagkakApakandong ng ulo sa kapatid. Nguni't pagkakuwA'y nagsabi: -Hulf na, Talia, ang iy6ng mga pagsisi. NArapA na ak6 kay Delfin, sa kanya na rin ak6 magbabangon!.... -At an6 ba ang sflitaan ninyo? -Ak6 ang pinaiiyah&n. KailanmA't iibigin ko ang aming pagkaraos sa magaling ay masusun6d. Dapwa't paano ang pagkAraos namin kung hangga ngay6n ay ganyan din ang pag-ayaw ninyo sa kanyang kahirapan? — Hindi ko inAayawfn siyA pagka't mahirap, kundi ikhw rin ang aking inaalaala kung niroro6n na. At sakA...... oh, ang tatay! ang kapatid pa nating lalaki!...... -Kayf hindi na nili ak6 mikikita mulA ngay6n. -Sh!.... -TkAw namAn ay magtiis na. Hamo't ikalawfng araw lamang ay isusulat ko na sa iy6 kung saln ak6 nkroro6n at kung an6 ang lagAy ko.

Page  218 91R LOPE K. SANTOS 91r LOPE K. SANTOS -Maano ka'y..... kung anu-an6 ang iy6ng sinasabi - ang maamong pakli ni Talia. — IIamo na, kapatid ko! - ang gift din ni Meni. - Sulong na, tumahimik ka na at baka ikaw ay hinahanap ni Yoyong.... Sa pagkabanggit sa ngalang it6 ay nialaala ni Talia ang kanyang asawa. Iniwan muna si Meni at lumabas sa salas. * * * Si Yoyong na matiyagang nanunubok, pagkAramdam sa paglabAs ng asawa, ay hagibis nang nfpatumpa sa kuwarto nilang tulugAn. KayA't nang parunan ni Talia sa sulatan, ay wall na. Nang datnan sa lo6b ay nakaupo sa kama, pamalaylay ang dalawang paa, na kunwari'y hihikab-hikAb at ay6k nang hihigi. Paanas na kinausap si Talia. Sinabi nit6 sa midalian ang mga pinagkiusapan nilang magkapatid; sampun ng kalumbay-lumbay na pagpapaalam sa kanya. Sa wakas, ay ipinamanhik kay Yoyong na kung ibig ay pabayaan na siyang do6n matulog sa kuwarto ng kapatid, upang huwAg mangyari ang hantang pagtatanan. Si Yoyong ay walang di sa pagpayag. Nakikita ang luha at pighatt ng asawa, at nakfkalapa namAn niya ang pagmamahal ng isfng kapatid, sapagka't siyf man ay may kapatid na babae at dalaga rin. Sa panunuyo ni Talia ay hindi umalls ag&d sa kanyang siping, kundi nang siya'y nAkakatulog na; bago naglagos uli sa kuwarto ng kapatid, na dinatnang hindi pa nahihiga, nguni't sa pagkakasandal nang paupo sa salansan ng tatlong unan sa ulunan ng kama, ay inabot ng pagkakfidlip, palungayngay na ang ulo at ang mga mata't pisngi'y di pa natutuyan ng nagkislap-kislap na butil ng luha sa tamA ng maliwanag na ilaw. Oh, kay kalunus-lunos na anyo! Lalong sinidlan ng habig sa puso ang kapatid na nagmamalas. Nagtalo ang lo6b niya kung pukawin pa o huwag na. Dahan-dahang nupo sa gilid ng kama. Pinagmasdang matagal ang mukhang ya6ng kapilas ng langit na nalulungkot, gaya ng pagmamasid ng iseng kabiyfk ng dibdib sa mukhang tulog at mapanglaw ng kanyang asawang hinahabig o pinagtitigasan ng lo6b sa is&ng hamak na p&nibughuan.... Malaong gay6n. Ni si Meni'y hindi nfgigising, ni si Talia'y hindi naman nakakaisip matulog at magbago sa pagka

Page  219 BANAAG AT SIKAT 219 kaup8., Ang gunamgunam nit6 ay pag6d at may tangkang maglamay sa pagdilidili ng mga gay6ng kasakunain ng kapatid. Waling anu-an6 ay marahang-marahang inilapit ang tainga sa dibdib at sa tiyin ng nikakatulog, anaki'y may kung an6ng pinakikinggan. Inangit na mull ang ulo, at muling pinagmalas ang kalunus-lunos na pagmumukhA. Inibig lag- dain ng isang halik sa pisngi, o isang pupog ng halik sa tiyfn; nguni't inalaalang mapukaw. Kung do6n sa ptligukn ay naging makisanlibo ang kanyang awA at pagmamahil kay Meni, ngay6n ay tunay na waling bilang. Ang gabi namfn no6'y hindl pa kilaliman:' katutugtog lamang ng rel6 ng ikasampu't kalahating oras. Ang magasawa ni Rogaciano (kapatid na lalaki), na toto6ng mawilihin sa lar6ng.domin at svngkd ay babago pang nagpapahingalAy sa lamesang kinakanan sa labAs, at marahil bAbahagyt pa no6ng niiidlip sa kanilfng kuwartong nasa dakong labis din. Si Don Ramon namin ay walA pa. Ang palalib6t na matandA ay may nfikayayain sa dulaan, sapagka't no6'y sAbado, khta6ng may palabfs na maganda sa Zorrilla. Si Meni at sink Talia, hapon pa'y tinanong na ng matandA kung ibig magsipasok, ng.uni't si Meni ang una-unang ayaw. Si Talia ay inabot pa sa gay6ng anyo at pagbubulaybulay ng pagpanhik ni Don Ramon. At nang huwag na siling magkapatid masilip pa ro6n, ay inilapat ang pint6 ng kuwarto, at ang ku!ambo ni Meni'y hinilang pakubli Ba may paaniin ng kama, dakong pintuan. Pag6d na guniguni, bigat ng katawin at pamumugt6 ng mga mata, ang kay Meni ay parang nag-aalo sa pasandal na pagk&tulog. IsA man sa mga kilos ng naglalamay na kapatid ay hindi n6malayan ni ikinapukaw. Inakmain ni Talia sa pagkakflungayngay, upang dl mangawit ang lig, na angating marahan ang ulo at ibabA sa unan. Dapwa't napaudlot din sa pangingilag na mfgising pa, at kung magising ay miungkat na naman ang salitaan niling mapalt. Ang nangyari ay nagtika na si Taliang bayaan sa gay6ng lagAy ang kapatid. Minabuti ang siyA'y huwkg nang matulog nang tuluyan sa bu6ng magdamfg, kundi ang humilig na lamang sa. ising pereso8ang nasasa-pinakalAgusan sa tabing bintan& ng kuwartong ya6n, kubli kay Meni. Inilapat munang dahan-dahan ang dating may puwfng na bintanA, bago pagkahagis ng iling tingin sa ilaw na ibig sanang patayin na, nguni't di nktul6y, ay humilig na nga sa peresosa at do6'y nakipagtuksuhan sa antok. Matalo siyi't manalo sa gay6ng tuksuhan; nguni't sa tuwi nang mfmumulat, ay

Page  220 99n LOPE X., SANTOS _IOP V...NT.. sinisilip ang kapatid na kaawa-awk. Hangad niyA sa gay6n Da mAsubukan kung an6 ang gagawin ni Meni pagkagising at bago umumaga, at handA naming pipigilin, kagigalitan o iamuin at pangingakuan ng bu6ng pagtulong, sakaling tutul6y ngA sa pag-alis. Nang kalaliman nang toto6 ng gabi, si Talia ay hindi n&paidlip lamang, kundi talaging napahimbing na. Ang mga matA niy&'y hindi naging saksi ng pagkAgising ni Meni at ng malaong pagpapalingap-lingap sa magkabil&ng panig ng kuwarto: gaya ng isang bagong nagkakadiwA na pupungatspungas at hihanap-hanap sa anino ng ising kinatAtakutan. Hindi niyl rin nakita ang makailing pag-iling na mag-isi ng kapatid, ang pagpahid ng sariling luhb, ang pagbul6ng na parang nakikipag-usap sa 'kanya ring kiluluw&, ang pagtindig at malaong pagkftigagal, ang pagbubukis ng mga apard6r at ibi pang lalagyan ng mga damit at alahas...Anup&'t nagawA ni Meni ang lahit na ya6n at nakayarl ng isfng kaigihan niyAng dalhing balutan ng damit at isAng kahuwela ng alahas, na si Talia ay wal&ng kamalay-malay at hindi namin nipapansin man lamang ng kapatid na nigising at nagbabal6t. Tumugtog no6n ang rel6 ng ikalawfng oras ng gabi, tugtog na nakapagpasamA sa lo6b ni Meni, sapagka't ang kahulughn sa kanya niy6n ay matagal pa ang madaling-araw. Napilitang magpaumat-umat pa muna sa lo6b ng kuwarto. Sinikangan ang mga matA ng pagtitils up&ng huwfg na mull pang mfikatulog. Sa kinAroroon&n ng himbing na bantay, ay hindi namAn niyA tiiisipan ang lumapit. WalA siy&ng kakutub-kut6b. N/alaala at hinanap, dill ang hindi ang kapatid na kangi-kangina lamang ay kai-kaul6ng at kalfsapan ba saklap ng luhA. Nguni't sinapantahang si Talia ay di na nakalay6 sa siping ng bay~w, kayA dl na nagbalik. Nabakla ang kanyang pusb ng is& pang damdamin. Dahii ba lamang kayA sa asawa. siy&'y pinabibayaan nang tumanan ni Talia?...Sa ising dako, ay di siyAng salamat. Ang pag-alis ay walA nang malaking gambalang Aalalahanin. Nup6ng mull sa gilid ng kama. DalawA pang oras ang )kanyang ipag-aantay uping ang paglakad ng isAng babae ba mga lansangan ay di lubhang maging punahin. Sa ikaapat na oras ng madaling-araw ay maiarl nang lumabis sa dain nang walfng gaanong panganib. Araw pa namAn ng linggo. No6'y ikatlo nang umaga ng mrisa de galo sa mga simbahan. Sa Sta. Cruz ang pagsimba sa mga misang ganit6, ay toto6ng p&ngatawanan at masigla sa mga kabinataa't kadalagahan. Kung manaog man si Meni at may makepuni, gay6n din sa

Page  221 BANAAG AT SIKAT 221 BAI AT SIA 22 pagbubukis ng pint6, ay madidahilin na niyA ang pagaisimba. Nguni't mag-isA? Hindi kailangan: hindi man niyA kaugalian ang manaog at maglaldd sa mga gay6ng oras, ditapwa'y bahalk na sa paraan. Kung ang sino mang alilA sa lupA, gaya ng kutsero at sota ang makakakita sa kanya, na di sasalang gising na't nangagpipakain ng kabayo, ay mapagsksabihang kasama niyi si Talia: nasa-itais at susun6d na, may ginagawA pa lamang. Ang toto6ng kailangan ay makalabis lamang sa pintong malaki. Si Don Ramon ay dt sukat makaramdam sa gay6n. Ang kanyang kuwarto ay nkliligid sa ising dulo ng salas, at sa salas ay wal&ng kailaw-ilaw; tangl sa di sasalang himbing na himbing sa puyat. Ang lahAt na it6'y sumapaghahaka-hakA ni Meni. Gug61 na gug61 ang kanyang guniti paris ng sa isAng punonghukbo, na naghahanip sa isip at nagkukuru-kurb sa kinilalagyan, upang matanto kung safn magaling lusutAn ang mga kutA ng kaaway. Ang madlang tudla o hadlang ng panganib, ay pawA niying inakalang hamak, hindi tatal&b sa kanya ni makapipigil sa tikang pag-alis. Dapwa't sa&n patutungo? May silitaan na ba kayA sili ni Delfing it6'y mag-aantay sa labas?... Kung sa madaling-araw na ya6n ay walt. No6ng hapon pa ay nakita si Delfin na nagdafn sa tapit ng bahay. Maluwig sanang nfipahabol o napahabulan ng ising sulat sa pamamagitan ng utusang kuts'ero, yamang si Felipeng dati ay wala na. Nguni't ang gay6n ay hindi ginawL ni Meni. Ang ngalang magtanan, ay makailin na niling pagkkyariin ni Delfin na siyAng gagawin, nguni't kung Bakali lamang na wala nang toto6ng magaw&ng paraing ikapagtatam6 sa mabuting landas ng pagpayag ni Don Ramon. Anup&'t ang ikinipangatawin na lamang niya sa gabing ya6n, ay ang pagkakfhalataan nilfng magkapatid. Nang una, ay hinahangAd pa sana ang pagdamay at pamamagitan ni Talia. Nang mAkitang tila wala ring mangyayari, at sakA gay6ng war) na nga siyA'y pinababayaan, Ba kanyang puso'y waling nilabi kundi is&ng adhika na lamang: ang pangatawanbn na ang pagtatanan, ang huwAg na siytng paabot sa umaga, at sa bahay ng ising kaibigang dalaga rin sa Kiyapb magtul6y. Ang dalagang it6'y waling kasama kundi in& at isfng kapatid na munti. Mag-iining marilita at nakahaltm ng kanilfing pagsisintahan ni Delfin. Kung niroro6n na, anya, ay sakA magpasabi rito. "Oh, si Delfin ay hindi makafatim na magdain ang ising sandali man na di pumaro6n sa akin, pag nalaman!" Ang pag-asa ni Meni sa ganit6, ay kasinlaki ng

Page  222 222 LOPE K. SANTOS pag-asa niyAng sa gabi ay araw ang sumusun6d, kasingningas ng paniniwalk na may lupA at may langit, may hirap at may ginhawa sa alin mang kabuhayan ng tao. Kung pumaro6n na si Delfin, saka na gawin ang lalong n&rarapat na ikapapanibulos nil& sa palad at ikapagsasamang maligaya hanggang sa kamatayan. Saka na isipin kung sa&n lalong mabuting magtago, kung maiari nang mrkasal silA nang wala mang pahintulot ng ama, kung kinAkailangan ang magpakAlayu-lay6 na sa Maynila, upAng miligtas. sa bugs6 ng kapootin ng kanyang ama at sa matatalas na matf naman ng maraming mga kaki-!ala. Ang damit niyang dadalhin ay kAkaunti nga, palibhasa'y hindi naman maAaring makapagdalA ng balutang malaki; nguni't sa alahas ay sagank: taglay halos ang lahat sa lo6b ng kahuwela, mga alahas na sarili niyA, at ang halag&, kung pagdfdanganan, ay sukat nang ikabuhay nilA ni Delfin Ba lalong mahabang panah6n. Yaring-yari na sa kanyang gunamgunam at lo6b ang mga di pa nangyayaring it6. Sukit na sukft na niyi ang mga hakbang at asal na gagawin, pagkatakas sa kapangyarihan ng amA at mga kapatid. Anupi't wala na ngang kailangan kundi ang dumating na lamang ang inaantay na oras. Si Meni habang umurumaga ay lalong naiinip. Nang tumindig sa pagkakaluklok at lumapit sa aparad6r na anyong may kukunin pa, ay nApaginda ang mati sa may peresosang n/kukubli. Tao!.... Si Talia.... Si Talia na pagkaraka'y lumapit kay Mening natitilihan. Sa pagkagulumihanan ay biglang nigunit& ni Meni ang dt sasalang nAsubukang lahat ang kanyang mga ginawA; at sa pagkabigla naman ng gising ay nfigunita ni Taliang tin6 -toto6 na nga yath ng kanyang kapatid ang pag-alis. Oh, tumanan si Meni nang tal6s niyi rin lamang....! -An6 ka? an6 ang ginagawA mo? - ang tan6ng ng bagong gising. -WalA! - ang kailfng mababaw ni Mehi. -Bakit ka nAririyAn? Si Yoyong? -Si Yoyong ay natutulog. Ako'y talagfng dumito dahil sa iy6. -— At kung hanapin ka niyi? -Hamo siying maghanfp! -Hindi ka ba n&lalamang narit6? -NAlalaman. -Ha? at an6? linabi mo ba....?

Page  223 BANAAG AT SIKAT 22m -Bago ak6 ang nakaramdam sa iy6, ay si Yoyong na muna. Si Meni ay namutla. Hindi niyi akalain ang magkagay6n. -BakAi ikw ang nagsabi? - ang nang dt makabati sa sikdo ng dibdib ay nAitan6ng. -Hindi. -Anu-an6 ang nalalaman niy&? -Lahat-lahit. -An6 ang sabi mo!.... — Aba, ayaw kang maniwala! Sandali na namang natigilan si Meni. Hindi takot ang in&alaala sa pagkaalAm ng bayAw, kundi hiyi. Nguni't makasandali ay si Talia ang nagta6i'ng, pagkapunA sa is8ng balutang nitamaan ng mati sa ibabaw ng kama. -An6ng balutan it6? - anya, na tinungo at hinawakan. - Tutul6y ka nga ba? Si Meni ay hindi tumug6n ng isfng salitA man. Nguni't sa kanyang mukha, sa kanyang malamlam na mat& at natitimping bibig, nabasa na ng kapatid ang talagi na ngang tutul6y. -Magpahingi ka sana, kung ibig mong huwAg na ak6ng muling magalit! - ang saway na paamuki ng matandang kapatid. -Si Talia namn!...... Bayaan mo ak6ng lumakad pgay6n, upfng huw&g nang abutin pa ng galit ng tatay. AlAm mo kung ya6'y magalit. Ibig mo na ng& bang ak6'y mApatty? Hindi pa sana oras ng paglakad, ay nagkiagawin na ang magkapatid sa bal.utan. Pinangatawanan ni Meni ang no6n di'y makaalis. At pinangatawanin namfn ni Talia ang mapigil. Nang una, ang pigilAn nili ay walAng iyakan;. dtapwa't nang toto6 nang masas&l ang pagpupumilit ni Meni, hindl lamang ang mga salita ang nipapalakas, kundi may nihalb nang luhA, himut6k at pinangisin. Si Yoyong, sa kabil&ng kuwarto, palibhasa'y natutulog man, maya't maya'y nakikiramdam naman sa magkapatid, ay siyanr nabulahaw na tangl sa alingawngaw ng gay6ng pigilin. Nag-isip na dumalo, nguni't sumilip na lamang sa 1Agusang pinto, at mula ro6'y kanyang nimasdan ang ginagawA ng dalawa. Nawiki sa sarili ang di siya marapat makialfm. M&may&ng mipasa kamAy ni Talia ang balutan, mAma. y&ng mapasa kay Meni; minsang magkitigilAn sa pagkakaha

Page  224 224 LOPE K. SANTOS wak kapwh, at minsang magklparaanin ng salitA at mabitiwang kusk ang balutan sa kama, na kayA pag-agawsng mull ay kung akmi na naming bfbuhatin ng aalis. Sa kinigagay6n, ang kahuwela'y nahulog; kalab6g na nang lumagpak sa tabla, na palibhasa'y ising sulok ang tumama at ang susiti ay mahinA, kayA ang maraming lamang alahas ay nanambulat hanggang sa ilalim ng kama. Kapwa nawalan ng lo6b sa gay6ng ingay at pagkasabog. -Kundangan ka namnn! - anfng isA. -IkAw ang maykasalanan! - anfng is& pa. At samantala ang pagsisisihing it6, ay tulong silk sa pagpulot ng nangasabog na mahahalagAng hiyas. Sa mga natutulog sa ibAng kuwarto, mabuti nami't walfng ibi pang napukaw ni gumibik sa gay6ng alingawngaw..Tinan6ng na pilit ni Talia kung saan tutul6y ang kapatid sa pag-alis na ya6n. Si Meni ay ayaw magtap&t, kundt sakft nang sakA na mAlalaman. NAro6ng magpakita na ng tunay na galit si Talia; at naro6ng magpakita ng tunay rin naming pagmamahil. Sa wakAs ay nAtiwa-tiwasAy silk sa matibay na pangangak' ni Talia na it6 ang bahali sa kanilAng ami, at pati si Yoyong ay khkatulungin, sampun ni Siano'y daraanin sa salitA, uphAng ang nangyayari'y maipagtapat na sa magulang at sa ganit6'y tulutan siyang makapag-asawa kay Delfin sa mAhusayan at wali nang ingay-ingay. -Malayong mitam6 natin iyin! - ang pakli ni Meni. -Hayaan mo't kami ang bahala! -- ang gift ng is&. -Naki!..... si Siano lamang at makaAalim nit6, ay sukat nang pumatiy sa akin! -Si Yoyong ang sa kanya'y aking papagsasalitain. A1im mo na naman ang pagbibigiy nili kay Yoyong. -Halimbawk ko nang mapalubig niy6 ang galit ni Siano, ang sa tatay ay hindi na, hinding-hindi na! -Sinabi ko na sa iy6ng kami ang bahala, kami ang bahalA! GagawA ka ng kasalanan at kahina ng lo6b mo!..... Bagaman Aandap-andap pa rin ang pananalig ni Mehi sa mga pangakb ng kapatid; ditapwa'y nakapag-isip ding walA na siying mamimithi pang pagtingin ni Talia, na siying namanmanhik pa halos kung pumigil. Ang simbuy6 sa pag-alis ng kanyang lo6b ay humiglaw na unti-untl. Nagkapisan-pisan ang pagkukurb sa mangyayari kung makapamagitan sa amA ang mag-asawa ni Talia at si Siano, at sa kalabuan ng sisa

Page  225 BANAAG AT SIKAT 226 pitin, sakaling matul6y namfn ang pagtatanan, nang hindt pa lub6s na katiyapan si Delfin. -At kung hindt tin mayag ang tatay na mikas&l kami? - ang naging katAnungan. -SakA mo gawin ang magtanan: katulong mo na ak6 sa pag-alfs; at matfituluyang pati na kami ni Yoyong ay lalayas dito, pag hindi rin lamang diringgin ang pamamanhik namin. -KailAn niy6 pag-uusapan iyAn ni Yoyong at ni Siano? -Bukas din. -Kailin niy6 sisabihin sa tatay? — Bahalh na; dapwa't pipiliin namin ang oras na ang tatay ay masay&, wal&ng kagalit-galit at tayu-tayo lamang dito sa bahay. Nfuwi rin sa paghinuhod si Meni. Sa masigab6ng udybk ng gal/ik at kagiliwan sa kapatid, ay gagahaman halos na it6'y kanyang niyakap nang bu6ng higpit, at anya'y: -Oh, kapatid ko, salamat sa iy6! Ngay6n ko n&kita at nisubok ang tunay mong pagmamahsl sa akin! At si Talia, sa tuwa rin namin, nguni't tuwfng may giti ng luhW sa mat&, ay yumakap din at humalik sa pisngi, sa no6, sa buh6k ng kahabag-habsg na buns6. Ni hindi na nakuha nilfng dalawi ang matulog pa; ni hindi na rin ang magsimba nang umaga, gaya ng dating ugall kung linggo, walf pa mang misa de aguinaldo. At si Yoyong? Si Yoyong, nang misilip nu ang gay6ng pagkakasund6, at pagk&ulinig na arig pag-alis ay tunay nang m&uurong, ay muling humigi sa kanyang katre, at sa inisipisip at ginuni-gunitA sa har&p ng pagmamahalan ng dalawing magkaputol ng pusod na ya6ng asawa niyA at hipag, ay nakalimot na namin, nApaidlip na muli; kayi lamang nAgising ay nang midampi sa kanyang pisngi ang malamig na labi ni Talia, kasun6d ang pisil sa kanyang il6ng ng mga daliring nanlalarnig din. No6n namin ang araw ay namimit&k na.

Page  226 XIV PAGKATAO NI DELFIN Nakaup6: nagsu.sult: tungung-tung6 sa kanyang sulatfn. Minsang m&pabulong: ang bul6ng ay sinAsabayfin sa bawa't bigkas ng bilang sa mga daliri: waling anu-an6'y n&papatingalS: waling an.u-an6'y nipapapako ang mga mati sa ising larawang sakdal dikit na kaharap-harap: larawan ni Meni: sadyang tunghayan sa pagsulat: paraluman sa lalong maririkit na tfilain.... Nang hapong ya6n ay di nakuha ni Delfin ang manaog sa sariling bahay. Nakahumalingan ang pagtapos ng i'sing makatis na tula para kay Meni: patungkol sa dinadali ni M'eni...... Sa kanyang puso'y apaw na apaw na ang magkahalong tuwa at lunos: tuwa sa pag-asim ng panahong darating na ipagiging hayAg na niying ami, at lunos sa pagdidilidili ng, bago dumating ang gay6ng panahon, ay marami munang dawag ng dusa ang kaniling pagdaraanan, lalung-lalo na ng sing-irog. Balisang-balisi araw-araw, gabi-gabi. Di anhin na lamang sa oras-oras ay makita at makaulong si Meni. Nguni't dali ng pagkamatimpi ng kanyang ugali at pagkamalihim sa mga kilos at pananalitA, sinumin sa mga kasambahy niy&, at sfinumn sa mga kasama sa p'sulatin, ay hindi nakakamalay sa lubha na ng mga nangyayari. Waling nakaialam kundi si Felipe; nguni't ang pagkaalam pa nit6'y sa damdam lamang; sapagka't ni si Meni, ni si Delfin, gay6n man ang pagtatapatang lo6b -niling tatlo, ay hindi nakapamungkahing magsabi sa kanya ng hanggang kasulukang ya6n ng kanilAng palad. Sa ganing sarili ni Delfin, siyt'y handa sa anuming mangyayari. Kisakdalang buhay man ay hindi niyi kahihinayangang ibayad sa gayong pagwawagi. Sapuil nang it6'y ipamalay sa kanya ni Meni - kailin na lamang; kasil na si Talia - ay halos wala na siling nipaguusapan, maging sa mga maminsan-minsang pagkakaniig nilng dalawh at maging sa mga pagsu'sulatin, kundi ang mga bagay na,gagawin sa gay6ng lumulubha nilting kalagayan. Ang pagtatanan ay makailin nang balakin, nguni't si Meni ang di makapayag-payag. Sa mga "saka na" at "bahalh na" ni Meni, ay natuituluyan niying ipahinuhod ang pus6k ng hangfd sa pagtatanan. NAkikita niya't niguguniguni ang mga kadalamhatiang sukat maghari sa alanganing buhay ng isfing

Page  227 babaing nasasa-gay6ng lagay. At yamang di pa' mahimok sa maagang pag-ilag sa mga dawag na ya6ng nakababakod sa kanya, si Delfin ay nag-alagatA na lamang na papagtibayin tuwi-tuwi na ang puso ni Meni sa pagtitiwalh sa kanya, at sa mga sutlt o sa mga tuling maminsan-minsang inilalathala sa Bagong Araw, sa isAng di bunyag na pamagat, na si M'eni lamang ang nakakfikilala, ay nakukuha niyA ang maaliw-alfw at mapatiwa-tiwasAy ang sinllyAg. Nang hapon ngang ya6'y isfng tulA ang kanyang niyayarl, tulang naglilarawan ng lalong matata6s niyang dam-. damin, at tulang kay Meni ay sukat maging giti pa ng paniniwalang siyf'y hindt nag-iisA sa pagpapasin ng mga pighatt at agam-agam. SA IYO: Lupang hinirang ko na mApaghasikan ng binhi ng aking isang buhay lamang, binhing sa lagky mo ay hindl nasayang bagkus ngay6'y ating tunay nang halaman; tignan mo at ak6'y walA nang iba pang inialsam-asAm kundi ang mfani sa halamang iyan ang bunga ng ating pinagpisang buhay. Sampagang nagtago ng samy6 ko't katAs sa ubod mong tikl6m na parang busilak, ubod na sa aki'y tuwing mamumukad bang6 mo't bang6 ko'y hum6halimuyak, masdan mo at ak6'y

Page  228 228 LOPE K. SANTOS parati ring eabik at wali nang hangAd kundi makuha ka, oh, aking bulaklak! maging sa hayagan, maging sa pangarap. * Salaming makinis na pinagkintalin ng sa aking mukhA at pusong larawan, mukha't pusong iyong naging kasumpaang hindi mangungupas sa tingkad ng kulay; tantuin mong ak6'y di natatahimik at di masiyahin hanggang natatago't di ko natatanghal ang araw ng ating pinagpApaguran. * Pusong sa puso ko ay bu6ng tumanggap ng patag6ng dugtong ng buhay kong ingat, dugtong na nagtall sa kaniting palad na dl malalag6t ni ngay6n ni bukas: nAririt6 ak6ng sa kulay mo'y handang magsawli ng tingkad; gawin mong tanggula't talagi sa lahAt: sasalo sa iy6 sa pinggan ng hirap. Ngalang 'sa ngalan ko ay bu6ng nisanla, bu6ng narahuy6 at nagkftiwalA, huwag kang malungkot, huwfg mabahalA ang tainga mo'y takpan sa bul6ng ng pulA; nfririt6 ak6ng sa iy6'y nagbitiw ng dakilang sumpt, sumpang kailanma'y hindi mawawalA at mababaon mo sa tiyAn ng lupi. Sa mga sandaling ikaw'y nagtitiis, kung awitin yaring parati kong awit: "Iniibig kitang gaya ng pag-ibig "ng araw sa lupa't ng lupa sa langit!" at ang itapos mo'y: "Pag napagtiisin ang durb ng tinik, "nakagiginbawa't di nakasasakit," ang kahirapan mo'y kagyat mapapahid. IlHng tugmA na' lana lamang ang kailangan at matatapos na ang kathang it6, nang satatawag sa may hagdanan ang isfng tao: ang dating kutsero ni Don Ramon, may.dalAng sulat ni Meni....

Page  229 BANAAG AT SIKAT 22P -— Ipinahihintay na p sa akin ang sag6t - aning utusin. -At Baan p6 siy& nfroroon? hindl ba kay6 nagpasyal ngay6ng hapon? - ani Delfin, samantalang binubuksan ang sulat. -Hindi p6: ak6 nga'y nagtataki ngay6n: ni si 8enorita Talia ay hindi nakaisip manaog; gam6t na gam6t p6 ang linggong it6. Sa gan&ng akin, munting buti nang hind! ng&, hind! na ak6 maglilinis pa ng karwahe bukas. -Si Don Ramon p6? — Hindi p6 sa bahay nananghali kangina. Ipinagbilin na lamang bago nalis na huwfg di dalhin ang tatlong kabayo sa San Lazaro: tila po si moro ni senorito Yoyong ay inilaban ngay6n. Naroro6n pa ang magbiyanan sa karera at madilim na iy6n kung mangagsiuwi..... Nagsasalita pa ang kutsero, ay binabasa na ni Delfin ang liham. Ang kutsero ay nakahalatA agad sa pangungun6t ng no6 at pagkagulumihanan mandin ng bumabasa, habang nakatung6 sa sulat. Hindi nagkasiya sa pagbasa nang patay6; pinaaluklok muna ang utus&n sa isfng silya, at siyA'y nagbalik na nupo rin sa sulatin; nipatukod sa no6 ang mga dalirl ng kanang kamay, patong sa lamesa ang siko: sa pinanunurnguhAng sulat ay mistulang may malubhang Lagay o malaking sakunAng pinagnunuynoy. Ang lamAn ng liham ay kilali na nating mga sakunA ngA, nguni't ngay6n pa lamang mfbabalita ni Delfin. Gayari: "'18 Disyembre, 1904 "DELFIN:"Kung ik&w ay natatahimik pa, ay mabalisa ka na sa mga nangyayari sa akin ngay6n, at pag nagkata6n ay it6 na ang mga araw na sinasabi-sabi ko sa iy6ng aking sfsapitin, bilang kahangganan na ng aking buhay. "Kagabing magdamig at ngay6ng maghapon, ay Delfin! kung natatant6 mo lamang ang mga kahihiy&n ko at dusang binabatA!.... "Ang kalagayan ko, Delfin, ay nApansin na kagabing makakain kami ni Talia, at hindi ni Talia lamang kundi pati ni Yoyong. Mangani-ngani ak6ng pinatAy ng kapatid kong it6, dangan na lamang at ak6'y natutong magpakumbabA sa kanya nang toto6 nang nagagalit "Oh, kung ak6 kayA'y nitul6y kanginang madaling-araw sa pagtatanan, an6 ang gagawin mo?, at gaano kayA namin

Page  230 230 LOPE K. SANTOS ang gul6ng mangyayari rito sa amin?.... Ay! ang lahAt na it6'y dahilAn sa iy6, Delfin! Pag nagkata6ng ako'y iy6ng pinabayaan sa mga lagay na it6, sanlibo ko mang buhay ay dl mo na makikita, kahit anino! "Bal6t na ang aking mga damit na dadalhin; talagf ngA sanang hindi na ak6 paAabot sa umaga, nguni't ak6'y sinfisubukan palA namin at binabantay&ng magdamAg ni Talia, at nang handang-handf na sa pag-alls, ay biglang napakita sa akin, at tigAs naming iyakan. Pinigilan ak6 at siyA na raw ang bahal& sa tatay. KAkatulungin daw niy& ang bayaw ko, pati ng aking kapatid na lalaki sa pagmamakaam? sa tatay na ak6'y patawarin na at pahintulutang mfbangon sa iy6. Nalalaman na ng mag-asawang ik&w, sapagka't maipagkikailA ko pa ba?..... "Si Talia rin ang may-pasulat nito sa akin upAng sabihin ko raw sa iy6, bago nilA kausapin si Rogaciano at ang tatay, na ikAw muna ay makausap nilang mag-asawa sa bahay ni Yoyong sa Tundo, bukas, lunes ng hapon. Huwfg na hindi ka sana pumaro6n, ha? Magpakabab. ka na sa kanili, kung ikiw ay muimurahin man ng kapatid ko, Uusisain ka nili at pakikiramdamAn kung ano ang nasasa-loob mo. IkAw ang bahal!.... KapAg ak6'y di mo niling6n sa ganit6ng kahihiyin, kung matututo akong magpakamatiy, ay mag-aaral din namfng pumatfy! Itaga mo it6 sa bat6!.... "Hanggang dito, Delfin, at lubos na lubos ang aking pagasa na makikipagkita ka at makikipag-usap nang mahusay sa kanilA., kaya pag-utusan mo naman ng akalang kaya itong sinta mong sa oras-oras ngayo'y lumalas&p ng luha dahil din sa pag-irog sa iy6. MENI." Ang sulat na ito'y hindi mamakalawing binasa ng binatr. Paulit-ulit pa ro6n sa mga bahaging ang pananalitA ni Meni ay tumitimong parang busog sa kanyang dibdib. Kung di sa pag-aalaalang gagabihin ang tagahatid, marahil ay di pa nakuhang gumaw& no6n din ng sag6t. Tinug6n ng isAng sulat din. TigSb ng mga pahayag na nagpapatibay pang lalung-lalo kay Meni ng kanyang iisang pusong sa anumAng mangyari'y nakikiramay, sunud-sunuran at hindi sukat pag-alap-alap&n munti man at kahit kailin. Katunayang hindi nawawalA sa gunitA niyf oras-oras ang bagay na it6, ipinadalang kalangkap ang mga tul&ng di pa natatapos na inabutan na ng sulat. Ipinangako rin ang di pagkukulang sa bahay ni Yoyong sa mga oras na tadhanA.

Page  231 BANAAG AT SIKAT 231 Kinfbukasan nga ng hapon ay halos panun6d lamang nang dumating ang mag-asawa at si Delfin sa tadhanang bahay sa Tundo. Do6n, pagkakaul6ng nili, nang una ay nagkamkbigatan muna ng pangungusap, sanhi sa mga karaka-raka'y paiwmng pagtatanong at pagsagot ni Talia. Waling sa di pangyayari ng gayon: ang kapatid ay kapatid. Mfkaharfp ang isAng naglilo sa kanilAng bahay, kaulungin ang is/ng nangahis sa kaputol ng kanyang pusod, mfgunita ang kabigatAn ng gay6ng sala at ang bigat ng parusang sukat tamuhin ni Meni sa magulang, ang mga bagay na it6'y nagkatulung-tulong sa budhi ni Talia, kaya hindi nakuhang magpakalamig agad-agid sa pagkausap kay Delfin. Nguni't it6 nami'y walfng ay6k ni hawig na makipagmAbigatan. Ganfp na pagpapakumbabA ang tikis na isinalo sa tanang matitigfs na pangungusap ni Talia. Ang mga murang waling kahihiydn, di nakakdkilala ng puri, at ang mga balang may araw ding magkikita-kita, magbabayad din ang m.ga nanukcdb sa aming bahay, ay paraparang nilagok ni Delfin nang walang kasagal-sagal sa kalooban. Ya6'v mga iwang infiasahan na niying talagfng mftatanggap. Nguni't si Talia, sa harfp ng gay6ng kababaang nakikita, ay nagsahanggan do6n na lamang naman. Nilisan na si Yoyong sa mag-isfng pakikipaglinaw sa binath, at siyf'y lumabis na dali ng paghuhunos-di!l. Si Yoyong ay hindi talagang mainit na tao. Ngunl, siy& ma'y nAtuturang isang bayfw lamang ng hipag na n&papanganyaya, yayamang ang asawa na ang nangingatawin, gumamit din ng isfng anyo at mga pangungusap na makapangyariha't kaalang-alang, at si Delfin, sa gayon, ay dill ang hindi namin nakibagay. No6'y nalub6s ang pagkfkilala ni Yoyong sa pagkatao at pamumuhay ni Delfin. Natalastas niying ang binatang it6'y tubb rin sa Maynila, bugtong na anfk ng is&ng pag-asawahing inakaririwa-riwasa rin namfn sana sa buhay, kung di inabot ng kani-kanyang sakit at kamatayang ikinahughog ng buo nilAng pamumuhay at ikinapag-isi ni Delfing sasampung-taunin pa lamang sa laot ng isang walang pampanging dagat ng pagaagaw-buhay. Sa lub6s na pagkaulila ay bahagyA nang nagkaro6n ng isfng buh&y pang ali, kapatid ng nasirang inA. Ang aling it6 at dalawf pang anAk sa kinabauhan ang kasakasama niyA sa bahay. Walfng pag-asa ang mag-iining ulila, kundi ang pamangkin, kaya hindi lamang anAk din siysng ipinalalagiy, kundi halos magulang pang pinagkikautangan ng ikinabubuhay. Ang sinasahod ni Delfin sa pAhayagfn ay bapatnapung piso: makasapft-dili sa mga una nilfng kaila

Page  232 232 LOPE K. SANTbS ngan. Ang pag-aaial ng Derecho ay nagkak&aba-abala tuloy sa kakulangin ng maisapAt sa mga ukol na bayad sa piaralin at sa pagbilf ng mga kailangang pag-aralan. Ang apatnapdng piso sa katamtamang pamumuhay ng isang m&nunulat, nag-aaral, kaanib-anib at kasali-sali pa kung sa alin-aling kapisanan at panukala, pinaka-magulang pa sa pamamahay, ay lub6s na masasabing pulutan lamang ng mga walang habas na panah6ng it6. -NAriyAn p6 - ani Yoyong, pagkapagtap&t ni Delfin ng lahAt na karukhaang it6 - ang ikapagiging mapait ninyo kailfn pa man sa ami at mga kapatid ni Meni. Hindi ko na mamakApupong nasusubok ang kanilang pag-uugall. Ako nang yari kung sa bagay ay hindi namAn baro't salaw&l lamang na pumanhik sa kanilA, nguni, palibhasa'y wala silAng naatatal6s sa salapi kong mAipapatas sa salapi ni Talia, ang pagpapalagAy sa akin ay maminsan-minsan ding pairing. Danga't bago pa lamang yatA kaming kasil, at saka paano't paano ma'y may alang-alang na silA sa aking titulo, at kung hindi, kaypala ay nagkahalataan na rin kaming magbibiyanan sa kaunting panah6ng it6 ng pagkakasakayan namin sa bangk. Si Don Ramon ay palabitiw ng mga padaplis na salita, at sa kadalasing it6'y napaghahango ko ang talagang siya'y sa salaping-salapt lamang tumitingin. NAsabi ko it6 sa inyo - ang dugtong pa ni Yoyong -- at kayo na ang makapaghahak& ng kung gaanong saklap ang kakamandag sa kalooban ni Don Ramon, pagka nAlamang kay6 ang may kagagaw&n ng pagkilugs6 ng kaisa-isA na't tangl niyang dalagang nflalabi. Hindi pa nilalaman, gaput6k man, ang kalagayan ni Meni; ngunl, pasasa&'t di milalaman. Kung magkataon, aywan ko kung an6 ang sa inyong dalawa ni Meni'y mangyayari. It6 ang dahil ng kinailangan muna namin kay6ng mAkausap na mahuti. Hanged naming mag-asawa na matalastas ang ganfng inyong nasa lo6b sa mga bagay na iyfn. -Oh, Gino6ng Madlang-layon..... -ang nawikang mapanglaw ni Delfin -- yamang ako'y inyong pinagbuksan ng dibdib sa pagsasalitA. ng lah&t at lahAt, ako namA'y tfpatang magsasabi sa inyo na wala ako, kundi is&, iising loob lamang sa bagay na iyfn: ang ibangon ko ang kapurihin ni M'eni sukdang talim man ng kamatayan ang ihadlang sa akin. Napasfsalamat ak6 sa inyong mapayapang pamamagitan sa amin. HuwAg kay6ng manghinayang sa pagod na maipauutang sa katiwasayAn namin ni Meni. Ak6'y tunay nga't is&ng marilitA, walA pang matibay na titulo sa an6 mang matals na dunong o malaking kayamanan; ditapwa't sabihin ninyo kay Aling

Page  233 BANAAG AT SIKAT 258 Talia, na, ang kanilfng kapatid ay hindi naman mkpapalungt nang toto6 sa pakikisama sa akin. -Kung sa kay Talia - sal6 ng abugado - ay madall ang bagay na iyfin. Ang Binasabi ko sa inyo'y ang kaniling am&. Malayo pa sa agwat ng langit at lupa ang siy&'y mapahinuhod natin. Magdara&n kay6 kapwa ni Meni sa butas ng karayom. Oh, si Don Ramon!.... — Sa akala ko ang lumayo kami sa kanya ay siyfng magallng. -Ganyan nga ang infakalA ni Meni; nguni't pasasain kay6ng lupalop at di mftatagpuin din? At sakA, an6't iiwan pa niy6 ang pinagkakfkitaang pfhayagAn? -BahalA na p6. -Isip-bata iyin, Gino6ng Delfin! At si Talia naman, ngay6ng talastas na ang lah&t at lahit, ay hindi makahatim na umalis pa ang kanyang kapatid. Ipinangako kay Meni na siyf ang bahalang magm/makaam 'sa kanilfng amA. Dapwa't ang ibig munang matatap ay kung an6 nga ang inyong looblo6b: baka kung mapapayag na si Don Ramon, ay kay6ng lalaki ang hindi mangangatawAn. Sa ganit6, marahil mabuti pa'y magpatiwakAl na kay6ng parapara! -Sinabi ko na p6 sa inyo, Gino6ng Madlang-layon; ang k&luluwf ko't buhay ay ta&n sa bagay na iy&n. — ung gay6'y tatawagin ko na si Talia..... Nguni't... maalaala ko pal&!... bago natin siyfi kaulungin, ak6 muna'y may sasabihin sa inyo. -An6 p6 iy6n? - ang agid ay usish ni Delfing wari'y natutuwa-tuwA na. -Kay6'y may isAng malaking bagay na nagiging kasiraang toto6 kay Don Ramon. Higit sa pagkamahirap niy6. ay ang bagay na it6 ang lalong hindi ikapapayag niyi; sukdang pati pilik-mata ni Meni ay mag-anak. — Alin p6? -Nahalaala pa ba niy6 ang inyong Alitan sa Batis ng Antipulo? -Hindi ko p6 iy6n malilimct: iy6n ang dahil ng magpahangga ngayo'y hindi na ak6 mull pang nakaakyat sa bahay nilA, gaya bagf no6ng araw na nakapapanhik ak6ng maminsan-minsan, pag kasama ni Felipe. -Kay6 at si Felipe, mulA na ngA no6n, ay siyAng nasasabi-sabi sa akin ni Don Ramon na naging parang apdo na sa kanyang lo6b. Kay6'y tunay na hindi magkakasund6. Ang mga "doctrinas socialistas" na inyong ipinagsasaysay sa ka

Page  234 234 LOPE K. SANTOS nil ay hindi maiasahan ng ibing bunga kundi ng ganyan na ng&. Pinakadikdik niyo noon ang katwiran at pag-aari ng mayayaman. Mafari ba tayo ngay6ng magtur6 na ngA nam&n sa ating bayan na sil&'y huwig magpakayaman, samantalang oras-oras ay itinuturo natin ang pagpapakasipag at sa orasoras ay ipinagdaramdam ang kakulangfn ng salapi at kayamanan kaya di mapanibulos ang pagginhawa nit6ng Sangkapuluin? — Ab&! - ang pamangAng nAisagot ni Delfin. -Hindi ko ibig sabihin noon ang huwg yumaman tayong mga pilipino; kundl ang huw&g matulog at manganik sa kamay ng iiln lamang ang mga kayamanang iying kinAkailangang pakinabangan ng marami o ng lahAt. Ibig kong sabihin no6'y marami ang yumayaman sa atin, hindi sa bunga ng sarili nilang pagod at hindi sa r.ararangal na paraan, kundi sa pagsipsip sa dugo ng mga nag-agay-agay na taong marflita, sa pagkamkam sa pinagpaguran ng ibf, dahil lamang sa pagkatall sa isfng munting upa o sa is&ng hamak na utang. Ibig kong sabihin no6'y marami sa mayayaman natin ang nag-Aakalang pagka't silW'y masalapi na, ang salaping ito'y maaaring tunawin sa anuming ibig, kAsakdalang sa mga kaparangyahAn lamang, sa mga kasagwain ng pamamahay, pananamit, pamumuhay at ibA pa: samantalang sa magkabi-kabilAng dako ay daing ng mga marAlita at paghihikahos ng karamihan ang umfalingawngaw at nakikita. *-At mababago ba natin iyAn kung ngfngay6n lamang? Ak6'y hindi sang-ayong lubos kay Don Ramon; nguni't ang masasabi ko sa inyo, ay iyin ang lalong malalim at mahigpit sa lahAt ng mga paliisipang pinagkukuro ng mga bayang lalong bihasa at pagkukuruin pa sa di kakaunting panahon lamang. Hindi pa dumarating dito sa atin ang panahong dapat nang ipag-abalA ng ating marurunong sa palAisipgng iyin. -Ganyang-ganyan din p6 ang mga katwiran sa akin ni Don Ramon - ang sambot ni Delfin. -Ganit6 rin nga, nguni't siyAng toto6 - ang amin ni Madlang-layon. -No6n ay talagang hindi na lamang ak6 nakisag6t uping huwAg lumala ang inyong pagtatalo. Nguni't matag.l ko nang ninanais, sapul pa niya6n, na kay6'y mAkanilg, upfng sa malamig na pag-uusap ay maipaaninaw ko sa inyong si Don Ramon ay may matwid na maglatang at masaktan, lalb na si Don Filemon, sa mga pinagsasabi niyo sa kanili. Ang inyong mga teorias revolucionarias sobre la propiedad (palagiy na patap6s sa mga pagmamay-arl), na niuuwi sa Comunismo (lahAt ay sa lahAt), ay hindi pa nga

Page  235 BANAAG AT SIKAT 21m marapat ihasfk na sa kasalukuyang lagAy ng ating bayan o sa kasalukuyang pag-uugall ng ating mga manggagawA. Maiinit ngA lamang ang sub6 ng dalawing matandang ya6n, kayf hindi kay6 napagmatwiran rng magaling. Para maniwalk kay6 sa pagka di-marapat makilala sa atin ang mga aral ng Socialismo, alinsunod sa mga pangahis na pagkukur6 ng Filosofia ng siglo XVIII at siglo XIX, ay suysuyin na lamang natin ang kanil&ng mga inuusig na layon. An6 ang hangid ng mga sosyalista sa ibA't ibang lupaing bihasa na at nags&sarili? Ang mapisan sa kamAy ng Estado ang lahit ng mga lupA, lahit ng mga binhi at ani, lah&t ng mga kasangkapan sa paggawa, lahat ng puhunan, pag-aarl at pamamahalk, upAng ang n&sabing Estado o kaya'y ang katipunang tagapangasiwa at tagaganap ng lo6b at kapangyarihan ng bu6ng bayan, ay siy&ng mamahagi at mag-ayaw-ayaw ng lahAt ng mga bagay na kinakailangan sa sariling buhay at sa pakikibuhay sa ibang mga kasamang kapwA tao. Sa ganit6, anilA, ay mawawala na ang pagkakilamangan ng mga tao: wali nang yayaman ni maghihirap, walfng mang-aalipin ni mamAmangino6n, wala nang sinuming makapag-aangkin ng anum&n, sapagka't ang lahat ay sa lah&t na. Utopia pur.!...... Panaginip lamang: hangfd na di sukat mangyari!.... -Wala pong di 'sa pangyayari! - ang ipinatlang ni Delfin. — Subali, sa parain mang bal-baitang, ay dapat nang ngay6'y.... Hindi na nadugtungin ang pagpapasuball, at si Madlanglayon ay nagpatuloy. -Up&ng m&tam6 ang ganyang mga hang&d, ang pinak&pagsisikapan saan-sain man ng mga sosyalista ay ang magkaroon at makarami sill ng mga kinatawan at boto sa Parlamento, Cdmara, Con.oreso, Asamblea o ibi pang Kapulungangbayan, at nang sa ganit6'y Bumakamiy nil& ang pamamahali, paris sa Bl6hika. Nguni't, an6 ang nangyayari? Gay6n din. Pagkaupo ng mga sosyalista sa kapangyarihan ay silA namin ang humfhaliling nagpapipanginoon sa bayan. At sa hangga ngay6'y an6 na ang mga nagawA ng Sosyalismo? -Bakit po walA? -At maitutulad ba natin, pikit-mati man, ang kaginhawahan ng mga bayang sosyalista, ang sa B6lhika o ang sa Alemanya, halimbawa, sa kaginhawahan ng ising bayang paris ng Am{rika, na hindi nagpapakalulong sa mga palakad na iyfin? -Ang ibig p8 ba niy6ng sabihin ay sa Am6rika'y waling Sosyalismo?

Page  236 286 LOPE K-. SANTOS -Mlayro6n ngf; nguni't ang ibig kong turan ay hindl ang mga panukalA ng Partido Sosyalista ang nagbibigfy sa Estados Unidos ng buhay ngayong masaganA, na siyfng nangungulo sa madlang bayan ng Sansinukob. -Kaibigang Madlang-layon, sa Am~rika ay hindi nga ang Partido Sosyalista ang namfmaibabaw ngayon; d&tapwa't akalain niy6ng higit sa mga ibi pa mang bayang sadyang sosyalista na ang Pangasiwain ng Estados Unidos ay n&babatay na bumubuo halos sa mga patakarin ng Sosyalismo. Ang mga panihal& ni Henry George na maykathS ng: Progreso y Miseria (Pagkasulong at Pagdar&litA), ay parang mga halamang malalaki, na, bukod sa paglaganap ng mga ugAt na walAng kakala-kalatis sa ilalim ng lupA, ay yumayabong nam&n sa dakong itais, hanggang siyA na ngay6ng nakalililim halos sa mga bahay-phngasiwa&n ng mga Estado. Ang Constituci6n Americana ay batbat ng adhika ng mga sosyalista. Ang Partido Obrero Sosyalista ro6n ay palaki nang palaki: tuwing darating ang mga paghahalalan, ay ibayo nang ibayo ang niraragdag na mga kaanib at kaayon sa Palatuntunan niy&. Ang Partido Dem6krata ay nag-akala na tuloy makipisan sa mga sosyalista, anuph't di malayong mga ilin pang panah6n ay silA na ang magwagi sa kasalukuyang matibay na Partido Republikano. Ang partido mang it6, kung pagsiliuriin ay nadadali na rin ng mga kabutihan ng isfng pamamahalang sosyalista sa lo6b ng bayan-bayin. Ang pagkuha sa pagkakandili ng Estado sa mga da&ng-bakal, ang pag-aadhika ng mga sariling pagawaan ng mga bagay na kinfkailangan ng madlang taong-bayan, ang pagpapagawa ng mga bagay na panlahAt na walang tfhanan, gaya ng mga marAlitAng manggagawi, ang pamamahagi sa mga tao ng mga lupang mftatamnan, katulad ng homestead dito sa Pilipinas, ang pagbubuks ng niga p&aral&ng-bayan, ang pagpapalaganap ng tubig sa lo6b ng bayan, (paris ng tubig ni Carriedo rito, bagamAn ngay6'y toto6 nang tiwali ang pangangasiwang ginagawa), ang pagbubukis ng mga aklatang-pangmadla, bahay-libangan, bahay-gAmutan, bahay-ampunang paraparang pangmadla.... Ang lahit na it6 ay tanda na at banaag ng pagsikat ng bagong araw na ibin&babala ng Sosyalismo, mga bagay na sa Estados Unidos ngay6n, ay lunmilaganap na at tumatatAg sa bu6ng kasiyahin ng lo6b ng madla...... -Dapat niy6ng talastasin, kaibigang Delfin -- ang pakli ng abugado - na, sa Am6rika ngay6n kung ang kapangyarihan man ng Estado ay aiy& nang nakagigitaw at mabilis na sumusulong sa pangangabfy sa mga tuntuning sosyalista, ay mayro6n namAng isang lalong lak&s na sa kanya'y Bumasa

Page  237 BANAAG AT SIKAT 287 lubong at masasabing nakararaig: ang lakas ng mga Trust at Sindikato. Ang Capitalismo ro6n o paghaharl ng puhunan, ay hindi maikakaft na namnmaibabaw sa ulo ng Estado Sosyalista. Habang ang mga manggagawa ay nagtitibay sa pagsasapi-sapi, nakapag-iimpok ng malalaking salapt na naipakikipagtunggali nila't ipagmatigis sa mga ginagawan, ang mga mamumuhunan namfin ay naglalakip-lakip din, tulung-tulong sa pagtikis sa mga nagslsiaklas na manggagawa, ayun-ayon sa paggipit sa mga mamimili ng kanilang mga kalakal, damaydamay sa pagsuhol at pag-upAt sa mga kinatawan at pamunuan ng bayan, sabwat-sabwat sa paghingi ng mga utos na nAkakampi sa kanilang puhunan at kalakal, pisan-pisan sa paghango ng mga ani, yari at ibA pang kalakalin, upang mahigpitan sa panah6n ng pangangailangan ang madli. Anupa't hanggang nagtitibay ang Estado Sosyalista, ay nagtitibay naman ang malalaking mamumuhunan o Trust. -Sa ising dako p6, Gino6ng Honorio, ay hindi nakasasaml iyan, kundi lalong nakabubuti pa sa mga adhika ng Sosyalismo., — At bakit? - ang pagilalas na usisA ng abugado. -Sapagka't ang kayamana'y napipisan sa kaunting kamay na lamang: kaya kakaunti na rin ang haharaping kaaway ng mga sosyalista, pagdating ng totohanan at laganap nang Revoluci6n social. -Kaunting marami, kaibigang Delfin! Hindi ba niy6 alam na ang tinatawag na Trust ay kapisanan ng mga kapisanan ng iba't ibang mamumuhunan? Ang kahulugan nit6'y mga lakas nang pinagbigkis pa upAng lalong tumibay, upAng maging kilakas-lakasan. An6 mang paghihimagsik ng mga sosyalista, maging pati na ng ibinabala nina Reklus at ng madlang anarkista, na isAng marahas na paggigibA sa mga kasalukuyang lagAy na it6 ng kapamayanan, upfng mapalitan, anila, ng isang bagong pagsasamahan ng mga tao na waling tangi-tangi sa kabuhayan at wala na ng mga" karumal-dumal na palakad ngay6n ng mga pamunuan... anuman iyan, kaibigang Delfin, ay huwag niy6ng akalaing makababago nang gaano sa mga likas na lakad ng kapanahunan. Ang mga Trusts, kung masama man, ay masamfing nakablbuti; sapagka't salamat sa kanilAng susun-sus6ng puhunan, ay nakakayang tuklasin at pakinabangan ang lalong malalalim, malalayo at mahahalaging kayamanang itinatagb ng Naturaleza..... -Lial pong malaki ang magagawA ng mgs puhunang iyin - ang putol ni Delfin - kung mApasa-kamay ng Estado,

Page  238 238 LOPE K. SANTOS sa ngalan ng lahit; sapagka't ang lahit ng taong-baya'y panAy na mangagmamalasakit, alang-alang sa sila rin ang magsisipakinabang. Samantalang kung nasa kamAy ng mga Trusts ang puhunan, ay sila ang masusun6d na harl ng bayan at di ang kaloobang-bayan; sila ang p6poonin ng mga pAmunuan, bilang pagbibigAy ng isAng mahinA sa isang malakAs na sa kanya'y nagpapakain. Ito ang nangyayari ngay6n sa Estados Unidos. KayA ko nfiabing nakabubuti rin sa Sosyalismo ang mga Trusts, ay hindi sapagka't mabuti nga sa ganing kanilf ang mga kapisanang iyin, kundi sapagka't silA'y ising tandiA pang malinaw na maiaring kayahin ng Estado ang minsanang pangangasiwa sa bu6ng ikabubuhay ng hambayanfn. Sapagka't kung ang mga pawatak-watik na kapisanan lamang socie4ddes privados ay nakapagsisikap at nakapagsisimpan ng gayong malalaking kalakal na kinAkailangan ng yuta-yutang tao at daan-daing bayang umaasa sa mga Trusts, an6't di lalong makakaya iyin ng is&ng Estado Sosyalista, na dill ibf't siyA na ring kapisanan ng sambayaning nangingailangan at makikinabang?..... Si Honorio Madlang-layon ay natigilan. Nasok sa lo6b niying tila nga sil&ng dalaw& ni Delfin ay magkakiniigan sa pagtatalo. Nialaala si Taliang baka nayayam6t na sa paghihintay ng mapagkakausapan nil& tungkol sa lagAy ni Meni. Nipata6n nam&n ang pagpapasok ni Turing ng dalawfng baso ng.serbesa na ipinatong sa ibabaw ng munting lamesang yantok na nakagigitna sa pagkakaupo ng dalawing nag-uusap. Nguni't si Talia'y hindi nayayam6t; siling dalaw& ng hipag nam&n ay nasasa-kabiling salas na bulwagan ng hagdan. Hanggang do6'y nAririnig nilAng bu6 ang mga pagsasagutan ng dalawing lalaki, tungkol 'a mga kung anu-an6ng bagay na hindi nAwawawaan ng kanilang pagkababae. Ang nAwiwikA na lamang nilf ay: "lyfng mga lalaking marurunong, kapAg nagkakausap, ay kung saan-saAn nfliliklik ang salitaan." Gayunman ay nawiwili rin siling makinig. Nag-alukan muna ng serbesa ang dalawf sa lo6b. Si Yoyong ang umin6m na napapangalahati ang baso. Si Delfin ay halos sumimsim lamang, dalA ng di ugaling pag-in6m ng alak. Pagkapahid ng abugado ng ising serbilyeta sa kanyang ngusS at misAy (bigote) na kinapitan ng mga bula, ay sinundan ng tug6n ang mga huling sinabi ni Delfin. -Tignan niy6: -anya - ak6'y hindi kaayon ng alinman sa dalawAng paraAn ng pagsasamahAn ng mga taongbayan, na pinamAmagating "Sistema individualista' at "Sistema socialista." Sa una ay sapagka't iy&'y isAng pagbibigiy

Page  239 BANAAG AT SIKAT 8U9 sa tao ng ising masagwang halagi at lakis na di niyk taglay at kaya. IpinalalagAy ng mga Indibidwalista o makatao na ang tao ay dapat managano sa is&ng ganip na kalayaan, huwig panghimasukan o pilitin ng ibang kapwa o ng sino mang pinun6 upfng gumawa ng isAng bagay na di niyi ibig gawin. AnupA't paiyahan ang katutubong kilos, lo6b, hinggil at panihala ng is8't is&; palibhasA, anila, yamang ang tao (individio) ay isAng bagay na may lik&s na nais na magpakagaling (ser etico), ang taong iyan mila6't madali ay patutungo rin sa ikatatam6 ng likas niy&ng layon: ang kagalingan na ngA, sukdang hindi man siyi pag-utusan. Sa ikalawi naman, hindi rin ak6 makapaniniwala; diy/n mandin n&bibilang ang inyong mga paghahaka, ayon sa aking nahuhul6. Ang mga SosRjalista o makakatipunan ay nag-&akalang ang "Individuo" ay para sa "sociedad," ang tao ay dapat gumawa nang ayon sa kagalingan ng samahing kinAbibilangan niy&: ang "interes social" o ikagagaling ng sambayanfn, ay pinApangino6n ng "interes individual" o ikagagaling ng bawa't taong-bayan. Ibinabatay nil& ang mga paghahakang it6 sa ising katutubb ring karapatan ng madlang tao, na dill iba't ang pagka-social ng lahit at bawa't isA, na alala6ng bag&'y ang pagkalikis na kailangan nang makisama sa kapwA tao: hindi maaarl ang mabuhay sa pag-iisa: ang lalong kAhamak-hamakang bagay na ating kinakain, ginagamit at pinakikinabangan ay hindi masasabing sariling gawa natin kundi sApilitAng kinikikitaan ng pagtulong ng ibA: ang lik&s na kahinaan ng tao ay nang&ngailangan ng tulong ng ibA, upfng makagawa ng malalaking bagay na makagagaling sa kanya at sa iba: ang pagtulong ng is& sa isa, ay karampatang gantihAn din namin nit6 ng tulong: anupA't natutupd ang kasabihin nating tagalog na: "gantiganting katwiran, magbayad ang may-utang"... Sa panghahawak sa mga kabagay&ng it6, ang Estado, na siyAng pagkakisapi ng sambayanin, ay binibigyan ng mga sosyalista ng isAng ktaas-taasang uri at halagt; siying pinapamAmanihalang lubos at pinapagsisikhay ng madlang kailangan ng ikatubuhay at ikasusulong ng tanfng taong-bayan: ang Estadd ang mamuimuhunan, magpapagawA, magp&paani at mag-Aayawayaw ng mga nayayari at nafani, sa madlang nasisaklawfng tao: ang mga tao ay magsisigawa, mangag-aaral at mangagsisikap nang tulung-tulong sa paghahandog sa Kapisanan o Estado ng kani-kanilfng kaya sa ibA't ibAng paraing nflalaman at sa ukul-ukol na panah6ng kin&kailangan ng isang gagawing makabubuti sa lahat at sa bawa't isA. It6, sa pahalAw na pagsasabi, ang mga patakarAng pinagbabatayan ng

Page  240 240 LOPE K. SANTOS mga sosyalista sa kanilang pagsusumikap ngay6ng makapaibabaw sa paghahalalan ng mga kinatawang-bayan uping makapangasiwa ng sambayanan. Maging ang INDIVIDUALISMO at maging ang SOCIALISMO - ipinagpatuloy ni Madlang-layon - sa ganang akin, ay kapwa may kasagwaan. Sa mga makatao, ang pagpapahalagA sa tao (individuo) ay halos diyos na rin, at sa mga makakatipunan nam&n, ang kapisanan (sociedad) ay siyAng pinaka-lahdt na. Ang ibig ng una ay pabayaan ang tao s# pagsisikhay at paghahanAp ng kani-kanyang kailangan, at ang ibig namAn ng hull ay papamaibabawin ang kapisanan sa pagBisikhay na iy&n. Alinman sa dalaw& ay malabo at maipalalagAy na pangarap nga lamang. Sapagka't kung ang tao (Individuo) ay talagA mang kasanib sa sambayanin' (Estado) o sangkatauhan (Sooiedad humana), na anupi't sipilit&n siyAng mabubuhay sa pakikisama sa mga kapwa; dapwa'y hindi namin dapat hanggahin ng kapisanan ang sari-sariling hilig ng madlang taong kasapi. Kung hindi marapat it6, ay hindi rin nam&n ang paiyahAn bawa't tao sa kanyang mAibigan. Kailangan, kaibigang Delfin, ang tayo'y kumapit sa' is6ng sistema o pamamalakad na namamagitna sa dalawang iyAn: ni hindt ang lub6s na pagpapahalaga sa karapatin at kaya ng ising tao, ni hindi ang lub6s na pagpapahalagA sa karapatin at kaya ng kapisanan. Kapwa silk pahalagah&'t igalang, nguni't huwAg pakasagwain ang pagkiling o pagsupil sa isa't isi. Ang i'sing palakad na ito'y bagong tuklas pa lamang ng mga Ekonomista: siyAng tinatawag na INTERVENCIONISMO. Ang Estado sa paraing ito, kung mirisan ay Sosyalista, at kung minsA'y Indibidwalista, ayon sa mga kabagay&n. Pinatfturuan ang lahat ng taong-bayan ng mga una at katampatang dunong, at pagkatapos ay pinabibayaan nang magpatuloy sa ganang ibig niying matutuhang dunong o hanapbuhay; at sa pag-iisa nang it6 ng tao, ay binibalalayan din ng Estado at pinaluluwagan hangga't maaarl sa ikApapanibulos ng magaling niyAng nilalayon. Nagsisimpan ang Estado ng madlang lupA. kalakal, gawaan, bahay, sasakyan at iba pang bagay na dapat pakinabangan ng madlang taong-bayan, at di ng ilaniling tao lamang; nguni't pinababayaan naman ang ari ng isA't ising tao, ng isA't isang samahin sa lo6b ng Estado, upAng magsigawa ng kani-kanyang ibig gawin, huwag lamang it6ng makasasama sa sambayanAn. Ginagawa ng Estado ayon kay Leber, ang hindi magawAng mag-isa ng tao, ang hindi dapat gawing mag-isf at ang ayaw niying (ng Estado) ipagawAng mag-isa. AnupA't ang Estado sa "sisterna intervencionista," ay hinds siyAng sambayanan nang talaga, gaya ng

Page  241 HANAAG AT SIKI~AT 241 hinahakang Estado ng mga sosyalista, kundi ising sadyang katipunan lamang ng mga tao at mga kagawaring tagapangasiwa, tagapag-ayos, tagapag-usig sa maysala, tagapanimbang sa kalagayan ng madlang nasasakop ng sambayanfin. It6 ang Estadong waling kasagwaAn; mahanga'y nAtatatfig sa ibabaw hindi ng mga panaginip lamang, kundi ng talagang mga nangyayari at sukat mangyari sa kabuhayan ng tao at ng pagsasamahin ng madli.... Ang mahabang salaysay na it6 ng Abugado Madlang-layon, ay mataimtim na pinfnaingahan ng binatang marnunulat, gaya ng pananainga ng sinumang nAniniig at nabibighanl sa ising talumpating malamAn. NaAabot ni Delfin ang mga kagalingang iniuulat ng kausap tungkol sa Interbensionismo o pamamagitna ng Estado sa mga hinggil ng bawa't tao at sa mga hinggil ng bu6ng sambayanan. SiyA'y ayon bakit hindi? sa mga gay6ng kabutihan. SiyA, batbat man ng kapusuk&n ng pagkabata, ay nag-aaral din namAn, hindi lamang sa mga aklat, kundi saanga talagfng nangyayari. Datapwa't sa kanyang loob ay hindi pa matatag ang alinmang lub6s na paniniwalA. Ang mga alapaap ng karunungan (ciencia), ay hindi pa nahahawl nang lub6s sa kanyang pag-iisip. Libid pa slya at lip6s ng maraming agam-agam. Ya6ng pinariniwalaan ngay6n, mamaya'y pinag-aalinlanganan; ya6ng kangina'y magaling na, ngay6'y nagiging alanganin pa, at pag nagkata6'y nAkikilalang masama o mali. It6 ang nangyayari sa kanyang isip kapag ang mga kasaysayan at matwiran tungkol sa mga bagay na it6, na kanyang nApagbabasa at nAtutuhan sa mga aklat at sa pAaralfn, ay naiaakma o naibabaling sa mga larawang buhAy o katotohanan ng mga nangyayari. Napaghuhulo niyA sa halimbawang magaling ang Sosyalismo; datapwa't nakikita naming ang pag-iral ng bagay na it6 sa mga bayan, ay hindi maAaring mAitatig nang gayun-gay6n lamang: kinfikailangan din namang tignan kung ang kagalingang nahuhulb sa Sosyalismo ay maipapapalit nang walang bawas sa kasarrafn ng kasalukuyang pagkakatatAg ng Sangkatauhan at lalunglalo na ng Sambayanang pilipino. At siyfng toto6. Maraming bagay na sa paghahaka-hakA ay magaling, nguni't kung ginagawa na'y sumasama rin. Gayunman, sa budhi niyf ay hindi natitinag ni nagmamaliw ang isang matibay na pananalig na siyfing pumApatnubay sa buAng paghahaka at sa tuwi nano pag-aagam-agam. Ang pinanAnaligang it6'y' dill ibM't ang "pagkamasami at karumal-dumal na mga palakad ngay6n ng mga pamunuan at ng mga kapamayanan, na siying nagbibigay ng daan upang ang mahihinang tao ay maging kakanin lamang ng malalakAs, ang mahihirap ay magdagdag nang magdagdag

Page  242 a42 LOPE K SANTOS pa habang tumatais ng pagkasulong(progreso), ang mayayaman at marurunong ay siyang pangi-panginoonin ng karamihan..." it6'y mga katotohanang buhay at hayag na nangyayari sa kabuhayan ng mga bayan at mga tao. Lunas ang kailangan. Mga bagong palakad na makagagam6t ang hanap sa mga pag-aaral ni Delfin. Alin mang paraang nahihinggil sa hangad na it6 ay magaling, sapagka't magaling ang nilalayon. Kung ang Interbensiyonismo ni G. Honorio ay kinatatamuhan ng gay6ng lunas, ang isip at kalooban ni Delfin ay an6't di pahihinuhod? Datapwa't hindi nangyayari ang ganito sain mang lupaing bihasa at sinasabing maginhawang ibinaling ang kanyang gunita. Sa Estados Unidos man o sa Inglatera, Pransiya at ib, pang nangungulo sa yaman ng mga bayan ng Sansinukob, ang pagdarilitA at pagkaamis ng marami at ang pagpapasasa at pang-aamis ng iilan, ay siyang dinaramdam at laganap na dumaranas sa harfp at ilalim ng mga p/munuang gumagamit, kung sa bagay, ng "sistema intervencionista." Anupa't lahAt ng kabutihan nit6ng itinltaguri ni Madlang-layon, ay wala ring nasasapit at napapala sa ikalulunas ng gay6ng mga dAlita at pagkaamis ng karamihan. Sa sali-salimuot na mga pagmumuni-muning yaon, ano pa ang isasag6t ni Delfin, sa abugadong katalo nang mahusayan, at hindi na gaya ng nangakatalong matatand& 'sa Antipulo? -Ginoong Honorio, - ang sa gay6'y nasabi — ang palakad na pamamagitna lamang ng Estado oficial o Gobierno sa mga taong-bayan at sa sambayanan, ay sub6k na sa maraming lupain; nguni't ang kaginhawahan ng madla na minimithi ng mga bayan, ay hindi natatam6 hangga ngay6n, at walnirg daing matam6, mahanga'y lalong nasasaliwa ang lakad ng panahon. Paanong di ganit6, ang pagpapaan6d ng Estado, (sa salitang it6'y pamunuan, gobierno, ang ngayo'y ibig kong sabihin), ay lumululong nang lumululong ang pamamaibabaw ng puhunan, dunong at katungkulan, sa manggagawA, sa hindi marunong at sa mga taong karaniwan. Bigyan mo ng kalayaan ang isang mayaman na makagawa ng bawa't ibig gawin sa kanyang kayamanan, gaya ng kalayaang ibinibigay sa ising mahirap sa ibig gawin o ihalag 'sa kanyang pawis, it6 ang kinauuwian ng pamamagitna ng Estado, sa karapatan ng isA't isang taong-bayan, alinsunod sa "sistema intervencionista." Ang kahulugan nit6'y bayaan sa paglangoy sa dagat ang dalawang tao, isa'y hapo sa gutom at isa'y hindi uping mag-unahang makalapit 'sa pampang ng kabuhayan. Ano ang,nangyayari?... At saka ipangangalandakan ngay6n ng pa

Page  243 BANAAA AG AT SIKATtA 243 munuin, pag nalunod ang mahink, na siy&'y walAng sala sapagka't iginagalang niyA ang sari-sariling kaya at kalayaan sa paglang6y ng dalawang taong nag-funahAn. -NAmamali kayo ng hakA, kaibigang Delfin, hindl gagawf ng ganyang pagpapabaya ang tunay na Estedo ayon sa mga paraing sinabi ko. BinAbalalayan at ipinagtatanggol ang mahinang talagi... — Hindi p6 iyan ang nangyayari-iginift ng mfnunulat.Ang mga pamunuin ngay6n, na siyAng nagtAtaguyod ng Estado o sambayanan, ay labis ng pagkamagdarayA. Nagpapanggap silAng hindi na harl, kundi 'tagaganip at tagapamagitna lamang sa kalooban at matwid ng mga taongbayan. Nguni't kung silA'y mangagkamali, ay walfng lakAs na sa kanilA'y makapag-usig. KapAg ang mamamayfn (ciudadano) ay nagkasala, pinaruirusahang dali-dall ng pAmunuin (gobierno), sa ngalan daw ng Estado: nguni't kung ang pAinunuan ang magkasala,-na dapat sanang maging lalong niabigAt ang pananag6t at parusa, sapagka't binubuo ng mga taong pill sa dunong at kamahalan at sapagka't silA ang pinagl&lagakan ng tiwalA ng sambayanAn, —ay walA, hindi mAlaman kung nasa kanginong kamAy ang kapangyarihang sa kanya namn'y makapagpaparusa. -Mayro6n,-ang putol ng abugado-ang pasya ng bayan. — At sino ang nagsasabi ng pasya ng bayan? -Ang mga pAhayagan. -Ang mga pahayagin p8 ba at minunulAt na nasa-ilalim din ng kapangyarihan at bigAt ng mga utos na inilalagda ng mga pinunong kalaban at nagkasala? ang mga pAhayagang hindi maaaring hindi magpakundangan sa mga nagpspalathalang mfngangalakal, maysalapi at makapangyarihan? -Nguni-ang giit ni Madlang-layon-hindi maikakait na ang mga pihayagan, pag siyang nagpakilala na ng mga kamAlian at sala ng mga pinuno, ay nagiging parang mga santong putik na lamang ang mga it6 sa bayan, at unti-unti, kung di man biglang nangauugnas at gumuguh6. -At sukat na pB ba iyAn sa makapup6ng bigAt ng kaniIfng sala; At sakl, mabuti kung ang pAmunuA'y duminig sa mga pfhayag&n, at kung hindi, gaya ng karaniwan, bagkus ang pAmahayagA'y siyA pang pag-uusigin. Ang Abugado Honorio ay nag-isip-isip muna bago nakasag6t, at anya'y: -Tignan niy6, kaibigang Delfin, yamang kay6'y maglalathala (periodista), ay mabuti rin namAn ang iyA'y mApagusapan natin. Pag ang mga pAhayagf'y (prensa) nagsasabi

Page  244 OAA Trn pP, K. SANTOS ng tunay na kalooban ng bayan (opini6n publica), asahan niy6ng an6 mang tatfig ng pamunuan ay natitinag; at kung hindi pa rin it6 tuminag, ang bayang ipinagpahayag o ipinagtanggol ay siying may katungkulang mangatawin, uping ang kalooban niya'y siyAng maganip at di ang sa mga upahfng pinunb lamang. Dito sukat mapagkilala ang kaibhan ng Estado at ng Gobicrno: ang uni'y siying sambayaning tunay na makapangyayari, at ang ikalawr'y kalupunan lamang ng mga tao at krgawarin sa pangangasiwi ng loobin ng una. -Ak6 p6 ang magsasabi namin sa inyo, kaibigang Madlang-layon, na iyin ay pangarap din. Ang tunay na bayan o sambayanfn (Estado), alinsunod sa mga kasalukuyang lagiy ngay6n ng mga nasyon, ay wall o nasa guniguni lamang. Ang tunay na kapangyarihan ng bayan ay nakikita lamang kapig may Paghihimagsik (Revoluci6n), na ang pfmunur'y siy&ng kinakalaban at iginuguho. Hindi mikikilala ang tunay na bayang pranses kundi sa kanyang pagkakfpaghimagsik no6ng 1789. Hindi mitatanyag ang bayang amerikano, kundi sa kanyang paghihimagsik noong 1774. Hindi rin ang bayang pilipino, kundi nang ta6ng 1896 na magbangon at humiwalry sa Espanya. At ngay6ng mga panah6ng it6, ang tunay na kapangyarihan ng bayang ruso, ay hindi pa makikilalang lub6s ng Sansinukob. kundi sa paghihimagsik ng kanyang mga tunay na taong-bayan (Revoluci6n social). Sa mga panah6n ng kapayapaan, waling nitatanyag na una-.una kundi ang mga pAmunufn. Ang kapangyarihan ng bayan sa Estado intervencionista ay hangin lamang. Hawak ng Gobyerno ang lahAt ng lakes: ang hukbo, ang mga kuta, ang mga kasangkapang pandigma, ang yaman, ang mga utos, ang mga huikuman at prrusahAn. Hindi makapagpapagawa ng isAng bagay sa bayan, nang di may kasamang bala. Ang pimunurn sa Estado niy6ng nipipili, ay nagpapanggap lamang sa pagsasabing itinatanggol niyr ang mga derechos individuales o kahinubong karapatin ng isA't isAng tao, at isi sa mga katunayan daw nit6'y ang pagpapalagfy sa lahAt na patas-patas sa hardp ng kabatasdn. Sinungaling!.... Patib6ng sa mga hangal at mahihirap na siyfng karamihan!..... Pagpatasin sa harfp ng hukuman ang palagay sa isfng mayaman at sa ising dukhang magkalaban, oo nga't it6'y masasabi nang magaling sa biglang pagkukuro; nguni't kung iisiping ang mayaman ay may naibabayad sa abugadong lalong magagaling (kaghlingang nikikilalang madalis do6n sa mga usaping, talaging talo na at waling matwid, ay naipananalo pa sa pAlikwaran ng dill at

Page  245 BANAAG AT SIKAT 246 ayon sa upa), at kung sa ising dako'y titignan ang mahirap na nag-iisa, (walang kasama sa dakong lik6d kundi mga luhA ng isfng asawa at mga anak na sinasalagimsiman ng mukhA ng Gutom, saka marahil ay nagsanli pa o nagbili ng kaunting arl, uping may mabaon sa mga paglalakid nang di alam ang tinutungo); kung nakikita na natin ang dalawAng iyin sa harap ng huk6m, an6ng pagkakapatas ang ating maAasahan? Wika ba ninyo'y kung mAkilalang may sala ang mayaman ay magdur.usa ring paris ng mahirap? -Mangyari! - ang payo ng abugado. -At paano ang pagpapakilala ng sala, ayon sa mga palakad sa hukuman? - ang tul6y ni Delfin. -Ang sall-saliwafn ba ng tanong ang hangal o dukha ng abugado ng mayaman, up&ng maihulog sa pagsasalaysay? -Dito sa atin, -. ang tug6n ni Madlang-layon - ay may tinatawag na mga abogados de oficio, na walAng bayad at siying tinftadhanaan ng mga huikuman upfng magtanggol sa mahihirap na waling mfiiupa sa sariling abugado. -Ang mga abogados de oficio! - ang nhwikang pangitt ni Delfin. - Abugadong gratis..... Hindi na ipinatuloy ng binata ang ibf pang ibig sabihin, sapagka't n&alaala niyang abugado ang kausap ay baka masaktan. Sa saliting abugadonn gratis! ay parang nasabi na niyA ang lahit.... At upAng huwfg mahalatA ni Madlanglayon ang punto ng kanyang pananalita ay nagwika na lamang ng: -Di siyang salamat kung ang mga abugadong bigAy ng huikuman, ay hindi karaniwang mga baguhan pa lamang, at yaong mga datihan namA'y waling maraming gagawin, uping mAipagtanggol ang dukha nang pAngatawanan...... Dtapwa't ibalik natin ang salitaan sa pagkakapatas ng lfhdt.,a harip ng kabatasdn, o pagkakapatas ng matwid sa lahdt ("equal right for ali"). Wika ko sa inyong it6'y sa sabi lamang at sa biglang tingin nagaganAp. At hindi sa Pilipinas tangi ak6ng tumutukoy, kundi saan pa mang bayang umiiral ang "sistema intervencionista." May mga sadyang utos na nagbabawal at nagpAparusa sa mga taong walang hanapbuhay at hampas-lupa, sa mga taong ayaw magsigawa sa talaga nilang pinapasukan, (nangagsisiaklas), may mga nagpApahuli sa mga nagpApalim6s sa daan o naglalako ng mumunting kalakal na waling licencia; nguni't wala isa mang utos na nagbabawal baga sa mga mayayaman ng pagsahod niLA ng iba-ibayong tubo sa mga salaping hindi nila pinagpfpaguran (renta sin trabajo); wala isa mang utos na nagbabawal bagA ng pag

Page  246 246 LOPE K. SANTOS upa ng hamak at alangan sa mga alil, at ng paapihg pakikipagsamfi ng maylupA at puhunan sa mga magsasakang mahirap. -Bawal namfn ang pang-aalipin (esclavismo) - ani Yoyong. -Bawal!....... Nguni't wala pa ak6 hangga ngay6ng n&lalaman na isfng pangino6ng pinarusahan na dahil sa pagbusabus sa kanyang mga alila: mga alilang may-upang-walA, nagmfmana-manahan sa pagbabayad ng utang na wika nga'y parang ahas, habang nAbabati'y lumalaki, pakaning ano pa, paramtan-dill, buntunan ng lahit ng utos, pagmura, bintang at lupit ng mag-anak ng pangino6n: mga alilang inuiupahan ng hamak, at salamat pa kung di bayad-utang lamang, nguni't kinfkatulong sa mga paghahanap-buhay ng pangino6n at ang pinaghanapa'y dito n&uuwi...... hindi po ba't dito sa ati'y marami niy&n, nguni't mayroon na ba kayong nikitang paguusig ng pAmunuAn? Gayon din ang mAitatanong ko sa mga pagsasamf sa bukid. — Paanong mag-uusig ay walfing nagsasakdal? Kung ang mga alilang iying naaapi ay siyang hindi nagsisidulog sa maykapangyarihan, ano ang ipanghihimasok ng isAng pimunuin sa kanil&? — Iyn! iyin na nga ang palakad! - ani Delfin. -Antayin pang magsakdal ang talagfng kita at kilala nang mahinA, ang talos nang tak6t at walAng muwing sa gagawin laban sa kanyang pangino6ng mayaman, malupit at marahil pinunongbayan din o kaibigan ng ising may mataas na kapangyarihan! -Wala tayong magagawa - ang paanod na salith ni Madlang-layon - hangga't mga hangil at duwAg ang mga alilang iyfn, ay dapat silang magtiis; kaya kailangan ang mag-aral at nang matuto ng mga karapatin at katungkulan nila sa pagkaalila. -Oh, G. Honorio! Kailangan ang mag-aral!.... magaral ang mga Ba pagkabusabus ay nAmulat, halili sa nangamatAy na magulang na may utang sa pangino6n at handa nang mangamatAy na rin sa pagbabayad....... At il&n na kayf ang mga panginoong nakapagpApaaral sa kanil&ng mga alilM? Kung di sana palasak iyAng kasabihan ng mga pangino6n: "Infiupahan kitL uping magsilbi sa akin, hindi uping mag-estudiante rito at siyA kong panginoonin!" "Kung ibig mong huwAg kang mahirapan, mabuhay ka na parang kastild, magbayad ka ng ptang!" Sain kukuha ng ibabayad, kung di ipagbili na namin sa ibAng pangino6n din ang katawa't kiluluwf nila? Kailangan ang mag-aral! Nguni't paano -ang

Page  247 BANAAG AT SIKAT 247 gagawing pagpipaaral ng mga anik ng isfng magulang, na ipag-umubos man ang bu6ng kaya sa paghahanap-buhay, ay mabuti nang makakita ng maipakakain at maipagpApalakl sa mga tinurang anak; kaya ang nangyayari, maliliit pang bati ay napipilitan nang papaghanap-buhayin, upAng maagang mikatulong sa ikapagtatawid niling mag-anak? -Wal1 tayong magagaw&, kaibigang Delfin, hindl nam&n manaring maging pangino6n na tayong lahft at walA nang maging alipin; maging mayamang paw& at wal& nang maging mahirap. Nguni, maiarl pong m&tam6 ng Sosyalismo ang mawals na ang pangino6n at alipin, at kung bagam&n, ang lahat ay maging alipi't pangino6n nang minsanan. Ang lahft ay gagawa nang di na pag-uutusang paris ng mga pag-uutos ngayon, mawawala na iying maranmi ang nagp&pakamat&y sa hirap at k&kaunti ang binubuhay sa ginhawa. -At an6, - ang pasaring ng abugado -- magsasaka na ba tayong lahat? mangingisda? papasok sa mga gAwaan? at wali nang paris kong abugado ni mag-aaral pa ng pag-aabugadong paris niy6? — Marahil nga p6'y hindi na kakailanganin ang abugado ang pangiting sagot ng binat -- sapagka't walai nang usapin sa lupa, ni,pag-aari o mga basag-ulong pag-uusapan; palibhasa ang paghatol sa mga maysala ay hindi na gagawing katulad ng mga palakad ngay6n sa mga hukuman. Ang sukat mangyari'y ang pag-iral ng mga Jurado o lupon ng mababait na taong-bayan, gaya ng tumatatAg na ngay6n sa Austriya, sa Suwisa, sa Estados Unidos at ibf pa. — lyA'y mafarl lamang sa mga bayang laganap na ang dunong. -Kaya p6 naman sa Estado Sosyalista, ang lahit ay mag-aaral gagawa ng bagay-bagay na ayon sa kanyang hilig at sa pangangailangan ng Sambayanfn. WalA nang mftututong magnakaw, sapagka't wala nam&ng pag-aar) ng ibing ninakawin: ang lahft ay sa lahAt na. WalA nang magtataksil sa pfImunu&n, sapagka't wal&ng pAmunuing kagAgalitan. Ang lah&t ng mga sigal6t na mangyayari, mga sigal6t na m&iibA na at magbabawas sa mga kasalukuyan, ay hLhatula't p&payapain ng mga lupong sady& ng Sambayanfin. Ang kagalitfin ng mga bayan at lahl ay mawawal& rin, sapagka't wal1 na ang kasakimin, at kung sakaling magkaro6n ay masasapa ng isfing Kapulungan ng Sandaigdig (Junta Internacional.)

Page  248 248 LOPE K. SANTOS -Pangarap!... panaginip!.... Utopia! -ang sambot ng abugado. -Nguni't sa akala ba ninyo ay iyan nang Estado Sosyalista ang pinaka-tierra de promisi6n (lupang pangako)? K&galing-galingan na p6 ba iyang tunay na diya'y wala nang mananalAt? -Hindi p6 naman hanggan diyfn lamang ang galing - ipinaliwanag ng mAnunulat. -Maaari kay6ng makaisip at magsaid ng ibA pang lalong magaling kaysa hinahakang bayan ng mga Sosyalista: nguni't ang masasabi ko sa inyo, dapat mhibi sa mga kasalukuyang palakad ngay6n ng madlang lupaing tanyag na nakikilala natin, sapagka't alinman ay hindi pa nakapagbibigay ng lunas sa dinaramdam na dAlita at pagkaapi ng maraming taong-bayan saa't saanman. Sa Estado Sosyalista ay dill ang hindi magkakaro6n ng pananalft, nguni't ang pananalat na it6'y magkakaayaw-ayaw sa lahat, at hindi na paris ngay6ng, habang sa mga lansangan ay may mga nag-agay-agay na larawan ng gutom at dAlita, ay may nfkakasalubong namang hagibis ng pananaganr at kaginhawahan. Talag&ng ang panahon, kung minsa'y nagdudulot ng kasalatAn at kung minsa'y ng kasaganaan. Datapwa't katulad ng ginawa raw ni Fara6n nang siy&'y managinip na nakakita ng pit6ng bakang rnatatabd at pitong bakang paydt, na hinulaan ni Jos6ng pit6ng ta6ng patanagaand muna ng kaharian, saka susundan ng pit6ng ta6ng pana.nldt namAn, ang Estado Sosyalista ay makapagsisikhay ding lalo ng mga pagkabuhay ng bayan habang nagdaraan ang panah6ng sagana, at kung dumating na ang panah6ng sal&t ay nang may kanawa-nawang maipagtatakip.sa mga kailangan. Ang Estado ang siyang marapat gumawa ng ganito, at hindi paris ngayong ang mga mAmumuhunang sindikato at trust ay siying nakapagpfpasalat sa mga bayan pag kanilAng ibig. Hinahango nilfi ang mga yarl at aning kilakalin at unang kailangan ng madla, gaya ng trigo, bigas, karne at iba pa, habang mura at masagana: iniimbak sa mga pintungan at ipinang-aabat ng mga araw ng lalong pananalat at pangangailangan, saka inilalabAs, anup&'t sa pagkagipit ng madla, ay napakakapit na tul6y kahit sa patalim o.sa gaano mang halagang hingin ng mfngangalakal. Ang mga pagtatamasang it6 ng iilAng masalapi lamang ay mawawala, kung ang Estado na ang siyfng humahango ng mga kAlakaling iyAn.... -Mainam na lahAt iyAn, - ang patawing sabi ng abugado - nguni't...... kay6 ang bahala, kung ayaw kayong makinig sa akin na iyAn ay mga panaginip lamang. — Panaginip nga p6 lamang ngay6n na bukas ay ating migigisnan. Ang mga nAtuklas na dunong ng tao sa loob ng

Page  249 BANAAG AT SIKAT 249 huling siglo, ay hindi man marahil napangarap ni nAguniguni ng mga tao sa una o ng mga tao sa siglong sinundan; dapwa't tignan ninyo ngay6't nakikita nating nangyayari't pinakfkinabangan, gaya ng VAPOR, IMPRENTA, ELECTRICIDAD at ibi pa. Ang kapangyarihang diy6s ng mga harl no6ng araw, ngay6n ay unti-unti nang nahAhalinhan ng tunay na kapangyarihan ng bayan; ang kapangyarihan ng iilin ay nagigfug sa marami na, at it6'y walang dt sa paghanggan sa lahAt balang araw. 1t6 na ngA ang araw na inaantay ng Sosyalismo. —.-Ay an6, sa akalA niy6, bagay na ba ang lahAt na iy&ng mangyari sa kasalukuyang lagAy ng Sangkapulufing Pilipinas na ating bayan? Si Delfin sa tanong na it6, ay nApamatA nang matagAl sa kausap, bago tumugon nang may kadalangang mga pananalitA. -NAitanong niy6 sa akin iyin - anya - ay siy& ko rin namfng ibig ulit-uliting ipaliwanag sa inyo. Sa aking pagtatanggol ng. mga panihalang sosyalista, ay hindi namin ibig kong sabihing ngayon na rin iyin mangyari sa ating lupA nang ganap na ganfp. Ak6'y nagbabi nang sang-ayon din sa inyo sa pakilala ng mga kagalingan ng "sistema intervencionista" na ngay6'y umiiral sa mga lupaing malayA. LubhA pa sa kasalukuyang lag&y at pagkakatatfg ng pfimahalain at pamamayan sa Pilipinas, ay tunay na alangin pa ngt ang maraming hakA at balak ng Sosyalismo. Al/m ko ring lub6s na kung ang mga manggagawang pilipino, ang mga alipin at mga kasamf ay nangasa lagAy na kaawa-awA at amis, at pinagtitamasahan ng di-kawasang pakinabang ng mga maypuhunan, pangino6n at maylupA; dAtapwA, ay mayro6n din namfing mga samA ng asal na dapat gamutin at mapabuti. Akin ding tant8 na ang pagsubok at pagkaganAp ng mga "doctrinas socialistas" ay do6n lamang sukat makairal sa mga bayang nagsisarilf na, at ang nangfngasiwA ay mga anik nil& rin at hindi mga taga-ibing lupA. Hindi rin lingid sa aking pagkukurb na ang paghaharl rito ng puhunan sa mga pag-upa at pagpapagawA, ay hindi pa man kilingkingan ng mga nangyayari sa Pransiya, sa Espanya, sa Estados Unidos, atb. Ni ang hirap ng paggawl rito ay maanong magfng ikalimi man lamang ng hirap sa mga ibAng lupain, na ang manggagaw& ay nfsusubb oras-oras sa bungangA ng kamatayan, kung nagaahon-lusong at gumagawf sa mga yungib at ilalim ng lupang pinag-miminahan. Tinatanggap ko pong lahst G. Madlanglayon, ang kagaanin at kakulangfn ng lagky ng bayang manggagawk sa Pilipinas. Dktapwa't sa akali ko, ay maAari na at

Page  250 2bO LOPE K. SANTOS marapat naming magpasok na tayo rito ng mga banaag man lamang ng bagong-buhay na ukol pag-usigin ng mga manggagawang nasabi. Kailangan nang tuligsain ang iling sama at lupit na sa ngay6'y ipinapataw dito sa mga alila, kasama't mag-aar&w, at ihandA namin silk sa nfbabala na sa kanilAng dagsa ng mga puhunang dayo na makikitulong pa sa mga pagdaratnan sa pagsasangkap at pag-amis sa paggawa. Pasasain itong lupA natin na di magkakaro6n din ng mga pAgawaang malalaki, ng mga mfkinfng magagaling na aagaw sa mga manggagawang pilipino ng kanilAng pagkakakitaan; ngay6n pa ma'y mayroon na, nagsisim.ula na, at ang mga unaunang mababanggit natin ay ang mga manlilimbag na untiunti nang nAtatabi, sa pagdatAl dito ng mga makinang pangugnay ng mga titik na kung tawagi'y "linotype" at "monotype" at ibA't ibA pang ukol sa "mecanica" at "electricidad." Pasasafn ang pagsasarili ng bayan natin at ang paghiwalay sa pamumuno ng mga dayuhan, bagay itong hifidi man kusang ibigAy o ipapit&s sa pilipino, ay kusa ring malulugas sa tangkay, kung bagA 'sa bungangkahoy, pagdating ng pagkahinog at kapanahunan. Ang liksi ay daig ng agap. Hangad kong ang mga manggagaw& natin ay huwAg nang abutin pang tulog at mahinA ng paghaharing lubos ni Puhunan. Kailangan nang magpanahA na sili ng lakfs at lakfs na maipakikipagbun6 sa sakim na haring iyan. Marapat din namfng mfmulat na silAng ang buhay ng tao at ang buhay ng mga bayan, ay hindi sa ganit6 at hanggang dito na lamang. Na ang Pilipinas ay daratnan din ng pit6ng bakar(g matataba at pitong bakang paydt, at kung di agad mahuhulaa'y hindi sasalang ang taba ng pit6ng una ay sa walAng habas na bibig ng puhunan mapapasubb, at ang mga but6 ng pitong huli ay sa balikat ng paggawa mApapataw. Ngay6n pa'y bagay nang matalos ng mga marklita, na ang pagdarAlita nilf'y hindi talagAng kasalanan nilA, ni ng Diy6s o ng Naturaleza, ni ng pagkakulangpalad nil& - gaya ng sinasabi ng maraming nalflabuan - kundt ng masamAng pamamahala ng mga pinuno at ng mga utos, na paimbabAw na nag-aampon sa lahat, bago'y walang tinutulungan kundi ang mga tuso at mga malakAs nang talagA. Na sa mga tao'y hindi sukat maganap ang tuntuning: "kailanman ang hinA ay talo ng lakis" (ley del fuerte sobre el debil), sapagka't ang tao'y may budhi (conciencia), na sukat ikatabay sa an6 mang hilig na sa ib&'y makapipinsala. Kailangan ding matant6 ng mga manggagawA na ang puhuna'y hindi dapat makinabang nang higit sa paggawa, ni nang hati, ni nang labis pa sa halag/ ng mga kasangkapan at gamit sa pagpapagawa. Na ang dapat lamang pakinabangin ng maypuhunan ay

Page  251 BANAAG AT SIKAT 261 ang halagA ng kanyang paggawA rin, at hindt ang tubb at tubb sa mga himagAl (salario) ng mga nagpipaupi. Na hindl lahit ng yaman ng tao ay galing sa mabuting paraan, o bunga ng sariling pawis, ni parating anik ng pagsisipag at pagiimpok: marami aRg mana lamang na hindi kilal& kung Main kinuha ng nagpamana: marami ang sa tulong ng mga alilA natipon: marami ang sa pagkahangAl ng mga kasami nasamsam: marami ang sa pagsasamantalA sa ipinagdudurong pawis ng marAliti, natubo..... Ang lahit ng paraAng it6'y hindi bawal sa utos ng mga pimunu&n. Paraparang ipinagtatanggol ng mga hukuman ang kalayaan at karapatAn ng isfing nagmana, ng isang pangino6n, ng isAng maylupA, ng isfing mnmumuhunAn. Na ngay6n ang pagdaraya sa mga pangangalakal ay parang laruhn na lamang, marahil pa'y binibigyan ng gantimpalA sa mga Tanghalan. Na ang malinaw na maysala, kaya lumalala nang lumalalf ang sama ng isi't isA, ay dill ng& ib&'t ang masamAng pagkakatatfig ng mga pAmunuin, at ng mga pamamayan.... Kung ang lahat ng ito ay mftutuhan ng bayan natin ngayon pa, an6ng di pagkabagay ang ating masasabi, sa parapara nang kailangan iyAn ngay6n din....? lyAn p6, sa akala ko, ang mga unang hakbang ng Sosyalismo na dito sa Pilipinas ay dapat nang ipasok at palavanapin. Hindi ko naman tangka ang ngayon ding mga-araw na it6 ay maging Estado Sosyalista na ang ating bayan, kundl ang magdafin muna sa mga baitang (leyes de la evoluci6n) na dapat pagdaanang talagA ng alin mang bagay o gaw5 ng tao. Sa ganing akin, ang mga init ng Sosyalismo ay siyA ngayong magaling na pampalatang sa makind o bapor na nagp&palakad sa buhay ng mga tao at ng mga bayan, up/ng m&padali nang lalo't lalo sa sinAsalungang bundok ng pagpapakagaling. Ang Sosyalismo namf.n ay hindi ko inaaring siyAng hangga na o taluktok na tanging dapat pagsadyain ng lahit, kundi ising daan o landas lamang na lalong msaliwalas at matwid, kaysa kasalukuyan nating nilalandas; at siy& kong hangAd na unti-unti nang suysuyin, upfng kung dumating ang talagfng panahon, ay handang-handa na ang lah&t. HIabang isinasaysay it6 ng mAnunulit, ang abugado ay mApatawA, mApailing. Nagpaubayia na ng pagsag6t, sapagka't mul& sa dakong lab&s ay nftatanAw niyfi ang mga kindat, kagft-labl at pangungun6t ng no6 ni Talia, na sa di kawasa'y nayam6t din sa pag-aantabay. Sil&ng dalawA ni Turing ay nipawili rin namfn sa silitaan. Nagkaro6n pa sil& ng mga gltian ng luh&, nang ang kalagaYan ni Meni ay tahfis nang ipatalastas ni Talia, sa kanyang hipag, na bukod sa dating kaibigan at kalihimang-lo6b, ay

Page  252 262 LOPE K. SANTOS para na ngay6ng tunay na kapatid din. Nguni't natapos at lahit ang kanilAng mga bulungan at sariling pag-uusap sa labis, na ang dalawa sa lo6b, ay hindi pa ilcgkakalutis sa kung anu-an6ng pinagtAtalunan. Nang mahalata na ni Yoyong ang toto6ng pagkainip ng asawa, ay ibinalik na ang s&litaan sa talagAng pakay ng pagkikita nil& ro6n. Nkilala niyA ang tigAs ng batang-lo6b ni Delfin; tigis na, mraty mang kalapain, ay hindi maAaring mikasund6 ni Don Ramon, kung sakali't lakarin nilAng magasawa ang pagkabangon ni Me'ni sa mabuti at mapayapang parain. -Kung ganyan kay6, - ang winikA - ay malayong mikasund, natin ang aking biyanan. -AbAh! - ang pagul.umihanang nisabi ng binati. -Ito naming mga pasya kong sinaysay sa inyo ay sa atin lamang: ugall na po't n&pag-uusapan. Nguni't sa harip ni Don Ramon, hindi ko namAn tangk3 na ang makipagtalo sa anupamfn. -Kung gay6n ay paano? -WalA p6 ak6ng in/asahan, G. Honorio, kundi ang tulong niy6. Ngay6n ma't buhay ko ang kikailanganin sa ikatitindig ng puri ni Meni at ni Don Ramon, ak6'y payag at aking ipagkakalo6b sa inyo. -An6 ba? dito na ba tayo magpApagabi? - ang paangil na,tan6ng ni Talia, na no6'y napilitan nang niaPok. -Oo, hija, sandali na lamang! - ang magiliw na tug6n ni, Yoyong. At sa sandaling ya6'y nipagkayariAn ang kikausapin na nilAng mag-asawa nang tahas si Don Ramon tungkol sa kalagayan ni Meni, at kung an6't anumi'y saka na ipatatawag si Delfin. Si Yoyong ay kftiwalang makukuha niy& sa salitA at pamanhik ang biyanan at bayAw, sa laki ng alang-alang ng mga it6 sa kanya. At no6n pa lamang silfi nagkapaalaman, nang ang hapo'y halos magtakip-silim na. Si Turing ay nAkasama tul6y ng mag-asawa sa pag-uwi.

Page  253 IVA mm W IVAM YE m m IW = = IV EMKIWE XV ANG PURI NG MAYAMAN Magpahanggan'saa'y mapagkikilalang ang puring tinatawag sa mga panah6ng it6, ay karaniwang kathft na lamang ng sosyedad o pagsasama ng mga tao at bagay-bagay na lamang ang pinapagkakaro6n. Pagwikaan mo ng waldng-hiydl ang ising taong marlita at waling kapisanang magdaramdam na gaano, mAliban sa sarili at piping pagdaramdam ng pinagwikaan. Nguni't pagk&malin mong pagparinggan ng ganyang salitA rin ang ising mayaman, ang ising taong mahadlika o mfgino6 sa bayan. at kasama ng taong iyfng masasaktan at magbabangongpuri ang buong kaginoohan, sapagka't oh, gaanong bigit ng paglapastangan at pagk&pahiyA ang kanilAng nigugunamgunam! Kumamkam o mAhulihan ang ising mayaman o mAgino6 sa kanyang looban, bahay o katawAn ng lalo mang mahalaging pag-aarl ng iba, at ang ginawing iya'y bibihirain mong tawaging nakaw, at kung malub6s ang pagkitut6p at mapagkilalang nakaw nga, ay bibihirain mo naming iyf'y hindl mapagtakpan-takpan at mApawala-wala. Kaya umingay nang luhha ang pangyayari, ay kung kapwi mayama't mAgino6 ang nagnakaw at pinagnakawan. Dapwa't isAng mahirap, ising hamak na tao, ising tagabukid o manggagaw& anrg mAkitaan r.g ising dala-dalahan o impok na bagay na alangAn sa pagkarukha, at asahan mong bAlani'y maghlhinali sa kanya ng masama, bIlanA'y didalirl sa kanya kapag nag-liusigin at bilana'y tatawag ng malik6t ang kamay, magnanakaw. Makaisa o makailAn ka mang bunga sa ising dalagang anak sa pagkarukhA, na dinain sa pasukAb o pangahis na kaparaanan, ay tAtawanan na lamang at kfikutyain pa ng madli ang babaing nisabi. Ang migaga ng isAng lapastangan ang isang babaing anik sa dampA, ay nipapalagAy na kaTaniwan sa nlga pAmahayagin nang buo ang ngalan ng nangahis at pinangahasin. Nguni't ipalagfy mong ising anik-mayaman, isAng laki sa bahay na bat6 ang babaing iyAn, ising anik ni Don Ramon, sa halimbawa, at mikikita mong pag nipabansag ang nangyari, ay hindi si Meni lamang ang mibubunyag na kadustA-dusta at masisiraan ng puri, kundt sampun ng kanyang mga magulang na maraming ikinahihiyA at maraming kinahihiyin; mnkikita mo namfn na upfng huwig mfbansag ang nangyari ay d mumtunting pagtatakip ang sa kanya'y gina

Page  254 gawa ng madia, at tangi na lamang sa mga huikuman ang nakakamalay at nakapagbuibukambibig. Mga kabulaanan ng pagsasamahing it6! Kung si Meni sana ay naging Tentay-tentay lamang, at si Don Ramon ay naging nasirang Andoy, marahil ang salitaan ay hindi na natin iakalaing magpApakalubha at magpApakaliklik sa kung anu-an6ng pakuskus-balungos na pamagitanfn at pagkatakot. Wiwikain natin: "PshM, an6 ba ang aalalahanin mo sa mag-anak na iy6ng kumain-dill! Maabutin lamang silA ng salaping maipagtatawid-buhay, huwfg nang is&, dalawf o apat ang maging bunga mo sa Tentay na iyan, kundi sukdang magkisampfi man, at ang lahft ay makararaos nang walAng anum&n!" Talagang ang karukhai'y siying karaniwang mftahin ng marami. Paano'y kakaunti ang nangakapagkukurong ang lalong busilak na puri, ang lalong dalisay na dugo, ang lalong marangil at malinis na puso, ay nasa mga taong dukhS, nasa mga tansong iyAn na tanso ma'y wagAs, at wala sa mga nagkinang-kin&ng na ginto, na kayA lamang makinfng ay sa paimbabaw na sap6, at kayA nagk&kaurt at nagkAkahalagf nang mahigit, ay sanhi sa mga kabulaanan ng tinatawag na sibilisasyon. AnupA't is&ng Mening anik ng isAng Don Ramon ang mApapalungi, ang mapupugayan ng puri, at isAng kumaindiling minunul&t ang makapupugay; kaya ang bisa at tuntunin ng pag-ibig ay walsng kasaysayan at di siyfng makapangyayari. Hindi maiarl ritong katwiranin ni Meni na siyf'y walAng sinusun6d na hari. sa pag-ibig kundi ang mga talaging tib6k ng sariling puso; hindi niyA mad&dahil&n ang kasabihing: "ang pag-ibig ay bulAg: waling kinikilalang ka

Page  255 BANAAG AT SIKAT 255 rukhafin o kapangitan." Ang ipapatfy sa kanya ng am& ay hindi na ang pagkakAirog at pagkak/rapa sa ising kinagigalitang binat&, kundi ang kahihiyfng tAtamuhin sa sosyedad, ang kasiraan ng puring mibubunyag sa mga kaibigang mah&l na tao at mga mfginoo. At gasino na ang mag-asawa ni Madlang-layon na makapagpApabago o makapagtatakip &a ganit6ng kahihiyin ng familiac Miranda? Si Don Ramon at mula pa sa kanyang kastilang ami, ay oo nga't nangapabantog din namAn kung sa ngalang pagka-Tenorio. Marami na rin siling nfilugsong puri at ibing kapalarang napasukan nang kanilang panahon. Magpahanggs ngay6'y may Rora Loleng, isAng taga-San Miguel at ibi pang babaing makasasaksi. Ditapwa't ang mAturang may makapagTenorio sa lo6b ng kanyang bahay, may di mamitagan o makapaglaro sa saklaw ng kanyang kapangyarihan. ay walfngwala pang nakapangangahas, waling-wala pang makapagsusurot sa kanyang mukha nang papaano man. Kaya bagA't noong gabing ang kalapastanganan ng parmasyftiko Morales ay kanyang madaluhn sa sutef ay nagbunga disin ng ising malaking basag-ulo, kung di sana napataon sa is&ng masaming oras, na tigib ng sayA at ng maraming tao ang lo6b ng bahay. Kung sa bagay, si Isiang ay di pa tunay na anfk, at ang pinangyariha'y sa sutea lamang.... Si Talia at si Yoyong ay tumupid namAn sa kanilfng ipinangako kay Meni at kay Delfin. Si Sianong kapatid na lalaki ay di pinagluwating kinausap. Talaging it6'y may ugaling hindi maluw&t kausapin, sukdang bituka man yatA niyA ang baligtarin. Si Talia namAn ay hindi mangangahis na mangunang magsabi ng lahat at lahft, kung di pa sana nikikilala nang lub6s na lubos ang hangganan ng galit ng kanyang kapatid na iyon. AnupA't nagk&tatlo na silA at nagkfapat pa, dahil sa asawa ni Siano, na pagkahapunan nang gabi ring ya6n ay bumilog at nagtulung-tulong sa pagpapasayA, nang una, kay Don Ramon, na nang miwili-wili na sa kanilfing paghaharapan, ay nagpahiwatig nang unti-unti ang manugang na abugado.... * * * SilA'y doon na lamang nagkalipon sa salas sa may pagakyat ng hagdan, samantalang si Meni, na bahagyA nang nakahapon, pagkatindig sa khinan, ay tuluy-tul6y na na'sok sa kuwarto, palibhasa'y ibinul6ng ag&d sa kanya ni Taliang no6n na'rin kAkausapin ang matanda. MulA ro6'y nakiramdam na lamang sa an6't anumang mangyayari. Ang agwat ng kuwar

Page  256 256 LOPE K. SANTOS to ay malayb sa pinag-fiumpukin. Alingawngaw na lamang ng mga salitAng kung minsa'y paans at kung minsa'y pabulalAs, ang kanyang nfuulinig. Sa di pagkakisiyA ng lo6b sa gay6n, aty nagmaminsan-minsang sumilip sa may pint6 ng malaking salas, uping mulA ro6'y mAtanfw ang any8 ng nangagpupulong at lubhA pa ang any6 ng mabalasik na ami. Sa ikalawfng silip ay inabut-abot ng kanyang matA na si Don Ramon ay pinag-aiwatanang makapasok upAng mahanap ang ipinakikiusap na anfk. Galit na galit, ang bunganga'y nagbububush at mapilit ang pagpupumiglas sa pagpigil at paghadlang rina Yoyong. -Mga walang-hiya kay6! - ang palahit nang mura ng matandA. - Pfpatayin ko ang batang iyi&n - anya pa. Sa pagkfsilip at pagkArinig ng gay6n ni Meni, ang bu6ng katawin niya'y nangatal at nanlamig. Nfgunitt na pati ng oras na hull ng kanyang buhay. -Meni! Meni! parito ka! - ang nang di makagapi sa navlsisipigil ay niitawag ni Don Ramon. -Halika! Si Meni'y an6't sasag6t sa tawag ng kamatayan!.... InalagatA ang makaligtas sa gay6ng poot ng ama. Napalo6b na mull sa kuwarto at naglus6t sa kabila, nguni't hanggang do6n na lamang: kung tutul6y pa, sipilitin na siying lalabis o sasagid sa salas na umpukan; sa gay6'y mAkikita ng amA. Nagsisi at naghinagpis na kung bakit pa nAgaw& ang gay6ng pagpapasabi kay Don Ramon. Mabuti pa dising makepup6 ang tumanan na siyfi kapagdaka, bago m&laman, at saka silA maghabol kung niroro6n na. Sa mga sandaling ya6'y niguniguning ang alin mang bintanA ng kanilAng bahay ay makukuha sa is&ng lukso lamang. "Sa ak6'y patayin ng tatay, mabuti pa ang huwAg nang paabot dito, o sa pagtal6n na sa bintana ak6 mamathy." It6 ang umuki-ukilkil na paghahakA sa kanyang isipan. Ah!... kung may mabagsik na lason lamang na nasa lo6b ng kuwarto ay mfhahagilap no6n, at mkiin6m...! Makiilfing m&idaop sa tiyan ang dalawAng kamfy at sakA nipapabuntong-hiningA kaparis bagi ng pagsap6 sa taglay na supot ng salapi ng ising naglalakfd, pagkftaniw sa is&ng sumasabat na manghaharang. -Kay6 ang pagpfpapatayin ko!-aning matanda, nang walA siying magawA rin sa pagkakayap6s ni Yoyong at ng anik na lalaki. — Ik&w, Talia, hindi mangyayari iyfn kung di ka talagang kaalfim! -Tatay, hinding-hindi nga p6!-ang maamong sag6t. -Paparituhin ninyo siy&! Ibig kong mfkita! Sandaling sinumA'y walAng nakatug6n. Paharapin si Meni sa mga oras na iy6n!...

Page  257 BANAAG AT SIKAT 267 Ang matanda'y nanginginig sa galit. NagkabulA sa kanya ang mga unang pag-asa ninA Yoyong na makukuha sa salitA at sa pagmamakaawA nilAng lahAt; kung sa bagay ay hindi naman sili nagpabigla-bigla sa pagpapahiwatig ng mga nangyari. Si Talia ay nangalasag ng luha, si Yoyong at si Siano ay nanandata ng mga pagpapayo. -Mahalay pong lalo Tatay, ang iya'y atin pang ipagmakaingay!- anAng manugang na abugado, nang muling mapaluklok ang biyanAn. -An6ng mahalay!.... tawagin mo siyA, Talial-ang ulos na mapilit, makapangyarihan at padarag. Ang iniuutusa'y nag-alinlangan sa pagsun6d. Nguni't sa is& pang "Tawagin mo!," si Talia ay hindi na nakapagpaumatumat. Tumindig nang pailfs sa yambf ng amA, nang siyi'y duduhapangin ng tampal. MAharAp si Meni sa po6t na iy6n!.... Ang ganit6'y hindi maatim ni Talia, lubha pa nang pasundan siyf ni Yoyong ng isang kindat na "huwfg"! Dapwa't dill ang hindi siyA kikilos. Nagtuloy sa kuwarto na halos waling ulirat at parang di tumutuntong ng tabla sa sindak. KilalA niyAng si Don Ramon ay talagAng katakut-takot magalit: galitharl; mapagpalayaw pag mabuti ang lo6b, nguni't mapagparusa nang walAng patumangga kapAg pinagsisiklab&n na ang isip. Si Meni, pagkhramdam ng gay6ng pagpasok ng kapatid, ay kusA nang sumalubong. Ang unang nag-usap ay ang dalawing dihdib nili sa biglang yakapfn. Pisngi't luhA ng isA't isA'y nagpihayagan muna ng mga kapighatiang tinataglay. SakA. nagkAsisihan ng ilAng salitA. -Kundangan, kay6'y nagsabi pa!-ani Meni. -IkAw ang maysala ng lahit na it6!-ang sisi namAn ng isa. -Ay Talia! -Meni At ang magkapatid ay kaunti na lamang nfipalugmok sa tabla, sa pangangaykay ng kaniling mga tuhod at sa dagsA ng kahapisan. An6 ang gagawin sa mga lagAy na ya6n?.... Ang alingawngaw ng muling pagtawag ni Don Ramon ay biglang nakatanggal sa pagkakAhawakAn nilAng dalawA. -Magtago ka na! sisabihin kong wala ka na rito! - ang pagkasag6t ni Talia ng ising malakis na "P6; niriyin na p8," ay iniudyok sa kapatid. -Sain ak6 magtatag6?

Page  258 258 LOPE K. SANTOS -Diyin sa ilalim ng kama!.... do6n kayt sa itais ng kisa mel....magdafn ka sa bintan&... maglus6t ka na kay& riyhn sa kabiling kuwarto.... Nguni't pawang waling kasaysayang paainn ang mga itinutur6 niyA. Si Don Ramon ay hindi parang bata lamang na mapagtitaguan sa mga likud-Iik6d ng pint6. Nitali sa disapalang pag-ailinlangan ang kalooban ng dalawA, na di maisip kung mabuti na ang lumabis o kung do6n na silA paabot at papatAy kapwB sa po6t ng ami. Isi pang sigAw, at isA pang "Niriyfn na p6, Tatay!" Si Siano ay nabalisa nang tumungo rin sa kuwarto at tumingin sa dalawing di na lumabas-labis. Sumun6d din ang kanyang asawa. Pati si Yoyong ay kinaba-kabahin na ng dibdib. Nang dl pa rin lumalabis ang tinatawag, si Don Ramon ay nakatalilis sa mga panlibing na salita at pagpigil ni Yoyong, at nakapasok nang parang palaso sa kuwarto. -Tatay! Tatay!-ang sabay-sabAy na pumul&s sa bibig ng mga inabot sa lo6b. -Sa&n niro6n ang walfng-hiyfing iyAn? Si Meni'y nilulupaging ligid ng dalawing kapatid at ng hipag. Pinipilit na sanang tumindig, nguni't hindi makatindig. Sa gay6ng pagkabigla, sil&'y paraparang nagulumihanan. Guniguni o katotohanan, sa biglang masid ni Don Ramon, ay nikita niyang ibang-ibi na ang any6 ni Meni: anyo ng is&ng taksil na anik, anyong bumubu6 ng lalong k&pangit-pangitang kasalanan. Lub6s na lub6s ang pagkagunita no6n din na si Meni'y alangin pang gabukin sa ikababawl ng puri niyAng nhlugso. Di pa nakapaghuhunos-dill ang sinum&n sa kanilA, at di pa nakagigift ang panun6d na dating ni Yoyong, ay nabigyan na ni Don Ramon ng isfng malakfs na tampal ang mukh& ni Meni. Nasundan pa ng isAng sipa sa may tagiliran, at saka lamang nagapl ng nagsisiawat. Si Meni, oh si Meni! ay wallng naisalfg na wikh. kundi isang mariing "Inaku!.... Nagkfgulung-gulong sa tabla at.... rnaghab61 ng hiningf, pinanawan ng diwA.... * * Panglaw-libingan ang iling sandaling naghari sa lo6b ng kuwarto. Ni isi sa kanil&'y wal&ng nakahumi gaput6k mang salitk. Si Don Ramon ay nagngangalit, nanlilisik ang mga mating niluluha-luh&, nangangaykay at kuy6m ang kanang

Page  259 BANAAG AT SIKAT 269 kamiy na anaki'y may kinikalaban ng suntukan. Ngunl, sukat sa mga unang bulal&s na iy6n ng po6t at salamat sa mga pagawat na pipi at yApusan halos ng magbayAw ni Siano, siyA'y hindi na umulit pa ng pagtampal ni pagtadyak. Natilihan din namin pagkatapos, lalo nang makita ang pagkakAgulung-gulong at pagkakihandusay ng kanyang anfk na kaawa-awa. Sa takot, alinman sa maghipag ay hindi kapagdakang nakalapit kay Meni. Nguni't nang mrmalas sa pagkakfhandusiy na patagilid at paungaong sa dibdib ang ulo, hindi nagbabagongkilos ni dumaraing, si Talia ang una-unang nipahagulhol at pasaklolong niparisan din namin ng hipag at sampun ni Siano, na iniwan na ang kanyang amAng humihingal din, uping mapagyaman ang waling diwA at nawalin ng pagkataong si Meni. Ang puso ng matanda ay sinagian ng habig sa gay6ng saklolohing nikikita. Dapwa't ang poot niyA'y malayong miisuko sa gay6ng damdamin. -Hindi kailangang ak6'y mamatayin ng ising anfk, kung anik na makapupugay ng aking korona!-ang winikang dinig ng lahAt, at saka bubulung-bulong na sumama na kay Yoyong sa pagyaya nit6 sa labis ng kuwarto, uping huwig nang mikita ang kinagAgalitan. Si Meni ay pinagsaulin namin agid ng pagkatao, salamat sa 6ter, sa tubig, sa mga bantil at kagit sa hinlalaking pinagtulung-tulong, hindi ng magkakapatid lamang, kundi ng mga alilM pang pinagtaw&g nil'it nakimalay sa mga nangyari. Pagkahibasbas at pagkabawing-diwa, ay binuhat nang bu6ng ingat at karahanan sa kamang nilalapit. Ang parang basahang katawin ay kanilang pinagpala-palk, kinumutang mabuti, pinakakupkop sa an6 mang saboy at sumpit ng hangin. Si Talia ang saglit ma'y hindi lumalayo: hali-halili ang mga panyong sutlang idinadampi niyi sa malamig na gagamunggong pawis na gumigiti sa no6 at sa bu6ng mukha ng maysakit. Wal& siling higlaw ng pag-aliw, at wal&ng till ng pagkakalinga sa bawa't mAripig na hinagpis at daing. Pagkamulat ng matA at pagkapaghunos-dill sa mga ginawa sa kanya ng ami, ay walA nang ipinakita kundi pagluha, luhang nakikipagsaganaAn sa mga giti ng pawis, at walA nang ipinarinig kundi mga ay! ng kanyang palad, mga himut6k ng kabuhayan, mga pananaing halos ng isAng mamamatAy na lamang.... Idinaing na ang isfng pisnging nahgingitim at pas&, ang taingang namimingi, na siylng tinamain ng tampal at siylng ikinatulig at ikinisubsob. Idinaing na ang tagilirang masakit na masakit, tinamaan ng tadyak na waling pakundangan. Ipi P

Page  260 260 LOPE K. SANTOS nahip? kay Talia ang dibdib na nagsisikip at tumatahip-tahip. Ang ulong mabigat at naliyo, ang katawing lating-latA, ang mga kamiy na namamanhid at parang nangingimay, lalo na ang hinlalaki ng paing kinagAt ng asawa ni Siano, nang di pa nagbabalik ang kanyang buhay. Ang lahit na ya6'y ininda at ipinaglambing sa kapatid at sa hipag. - Ising bagay ang sa harfp ng mga gay6ng damdamin, ay ipinag-ulik-ulik ng mga nag-fal.aga: ang kung nararapat tawagin si Dr. Borja na siyAng sadyang manggagamot sa bahay. Hindi kay& kahiyi-hiyAng matanto ng mediko ang mga mulA ng gay6ng sakunA? Hindi kaya kahalay-halay na mitunton ng ibing tao ang kAugat-,ugatang nag-unlad ng gay6ng mga karamdayman ni Meni? Si Dr. Borja, bagamfn is& na sa mga taong katApatang-lo6b at matalik na kaibigan sa bahay na ya6n, ay may ising pamangking binatA na nag-ak&-akal& rin at hanggang no6'y hindi pa nagtitigil sa pagnanais kay Meni. Malaking kahihiyin kung ang gayo'y matatap. Hindi kulang ng mga ibf pang manggagamot na matatawag sa buong Maynila, lubha pa sa Sta. Cruz, na siying bayang kAgunguhan ng mga mediko. Nguni't halos siling lahit ay panfy na kaibigan na ni Don Ramon. Makatatawag nga sana ng kahit medikong amerikano, yamang ang salapi'y walang pinApanginoon; nguni't sa amerikano'y walfng tiwalang-loob ni si Don Ramon, ni ang mga an&k. Anupf't natuluyan nang pinarain nilA ang gabing yaon, sa pagtatakip ng kahihiyAng mftatamo ng bahay sa mati at kaalamin ng ibing tao. Si Meni ay pinagpuyat&n ng maghipag. At si Don Ramon ay hindi hiniglawan ng magbayiw, hanggang di napatahimik at n&gupiling sa kuwartong tulug&n. - Malalim nang toto6 ang gabi nang pati ni Taliang nagtatanod, ay abutin ng antok at pagkitul6g sa isang sily6ng kapiling ng kama. SilAng dalawA'y napag-iwan doon. At si Meni'y napag-isA na sa pagkAgising. Dapat sanang nApahimbing din, pagkatapos ng gay6ng kap&galan ng kanyang lakis at hiningi. Nguni't hindi it6 ang nangyari. PukAw ang lo6b niyk at pukAw ang gunigunf, bagamAn pikit ang mga mata. Sa pag-iisfi ay hindi na mga sakit ng katawAn ang nAramdam&n sa sarili, kundi mga bul6ng ng puso, at hatol ng gunamgunam. Hindi panaginip, kundi talagAng siyA niy&ng nAgugunita ang pangalan ni Delfin, ang kfipapangyarihan ng kanyang buhay kung mipasama kay Delfin, ang gagawin ni Delfin kung matalastas ang nangyari sa kanya, kung mAmalas ang kanyang lagfy na kaawaawA. Ang galit ng am&ng nagparusa ay hindi gaanong buma

Page  261 BANAAG AT SIKAT 261 bakla sa lo6b lamang nangyari na. SiyA'y handa pang magtiis ng higit sa gay6ng mga kahirapan kung ang galit ng am& ay hahanggan din sa paghinuhod sa kanyang nais na mabangon kay De!fin. Isang tampal at isang sip& ay isang patak lamang ng pait sa isang karagatan ng tamis ng ligayang kanyang tatamuhin, kung si Delfin ay tanggapin na sa bahay. At isang kamatayan man, kung sakali, ay mamasarapin din, makita lamang muna sa maliwanag ang bagay na ya6ng kanyang tinataglay-taglay na mutya ni Delfin at po6t ng kanyang magulang. Munti ma'y hindi pinagsisihan ang gay6ng pagkakasala sa kapurihan ng ama. Naghari sa lo6b ang katamisan ng isang pagirog at di ang kapaitan ng isang parosa. Nakatulog din, nguni't nang mag-uiumaga na. SiyA namrn ang nagisnang nahihimbing pa ng mga kapatid. Gaanong tuwA ng is&'t isa! Ang pagkatulog na yaon ay tanda, anila, ng maginhawa nang lagay ng maysakit. Si Don Ramon ang di na nila nAgisnan. Madilim-dilim pa, ayon sa isang alilang nakakita, ay nanaog na at lakad na lumabis sa daAn, nakabihis ng karatiwang damit. Ang nagdaramdam na ama ay tunay na di mApakali at makatira sa harap ng kapootpoot na sakunang ya6ng pumugay sa kanyang dangal. Bahagya nang nagluwat sa pagkakatulog nang iwan sa kuwarto ni Yoyong. MagdamAg na sinalakay ng lalong maiitim na anino ng po6t at kahihiyan. Ang kanyang mga mata, kahit ipinakapikit, ay walang namamataan kundi larawan niya ring walang ulo, at sa dakong malayo ay natatanAw ang ulo niyAng pug6t na bitbitbitbit sa dalawang tainga ng tig-isang kamAy ni Delfin at ni Meni. Sa magkabilang panig, at sa lik6d at harapAn, ay mga mukha ng sarl-sariig tao ang namamalas na sa kanya'y nakatingin at nagtatawanan. May mga mukha ng matatalik na kaibigan, na hindi naman nangagtatawa kundi nagsisiiyak; at mayro6n pang mga nagagalit. Anupa't sa masid niya, siya'y wala nang kahala-halaga sa ibabaw ng lupa, wala nang kapuri-puri sa pagtira sa lupang Santa Cruz, sa lupang Maynila, sa lupang Pilipinas. Lahat na sa kanya'y naglalaro, lumilibik, naaawa at sumisisi. Pati si Rora Loleng na datihan nang makatar6k ng mga lalong lihim ng kanyang buhay, ay nawarl mandin, nang gabing ya6n, na nag-ibang mukha na sa kanya: alangang galit, alangang nakatawa. Nagagalit kaya, sapagka't naghahabol pa si Don Ramon, at naghihinagpis sa isang paglililong ginagawa nilang dalawa? NatutuwA kayA, sapagka't inaakalang kung magkAgay6n ay mapalayas na ro6n si Meni, ay wala nang anik na dalaga si Don Ramon na madidahilfn sa di pagdalaw o sa pagkukulang sa mga hingi niy&?

Page  262 262 LOPE K. SANTOS Kalahati'y panaginip at kalahati'y hindi, na sumalagimsim kay Don Ramon, sa pag-iisA sa hihigin, ang mga balI-balaking it6ng nkyayamba at nakalilibid sa kanyang buhay. Nang siy&'y pasukin ni Yoybng at ni Talia sa kay Sianong kuwarto ay talagang wala na nga. Si Don Ramon ay hindi datihang nananaog sa bahay at n.,pasasa-lansangan nang lakid sa mga gay6ng oras; maliban kung nakaisip magsimba, sapagka't siya, paano't paano man ay kat6liko rin, kung di nakalilimot. * * Si Meni, nang magfsing ay mataas-taas na ang Araw. Ang pagal at puyat ay nabayaran sa umaga. Nguni't ang hindi, ang lalb pa manding lumubha; ay ang mga sugat ng kanyang panimdim, ang mga damdamin ng kanyang puso at ang pag-aagam-agam ea kung an6 ang kApangyayarihan ng kanilang palad ni Delfin, na marahil walAng kamalak-malak sa gay6ng mga hirap at parusang ibinunto sa kanya ng amang poot na poot. Ibig bumangon ay hindi makakayang gaano: latang-latA pi ang katawfn, bagaman napaginhawa na ng pagkatulog. Gay6n ia'y nakaupo rin, upang mAtanggap ang ipinipilit na pagkain ng maghipag ni Talia. Nguni't ang pagkain ay ayaw masok sa lalamunan. Ang loob na siyang nagbibigay sa kapatid ay siya!amang tumatanggap, dapwa't ang panlasfp ay hindi. Ang lalamunan at dibdib, anaki'y kusang nagsisipangipot.a pagtanggi sa kabuhayan. Ang mga mata, sa khaaamo ng kapatid upAng tumikim ng kaunti man lamang sa inihahandog na pagkain, sy siyfng una-unang sumasagot ng luha, luha at luhA. -Hindi ka ba nagagalit din sa akin, Talia?-ang naitanong. -Bakit pa ak6 magagalit sa iyo?-anang tinanong. -Hala, kain na!-aang muling amuki ni Talia. Sumimsim na naman, nguni't an6 pa. — An6 ang sabi-sabi sa inyo ng Tatay ngayong umaga? — Wala rito ang Tatay. -Wal? -Oo, hindi na namin n/gisnan. -At sain naparoon? -Marahil kung sain lamang yaon nagpAparaan ng sami ng 'lo6b. Si Meni ay nApabuntong-hiningi. -Iksw, Talia, pab&bayaan mo rin ba ak6?

Page  263 BANAAG AT SIKAT 268 -Pabibayaan Pagpapabaya pa ba ang ginagawl ko sa iy6? -Oh, kapatid ko l-ang pasimbuy6 at malambing na nisabi ni Meni, kasabAy ng yakap ng isAng kamly sa balikat ng kmpatid. -Nag-ialaala akong bak& ikiw ay magbagong palagiy na sa akin, dahil sa mga kahihiying titamuhin ng ating bahay kung milantad na ang kasalanan kong it6.... Si Talia ay sandaling hind! nakaimik. Parang dinagukan ang dibdib ng gay6ng maririing pananalitA: -Bakit ganyan ang sabi mo?-ang nAitan6ng-kung sa bagay ngA ba ang iy6ng ginawl ay mabuti, nguni't may n&kita ka na bang pagkukulang ko sa pagdamay sa iy6? -Toto6 ngang walA; nguni't.... -An6 pang katunayan ang ibig mo? Si Meni naman ang di nakakib6ng sandal!. NagkAtitigin muna ang magkapatid at palibhasa'y napata6n ang pagpasok ng hipag, kaya ang silitaa'y niibi sa talaging ibig ipagpatuloy ni Meni. Ang tinurang hipag ay dill ang hind! nakaalim na sa lahAt; nguni't ang naipagtitiwalang iparinig ni Meni kay Talia, ay hindi pa gaanong nAbabagay sa ising hipag na asawa pa naman ng kapatid na lalaking, magpakAbait-bait man sa kapatid, ay lalaki rin. Ang hipag ang naglabas ng mga di naubos na agahan, kayA't naiwan na naman ang dalawAng magkapatid. -Ak6, Talia-ang winika ni Meni-ay may ipamamanhik sa iy6, maaarl ba? -An6 iyon? -BakA hindt maaarl rin lamang. -Oo maaarl, kahit an6. -Ang tatay kayA ay hind! umuwu agid? -Ngay6n pa ba iy6n umuwi agAd! Aywan ko rin, pagka't hinanap ni Siano. -Kung gay6'y wali rin pati si Siano? -WalA, at pinararaAn ko tul6y kay Dr. Gatdula. -Doktor!-ang pagilalfs na nsisambot ni Meni-at ipagogam6t ba ninyo ak6'y wala naming sakit? -lying mukhA mo'y namamaga at nangingitim pa rin; wika mo'y masakit ang iy6ng tagiliran, at sakA ang sinikdu-sikdo ng iy6ng puso, ay baka.... -Matitiis kong lahAt it6, Talia; ang ibig ko lamang na iy6ng gawin, habang walA ang tatay at si Siano, ay ipatawag mo si.... svyd.

Page  264 264 LOPE K. SANTOS -Sino? si Delfin? Ising tango ang naging katugunan. -At kung datnan dito ng Tatay? Si Meni'y nag-isip na sandali, at pagkakuw&'y nagpasiyk: -Papagtaguin natin. Ibig kong mikausap siyA ngay6n din; ibig kong mikita niyA ang lagAy kong it6. IkAiw na sana ang bahalang gumawA ng parain! -Nguni't huwig dito kay6 mag-usap!-ang pakli ng isa. -At saan pa! Ak6'y hindi makapapanaog. -Isulat na lamang natin sa kanya ang mga nangyari. -Huwig: ibig ko sana'y magkiusap kami; mikita mo namnn kung an6 ang gagawin niyA. Si Talia ay tumutul-tut61 pa; nguni't si Meni'y malambing na sumamu-samo, hanggang sa wak&s, ay napapayag ang kapatid na magpadalA ng isfng tarheta kay Delfin, na sinulatan ng ilAng saliting siya'y inaantay sa bahay sa mga oras ding ya6n, tul6y huw&g mag-alaala sa an6 mang panganib sa bahay, sapagka't wall ro6n ang matandt. * * * Hindi minabuti ni Madlang-layon ang ganit6ng pagpapasund6. Nilaman sa bibig ni Talia rin, na sa kanyang pagbabasi ng mga pfhayagan sa salas, ay lumapit at nagbul6ng ng gay6n. Ipinahabol ang bataang magdadalf ng tarheta, at mabuti nami't inabot pa sa daAn. Ipinfaninaw ni Yoyong na ang pagtuntong ni Delfin sa bahay at sa mga araw na ya6n, ay hindi pa nababagay. Kung sa is&ng pagkakata6n ay abutan ng matandA, o kayA'y may makipagbalitA rito ng pagparo6n, hind; lamang si Delfin ang m&papanganib, kundi sampun siling lahat, lalung-lalb na siy6, si Yoyong, na kasalukuyang nagmimabuti pa fiamin at naninimbang sa biyanfn, upfng dinggin lamang ang ipinamamanhik. Buk6d sa rito, kung mAkita ni Siano si Delfin sa bahay, paano mang lamig ng lo6b at gaano mang paghinuhod ng isAng nagmamahal na kapatid na lalaki, ay hindi malliwag na maglatang at pagdimlan ng isip sa harip ng ising mapangahis na taong lumapastangan at umagaw pi sa katangi-tangi na lamang na kapatid niyAng dalaga. Ang ganit6ng pagsansalh ay safn di bibigit sa pus6 ni Meni. Dapwa't sa mga katwirang ipinahayag ng bay&w, sa pagkAkilalang lalong mahirap ngA namfn ang mspanganyayi si

Page  265 BANAAG AT SIKAT 265 Delfin kung abutan ng am& o ng kapatid na lalaki, at saka alang-alang sa mga pangakong mahigpit ni Yoyong na bayaa't siyA na ang makikipag-usap kay Delfin,- pAparun&n it6 no6n din sa pAsulatln at ibibalitA ang lahat na mga nangyari, sampun ng anum&ng mga mAipasasabi ni Meni, it6 ay nayag na't di nagpilit mAkita pa sa bahay ang sing-irog na unang maylikha ng mga gay6ng kinaratnan. Samantala si Siano ay sAdarating, kasun6d ang tinawag na m~diko: si Dr. Gatdula. Pagkatapos mapulsuhin, mapagmalas ang mukhA, matignan ang pasa, gay6n din ang masakit sa tagilirang kaliwA, at nang malub6s na yatA ang pagkAkilala ng m6diko sa tunay na dinaramdam ng maysakit, hindi ang pag-reseta ag&d ang ginawf kundi ang pagtatan6ng kay Talia, at sa mag-asawa ni Sianong kaharfp do6n, kung anu-an6 sila ng maykaramdaman. Si Dr. Gatdula ay isang medikong taga-lalawigang bagong lipat sa Maynila, at noS'y kasalukuyan pa lamang nAbabansag sa panggagam6t dito; walA pang maraming kakilala at suking mayayamang paris bagi ni Don Ramon. Anuph't ya6n lamang ang kiuna-unahang panhik niy& ro6n. Ang talinghaga ng sakit, ang tunay na dahil na ipinagkaro6n ni Meni ng gay6ng pasa sa mukha at munting pamamaga sa tagiliran, bagaman di gaanong kalulubhA, ay nahulaan nang talagA ng matalinong m~diko. SinumAn sa mga taumbahay ay hindi nagtatapit; mlliban sa sabing nAkagalitan lamang sa isdng bagay at hanggang nftampal ngA at n&sipk sa galit ng kanilang amA. -Mayro6n pa, mayro6n pa pong isAng karamdaman iyn!aning manggagamot na ngingiti-ngiti, at anyong nakikiramdam sa mga kaharip kung nakatatalos nang tilag&, o kung hindi pa'y maaaring makatal6s sa isA pang damdam na lihim ni Meni. Si Talia ay nagmfimanga-mangahan namfn. -Pag-iingatan p6 ninyo siy&-ang dugtong ng m6diko — at baka ang pagsanhi ng masakit ng tagiliran at ang mga dl pagkain, saka ang pagsasil ng mga tib6k at sikdo ng pus6 sa sama a lungkot ng lo6b, ay makapagdamay ng ibi pang sakit na mapanganib. Rumeseta ng panggam6t sa nangingitim na pisngi at pasing pilipisan at sa namumula-mulf pa ring tamA ng sapatilya ni Don Ramon sa may tadyang; gay6n din ng ising inuming parmpapanatag sa pusong tAtahip-tahip at dibdib na laging sumfsikdo at nagsisikip. SakA, parang ising paring nagpApakumpisal ay inilapit ang bibig sa may tainga ni Meni, no6ng ksta6ng binabasa ng ib& ang reseta, bago nagbul6ng ng iling salitang, ayon

Page  266 i 266 LOPE K. SANTOS sa mga bukA ng kanyang bibig at sa pagkitigagal ni Meni, ay mapaghuhul6 nang nagtAtagubilin dito ng iling pag-iingat na dapat gawin sa sarili, upfng huwAg mApanganyay- ang kanyang lagAy. Makatutug6n kayf si Meni ng "Hindi p6!", "walA p6!".... Nagpipi-pipihan na lamang, at ang mga salit&ng ya6n ng mediko, bagaman hindi pa rin tilampakan ay parang mga busog na lumag6s sa kanyang tainga at tumimo hanggang sa kaibuturan ng pus6 at nagdaloy sa mga ug&t, lalo na sa mukhA, ng dagt& at kulay na maputla ng kahihiyfn. Nguni't ano pi ang gagawin? M6diko ya6n, ay hindi na maaaring paglihiman ng gay6ng bagay. Sa lo6b ay sinisi na lamang sinf Siano, kung bakit pa nagpatawag ng mediko. Ang kabutihan nami'y hindi pa nil& kakilala ang tinurang mediko, saka walh no6n sa bahay si Don Ramon. Nang aalfs na ang manggagamot ay nagsabing hindi na kailangang siy&'y bumalik pa ro6n, tupdin lamang lahat ang mga tagubilin at hatol. Kung saka-sakali, bago na siyA tawagin. Si Yoyong, ay hindi nalao't sumunod naming nanaog. Yumao sa pagtupid ng nAipangako sa kinaAawaAng hipag. Sa PAsulatin ay nagkita namAn 6ili ni Delfin, at do6n, sa is&ng lingid na tabi, ay patayo na sfi&ng nagpulong. Natanto ni Delfin ang lahAt at lahit, pati ng pagpapasundong sinansala at ang pagpapatingin kay Dr. Gatdula. Unos mandin ng dalamhatl ang sumalanta sa mararamdaming k&luluwi ng m&nunulit. Ang mapus6k na lo6b ng pagkabata ay sandaling nag-ap6y sa galit din naman sa pagkamalupit ni Don Ramon. Kung di ang pangkatabay na mga pangungusap ni Madlang-layon, si Delfin marahil ay nipailanlang noon din sa himpapawid ng mga bantang paghihiganti sa am& man ng kanyang pinopo6n. Kung di ang mga paaninaw ni Madlang-layon, marahil nadali siyA ng mga unang sulfk ng mainit na paghahakA sa ugall ni Don Ramon, ugaling umiiring sa mahirap na paris niyA. Umali sa kanyang gunitA ang pag-aakalang kung isAng anAk ng mayaman din at mahadlikang angkan ang pinagk&gayunin ni Meni, kaipala si Don Ramon ay di lubhang magkakigay6n sa po6t at panghihinayang sa an&k. Dapwa't si Yoyong ay mayro6n manding panggayuma ng pagsugp6 sa an6 mang mabubulusok na akalA at banta ni Delfin. Niipaaninaw niyAng magpakasama-sama si Don Ramon, ang ginawa nilAng iy6n ni Meni ay hindi maipalalagay na di pagtataksil sa magulang at kasalanang naglulugs6 ng puri ng isAng mag-anak. -Oo ngA p8,-ang ipinakli ri Delfin —dtapwa't magkakagay6n ba kami kung di dahil din sa paghihigpit at pag-alipustA niya sa akin?

Page  267 BANAAG AT SIKAT 267 -Nang kay6'y higpitn —ang wik& ni Yoyong-ay sapfi na lamang no6ng magkitaltalan kay6 sa Batis; nguni't no6ng mga unang araw, ay nakapapanhik din namnn kay6 sa kanili. -Hindi p6 panhik-ligaw, kundS sama-sama lamang kay Felipe. -Nguni't nilalaman na ni Don Ramon na kay6 no6'y nanliligaw sa isi niyfng anAk. Sa an6't anuman p6, —ang paan6d na sag6t ni Delfinhindi ba namAn silk nagda&n din sa pagkabinati, at hangga ngay6'y siyA pa niling ginagawA iyAn? Nipatawi si Madlang-layon, bago nagsalitA: -"Gawin mo ang sinasabi ko at huwAg ang ginagawl ko," naialaala ba ninyo ang katwirang it6? Pati si Delfin ay nApangitf. -Ang masasabi ko sa inyo-idinugtong ni Yoyong - ay tumiwasay kay6 at malamig nating pagkuruin ang bagay na iyan. Sa akal/ ko ay mAtatam6 rin namin ang pag-ayon ng matand/. Paraanin natin ang mga unang bugso ng galit ng isang nasisakitang ama. Kung an6't an6'y ipabAbaliti ko sa inyo ang mga nangyayari. Mag-iingat lamang kay6 sa mati ni Don Ramon, at mahirap na ang mApata6n sa kanyang kagalitan. Si Meni ay h.uwsg niy6ng alalahanin, marahil hanggang doon na lamang ang hirap niyang titiisin.... Si Delfin ay parang nipapagkit sa mga ganit6ng himok at malingap na pamamagitn& ni Yoyong. Sa mga oras na ya6'y biyayl manding hulog ng langit ang tingin niyA sa taong it6. An6 pang gandang-lo6b ang mananais sa ising kaibigan? Kulang na lamang ang halikin niy& sa kamny si Yoyong sa pagpapasalamat. At nang maghihiwalky na'y hindi rin nakatiis na di magpabaon ng ising yakap sa dakilang kaibigang iy6n.

Page  268 manenarnm XVI SI NORA LOLENG Nakarai't nakarafn ang kasabih&ng tatlong araw ng Pasko, na parang wal&ng anuman sa ating mga sinasaysay na tao. Ang panganganak sa Mesifs sa isfng labangin ng Bel1n, na dating ipinagsaaayi sa bahay ni Don Ramon, ay di man yata pumasok na muli sa gunitA ng. sinumfn sa kanili. Sino pa ang Mening masipag at matuwaing maggagayik ng beldn-belenan? Si Talia pa kaya ang makaatupag ng gagawing iy6n? Bawa't batA o matandang mamasko nang mga araw na ya6n sa bahay, ay kikamut-kamot sa ulo at bubulung-bulong kung mAkita mong magsilabAs sa pintuan. Si Don Ramon ay hindi datnan-datnan kahit sa an6ng oras ng araw parunin. Ang labis at lo6b ng bahay ay mapanglaw na parang libingan at wal&ng kaayus-ayos na parang gubat, di bagi katulad ng mga Paskong nagdain. Ang mga dungawi'y halos pawang nakasarA, anaki'y waling mga tao sa lo6b. Sino mang kalbigang dumalaw ay pinagkikailafn ng mga alilA; sa pinto pa lamang ay isinisalubong nang walfng tao ro6n, at dikun6'y nanghanyayahan at nagsipamasko namfn sa ibing lugAl. BAlanf'y nApapatakh sa biglang pagkabago sa bahay na ya6n ng ising katutubo nang ugali. Nguni't bakit hindi mababago, ay nabago na si Talia, nabago na si Meni, nabago na pati si Don Ramong no6'y wala nang kaanak-an&k na dalaga, at sampun ng bilang ng tao sa tinurang bahay ay nahaluan ng ibf pa at nabago na rin. Dati-rati, si Don Ramon ay waling nAkikilalang Delfin kundi isa lamang; ngay6n, pag nagkata6n, ay may isA pang munti, na siyAng ipinaglilihim at ikinahihiyA!... Patuloy pa nga ang pagsusumip6t-dill sa bahay ni Don Ramon. Nagkaro6n siyA ng lalong malaking dahilin sa kasam&ng Filemon, upAng madalAs makfpakitulog at makfpagparain ng mga oras ng pagkain at pagpapahingA sa bahay nit6. Lalong nagparaya namfn ang kasamA. Sa limit ng di pagdalaw na maghi-maghapon ni Don Ramon sa pAgawaang El Progreso, ay siyA na ang nakikialAm sa madlang gagawin nit6, habang nagpsparaAn pa lamang ng mga sam& ng lo6b. Ang dahil ng mga samAng it6 ng kalooban ay hindi na kaila sa mag-asawa at mag-anak ni Rora Loleng. Sa kanili'y wal/ng nAlilihim na anuming nangyayari sa bahay ninf Don Ramon. Si fora Loleng ay ayaw na ayaw ng paglilihiman at hindi namfn mafaring mapaglihiman. Si Don Ramon ay paniwalang-paniwal& sa mga pagdamay niyf, at wiling-wili ea mga paglibfng na tuwi-tuwi

Page  269 na'y ipinasa3alubong ng mag-ina ni Isiang. Sa bahay na ya6'y may piyano rin, at si Isiang ay mabuti na ring tumugtog, gaya nina Meni, bakit may nalalaman pang ilang kantahin, na bagaman nawawalin ng lasa sa laki ng kanyang tinig, ay nakaaalfw din namin, lubha pa't habang siya'y tumutugtog at umaawit, ay naluluklok naming magkaharfp si Don Ramon at si Rora Loleng sa mga silyang nasa dakong lik6d. Doon at sa gay6n nagparaan si Don Ramon ng mga araw at mra gabi ng Pasko. Kung si Don Filemon ay wala, siya ang Filemon sa bahay; kung naroro6n, siling dalawa ang Filemon. Sa ganang kay Isiang ang lahat na it6'y walang kailangan. Hindi mumunti ang utang na loob niyA sa inA at kay Don Ramon, na habang ndwiwili sa pag-uusap sa lo6b o sa salas ng bahay, sila namAng dalawa ng parmasyuitiko Morales ay nagkakdwilihdn din sa labis o sa lo6b namAn sa lalong matamis na pag-uulayaw. Napagpupulungan, sa halimbawA, ni fiora Loleng at ni Don Ramon sa isAng salas ang mga nangyayari sa El Progreso na pinangangasiwaan at pinagsasamahan nilA ni Don Filemon; nagtutugtugun naman ng piyano at nag-aawitan sa kabilAng salas si Isiang at si Morales... Napag-uusapan kayA ng dalawang iy6n ang malungkot at kasakit-sakit na naging kalagayan ng bahay nina Don Ram6n; napagpapanayamfin naman ng dalawang ito ang mga kaligayahan sa langit at ang mga kabfinguhan ng bulaklak kung humahalimuyak na... NagkakatuwA, sakall, na parang nangakabuwis na ang dalawang matanda sa aitas; naglalaro namn sa silng na parang nabata, ang dalawfng kasibulan... Si Morales ay hindi na kinagigalitan niy6n ng kahit sino sa tatlong matanda. Matagil nang napayapA at napaggamut-gam6t ang mga sigal6t at hinalain-sa sutea.

Page  270 270 LOPE K. SANTOS -Nanaog na naman yata ang anak ko-ang di miminsang nasasabi ni fora Loleng, pag sa pag-uulayaw nili ni Don Ramon, ay na/alaala at nipapansin si Isiang na tila hindi na tumutugtog ng piyano sa salas, ni niuulinig ang pagsasalita ni Morales, kung nfiroro6n. -- Hamo sila, at nagkakaibigan!-ang madalas na panawiv naman' ng matandang lalaki. Anupa't ang pag-iingat ng ina, ay madalas na sa tawanan na lamang nAuuwi. At sa gay6n, ang mga oras ay nakararaang maluwalhatl sa ini at sa anak. * * DalawA, tatlo at hanggang apat na araw o gabing hindl isip6t ni Don Ramon sa kanyang kulasisi sa San Miguel, ay hindi pa punahing lubha. Nguni't maging isang linggo at magkAdalawa pa halos, saka sa mga araw pa namang yaong kasabiksabik ipagpasyal nang gabi sa mga perya sa Kiyapo, o sa Luneta, o sa mga ibing sulok ng Maynilang dating libutAn ng pangangarwahe nili ni Julita, ang ganit6'y hindi na "karaniwang ugall" ni Don Ramon, ang ganit6'y kataka-taka na, kagalit-galit at kahina-hinalA. Sa k&papasabi'y nayamot na si Julita. Sa kaaantay niy6ng Simbang-Gabi, nang Pasko at ng ilan pang araw na sun6d, ay walfng nangyari. Ni patay na beles, ni bulok na kalesa ay hindi siyi pinadadalhan ni Don Ramon. Ni sa pagawaan, ni sa bahay ay hindi ito matagpuan, kung may inuiutusan siya, at maging kung silf man namang mag-inA ay pumAparo6n. -BakA may sakit-ang nasabi tul6y ng ina. -An6 p6 ba ang sAsakitin ng matandang kalabaw na iyon! -ani Julita sa yam6t na't pagkapo6t. -Eh sain nam&n iy6n mapaparo6n? -Naglulubal6b p6, safn pa, kundi do6n sa malditang matandA niys sa Sta. Cruz! Ang lalong ngitngit ni Julita ay ang nakaraan at nagdara&n ang mga gay6ng araw nang salat na salat sila. Ang tungkol kay Rora Loleng, bukod sa talagang sa kanya'y di na kaila, ay hindi namin lubha nang pinagpApapansin. Nagkakawikaang siyA namA'y talagAng huli, at saka huwig ba lamang pabAbayaang manalft silAng mag-inA at maghikahos sa madlang kailangan ng buhay, ay ano ang kailangang magkadalawa pa ang Rora Loleng niy&ng kaagawin. Nguni't ngayon ay ibf na ang silitaan. Malaki nang toto6 ang pagkukulang sa kanilang mag

Page  271 BANAAG AT SIKAT 271 ink. Ang mga balita'y abut-abot, na, si Don Ramon ay halos hindi nananaog na sa bahay ng Loleng na iy6n, at kadilasan pa'y do6n na natutulog nang tanghall at gabi. Ipinagtaki ni Julita ang pagkakaganit6. Ang dI iuw! sa bahay ang mga tanghall, ay tal6s niynng hindi na pinupuni ng mga anik ni Don Ramon; nguni't ang maging ilan-iling gabi ay tila naman hindi na maAarl sa mga tinurang anak, na paano't paano ma'y nagmimalasakit at maghahankp din sa aming hindi umuuwS. Hindi niyk nklalaman ang mga sigal6t na sa bahay nini Meni ay nangyari. Sapul nang mag-asawa si Talia, siyk'y hindl na nagpapanhik do6n. Anupi't walfng kamalay-malay si Julita sa mga bugbugan at tampuhan ng mag-aami. Kinkgabihin ng araw ng mga Sanggol na pinapugutan ni Herodes, ang magin&ng taga-San Miguel ay hindi na nakatils na di dumalaw nang pasub6k sa tinurang bahay. Sinong Ramon ang do6'y kaniling kabutan, ay tigas na hangalan o inosentehan pa naman nang gabing ya6n sa bahay ni Don Filemon. Ang sumalubong sa mag-ink ay si Talia lamang na magsaliti-dill pa. Wala na manding ibang katau-tao ro6n. Ni si Mening dating masayk kung sa kanilk'y tumanggap no6ng araw, ay maanong napasilip man lamang sa pagdalaw na it6. Diuman6'y natutulog na ay gay6ng kaaga at wal. pa mang ikawal6ng oras ng gabi. Si Don Ramon, nang itan6ng, ay sinabi sa kanill ni Taliang: "Aywan po; marahil iy6n ay nakink Rora Loleng." Sinadya o hindi ni Talia ang pagsasabi ng ganit6, ang toto6'y nakapagpataba pa sa hinalA na ni Julita at nakapagpapuy6s na lalb sa nagngingitngit niykng lo6b. Nikink Rora Lolengl... Nanhik na pasub6k at nanaog na malamig sa any6 at mainit sa dibdib ang mag-ina. Nipabitbitin pa silk ng mga kalungkutan ng bahay. Hindi nagsitul6y sa pag-uwi, kundi sumagid muna sa dain at tapat ng bahay nini Rora Loleng. Inabot pa nils at nhulinig ang alingawngaw ng mga hilakhakan sa itais ng bahay. Ang maugong na tinig ni Don Ramon ay nakilala agkd ni Julita na kasaliw ng matataliktik na tinig-babae, tinig na parang tikis na ibin&balibol sa kanyang mga tainga. Patl ni Don Filemon ay nsrinig din niling malakks tatawa. -Lalaking sungayan!-ang nkwikA sa sarili ni Julita. Gay6n man ang pagngingitngit ng mag-ina, ay an6 ang mangyayari sa kanilk mula sa lupa. Hindi naman makapapanhik. Kung maiarl lamang inguo6 at ibul6ng sa pulls ang mga nagkikatuwing iy6n sa bahay, ay ginawA na sana ng ink, na siyang lalong galit na galit at waling milamang gawing pag

Page  272 272 LOPE K. SANTOS hihiganti kay Rora Loleng. Si Rora Loleng at si Don Filemon ang pinakaklbuntuhin ng kanilmng po6t, at di na gaano si Don Ramon. Talinghaga ng paninibughol Anaki'y kapwA natalo sa sug/l na umuwing lungkot na lungkot at hihin&-hinagpis ang mag-inA. Habang daA'y waling pinag-uusapan kundi kung anu-an6 ang magaling na paraing dapat gawin upAng makaganti sa pagpapabayA ni Don Ramov, at upAng maputol na ang pagkasira pa ng ulo ng matandang it6 sa matanda na ring Loleng na ya6n. Hindi maubos dalumatin ni Julita ang kung an6't siying batA pa namAn at dalaga ang pinabibayaan, at ang matandA nang ya6't may-asawa, dalahiri at parating namumusalga sa itso at sa tabako ang bungangA, ay siyAng napaglulumabihin. Sa ganda namAn ay hindi masabing siy&'y nalilaluan. Hindi siyi sana nAibigan ng is&ng mayamang Don Ramon, kung pangit. Ang kaibhan nga lamang sa kanya ni Rora Loleng, ay ang pagkamestsa nit6; nguni't an6 kung mestisa? sameatisahAn baga ang kabutihan at ganda ng isAng babae? Si Rora Loleng ay n&'kilala na muna ng kung sinu-sinong insik sa Troso, at ng kung sinu-sinong lalaki pa sa Sta. Cruz, bago naging asawa ng alehong si Don Filemon, at an6 ang malay nilA ngay6n, kung buk6d kay Don Ramon ay mayro6n pang ibi; dAtapwa't siy&, siying kayA na ng& lamang nagkAgay6n, ay dahil sa mga udyok ng kanya ring infng silAw na silfw sa kuwalta, ay hindi mapagsfsabihan ng mga pinagdaanhng gay6n. Nasok sa budhi ni Julita na marahil ang ipinagpfpabayA sa kanya at di inililingap nang gaano ni Don Ramon, ay ang kanyang pagkamahirap. Ang yaman, anya, ay sa kvpwA yaman lamang nasisivahin. NAalaala ang madalis ipangakb tii Don Ramon, na makapag-asawa lamang si Talia at pagkarafn ng mga apat na buwin, ay siyA namAn ang pakakasalfn. Nguni't saan, kail&n, at paano matutupfd ang ganit6, kung gay6ng hindi pa man ay pinabfbayaan na siy&?... Nagaisi sa sariling palad. Sinisi ang in& at anya'y: "Kundangan, kay6, Nanay, ang may kasalanan nit6!" Ang ini'y hindi umiimik, -at nang makaiwas sa pagsisi, ay pinilit na libang-libangin sa ibing sflitaan ang kanyang anak. Sil&'y lakfd mul& sa Santa Cruz, at ikasampung oras na halos na1ng dumating sa sariling bahay. May ug sa bahay nin ora Loleng, na pagtugtog ng May ugali sa bahay nini Rora Loleng, na pagtugtog ng ikalabindalawA't kalahating oras ng araw, sa dumating at sa hindt si Don Filemon o si Don Ramon, siling mag-iini'y dl na naghihintay ng panananghall. Si Don Filemon, nang mga

Page  273 BANAA-G AT SIKAT 278 araw na ya6'y hindI nag-6uuwi, at sa pAgawaan na nagkakain, dahil ngA sa ang kasamang nagl&lagal&g, ay hindl pa mahiling mAkahalinhinang paris ng dati. Nang tanghaling ya6n ay waltng kakjutub-kut6b ang mag-inA na si Don Filemon ang dArating, kung di si Don Ramon. Nguni't it6 man, oras na ng panananghall, ay di pa rin dumarating. Ang ikasampt pa lamang ng umaga'y naro6n na, ay si Morales. Sa taglay niy& kay Isiang na isAng bagong tugtuging two-steps, na diuman6'y padalA sa kanya ng isang kaibigang nasa-Am6rika, silang dalawA ay inabot, o nagpaabot nang kusa ng tanghalian sa pagaaral ng piyano. Yamang si Don Filemo'y di uuwi, ni si Don Ramon ay di pa dumarating, hindi na pinaalis ni Rora Loleng si Morales, at it6 ang naging lalaking kasalo namin nilA sa tanghaling iy6n. Nang nagkakainan na ang tatlo ay may dumating na pasabi si Don Ramong huwag siyAng antayin at sa sariling bahay na kakain. Nguni't an6ng sa sariling bahay! Sa San Miguel siyk niroro6n, sapagka't sa inabat-abat sa kanya na may ilang araw na ng mag-ina ni Julita, na ayaw magsipaniwala sa mga pasabing kaya di makaparo6'y maraming gagawin, ay nasalusalubong ang matanda sa liwasan ng Sta. Cruz. Kata6ng sasakay na ang mag-inA sa isang karumata at padadala sana sa Sto. Cristo, ay siyang pagkAtaniw ng matalas na mata ni Julita sa naglalakAd at bAbastun-bastong si Don Ramon, nanggagaling sa daang Enrile at patungo sa gawt nilA. Kinalabit ni Julita ang inA at itinur6 sa malay6 pa ang matandang inAabatan. Hindi na nagsisakay sa karumata at hind! na inantay pang si Don Ramon ang mApalapit, kundi silA nang sadyA ang sumalubong. Si Julita ay isA riy&n sa mga babaing pag nagagalit at nAkita ang kinagAgalitan, ay "hindl mahapayang gatang." Ang ugaling it6'y lumalalA pa sa kinatututol ng ini. AnupA't may katutubb na at may nimamana pa. At marahil kung sa palagAy at mata ng madia ay hind! dalaga pa ang kanyang kalAgayan, Alala6ng bagA'y kung ang pagka-binibini niyA'y hindt sana pinaniniwalaan pa ng maraming binatang naglAlapit-lapit din, disin ang katapangan, ang katarasan at ang pag-asta nang ay6s may-asawa na, ay waling kimi-kiming ginawA na, at ipinagparangalan sana sa mata ng madl&, yamang si Don Ramon, matanda man, ay bao namAn, may-salapi at di kahiyA-hiyAng mfturang siying sa kanya'y naghahawak. Gayunman, ay may mga bugs8 rin siyA ng galit na dt mapaglabanan kung minsan, kahit sa harAp ng maraming tao, paris nang tanghaling ya6n.

Page  274 274 LOPE K. SANTOS Si Don Ramon, na waling taga-Sta. Cruz na di nakakikilala, sa kabl-kabilA ng liwasang iy6n ay mAmata-matA at tutugun-tug6n ng pugay sa bawa't sa kanya'y bumatl. Nguni't nang mAkilala na ang mikakasalubong na mag-iri, ang kaibigang Abugado Villaruel, na nangAngalesin at nagpugay sa kanya, pagka't kfta6ng naglalag6s do6n, ay di na nakuhang tugunin. -NApahamak ak6!-ang sa sarili'y niwik&. -Nahulog din ak6 sa kamiy ng mag-inAng guardia civil —anya pa. -An6 kay6, matandang haragan? May mga tatlo pang dipi ang agwat, nang ang tan6ng na it6'y isagupang pabulalas ni Julita. Si Don Ramon, ay parati niyAng napag-^alanganin kung pupupuin o huwAg, nguni't naging malamAng na ang pagpupo, sapagka't sa sarili mandi'y nahahalay siyAng ikaw-ikawin pa ang gayong katanda nang tao, katulad ng isAng kumakaing nangAngani-nganing kumagat sa ismng matigis o la6s nang pagkain. Kung sil&ng dalawf lamang ang nagkakanifg, o nasa sariling bahay, sak/ si Julita hindi namumupi, palibhash, sa silitaan ng mga puso ang pupo ay di pagibig, sa lambingan ng magsing-irog ang pitagan ay pagtuy/. Gayunman, ay may mga dating sa kahiy^-hiya na di niy& ipinagptfpatumangga sa mga pagpupo, at ugali ring magsingit ng pagasu-gas6ng mga salita, pabiro, pagalit o pauyfm, katulad ng tnatandang haragdn na kanyang ibinatl aged. Si Don Ramon, sa gay6ng pabulas na tan6ng, ay hindi naingli nang gaano," gaya ng di pagkfgulat ng isAng maninisid ng isdA na nahirati na sa mga hagukgok at angil ng tibuAng kandul/. Ang kulay ng mukha ay hindi man pumusyaw nang kahit kaunti. Ngumiti pa at nkpaabi ng isAng abing aral na aral. -Aba!-anya-sa/n kay6 magsisitungo, Jul6ng? -Safn magsifitungo!-ang sambot ng dalaga. -Kung sa&n ngA eh!.... Ang matandang inA ay hindi sumasag6t; mahanga'y lumayu-layo pa at kunwa'y ngingiti-ngiti at kikindat-kindat kay Don Ramon, na pinab&bayaang si Julita na lamang ang maningil ng pautang. -At kay6, saan na namin kay6 Idlarga?-ang idinugtong ni Julita. — Galing ak6 sa bahay at patungo sa fdbrica. -Sa fdbrica! Saing fdbrica! Sinasabi it6 ni Julita na ang tinig ay kinahAhalat&n na ng kaunting pangangatil. Ang mga mat& niy&'y nag-ialigid man

Page  275 BANAAG AT SIKAT 275 din ng luhA, nguni't ya6'y luhang pilit na lamang marahil, at di bukal, palibhasi, kung pagtutuusin, si Julita'y walA naming bukil na pag-ibig sa matandang iy6n. Si Don Ramon ay parang tandang na bagong naniningalangpugad sa pagkakititig kay Julita. Sa masid niyA no6'y tila lalong gumanda pa sa rati gay6ng wala pa naming dalawing linggong hindi nadadalaw. -HuwAg ka nang magalit, hijC —ang winikang magiliwhindi mo lamang natAtalastae ang mga kasigalutang kinisusuutin ng buhay ko ngayon, kaya ka nakapagsasabi sa aking ikAw ay binfbayaan ko na. Hindi hija!........ Tayna; sain ninyo ibig pumaro6n? -An6 ang masakit sa inyo kung saAn namin ibig pumaro6n?-ang sagot na palibak ni Julita. — Hniy6't do6n kamr pupunta sa inyong pinaparunang matanda, na tinuitulugan at... -Na nam&n!..... maanong tayna: safn ninyo ibig? hindi na ak6 magtutul6y sa fdbrica. Ang matandang in& ang sumag6t: -Sa Dibisorya sanang talagi kami p&paro6n. -Tayna sa Dibisorya, an6 ang inyong pamimilihin? -Ah!-ang tanggi ni Julita-siyf na ngA ang Dibisoryang iynn! -At sain tayo patutungo?-ang tan6ng ng matandang babae. -Sa Infiernong lumA! Si Don Ramon ay nipatawa, bago nagsabi ng parinig na: -Nagbabago p6 ang ulo namin ngay6n....! Hala, kahit na sa infiernong lumA o sa infiernong bago, sasama ak6 sa inyo. -Psh6! sasama pa! huwAfi na p6: maglumabf na lamang kay6 ro6n sa inyong.....! Hindi nalutas ang sfiabihin, sapagka't natut6p ni Don Ramon ang bibig, kasabfy ang mga malamyos na salitAng: -Huwag ka nang maingay, hija: nfiririt6 tayo sa lansangan: do6n ka na magalit sa San Miguel; sasama ak6 ro6n! Madali't sabi'y napihit ang kanilAng lakad. NakAy sa ising pAupahing kiles at nagsipatungo sa San Miguel ang tatlo. Ang matalas na pakiramdam ni Don Ramon, habang nangasasa-daan pa silA, ay nakabatyag sa mag-inA ng makAilang kindatan at Anasan'g may kahulug&n. May mga ngitian pang lihim. Di nakatiis na dl nag-usisA; nguni't nangagpawala-walA naman ang dalawA.

Page  276 276 LOPE K. SANTOS Sa bahay nink Julita ipinaghandA ng tanghalian ang matandang Tenorio, at do6n ngA nananghall, do6n pa nagpahingi at no6n na pinatighaw at nilunasan ang mga galit, ang mga hinalk, ang mga kailangan ni Julita. Sa tanghaling ya6n ang lahAt ay nagsauli sa dati; ang pag-ibig ng salapi at ang pagibig sa salapi ay nAkatulog na namAn sa lising banig lamang... Nguni't hindi pfhingahan sa tanghall ang nangyari, nang araw na ya6n, ea bahay nina Isiang. Si Don Filemon ay umuwi nang katanghaliang tapit. WalAng kakali-kalatis na pumanhik sa hagdanan, di gaya nang dating nasa-malayo pa ay tumatawag na ng "Loleeng!" o "Isiaaang!," tawag na tuwi-tuwi na'y siyang di niyA iabot sa an6 mang himaling idinaraos sa itals ng kanyang mga taumbahay at panauhin. Hindi itinulak agad ang nakatuping pinto sa pag-akyat ng hagdanan, kundi nanainga muna sa alingawngaw ng mga sflitaan at tAwanang maminsan-minsa'y nakikisaliw sa kalansing ng mga kubyertos, sa kalantog ng mga pinggan at sa yabfg ng mga alilang naglilingkod na maliliksi sa nagsisikain. Isa-isA niyAng inulinig ang mga tinig na umialingawngaw. Ang tinig-lalaki'y kay Morales, at ang mga tinigbabae'y sa kanyang asawa't anAk. Wala nang ibf pang mapagsiyA, kundi ang sa maminsan-minsang pagtug6n ng mga lingkod kung hinihingin o inuutusan. Ang malaki at mahugong na tinig ng kanyang kasamilng si Ramon, ay wal&: hindi minsan man umalingawngaw. MatAy niyang pagsiyahin sa mga n&ririnig ang nawawalfng it6, katulad ng pag-asA&r at paghanap ng isAng nanono6d sa dulaan sa ising taong ayon sa pal&tuntuna'y may malaking tungkol sa palabas, ay wala rin at hindi mAulinigan. May dinukot sa bulsang kaliwa ng amerikana na isAng sulat; binasang animo'y isfi ngang nasa "entrada general" ng dulaan, na sa pagkainip at di pagk&rinig na mabuti sa malayong nagsisilab&s, ay sa palftuntunang limbag na lamang nililis8ng isa-isA ang ngalan ng mga pinanono6d. Pagkabasa'y nanaingang muli; pagkapanainga'y tiniklop ang sulat at saki muli ring isinabulsa. Ang relo namAn ang dinukot: isAng pingki lamang at matatapos na ang pagkain, ayon sa kaugalian niyAng nAlalaman: anupA't mag-aala-una na. "Bakit si Ramon ay walA?," ang nfiwikA aa sarili, "nasasa-loob kayA at nakakain na?" Itinulak nang kauntl ang pinto at sa munting puwfng ay sumilip sa dakong lo6b ng bahay. WalA ngA mandin; wala rin siyAng mnAramdamfn. "Bulain marahil ang sulat na it6!", ang nsibul6ng na namin nang pahimut6k. Dftapwa't hindi rin maubos madalumat ang gay6ng pagkakfita6ng walt si Don Ramon. Sa kanya'y hindt kailfing it6'y madalfs ngang do6n ma

Page  277 BANAAG AT SIKAT M277 nanghall at kasaluhin ng asawa't anhk, kahit walA siy. At nang umagang ya6n ay nagdain pa sa pAgawaan at nagtan6ng nang bakA ibig niyAng umuwi nang tanghall, ay darain siyA sa alas-doce, pagkagaling sa isfng paroroon&n. Sumag6t pa siy& ng hindi na uuwi at sa plgawaan na maninanghal; samakatwid, si Don Ramon ay dapat maging kasalong mag-isA nang tanghaling ya6n sa bahay. "Sa sariling bahay kay& kumain?" Hindi niyA maatim ang magkiganit6; sapagka't nang umaga ring ya6n na magdafn sa El Progreso, ay nApag-usapan na namin nilf ang paglubha araw-araw ng sama ng kanyang lo6b at ang pagkainip na sa buhay, dahil sa an6k na may-sakit at di ibig papag-asawahin kay Delfin. Si Don Filemon ay nagtagil din sa gay6ng pagkakAtay6 at panunubok. Nang di niyA mapagwarl ang tinig ng taong hinahanap, ay ang parmasyutiko Morales namfin ang umall sa kanyang budhi. "An6 nami't pati ng Morales na it6'y inaabot pa ng tanghalian at pinapaninanghall na rito?", ang nAitan6ng sa sarili. "DalawA na ngA ba siling mag-ining bumibilog sa aking ulo?" Kitaong nagtindigan na sa pagkain ang tatlo sa labis. Si Rora Loleng ay sa kusini nagtul6y, aywan kung an6 ang gagawin, at ang dalawA ay sa lo6b, aywan din kung tutugtog ng piyano o magsisiup6 at magsisarili na ng usap. Samantala'y pinakikiramdamin sil& ng matandang nasa-lik6d ng pinto. Ang nirinig-dinig ni Don Filemon sa dalaw&ng pumapasok, pagkitapit sa may hagdanan, ay ang mga pabir6ng salitA ni Morales na: "Agrabyado ang nanay mo, walA ang kanyang kaparehal" Isang "Salbahe ka!" ang sag6t na patawfi ni Isiang, at tuluytul6y na sa lo6b ang dalawang halos nagkakakawil ang mga kamAy at nagsiupo kapwA sa mga luklukan sa salas. Ising alila ang buhat sa dakong kusinA ay nasok nang pahangos, nguni't mga dulo lamang ng pa& ang itinutuntong sa tabla, sa paghabol 'sa dalawAng kapapasok pa sa salas. Malayb pa'y kinumpasAn na at inanis-anasin sinA Isiang, may inginungusb sa lik6d ng pinto ng hagdanan. Ang alilang it6'y siyAng nakamatyag kay Don Filemon mulA sa isAng bintana sa labis na pinagtapunan niyA ng mga mumo, pispis at ibA pang dumi sa lamesang pinagkanan. Sa pagwawakai at pagsungaw sa bintanang ya6n, ay nataniw ang pagkakitayo, anyong pasilip-silip at nanunubok sa nangasa-loob. Ang mga unang kumpas at hudyat ng alila sy hindi nAwawaan ng dalawi; nguni't sukat nang nagpasikdo sa kanilAng lo6b at ikinAtingin sa dakong pintong itinuturb. Ang pinto ay may puwAng na gadamik, na sa hagis

Page  278 278 LOPE K. SANTOS ng tingin ni Isiang ay kinAmataan at kinApagsiyahan sa mukhA ng kanyang vpm. Hindi kinukusa'y biglang nipaibag ea piling ni Morales; ang kamay nit6ng pipigil-pigil sa kanyang manipis na bisig ay biglang nAiwaksi. "Ang tatay kol" ang pahikah6s na nhibul6ng sa parmasyutiko, na halos namfn nawalAn ng ulirat sa gay6ng kabiglaanan. Si Don Filemon ay hindi na nakapag-antay ng mga ibA pang mangyayari. Itinulak nang bigli ang isfng dahon ng pint6 at parang mabalasik na palas6ng umigkas sa lo6b. Ang akalk ng dalawA'y huling araw na, nguni't si Don Filemon ay hindl kagaya ng kaibigan niyang namumuhunan na ng suntok, tampal at sipa sa gayun-gay6n lamang. Mapagtungayiw, oo, at parang nagtatadtad ng buro kung magsunud-sun6d ng masasamlng salitA sa kinagAgalitan. Hindi si Morales ang tinungo kundi ang anik. Hindi namln it6 sinaktan kundi sinuwatAn lamang. -SaAn nfro6n ang inA mo?-ang pagalit na tan6ng agld. Sa &garang tan6ng na it6, ay di nakasag6t nang Agaran din ang tinan6ng. Ni si Morales man lamang ay maanong nakahumi. Kung sa bagay, siyA'y isAng binatang may bikas, matipuno rin namAn at lalaking may balahibo ang puso, ayon sa pinatutunayan ng kanyang lakis ng lo6b no6ng gabi sa sutei, nguni'y natubigan din at nkpapako ang mga talampakan sa pagkakftayo nang pailig. WalA ngr naming-matapang na lalaki, pag sa masaming lagAy nhhuli, o gaya ng isAng kasabihing-bukid, ay "walAng magaling na aswang, pag natut6p sa paggapang." -Ang in& mo, walfng-hiya!, sain niro6n! —ang muling tan6ng na padarag ni Don Filemon. Nanlilisik ang mga mat&, nanggigitil ang mga pang& at ngipin, kuy6m ang dalawAng kamfy na tuwing kikilos nang paangst, ay ikinapapailas ni Isiang at ang akala'y huhukumin na siyA. Gay6n ma'y nakasag6t na rin: -Nasa-labfs pa p6! ---anya. -Loleng!-ang malakAs na tawag ni Don Filemon. Si Rora Loleng namin ay may balitA nang talag& sa labis pa, na nfroro6n ang kanyang asawa. Nasa-lo6b siyA ng p&likuran nang tumugtog nang sunud-sun6d sa pintuan ang alila at sabihin nit6 ang pagdating na pasub6k at ang pagkagalit ni Don Filemon. Hindi magkantututo sa pagdal6. Sa budhi niys'y sumagi na agAd ang hinagap na di sAsalang kayA galit ang kanyang asawa ay sa pagkakkabot kay Morales.

Page  279 BANAAG AT SIKAT 279 Pagkfkita sa kanya ni Don Filemon ay pinasalubungan na ng abut-abot na mura at paglait. Si Rora Loleng na datihang hindi namAn napalulul6n nang bu6 sa asawa o sa kaninumAn, ay nagsasag6t din ng lait sa lait, tungayaw sa tungayaw, darag sa amba at talak sa sigaw. Sa anuma'y nagpumilit siyAng makapaibabaw kay Don Filemon. Nguni't si Don Filemon ay hindi na paris ng dating nagpapakundangan sa kanya. Ang pingkian ng kanilfng mga sigutan at l&itan-si Don Filemon ay sa paguusisi nang kung bakit pinababayaan ang anak at nagtutulot ng mga kalapastanganan ni Morales, at si Rora Loleng ay sa pagsasanggalang ng di siyA nagpapabaya ni wala naman kahit an6ng masamAng bagay na nangyayari sa maminsan-minsang pagparo6n ni Morales,-ay lalong nagpaalab sa galit ni Don Filemon. Sa pagdidilim na ng kanyang isip ay nakisunggab ng ising silya at inihagis kay Rora Loleng na nfpahiy&w sa sindak at nApalugmok sa pag-ilag. Sa may hitA lamang namin nahagip ng pai ng silya. Pagpihit ni Don Filemon, at sa kabiglaanan ng pagkakAmasid kay Morales na malapit na sa kanya at may akma waring aawat o lalaban, ay patakbong pumasok sa kanyang kuwarto at sa "rifle" niyA ro6ng n&kakaluban at sa "revolver" na nipapatong lamang sa ibabaw ng is&ng munting lamesa, ay it6 nang rebolber ang sinunggabin. Parang palas6ng binalikin sa labis si Morales; nguni't sa pint6 ng kuwarto Ay si Isiang na ang kanyang nfsagupa. Tutulungan sana ni Isiang ang ini up&ng makabangon sa pagkak&sungabang sa tabla, nguni't siying pagkaling6n sa pagpasok sa lo6b ng amA, na nahulaan niyAng armas ang kukunin. Bahagya pang nakukumpasing tumakbo si Morales, ay nakabungad na si Don Filemon ea salas at ang rebolber ay umang na't k&kalabitin na lamang. Niyapos ni Isiang ang ami; ginagap nang bu6ng lak/s ng pagkababae ang kamAy na may hawak na rebolber; nguni't nang di maab6t' ay pinaglambitinan sa liig, na ang matanda'y halos hindi makaunat at makahakbang. Biglang pumitlag, at sa ising uboslakAfs na sigiw na: "Ikfw ang pipatayin ko!," ay nfpahagis si Isiang sa may paa ng lamesang kinapapatungan ng isang malaking salamin. Nang makagitaw si Don Filemon ay wala't nakatakas na si Morales. Si Rora Loleng ay hindi magkantututo kung sain susu6t. Nang akmang tAtalilis sa labAs, ay siyfng pagkaling6n sa asawang nag-uumang na sa kanya ng rebolber. Aywan kung t6totohanin ngi o tftakutin lamang; nguni't ang hanggan esa hagdana't lupa'y kinAabalahan ng tingin ni Don Filemon, ay ang wal& nang manliligaw. Kung it6'y inabot pa, hindi sasalang nagkabangkay nang di oras sa salas na ya6n.

Page  280 280 LOPE K. SANTOS Si Isiang, pagkatindig uli ay hindi rin humihiwalay sa lik6d ng amA. Pagkaballk nit6, at pag-uunat ng kamAy at pagaakmA ng rebolber sa ining nagtutumili ng "Filemon!, Filemon!", ay hinawakan niyA't binaltak ang kanang bisig ng ami, na munti nang ikinabitiw sa hawak. -Halika!-ang makapangyarihang tawag ni Don Filemon sa asawa.-Lumapit ka, kung ibig mong huwig mautis ngay6n... Pumarito ka!... Si Rora Loleng ay flinlangang lumapit o tumakbo sa hagdanan. Si Isiang ang nanikluh6d sa harapAn ng amA at inihihingi ng tawad ang kanyang nanay; nguni't is&ng patabig na namAng iwas ni Don Filemon ang nagpalayo sa kanya ng may gadipAng agwat. -Ayaw ka bang lumapit?-ang galit na galit nang sigAw sa tinatawag. -Oo-ang banayad at mapakumbabang tug6n ni fora Loleng, nguni't hindi pa rin makalapit-lapit.-Bitiwan mo iyanang dugtong na kapamanhikan. -Safn nAro6n ang lalaking iyAn? sawn mo pinapagtago?... Ang mga pagtatan6ng na ito ni Don Filemon ay galing sa isfng bibig na nagbububusA ng marami pang mga tungayaw at paglait na sukat makabutas ng papel kung isusulat. -Nagtatakbo na sa lup —ang sag6t ni Rora Loleng, na tumuturo nang paibag din sa dakong hagdanan. Buung-buo ang akala ni Rora Loleng na si Morales nga ang ikinagagalit ng kanyang asawa. Hininagap na, marahil nang siyA'y nasasa-lab&s, ay may naabutang masaming anyo o lag&y ng dalawAng nasok sa lo6b. Nag-akalang lumapit kay Isiang at usisain kung an6 ang nkita sa kanilf. Nguni't hindi na naarl ang gay6n, sapagka't sa di niyA paglapit nang kusa sa asawang tumatawag, ay it6 na ang siyAng dumaluhong sa kanya, daluhong na nisabayin halos ng is&ng mariing till ng anfk. Ang aka~l nit6'y sinibasib na't pinaputukin o hinambalos pg rebolber arg kanyang ina. Si Rora Loleng ay tumakbo nang pasanggaling; nguni't inabot din at n&hawakan sa isAng bisig na ikinawalat at halos ikinatanggal ng isAng manggas ng manipis na barb. Ang mga alili, pati ng kutsero sa silong ay pawang nagsigibik. May nagdain at galing sa kusin& at may umakyat sa hagdanat. D&tapwa't nang mikita sili ni Don Filemon ay pinagsisigawing lahit at pinalayas na parapara, bago ipinagsasarA ang lahAt ng mga pintong malulusutan.

Page  [unnumbered] i.op<!- h. <;it.it-. *'1;-\N.\ A(, AI lN Sl. ' AT ( A )... O fi,\ip08 li JbiaU (1tg (ti (i: g lp 7J' luu/ifi i/ 1Ji]:n i, in <j]tisgii- ui7e. (:i q: Ln/ ';pi/ /I.t; f u.'' ( u.l'': (((1,i ( oc r;...) — I-~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~e -^ I - * ) —W a m ~ ~ ~ ~ ~ ~ '.~.W w ~ 11si;H ~i' {;-v4 I I I r "' I - - - I a m b 7 — -. 1 - - - -

Page  [unnumbered]

Page  281 HANAAA AG AT S IKATA 281 Nang sili na lamang tatlo ang mapag-iwang kul6ng sa salas, ay nagpanibagong sigasig sa pag-fusisi si Don Filemon. Tinawag at pinalapit nang bu6ng kapangyarihan ang mag-ink. Pagkasabing: "Sa mga oras na it6'y ibilang na ninyo sa wali ar.g inyong mga buhay!," ay may dinukot sa bulsang ising sulat Ang sulat din kanginang binabasa sa panunubok sa hagdanan. Ibinigay nang lahad kay Rora Loleng. -Basahin mo iyin!-anya. Nanginginig ang kamay na inab6t ni Rora Loleng. Aandapandap ang mga mata sa hilam ng luha. -Ilakas mo ang basa at nang marinig ng walang-hiy& mo ring anik! —ang utos pa ni Don Filemon, na may kasabay na kilos ng rebolber na pauming na parati. Ang sulat ay ising kalahating tiklop ng papel-cataldn: mga letrang makinilya. Ang mga pakalula'y ganit6: "Oh, kdaawd-awang Don Filemon Dalawdng-Sungayl "Kung ibig mong malaman kung bakit DALAWANG SUNGAY ang iniapellido namin sa iy6, ay manubok ka arawaraw sa iy6ng bahay, at may maaabutan ka ro6ng dalawang sungay, na ginagawa ang isa ng iy6ng asawa at ang isa ng iy6ng anak, at kung umuuwi ka nang hapon o gabi, ay siyfng ipinapatong sa ulo mo nang wala kang kamalay-malay at pakiramdam. "Nalaman mo ba kung sinu-sino ang katulong ng mag-ina sa pagsusungay sa iy6: Ang ka-socio mong si Don Ramon Miranda, at ang manugang mo na'y hindi pa man, na si Martin Morales. "NAlaman mo ba kung anu-an6ng oras madalas kang igawa nila ng sungay? Pag-alis mo na sa umaga, at ang kasalsala'y kung mga tanghaling hindi ka umuuwt. "Umuwi ka ngay6ng tanghall o bukas at saka mo mAwiwikang may utang na lo6b ka sa akin sa pagbabalita sa iy6 ng katotohanan. ISANG NAHAHABAG." -An6?, an6 ang nabasa mo?-ang paghihiwaliy ni Sora Loleng ng kanyang mga matA sa sulat, ay itinan6ng na magahas. ng asawa. -Eh, an6, naniniwalA ka ba riyan?-ang pabangong-puring sag6t ni Rora Loleng. IsAng tampal sa mukhi nit6 ang itinug6n ni Don Filemon, at isang tampal pa rin ang isinun6d sa kanyang anak, na naasasa dakong kaliwa at nakapakinig din ng binasa.

Page  282 282 LOPE K. SANTOS -An6't hindl ko pa paniniwalaan iyAn,-anya-ay talagang malaon ko na kay6ng nAraramdaman at infabatan? At an6 pang katibayan ang naabutan ko ngay6n?... Katil na katAl ang katawAn at dila ng matandang lalaki sa pagpapahayag. Nguni't napagkikilala sa kanyang any8 ang ising ibig na ayaw makamatay, ang is/ng po6t na may hinayang sa kinap6pootan; kaya ang rebolber na hawak-hawak ay di matuluy-tul6y na gamitin. -At saan mo nakuha ang sulat na iyin? -Hindi mo na kailangang matalos: ang kailangan kong sagutin mo ay ang kung saan naro6n si Ramon. -Aba, aywan ko! Sasala bang hindi iy6n nasa kanyang babae sa San Miguel? KinusA ni Rora Loleng ang pagsasabi ng ganit6, sa pasul6t na nasang maipaalaala kay Don Filemon na ang kasamang pinaghihinalaan, ay tal6s niying may kinahihiligang ibang babae at it6, sa akalA niyA'y sukat nang ikamatAy ng sa kanilAng dalawA ni Don Ramon ay pagsasapantaha. -Nagpasabi bang hindi rito kakain? -Hindi, n&laman mo bang yao'y pinag-&asahAn dito? Di kung dumating siyA'y dumating, kung hindi ay hindi! -Magtahin ka! Isang yambA ng rebolber ang isinabfy ni Don Filemon sa ganit6ng salitA, nguni't nakailag naman agfd ang inakmafn, at napasigAw pa nang pahagulhol na: -Bakit mo ba kami ginAganit6ng mag-inA?... At humagulhol na nang p&tuluyan. Pati si Isiang ay nakipanat.gis, na anupa't naging parang mag-inAng namatay&n ang dalawA. Sa mga panangis ni Sora Loleng ay namumuk6d ang mga pahayag na ngay6n pa ba nam&n siy&ng matandA na at may anAk nang dalaga, sukat pagkulangang-tiwalA ng isang asawa. Nagparunggit pa ng ilang salitang bumfbaligtad nang buo kay Don Filemon. Anya'y ganyan na nga ang mga lalaki kapig nambababae ay nftututong magmalupit sa asawa, at ang babaing tahimik sa bahay ay siyf pang pinfpanhikin ng mga kata-katA, tuloy ipinaninibugho kahit kanino, upang matakpan lamang ang kanilang mga kagagawan. Sa mga salitAng it6 ay si Don Filemon pa ang napalag&y na nagpapanhik sa bahay ng mga dahon ng kawayang ipinuputopg sa ulo ni Rora Loleng. Si Don Filemon ay natigil-tigilan. SiyA'y di datihang makakita ng gay6ng kapapanglaw na mukhA at mak&ramdam ng

Page  283 BANAAG AT SIKAT 288 gay6ng kasasakit na pangungusap. Hindi nasok sa kanyang gunitA ang siya'y bakA tinatalimwang lamang. Hindi na pinagkurong ang gay6'y paratang lamang sa kanyang pagkalalaki, na kung bagamin may pagkapalabird sa mga babae, ay totoongtoto6ng hindi siya nakagagawa ng an6 pa mang paglililong talaga. Ang naalaala niy/'y ya6ng isang hapong ipinaro6n nink Rora Loleng sa El Progreso, na inabut-abot siyang nakikipagusap at nakikipagbiruan sa iling tabakerang magaganda, na pagdating sa bahay ay ipinagsumangan nilang mag-asawa. Marahil ay it6 pa ang bumubuko sa lo6b ni Rora Loleng, kayA nakapagsalita ng gay6n sa pananambitan. Awk na at paglingap ang sa budhi ni Don Filemon ay nakapangyari. Humupang unti-unti ang mga tib6k na masasil ng galit sa kanyang lo6b. Gay6n ma'y hindi nagpahalatA: idinaos din ang kanyang pagkalalaki at pagkaulo sa bahay. -Ibig ko'y ipatawag mo ngay6n din si Ramon! —ang sinabi nang bu6ng kapangyarihan. Si Rora Loleng ay nag-alanganin sa isasag6t. — Hala, sulatan mong pumarito,-anya pa-at ibig kong kami ang magkausap! -Eh bakit ako pa ang pasusulatin mo, at di ikiw? Si Isiang, na dati-rating matabil sa kanyang am& at ngay6'y hindi makapagsasag6t sa laki ng kahihiyAn, ay titingin-tingin na lamang at pipaki-pakinig sa anyo at silitaan ng kanyang ami't in&. Paano ma'y tiwa-tiwasAy na ang mga all ng kasindakang sa kanyang kataw&'t kiluluw&'y naghari muli pa nang mga unang sandaling misilip ang amA sa siwang ng pinto. -Iniuutos kong ikAw ang magpatawagl-ang gift ni Don Filemong nanlilisik ang mga mat&. Sa pag-aagaw pa sa lo6b ni fora Loleng ng takot at agamagam, ay tinawag na si Teban, isAng alilA nil&, at siyAng inutusang hanapin si Don Ramon sa bahay na sarili o sa San Miguel, at madaling paparoonin sa kanyang ngalan. — Hindi ko p8 al&m kung sa&n silA hihanapin sa San Miguel. -Do6n sa da&ng Novalichea, ipagtan6ng mo ang bahay ng Julita... Ang alila'y lumakad naman no6n din, na parang may ising, mag-abot-diling isusundo ng manggagamot o par^. Samantala'y nitahi-tahimik ang mga singhalan sa lo6b ng salas. Si Don Filemon ay nagpalakad-lakad nang di binibitiwan ang kanyang sandatang hawak; kung minsa'y ipatong sa ising

Page  284 284 LOPE K. SANTOS lamesa o silya, at kung minsa'y bitbitin. Sa sariling isip ay maraming toto6 ang mga bagay na sinisiklut-siklot at di makuhang kAhimalingan ng lo6b. Si Rora Loleng ay nagsisi pagkaalis ng alila. Naisip niy& ang kung bakit naipasundo si Don Ramon, nang di man napagbilinan nang lihim ang pinasundo. Ang any6 at kilos ng kanyang asawa ay pinanimdim na baka magbunga ng pagkakimatayan ng dalawA. Silang mag-ina'y hindi makapaglapit at makapag-usap nang bukod, sa malaking takot na kai-kail&nma'y hindi nili nAtataglay kay Don Filemon. Sukat sili sa mga panakaw na tinginan. Sa tingin ni Rora Loleng, ay waring sinisinghal' ang anak tungkol sa kung an6 ang anyo nil& ni Morales, nang abutan ng amf. At sa tingin namAn ni Isiang, na nakawawatas mandin sa ibig itan6ng ng in&, ay napagwawari ang pagpapakilala na wala nam&n siyAng gaanong kalaking kasalanan na sukat bagAng ipagkagayon na ng kanyang tatay. Sa ising pagkatalik6d at pagkilayo ni Don Filemon, ay nakapaghagisAn din ng ising tan6ng at ising sag6t: "Sino kaya ang may sulat niyon?" ani Isiang. "Aywan!" anAng in& namAn. Kung ang sulat na iyon ang bumabakla sa budhi ng mag-ina, ay siyi rin naming sanhi ng mga nagbabakang akal& sa isipan ni Don Filemon. Hanggang sa mga oras na ya6'y hindi niya madalumat at mapagwari kung kangino at sino ang may pahulog ng natanggap na walAng pamagat na liham. AlangAng kilalanan ng utang na lo6b, at alanging paghigantihan, dahil sa gay6ng mga bagabag na nilikha sa buhay nilfng mag-anfk. Nguni't nftirA siyf nang tanghaling ya6n sa pag-aantay sa ipinatawag, at anya'y sa mga kilos at salita ni Don Ramon mapagkikilala ang katotohanan o kasinungalingan ng sulat. No6n ay talagfng handa siya sa kamatayan o sa kabuhayan, alinman dito ang mangyari sa pagdating ng taong inaantay. Dumating si Don Ramon. Iniwan si Julitang masukal ang lo6b. Ang al&m nit6'y sa sariling bahay may sigal6t at do6n uuwi ang matanda; sapagka't ang alilang sumundo ay hindi niyA kilalfng kini Rora Loleng. Dinatnan ang bahay na kasinlungkot ng isang libingan. Ang tatlong mag-anak na hiwa-hiwalfy pa sa lo6b ng salas, at ang isA't isf'y nakapangalumbaba at natitigilan, ay walfng pinag-ibhan sa isAng in&, isAng ami at isang kapatid na dumadalaw at nagpipighati sa har&p ng pinagbaunin sa isi naming pinakasisintang anfk o kamag-anak. Aywan kung an6 ang na

Page  285 BANAAG AT SIKAT a86 ging kahalintulad ni Don Ramon sa pagpasok na ya6n: kung anghel o diablo; kung tao o hayop. Ang katotohana'y parang pinagsiklaban ng lalong galit si Don Filemon, nang mAkita ang kasamd: ang kanyang namalas sa dating kagalang-galang at kalugud-lug6d na pagmumukhA at bikas ni Don Ramon, ay ising kaaway na tumanda na at nagkakauban sa pagsusukib sa kanya. Sa dibdib ni fora Loleng ay nag-agaw ang mga sikdo ng lalong katakutan -t ng alangang galit alangAng kasiyahang-lo6b; sapagka't ikinipangalisag ng mga balahibo niyi't buh6k ang pagkakApain ni Don Ramon sa gay6ng mga kainitan ng tunay niyang asawa, at Alinlangan naming ikagalit ang pagbubulaybulay ng do6n pa sa San Miguel sinundo, at ikaaliw ang pangyayaring sa gay6ng pagkakialitan nilAng mag-anak, ay salamat at may isi pang tao na paano't paano ma'y makasasapA, makapamamagitan at makapagsasanggal&ng sa kaniling mag-ini. Si Don Ramon ay waling mAlamang lapitan at tanungin sa tatlo, na kapwa niying nAtanggapin ng tig-iisfng nariing tingin, tinging malulungkot at may kani-kanyang kahulugin. Sinumin sa tatlo'y hindi makapangunang mangusap nang mga unang sandali. Ang rebolber ay hindi na hawak ni Don Filemon. Wal. sa lo6b ay nabitiwan muna sa ising silyang nasa-dako niyAng lik6d. Gayon man ay nimataan din ng bagong dating, at siyang ikinabuo ng paniniwala sa sinabi ng alilang sumund6, na do6oy magpApatayan kung di siyi dirating agid. Sa wakis ay si Don Ramon ang unang nagmungkahl: -Bakit, anong bagay ang inyong ipinagkakiganyan?-ang itinan6ng sa tatlo na pinagalaang parapara ng paningin, anaki'y kung sinong ami-amahan sa harfp ng mga anak lamang. Wali pa ring nakasag6t, hanggang umulit siyA ng tan6ng: -Filemon, bakit? Ang naging bu6ng kasigutan ng inusish ay dinukot na namin ang sulat, saka inilahad at ipinabasa sa matandang kasami na nagsalamin muna, bago tumunghay. Sa una pang pagbasa ay nlpabul6ng na sa sarili: "DalawAng-Sungayl" Nagsimula na sa dibdib ang pagbay6 ng masasaming kut6b. Bumabasa pa'y umiisip na ng sisabihin at Aasalin. Sa an6't anumln ay hindi nflilingit ang kanyang pakiramdam sa rebolber na nasa-dakong lik6d ng kaharap. Pagkabasa ay inalis agid ang salamin at ang mga mating nagkukuli-kulimlim pa, ay ipinak6 nang pamanga kay Don Filemon. -Nfbasa mo na ba?-ang unang tan6ng nit6 na may hawig pauyim.

Page  286 286 LOPE K. SANTOS -Oo; dAtapwa't,.. eh an6, bata ka bagang padadali agAd sa ganyan?... -Ramon: cuando el rio suena, agua o piedras Ueva!...ang nanginginig na isinag6t ng tinan6ng. -Maniwala ka namin diyin, ay para ka nang walAng sariling bait-ang patsy ng is8. -Ah, hindi, Ramon! Kung waling nAkikita ang gumawA ng sulat na iyAn, ay hindi makakaisip ng ganyan. -Aba, eh kung ang nAkikita na lamang natin ang pagpipatakaran ng mga nangyayari, katakut-takot na kamalian ang kAsusuungan natin. Ngay6n ay hindi na panah6n ng qud cosa es fW? —creer lo que no inmos, kundi ng katwiran ng apostol Santo Tomfis: maniwald kung nadama a. -May nakita na ak6 at nadarama, Ramon; dangan na ngA lamang at tinitimpi-timpi kong ang mga bagay na iyan ay mabunyag pa sa pagkaalam ng iba, disin sa mula-mula pa ay nagkAkila-kilala na tayo... Nguni't ngay6ng iba nang tao ang pumukaw sa akin, ngay6ng ang pagtitimpp ko ay kilala na at inihihiya sa akin ng di ko nakikilalang kung sinong tao o mga tao, panah6n na it6ng ipagbayad ng mga may-utang, panah6n na it6ng dapat kong isingil at iganti sa asawa, anAk at mga kaibigang nagsusukib sa akin... Ngayo'y nArit6 ak6ng lalaki, nfrit6 si Filemon na tumAtalagA sa lahat ng bagay!... Sin&salita it6 nang dumadagok sa dibdib. Si Don Ramon naman sa sarili ay nApapatawAng naAawa dahil sa gay6ng katunggakAn ng kausap, na kung sa bagay, siyAng dapat mangunang gumawa ng gagawin, datapwa'y nagsasabing tumatalaga o para pang nag-aantay na siying pangunahan ng kinagagalitan. -Filemon, huwAg kang magsabi sa akin ng ganyan:-ang may katigasan din namang salitA ni Don Ramon-akalain mong kitA'y kapwa lalaking nagsasalitaan; datapwa't ak6'y walAng hangid na sa iy6'y makipagkainitAn nang walAng puno't dulo. -WalAng puno't dulo!-ang sambot ni Don Filemon. -Kaya ko nasabing walang puno't dulo, ay dinggin mo. Ak6! ak6 ahg pagkakAsalanan mo na hindi namAn tayo ngay6n lamang nagkakAkilala, at hindi na naman kaila sa iy6 kung saansaan at paa-paano ang mga likaw ng aking buhay at ang mga hilig ng aking kalikutAn? lihim pa ba sa iy6 kung sinu-sino...? Diyata't ngayo'y dito mo pa ak6 ipag-Aakala ng malayungmalay6 sa gunita ko man lamang?... Hindi ko mAiaalis sa iy6 ang iy6ng hinala, lubha pa't sa paris na ngA ng ating mga pag

Page  287 BANAAG AT SIKAT 287 sasamahin at palagayan; ditapwa't isip-isipin mo ang mangyayari kung ikiw ay padadal& at sukat sa mga kata-katA ng duw&g na sulat na iyfn. Kung biglang-bigli tayong magkagalit at maglayo, magiging tanung-tanungan ng tao ang kung bakit. At kung malamang ang ipinagkiganyan mo lamang ay islng imbi at hamak na sulat, gawa ng isang duwAg, katha ng isAng may masamfng!o6b sa iy6, sa akin o sa asawa mo't anik, hindt ka kaya lalong tawfn-tawanan at pagbulung-buflunganan ng mga taong iyAng maygawa na hindi nating lahit nAkikilala? -Anhin ko pang mikilala kung sino siling maysulat,-ang pangitngit na sag6t ni Don Filemon-ay sa, mga matA ko na rin ang nakakamalas ng kaniling mga sinasabi?... Hangil ba ang pagkAtingin niy6 sa akin? -Waling nagpapalaghy sa iy6ng hang&l ka, Filemon! -Mangyari'y ngay6n lamang tanghaling it6ng dumating ak6 rito, ay nhabut-abutan ko na ang isA sa inyong dalawmng tinutukoy ng sulat? -Sinong is? -si Morales? -Oo, at sino pa'y inabut-abot ko silfng dalawa nit6ng anik kong mabait dito sa lo6b...? -Ah, eh kung iyin namin ang sAisabihin mo, makapaghihinala ka na nga pati sa akin. Ditapwa't aywan ko ngA rin sa mga batang iyAn. Ang masasabi ko sa iy6'y nagdaAn din namfn tayo sa.pagkabatang paris nila. Kung tayo'y magsikilos no6n sa piling ng mga kasintahan natin, kahit biru-biro pa, ay tila totoong-totoo na. At sakS, ak6 nama'y madalAs nga rito sa inyo, nAmamasdan ko silAng dalawA riyAn: nag-uusap, nagkakatuwa, nagtuitugtugan at nagkakantahan, ang kaniling mga anyo, kilos at salitaan, ay halata kong sa talaging nagkakaibigan, bagay na hindi na namfn kaila sa inyong mag-asawa; dftapwa't wala ak6ng masabing ano mang bagay na sukat bagAng ipagkitoto6 ng nasa-sulat mong tinanggap. Banta ko nami'y hindi ak6 makapagpApabaya, kung sakali't may nasusubukan sa kanil&. Kung minsan nga'y nakak&pananghall rito si Morales; nguni't tuwi na'y sa kaibigin ko rin at anyaya, sapagka't nikakawilihan namin ang kanyang pagtugtog ng piyano habang nagkakanta si Isiang. IkAw man namin kung naririt6 ka... Si Don Filemon ay tila hindi rin nasiyahin sa mga pahayag na it6 ng pinaghihinalaang kaibigan. Habang nakikinig ay iiling-iling at nagp&pahiwatig ng di paniniwalA. Sa gunamgunam niyA ang umaali ay ang pagkahiyA sa taong mayhulog ng sulat, na di nfkikilala kung sino, at sa bagay na it6, bawa't

Page  288 288 LOPE K. SANTOS taong sa kanya'y makatingin, ay parang ya6n na ang maygaw, at nakaalim ng mga kalihiman ng asawa niya't anAk. -Ramon, Ramon,-anya-matanda na kiti kapwa, bagamin may pagkabatA ak6 sa iy6, kayf't mahalay na sa atin ang tayo'y magtaksilan at magbilugAn pa ng ulo. Wala ak6ng masasabi kundi ang muli ngay6n dito sa bahay ko, ay di ko na ibig makita pa ang sino mang taong aking pinaghihinalaan. Ayaw ko! At kung may mangangahfs o magmimatig&s ay pamuihuhunanan ko ng pagkalalaki... Malakis at pariin ang pagkak&salitt nit6, na may kasun6d na ling6n sa kanyang rebolber sa silya. Si Don Ramon, na hindi gawing magmalamlg, sa mainit, ni matagAl sa gawAng magparaya, lubha pa't sa gay6ng mga oras na di dapat ipagpasinag ng munti mang pagpapakababa, na makapagpfpalusog pa sa sapantaha ng kausap, ay nag-anyo rin namfng walang gulat, at sa salitAng bat6 ni Don Filemon ay salitang bakal ang itinug6n: -At an6't nagsalita ka ng ganyan? Ang akalA mo ba'y nakakilalaki ka sa kausap mo? Si fora Loleng, nang mArinig ang ganit6ng mga sigutan, ay nag-akalang lumapit sa dalawi at mamagitna. Nguni't sa pagk&kita ng nanlilisik na mat& ng kanyang asawa, ay hindl nakapangahis at waring binaltak sa likod ng pagkAudlot. Maging si Isiang ay tumingin-tingin na lamang at nag-ibayo ng pakiramdam at pagbatyag sa mga kilos at sflitaan ng dalaw&. -Ang sukat mong isipin-idinugtong ni Don Ramon-ay hindi ak6 tutuntong ngay6n dito sa pamamahay mo, kung hindi ninyo ak6 ipinasund6? -Ak6'y hindi nagp&pasundo sa iy6; si Loleng-ani Don Filemong umurong ng isfng hakbang sa dakong lik6d. Si Don Ramon ay nApaling6n nang di sinasadya kay Rora Loleng, at it6 nam&n ay nipatingin din sa kanya nang pagilal&s at may kahalo manding hagis ng irap at nguso sa asawa, na ang ibig sabihi'y: "Hindi ak6 ang nagpasundo, kundi ang... Alejo ring iy&n!" Ang pag-irap at pagngungusong panakaw ay salamat at di nftamaan ng matA ni Don Filemon. -Kung hindi ik&w ang may pasundo sa akin, hindi ko kailangan ang mamalagi pa rito nang sandali man:-ani Don Ramon —ikung may kailangan kang gamitin mo sa akin ang iy6ng pagkalalaki, ay huw&g dito sa bahay mo, ak6 ang iy6ng parunfn sa amin, o saanman, huwAg dito!

Page  289 BANAAG AT SIKAT 2m8 Isi mang salitA si Don Filemon ay hindl na nagbitiw. NapaghkhalatA sa kanyang mga pisngi ang panggigitil ng mga ngipin. Si Don Ramon nami'y hindi na nag-antay pa. Halos patalik6d na tinungo ang hagdanan, pagka't nangangamba ri siying sukabin ng kagalit. Nakapanaog nang waling nangyari. Naiwan si Don Filemon sa pagngingitngit na natitigilan. At ang yumao ay nakalabis hanggang lansangan. Hindi na sa San Miguel nagbalik, kundt sa sariling bshay. Sa lurok na ya6n ng katanghaliang dumadapit na sa hapon, ay naglakAd png matandA nang parang waling nfrraamdaming init at pawis. Sa habang daa'y hindi niyA madalumat ang mga nangyari: hindi mihuli ng hakA kung sino ang taong may kagagawin ng sulat na ya6ng naglikhA ng mga pagkahalat& o hinalk at pag-aasal na hindi niyA inaasahang m&kita kay Don Filemong sa kanya'y dating magalang, masunurin at masasabing silAw. Sa kAhihikap ng guniti, ay nihinuhA ang bakt si Julita ang may pahulog, bunga ng pagkagalit sa kanyang di pagsip6t na malaon sa San Miguel, at bilang paghihiganti na kay Rora Loleng, na di namin kaili kay Julitang kanyang kinlhihiligan. Ang hinuhi niya'y hindi ng& nAmali. Kung naalaala pa sana ang pagbubulungan, Anasan at kindatan ng mag-inA ni Julita, habang silAng tatlo'y magkakasama sa kiles nang papauwi na sa San Miguel, marahil ay nabuo ang kanyang paghihinagap na ya6'y gawA ngA ng tinurang mag-inA. Nang umaga pa ng araw na nagdahn, ay inihulog na sa Correo ni Julit.a ang sulat na tinanggap ni Don Filemon. Sa toto6 nang kagalitan kay Don Ramon at kay Rora Loleng, ay ya6n ang kanilAng nLisipang paraan. Sa anasan ng mag-inA ay sukat dising niulinig ni Don Ramon ang tan6ng ng matandang babae: "Papaano ang sulat mong inihulog sa Correo?" at ang sag6t ng anak na: "SiyA ngf palA: nasa-kam&y na natin ang matandang it6! Nguni, mabuti nga; bahalA na silAng mag-asawang magpahin6g"...

Page  290 $MMMMASM MMMMMM M~gIkMWId as MMb~Mm B XVII DAIG PA ANG NAGTIPAN Ba.go namfn nagpasko, at nang si Delfin ay hindi pa pinLipayagan ng mag-asawa ni Taliang makapanhik sa bahay, ay nakktanggap siyf ng ising mahabang liham ni Felipe, liham na nagbibalit& ng maraming bagay na mahahalagi, ng maraming sakunh at dalamhati at ng di na malalaong pagluwfs ng tinitrang katoto sa MaynilA. "Nilaman mo ba, kaibigan,-ang said ni Fweipe sa may pasimulA ng kanyang sulat-kung an6 ang lalong ikinagalit sa akin ni Tatay?... Sa kkaahon ko sa bukid na ilanang araw, kung minsa'y upfng mangaso, at kung minsa'y uping magparain na lamang ng panah6n sa pakikipag-usapan sa mga kasamf, ak6'y pinagbawalan. Ni ayaw nang ak6'y ipagsama kung siyA man ang umaahon. Kaya pali ay may naklpagsumbong na is&ng kasami rin, na may itinuturo ak6 sa kaniling mga kung anu-an6ng matwid sa paglilingkod nili sa mga maypuhunan at maylup/. SiyA ngang katotohanan. Sa mga pakikipagpulong ko sa kahambal-hambal at aping-aping mga taong it6, na nangabubuhay na lamang uping mamatAy pagdating ng oras ay nagpupunli ak6 tuwi-tuwi na ng mga binhi ng Komunismo. Hindi lamang namkn ang mga kasami ni Tatay ang nang&wiwiling makinig sa akin, kundi pati nga karatig-nayon, na mga kasamf ng ibi naming maylupa. Pinag-usisa ko muna ang mula't sapfil ng pangyayaring kung bakit sili'y nangaging kasami at lingkod ng mayayaman sa bayang it6. Bihir& ang nakapagsasabi sa akin ng hindi "aywan," sapagka't nigisnan na sa kaniling mga nasirang magulang ang gay6ng lagYy at nimana na rin pati mga utang na sa mga panah6ng it6'y hindi nabibayaran, kundi lalong narkragdagin. Walfng hindt may utang. Kaya naipakaninaw kong ang mga utang na it6, kung di pagiisipan ng mga paraing ibi sa nangfgisnan nil&, ay hindi na mawawala, kailanman at mkmanahin pa hanggang ng kaniling kkapu-apuhan. Marami ang tinuruan kong huwig nang magbayad ng mga kautangin, sapagka't labis at labis na ang panah6ng kanilang nkipaglingkod, buk6d sa ang mga halagfng ipinauutang sa kanilk ay karaniwang bal6t ng mga talinghaga, karaniwang likhA na lamang ng masasakim at mingangamkam niling pinaglilingkurin. Kung may mga burguis na sa aki'y nakakcrinig ng mga ganitong pagtuturo, ay hindi sfsala, Delfing, pagwiwikaan ak6 ng demagogo, isi sa mga karaniwang tawag nili sa nangag-aakay sa ating mga aping manggagaw&. Sksabihin na nam/n nilJng ang itinutur6 ko na'y mga kara

Page  291 patin (derechos) at hindi muna mga katungkulan (deberes). 'Ang mga manggagawA natin,-an/ng mga pantas na iyin, — 'ay nagkakautang sa kanilf ring kasalanan: gagawft ng kaunt! 'at uutang ng malaki: gumugugol ng mahigit sa nikikita; ta'm&d ay mfnunugal; dukha ay mapagpista; walfng mfikain ay 'walfng kusang palo, hangil at walAng sariling panihaJl....' AnupA't lahit na ng samA ay sa mga markliting it6. Ang mga mapagsabi ng ganyan ay kailfn pa kayA mangaliliwanagan ng matA sa harfp ng salamin, upfng mfkita namin ang sa mga mukha nilI'y naglawit na agiw?.... Sa mga magsasaka o kasamfng it6 ay itinuturo ko ngA ang mAtuto silang gumamit at umusig ng kanilang mga karapatAn; sapagka't kita kong likAs at bukil na sa kanilfng pagkatao at sa kanilang mga kilos ang hilig sa katungkulan, nguni't malalay6 at bulag sa harip ng kanil&ng karapatAn. Turuan mo pa ngay6n ng bago at bagong katungkulan, ng lalb at lalong gagawin, ang mga taong it6, ay para kang nag-akay ng ilsng kawang-bulAg sa langgaman. Sa mga pagkakAlagiy nilA, at ayon sa tnga kasalukuyang palakad ng pagsasami rito, habang kumikilos ang mga araro sa lupang pinagsAsamahfn, ay lalong nfbaba6n sa putik: habang isinisisid nang pikit-matA sa paggawa ang ulo ng mga marAlitang kasamh, ay lalong nagpapalaki ng tibay, lakis at kapangyarihan ng kanilAng pinakikisamahAng pangino6n. Ang kahalintulad ng yaman ng ising maylupA at maypuhunan dito, habang sinusunong nang buong sipag ng mga kasaming mahirap, ay bakal na pinapanday: tumitig&s habang pinupukpok, bumibigAt habang tumitigas..... Pinamfmulatan ko na ngA ang mga kahabag-habag na kasamang it6 ng mga lalong mababaw na adhikA at matwid ng isAng "Sociedad Comunista" o., ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ '

Page  292 I - 92 i.LOPE. K. SANTOS pagsasamahin ng lahAt sa lahAt at ng pamamayang waling haring sinusun6d o punong nag-uutos kundi ang sariling budhi at ang lo6b ng kalahat&n. Na ang lupa, katulad ng hangin, araw at karagatan ay hindi nflikha upfng paghati-hatian ni kanikanyahing arl ng mga tao, kundt upAng pakinabangan ng lahit na nanghngailangan. Na, samakatwid, ang mga lupa man ng ama ko na kanilang ginagawir at pinagkakautangan kung pagtftuusin, ay hindi sarili lamang ng am& ko, kundi arl nilAng magkakasama, na dapat pakinabangang mahigit ng isfng gumagawA laysa isang namuimuhunan, sapagka't ang paggawa ay sarili nilA at ang puhuna'y bunga ng kanilAng paggawA rin: anupA't ang pakinabang na pumapanhik sa maylupa ay hindt tunay at lub6s na nanggagaling sa puhunan nilfng inilalagAy, kundt sa paggawA rin ng mga taong nagbibili ng lakAs kahit paano sa katakutang magutom; sapagka't ang tinurang puhunan mAla6't madali at sa papaano man, ay bunga rin ng paggawAt. Na, alang-alang sa katwiran, ak6 mang anak ng kanilAng pangino6ng si Kipitang Loloy, ay hindi natutuwa ni ibig makinabang sa gay6ng mga parakn; at sa katunaya'y kita na nill ang infiugall ko.... "Kung ak6 nama'y natitiri sa bayan o sinAsamahan kay& ng alinman sa mga alila ni Ama sa mga pag-ahon sa bukid o ia mga paliligo at paglilib6t, ay napagpapaaninawan ko rin ang mga tinurang alila ng mga aral na hinggil sa kanilang matwid, alala6ng bagA'y huwag lubhang pabusabus, dahil lamang sa pagkakautang, at sa hamak na upa o sa takot sa lupit at kapangyarihan ng kanilAng panginoon. Naituturo kong silA ay may karapating humingi ng matataas at, katampatang upa, at huwAg mangagsilbing-kain, silbing-utang at silbing-takot lanang. Na marapat nilAng hinging sila'y huwag ipalagay na hayop at busabus na madalas, bagkus pagdangana't kapwA-tao, bigyan ng ukol at katumbas na katungkulan ank sa kanilf'y iniuupa, at huwAg sa bawa't gagawing ibig pahawakan sa kanilA ay nagsisisun6d, sukdang ikapagkakasakit, ikawawalA ng puri at ikamamatAy. Na sila, may mga utang man at nisasanla, ay hindi mangapipilit kung ayaw nang paalipin, tangi sa ngay6'y sadyang bawal na namAn ang pagbibili o pagsasanlA ng mga tao upAng alipinin ng ibing tao.... "Dahil sa mga pasaglit-saglit na pagtuturb kong it6 ay isS na ang kasamA ni Tatay na nakipagsagutan sa kanya isang araw na minumura at hihagkisin ng yantok na karaniwang dala-dalA sa pag-ahon sa mga bukid, sanht lamang sa di pagkatapossa inaghapon ng ilfng lagAy ng niy6g na bAbain. DalawA na ang alilang nagtanan, is& si Gudyo na kasA-kasama kong 0

Page  293 BANAAG AT SIKAT 29.S parati at ang tangkf sa paglayas ay ipagsama ko na riyin sa MaynilA, pag ak6'y lumuw&s. "Ang lahit ng mga nangyaring it6 at ang kasalukuyan nang pag-iibAng ugall unti-unti ng mga alilA at kasami ni Tatay ay buung-bu6ng iniuukol sa akin. Sa wala pang kalahating buwing ikinititirA ko rito, ay hindi na mAmakaapat ak6ng nAkagalitan niyA nang nahigpit. Si Nanay ay madalfs na lamang nApapaiyAk sa akin, kung ak6'y nikikitang lip6s na lipos ng mga pagmura ni Tatay. Ak6'y di miminsang nagdidilidall sa sarili. Nguni't paano? paano ang aking marapat gawin? Unahin ko pa bang pulaan at bakahin ang samA ng ibAng tao, kaysa aking tunay na magulang? Ilayo ko pa ba ang aking paningin, samantalang sa mga talukap ng matA ko na lamang halos ay nagdikit na ang maraming bagay na dapat kong tignan at aninawin?.... Ah, katotong Delfin! IyAn ang kamalian ng maraming pantas at ng maraming taong nakakikilala ng matwid! Ang paghikap ng magaling at ang pag-usig sa samA ay hindi sa sarili muna at sa malapit sa kanilA gawin, bago manghimasok at kumaya sa ibi at sa malay6. Kamilian din nilA ang pagkamabubuting magtuturo, nguni't masasaming manunupAd. Kung lahAt ng nakakAkita ng liwanag ng Araw ay hindi nagpApaumat-umat at nagpipikit-pikitan, disin lahit na'y hindi makakAkilala ng dilim. NAkikilala kong it6 ang magaling, sa sarili ko muna at sa mga magulang ko rin ginagawa: saka namin sa iba, kung kaml'y mabuti na at mapagkukunang halimbawA................................................... "Ak6'y hindi na magluluwat dini: sadyang isinusuka at itinatab6y na ak6 ni Tatay. Dirating ak6 riyin sa bago magBagong-Ta6n. "IbalitA mo kin& Tentay ang pagdating kong it6. Gay6n din kin& Meni." It6 at mga ibA pa ang laman ng sulat ng di karaniwang binatang iy6n, na sinag6t namAn. agAd ni Delfin. KAkaunti, sa mga ibinabalitA ni Felipe tungkol sa mga pagtuturb nit6 sa mga kasamA at alilA ni KApitang Loloy, ang mga sag6t na nAipagbigay-lo6b ni Delfin. Sinulatan ng ilAng mga paTiwanag at pangaral, upAng ang mapus6k at mainit na katoto ay kumatA-katabay sa mga kabiglaanang ginagaw& alangalang man lamang sa mga luhA ng isAng inA. Ang bu6ng gunitA ni Delfin, nang mga araw na iy6n, ay gug6l na gug61 sa pagdalumat ng mga kasigalutang dumaranas namin sa kanili ni Meni. Ang mga nangyaring it6 at sampun ng

Page  294 294 LOPE K. SANTOS mga intakal& pang mangyayari, hindi man kusain ay siying bumabalong sa kanyang panulat. Ang pabalitA kini Tentay ay ipinangakong tutupdin, hindi lamang masabi sa sarili kung kailin matutupid. Sapagka't magmniul ng hapong siyA'y hiyain at dl tanggapin ng dalawampung pisong pabig&y ni Felipe, ay napaghihiyA nang manhik sa bahay ng mag-iini. Nakiparo6n, dill ang hindi, nang makilawA pa, alang-alang sa pagtupfd sa tungkol ng pag-iibigan nili ni Felipe; nguni't makAlawing dalaw na malamig, tinatanggap siyi nang bigiy-loob lamang, at ang minsan pa'y hindi na naiakyat, sapagka't nang pataup6 at dungawin ni Tentay, ay naipagpauni nit6ng wala ro6n ang kanyang ini. Sa wakis ng liham ay ipinagtagubiling kung si Felipe'y luluwis, ay huwag na kin& Don Ramon magtuloy kundi sa kanyang bahay. * * * Buhat nang araw na si Delfin ay pagsadyain ni Madlanglayon sa PAsulatin at balitaa't hatulan ng mga nangyaring sakunA kay Meni at ng marapat gawing pag-iingat ng isa't isa, ay walA nang pinakipanuyuan siyA kundi ang tinurang abugado, at walA nang araw na hindi niy& idinarafn sa bufete nit6 sa Eskolta. Nakikibaliti at nagbibilin. Napahahatol at namamanhil na maanong siyi'y gawin na ng parafn, uping makita lamang at mikapulong kahit sAsandali ang maysakit na singirog. Si Meni namin, sa gan&ng kanya, ay wala ring iniluluhog sa mga kapatid kundl ang ganit6. Sa isang sulat na nAtanggap ay natalastas niyAng si Delfin ma'y labis din ng paglulunggati, sukdang ikfpain ng buhay ang pagpanhik; dapwa't paglulunggating walAng masapit, dahil sa tuwl nang pag-ay&w ni Madlang-layon, na kapwA nil& pinagpipitaganan. Sa malas ni Talia, ang inilalala ng mga dalamhati at karamdaman ng kanyang kapatid, ay ang pag-iyAk na oras-oras. Ang kaniling pag-Aalagh at pag-iingat ay n&kitang hindi na nakaaallw. Si Meni ay hindi na sa nagparusang ama lamang may hinampo, kundi pati kay Talia, kay Yoyong at sa hipag. Ayaw na ni pagam6t ni magkain; tuwing darating si Dr. Gatdula, ay nagdfidahilin ng kung anu-an6, upang siys'y huwAg na lamang pasukin sA kuwarto; tuwing yayayain sa pagkain ay pinaghihirapan, ayaw nang ayaw at bus6g pa nang buso6 ang isinasag6t; tuwing pipasukan namin sa lo6b ng pagkain, kung an6 at gaanong pagkain ang ipinasok ng mga alila, ay siyi ring inilalab&s na maanong natitinagan ng kahit kauntt.

Page  295 BANAAG AT SIKAT 2t6 Ang mapagmahAl na si Talia ay m&mayAng magalit nat mAmayAng mahabig. Ang kalambinghn ng kapatid ay niuuwIna sa tigas ng ulo. Makliling nAipangak/ niyi tul6y na ipasusund6 si Delfin, nguni't hindi na dumating-dating. Kung. makarl lamang makapanaog si Meni at mAipagsama sa paglakad, disin ay dinala na niyA sa bahay ni Yoyong sa Tundo, at do6n pinapagkita, huwAg na larnang sa sariling bahay, na pag nagkata6'y kasasawiAn nilAng lahAt. Sa guniguni ng mag-asawa ni Talia ay naguguhit na maliwanag ang walAng kabula-bulang sakuning mangyayari sa minsang si Delfi'y abutin ni Don Ranaon sa bahay, o sa mabalita man lamang na nakaparo6n. Sa dami ng kanilAng alilk ay hindi malayong may isa o ilfng Hudas na lalabAs. Habang ganit6 ang kanilang pag-aagam-agam, ang pinagiingatan nama'y patuloy sa pagmamaktol, at mabuti kung sa maktol lamang, at di sa tunay nang pagpapatiwakal. Parusahan namin siy& sa gay6n, muri-murahin pa't tikisin ng isang ka-' tangl-tanging kapatid na napaglalambingan, ay kalupitin na at tikis na pag-utis. Isang tanghaling ayaw lumabas ay ipinapasok ni Talia ang mga pagkain. Si Yoyong ay walA sa bahay, nagpasabing dt uuwi at sa isang anyayahAng-kaibigan manAnanghall. Ang tangka ni Talia sa pagpapapasok ng mga pagkain, ay doon na sa lo6b silling magkapatid magsalo. Nguni't kung sampO kangina ang pag-ayaw, ngay6n ay sandaAn na. Amu-amb, pilitpilit, pahila-hila sa kamiy at sa isAng pabir6ng salitA, ay isina-i bay ni Talia ang pagsusubo ng isAng kutsarang sopas sa bibig-. ng hindi mapilit na kapatid. Dapwa't ang pagtanggi'y sumasagwi.. Si Talia sa gay6n ay parang pinagsiklabAn ng bait. Ang giliw ng pag-aalok ay biglang naging galit at kayamutAn; Ang' kutsarang may lamAn ay siyAng nipag-itingang inihagis sa tab-' la kasunod ang biglang tindig na halos ikinAtagilid ng lamesang yantok na kinApapatungan ng mga pagkain. Umakmang papalabAs, at bago nagtul6y, ay luming6n muna sa nawalAn. ng lo6b na si Meni, at nagsabi:. -. -MagpakamatAy ka kung ibig mo; walt ak6ng kinilaman sa iy6!..... Mientras ka pinagpApaseniyahdn, lalong lumlalk ang loko mo!.... Ang mga salitfng it6 ay paul6s na tumimb, hindl sa pakinig lamang ng pinagsabihan, kundi hanggan sa kaibuturan. ng push. Ginapangan mandin ng mabalasik na kamandag ang kanyang mga ugAt at litid, na anupA't babahagyA pa lamang nakalalabAs sa pintuan ng kuwarto si Talia, ay kalab6g na ng sil-.

Page  296 29A LOPE K. SANTOS yang nabuwfl at kalampag ng mga pinggan at kubyertos na nalagunlon at nibagsak sa tabla, ang kanyang nirinig sa loob. Nhpaballk si Talia; ginibkan ng dalawing alilang nag-aantayutos sa salas, sa akalang nag-aaway ang magkapatid. At si Talia, na sa nikitang pagkakkhandusky ng kapatid sa ilalim halos ng silya'y n6palukso nang padaluhong, ay maanong nakapagbigkas man lamang ng kahit ising salita. Ang isisigaw niy&'t ititill ay nakuy6m sa dibdib na kulang na lamang pumut6k. Si Meni ay naninig&s! At di naninigis lamang, kundl naglalahb pa sa dug6 ang ulo, tigmak ang may kalahati ng buh6k na nalugay, gawA ng ising malakis na pagkAbag6k sa tabla kung di man ng pagkkhampas sa isfng sulok na matigis ng nakadagfng silya. Si Meni ay dl humihingA! Ang mga alili ay siyang nakapagpagibik sa labis, at sa ilAng sandall lamang ay naliligid na ang naninig/s, at ipinagagaw-buhay ng maghipag, ni Siano at ng ilAn pang utusfng nakAmalay.; Ipinatawag na namin ni Siano si Dr. Gatdula, at nang it6'y dumating, si Meni ay natatauhan na, nabuhat na sa hihigfn at napagyaman-yaman ang paghing&, sampun ng sugat na tinitigisan ng dugo sa ulo, salamat sa mga ilfng gam6t na talagfng handA na sa bahay. NAmulagat ang mat& sa kandungan ng kapatid na nagalit. Hindi na mukhang nagagalit ang kanyang namulatan, kund! mga mata at pisnging bin&batisan ng luhA. Sa unang pagtatamn ng mga tingin niling magkapatid, ay hindi nakapagpapulks ng kahit isang salitA ang alinman sa dalaw&. Nagkialanganan at halos nagk&tikisan pa, katulad ng dalawAng magkasintahang nagkagalit at malaong di nagkita, saka biglang nagk&sagupAl sa lik6 ng ising daAn. Si Dr. Gatdula, palibhask sa sumundo pa'y alum na niyh ang nangyaring titingnan, ay t&tatat-tat&t at iiling-iling nang nasok sa kuwarto, na agid ay kinfhalatain ng magkapatid ng ising lo6b na nagdaramdam at may sukal. -Kay6 ang bahalA-ang unang sinabi, paglapit at paghawak sa pulso ni Meni-ayaw kay6ng makinig sa mga ipinagbibilin kong pag-iingat. -Bakit ayaw kay6ng kumain?-ang isinun6d pagkapulso. Si Talia ay nipatingin sa mtdiko: ang pagtukoy sa dahilIng ipinagk)asfiraan ng lo6b nilang magkapatid, ay kanyang kinkimanghaan, Nguni't sa sandaling pagkahinuh& na ang gay6'y dt sAsalang sinabi nang talagA ng sino mang tao sa

Page  297 BANAAG AT SIKAT _ bahay, ay tumango na lamang kay Dr. Gatdula, at sakf ibinabA ang tingin sa kapatid, anaki bagi'y isinusumbong namkn niyAng talagi at sinisisi. Si Dr. Gatdula, na sa makailAn nang pagpanhik do6'y tumatalik-talik na sa pakikipagkilala sa mga maybahay, pagka-reseto at bago nails, ay may ipinagbilin muna kay Talia nang lihim. Napagkilala ng doktor na hindi ang mga gam6t niyAng ipinabibill ang tunay na mAkakatapit at makasusugp6 sa mga karamdaman ng malambing na dalagang iy6n. Ang tangl niyAng magagawi, sa pagka-manggagamot, ay hatulan si Meni ng ikaiilag sa an6 mang sakit na makakApahamak sa katawAn, nguni't mapatiwasAy ang lo6b at malunasan ang isAng damdaming nanunu6n na sa kAluluwi at katawfn, ay hindi gam6t na nasakanyang kamAy, kundi nasa-maykatawAn din o nasa-pagkaganip ng mga dahil ng gay6ng pagtatampuhan ng magkakapatid. Sa biglang sabi, ay hindl na kailA sa m/diko ang lahAt ng mga talinghaga' sa dinadalaw na bahay. KayA't kay Talia ay ipinagtapit niying kung talagA rin lamang hind rinaAart at pinangangatawanin nilA ang di pagpapasama kay Meni sa kung sino mang kasintahan, mhhangA ay ialis na sa MaynilA, at dalhin sa isAng,malayong lugil, na may ibfng aliw at kabuhayang mAkakahumalingan ng lo6b, hanggan sa mAlimutan na at makaraos nang walAng ligalig ang mga dahil ng gay6ng karamdaman. Sa dalawAng tagubiling it6 ni Dr. Gatdula, ay nag-ilinlangan ang lo6b ni Talia, sampun ng mag-asawa ni Siano. * * * Pagdating ng gam6t na no6n di'y ipinakuha sa botika, ay si Talia na namAn ang nag-al6k na inumin. -Bakit pa ninyo ak6 ginagam6t?-ang marahan at malubAy na winikA ni Meni, sabAy ang paghawing banayad sa kutsara ng gam6t na iniuundot sa kanyang bibig. -HalA, inumin mo na sanal —ang mullng am6 na namAn ng nagpipain6m. -Ang kapatid ko namfin!-ang pahimut6k na nAsabi-ibig ko nang ak6'y mamatAy; sayang lamang ang iy6ng pagod!..... Ang kalunus-lunos at may pagkapasaring na mga salitAng it6'y nanu6t hanggan sa kAluluws ng maghipag ni Talia. Si Siano ay wala't kalalabfs pa lamang. Ang batang umiiyak sa pagkfgising na di mapatahan sa al8 at kalong ng tagaalagA, ay siyfng pinarunAn. Si Talia at ang hipag ay nagkakindatan, at bunga ng kindatang it6'y ang hipag naman ang humawak sa kutsara at

Page  298 298 LOPE K. SANTOS siyang umam6-amukI ng pagpapain6m, samantalang si Talia'y walang kasall-salitang umupo sa isAng nalalayfi-lay6ng silya, at do6'y nangalumbaba, ipinakb ang tingin sa tabla, anaki'y is&ng mabait at butihing anAk na pinagsasalitin ng nagagalit na inA. Nguni't ang hipag pa kaya ang makapagpain6m! Si Meni sa pagtanggi ay hindi dalA ng katigasan ng ulo. Kung paamuamb ang sa kanya'y pag-aal6k, pasamu-samo rin naman ang kanyang pag-ayaw. Kalambingin sa mga kapati, o talaga nang pagmamatamis sa kamitayan, alinman dito, kaipala, ang sa kanya'y nagpipaasal ng gay6n. Sa pagkakasandal sa salansan ng dalawAng unan sa ulunin ng kama ay umupo at kinawayan si Talia. Ang tinawag ay kAkaba-kabang lumapit. -Hipuin mo ang dibdib ko,-anya-tumatahip mandin, at nagsisikip ang aking hiningi. SabAy sa pagsasalitang hinawakan ang kamAy ni Talia at inilagay sa kanyang dibdib. May tibok ngang hindi karaniwan, nguni't marahil nama'y hindi mga balita na ng- kamatayang paris ng sabi niyA. Dill ang hindi'y napaghalata ng maghipag na si Meni'y naglalambing na lamang, o kung bagaman aniila'y inialihan ng sakit na sindak: ningnerbiyos. -NaramdamAn mo ba?-ang tan6ng sa dumami. — Oo, nguni't tib6k lamang ng puso iyAn, paris ko rin: tignan mo. At hinawakan namin ang kamfy ni Meni, saki idinampi sa kanyang dibdib. — IIindi kasinlakas at kasindalas ng sa dibdib ko - ang paibayong sabi ng maysakit-talagAng malapit na ak6ng mamaty.....! -Kung anu-an6 ang sinasabi mo!-ang nagkasabiy na pakli ng maghipag. -Inumiri mo na iyan, at..... ipatatawag ko ngay6n din siya....-ang walang kamalak-malak ay namitiw sa bibig ni Talia. -Sinong siyd?-ang isinambot ng hipag na napapamanga. Ang mukha man ni Meni, sa pagkarinig ng siydng it6, ay nag-anyo nang pamangha sa kapatid, waring ibig magsabi ng: "DiyatA?" -Oo,-ang itinapos ni Talia-inumin mo lamang it6 at ngay6n di'y dArating si Delfin sa harip mo.

Page  299 BANAAG AT SIKAT m At siya na namAn ang nagdulot ng ipinaiin6m. $a lagay ni Meni ay nabadha at sukat ang iling liwayway ng galIk, bagamfn may kahalb pa ring pag-aagam-agam, palibhasa'y hindi na miminsang nIrinig niyA ing gay6ng pangak6, nguni't hindi natutupAd. -Kung nArit6 na siyA at saka ko iyAn finumin-ang niitikis na namAn sa kapatid. Hindi na nag-antay pa ng ibing saliti si Talia, no6n di'y ipinatawag ang isang kutsero sa lupa na dating nAuutusan kay Delfin. Sa harip ni Meni ay ipinagbilin ang huwig di hanapin it6, kung wala sa P&sulatin, ay sa bahay; jguni't huwAg na d! ipagsama. PinapagdalA ang kutsero ng is/ng tarheta ni Talia, upAng paniwalaan. -Paano, nfrit6 pa si Siano?-ang paalaala ni Meni. -Hindi kailangan-ani Talia. -Papaalis na iy6n: alas-dos na kangina pa-anAng hipag -khta6n nang walA kung dumating siyA. -Ay an6 kung mag-abot silk? -Mabuti na muna ang huwig. -At paano kung mnlaman ni Yoyong?-ang paalaala pa ng maysakit. -BahalA na ak6!-ani Talia. Si Talia, ang hipag at si Meni, ay mistulang nangabunutan ng pako sa dibdib. Ya6ng dating kapanglawang nagsisikip sa kani-kanilang kAluluwa at nagpapatakip-silim sa lo6b ng kuwarto, ay parang binasbasan ng isang mapagmalikmatang kamny at ang humalili'y malulug6d na kalooban at mga kaaya-aya nang mukha. Ang mga luhA sa matA, at pisngi, at ang mga giti ng pawis sa mga katawan nilA, gawa ng kaalinsanganan ng tanghall, anaki'y mga sadyang pinagdadampian o nagsilub6g, kaya munti ma'y hindi na nangiramdamin. Is&'t isa sa kanilA ay natigilan. Hindi maab6t ng kurb ni Meni ang gay6ng pagkakalubig na biglang-biglA ng kalooban ng kanyang kapatid. Nibulay-bulay na di sasalang ya6'y bunga na ng mga pagkahabAg sa kanya. Sa sarili'y pinagpasalamatan ang kanyang mga paglalambing, lalung-lalo na ang pagtanggi sa bagong gam6t. Kung di disin sa ganit6, marahil si Talia ay di pa natuluyang naawA. MagkakAgayon ngt; sapagka't si Talia, ulirAn ng pagmamahil sa kapatid, tapAt na lo6b sa nhipangskong pagdamay at katutubong may malambot na kalooban sa harip ng kanino mang luhA at ng kanino mang daing, ay kagyat na dalA-dalahan ng mga agos ng dilang naisin

Page  300 800 LOPE K.. SATITOR ni Meni. Tumututol siyi hanggang nakatututol, nagagalit hanggang nakapaggigalit-galitan, nagbabawal habang nagbibig&ylo6b ang kapatid na buns6, bumabatA habang di pa lumulubha ang kanilfng hinanakitan; ditapwa't sa wakis, ay siyA rin ang kadflasang sumusuko, siyA rin ang karaniwang napahihinuhod sa mga lunggati at mapumilit na hingi ng isi. Nang ihagis niyA sa tabla ang kutsara ng sopas, ay toto6ng puno na lamang ng hinanakit at ngitngit ang kanyang kalooban. Nguni't nang mAkita nang n&lalagmak at naghihimatAy ang kapatid, ay siy& ang una-unang lumuhh, siyA ang karaka-raka'y nagsisi. Nang ibigAy nam&n sa hipag ang kutsara ng gam6t na ayaw tanggapin ng maysakit, ay hindi rin gaslit ang sa kanyang budhi'y umali, kundt isAng buk&l na hinagpis at pagkalunos sa nagiging palad ng bunso niyf, hinagpis na kung di inilay6 at pinarain na lamang sa pangangalumbab', marahil ay nagpaput6k sa kanyang dibdib at ikinihagulhol nang ubos-lakis sa gay6ng katanghalian. Sa pangangalumbabang iy6n niisip niyi ang wala na ngang magaling kundi ang payagan ang hiling ni Meni, upmng silA, sa mga sandali man lamang na iy6n, ay tumiwA-tiwas&y. Sa sariling gunamgunam ay ptnilit na mapawaling halagA ang tanAng mga panganib na k&papainan niling magkakapatid at ni Delfin, kung it6'y ipatawag, makarating doon at abutan o m&balitaan ng malupit na amang waling tadhanang oras sa pag-uwi. Ang asawa namin ni Siano ay is&ng babaing parang tao sa mul&: katugmang-katugm& ng asawa sa mga pag-uugall; bilingin mo ma't baligtarl'y wal&ng di kiniroroon&n; m&ramay siyA't di m&ramay sa mga kapoot&n ng biyanin ay walAng kailangan: mfpatuloy at hindi kay Delfin ang hipag na maysakit, ay lisA rin sa lo6b niy&, an6 mang iutos ng mga hipag ay sumusun6d, kung di nam&n utusa'y hindi hamak-hamak na gumagawA ng kahit an6ng sa kanilAy makasasamA, ni hamak-hamak na mApagmumul&n ng munting s&litaan. Isfng babae it6ng parang tubig: safn man isilid ay nakikianyo sa tabas ng sisidlan. Ang mga ugall niyang it6, at ang mga ugali ng kanyang dalaw&ng hipag, ay wala sa di pagkakakaming lagi: walA siling di pinagkak&sunduin. Anupi't sa anumang nangyari at mangyayari kini Meni, siyA'y nakikituw6ng kung p&sanin, nakikibatA kung tfisin at nakikituwA namin kung sa kagflakan. * * "Pag nagkata6'y daig ang nagtip&n," aning ising sAwikaing tagalog. Ang katotohana'y daig pa nga ang pinagtipfn ang

Page  301 BANAAG AT SIKAT 801 mga nangyayari sa bahay nin& Meni at sa bahay ninA Isiang nang tanghaling ya6n. NagpipilitAn ang magkapatid ni Meni sa lo6b ng kuwarto, ay na&inanghall naman ang mag-in& ni Isiang at ang kasalong si Morales. Nanunubok si Don Fil'emon sa lik6d ng pint6 at nagkakamhtamisan sa salas si Morales at ang kanyang anik, samantalang si Talia ay yam6t na yam6t na sa katigasan ng ulo ng kapatid. Nalulugmok si Rora Loleng, nang mga sandaling naghihimatAy namfn si Meni. Nag-aawatAn sink Isiang, ay pinag-aagavw nam&n nin& Talia ang hiningi ng kapatid. At nagsusudsuran ang mag-asawa tungkol sa sulat na may-"dalawang sungay," ay gumagawA namin ng reseta si Dr. Gatdula. Hindi pa h&hanggang dito ang mga pagkakitiyapan warl ng dalawing bahay. Pinaghahanap ng alila si Don Ramon hanggang mAtagpu&n sa San Miguel, nang si Delfin ay sinusundo namin ng kutsero sa PAsulatAn. Nagtatalo na ng kainitAn ang dalawang magkasama sa bahay ni Rora Loleng, ay siya naming mga sandaling ipinapasok ni Delfin sa kuwarto ng nanqnabik at may damdam na sing-irog. Dito naball na ang pagkipanabiy ng mga magkakahawig na pangyayari. Nang si Don Ramon ay manaog na bubulung-bulong laban kay Don Filemon, si Delfing ipinakaon ni Talia ay bago pa lamang nilalapat sa pagkakaupB sa gilid ng kama ni Meni. NakasarA ang pintong malaki sa daAn, nang dumating si Don Ramon. Sa dalawa o tatlong tugtog na malakas, ang kutserong k&ta6ng nasa-silong, ay siylng dumal6 at nagbukis na sisikdu-sikdo ang puso. Kaunti na siying nApunA ng matandi, na namumutla ang kulay at nangangatAl ang kamAy na dt magkantutumpak sa pagsusu6t ng susi. Nguni't si Don Ramon ay walAng nasabi, kundi ang kung bakit pa isinususl at di ilagay na lamang ang pantarangka o bakal na talasok. Tuluytul6y nang nasok sa silong ng bahay, at ang kutserong may nasang magpAun& sa itafs, ay hindi nakapagpAunA, sapagka't ipinagbilin sa kanya ng pangino6n na muling ilapat ang pintuan. Ang pagkakasara ng lahAt halos ng mga dungawin sa itaAs at lal6 na ang mga nakaharip sa dain, ay hindI na pinagtatakhan nL Don Ramon. Ang kanyang nApuni agid, pagkaakyat sa hagdanan at pagbulwag sa salas, ay ang pagksgitla ng ising alilang babaing nakaup6 ro6n: nagkialanging tumindig o hindl, at nag-anyong tumakbo sa lo6b, nguni't hindi nitul6y, kund! natigilan na lamang at naging maputla pa sa sukA. Si Don Ramon ay nagwal&ng-lo6b sa gay6n: inakalk niyAng marahil pagkabiglA lamang at ugaling takot ng ising alilA sa ising pangino6ng parating galit at bihira pang mag-uuwt sa bahay.

Page  302 802 LOPE K. SANTOS -Sa&n nAroro6n silA?-ang itinan6ng ng matandA.....Nasa....lo6b p6-ang pailinlangang nAisag6t. -Nangatutulog na ba? Ang alila'y nakapaghagis muna ng tingin sa dakong lo6b, at naanta-antala rin bago nakatug6n ng: -Op6 yat..... -Si Meni, nakakain ba kangina? -..................... -H? -Aywan ko p8.. -At hindS ba lumabis? -Hindl p6. -At sino ang tagpasok ng pagkain? -Ang seiorita p6. -Si Yoyong, nArit6 ba? -Wali p6: hiridi p6 umuuwl. -Si Siano? -Lumakad na 6 kangina pa. Ang tAnungang it6'y mahina: hindi sukat mirinig ni mapagsiya hanggang sa kuwhrto ni Meni. Inibig man ng alilA ang siya'y magmalakas ng salita upang maulinig sa lo6b ang kanyang sinasabi, ay hindl maiarl: ang mga pangungusap ng pangino6n ay marahang pawA: sumag6t sa kanya nang malakis ay kalapastanganan. SakA, kung di sana nasira agad ang kanyang lo6b. Tumalik6d na si Don Ramon at ang tinungo'y salas na malaki. Mula rito'y kita nang lahat ang pinto ng apat na kuwarto, na ang isA'y kay Meni at isA'y sa mag-asawa ni Talia; ang isa'y kanyang aklatan at ang isa'y hindi tinftahanin ninumAn, kundi rig iling mga kasangkapan. Si Don Ramon at ang magasawa ni Siano ay may tig-isang kuwarto sa dakong labas; ayaw silk sa lo6b at may-kainitan. Ang pinto ng kuwarto ni Meni at ang pint6 ng kuwarto ni Talia, ay kapwa nakapuw&ng nang kauntI. Nakhramdam siyA ng mga gah61 na kiluskusan at tila inasan pa sa kuwarto ni Meni. Nguni't kung nakiramdam siyA sa lo6b, siyk nami'y nkramdaman din ng nangasa-lo6b. Hindi akalain nina Talia, Meni, ng hipag at ni Delfin na ang kinatAtakutang ama ay dumating nang wallng anu-ano sa mga oras na ya6n. At ang dalawAng bantay nilA, is& sa silong at isl sa hagdan?.... Si Delfin, na mula nang dumating sa

Page  303 BANAAG AT SIKAT SO bahay ay sady& niling pinakapag-ingatang katulad halos ng isAng haring ipinangingilag misil& ng anarkista, sain itata6 ngay6n? May nakapagsabi na kaying talagh kay Don Ramon na si Delfin ay kanilfng ipinasund6 at naparo6n,namin agAd?..... An6 ang dapat gawin? an6 ang sisabihin? Si Don Ramon ay ga-tumigil pa nang sandall sa tapit ng pintuan ng may fnasang kuwarto; do6'y nanainga nang parang may inhalip-ip. Pagkuwa'y nagpatuloy hanggang sa mga d -rungawan sa dulo ng salas, at nang siy&'y baballk na, ay siyhng paglabis sa pint8 ng manugang na babaing namumutli, namamam&d mandin ang mga labing alanging ibig, alanging ayaw magsalitf; napaghihalating itinulak lamang kayk nfpalabis. At lal6 pang nspagulat na anaki'y isAng binulagA, nang pasalubungan ng biyanAn ng tan6ng na: An6 ka? -Wal& p6!-ang sa kagitlahana'y nhisag6t, gaya ng pabiglang pagtug6n ng issng batang binfibulyawin ng amA. — An6ng "walA p?"..... sino ang tao riyin? Ang usisang it6'y parang bumalot na sapot sa matatakutin niying pagkatao. Bakit tuman6ng ng gay6n? ntramdamnn na, bang may ibing tao sa kuwarto? Sa dt pagkasag6t agid, at sa nhkitang kulay at any6 ng pagmumukh& ng manugang, ay napukaw nang ltbusan afig ishng hinalk ni Don Ramon. Ang kutsero'y hind! magkantutumpak sa pagsusul6t ng susl sa pint6, ang alilang babae'y putling-putlA at di magkantututo ng isasag6t, angi manugang ay gay6n din at lalb pa, sa lo6b ay may mga kaluskos, marahanyabAg at Anasan, an6 pa ang kahulugfn ng lahft na.ya6n, ktndl marahil ay ising malubhang bagay na sa lo6b ng bahay o ua. kuwarto ay nangyayari? Sa gunitA iaminmniyh'y hindti suaeagl munt2 man si Delfin. Nguni't ang nagbukO sa lo6b ay. bakA lumulubhA ang karamdaman ni Meni. Magmul$ nang-pasukin, tampalin at sikaran it6, ay hindl na siyk muling nipa-. pasok ni sumilip sa kuVartong ya6n; nguni't ngay6n ay naka.yag ng hinuhA ang lo6b na sumilip sa puwing ng pintO, at nag mhkita kung an6 ang niroro6n. Sumilip ng&, dapwa't walhng nAkita sa kuwartong pinag-Aagawan ng dilim at liwanag, kun.d1 si Meni lamang: nakasandallsa dalawing unang magkapatongsa ulunin ng kama, at nApatingin sa dakong pint8 nang it6'y matulak nang malaki. Ang mga math nillng mag-am& ay nag. kapanalubong; at nang iudlot na ni Don Ramon ang nakasungaw na ulo, ay ising pag-aagaw ng habhg na at galit pa, na may kahalb ring paghihinuhA, ang sa kanyang kalooba'y tinag

Page  304 8__ gLOPE K. SANTOS lay; samantalang si Meni ay walang-walAng n&ramdahng balot sa kataw&n at sa kiluluw& kundi gulat at sindak na di an6 lamang. Ang manugang na babae ay lalong nawawalAn ng diw& babang nikikita ang pagsilip ng biyanin. Si Don Ramon, ay agad-agid lumipat sa kabiling pint8 at sumilip namAn sa higaan nini Talia. Kataksilin! Sinong lalaki ya6ng nagpapakliit-liit sa ilalim ng kama, na inabdt-abutan niyAng itinutulak pa mandin ni Talia, upAng madaling mApatag6 ro6n? - -Talia!!! Si Talia ay parang pinutukin sa lik6d ng kanyon sa pagkigulat. Si Don Ramon ay tuluy-tul6y nang pumasok at ang sinilip at kinilala ay ya6ng lalaking nakikita, nakaputi ng su6t at nagkikambabalukol sa pagpapakalilt sa ising sulok. NWkilalang si Delfin! — An6 ka rito?-ang malakks na sigAw ni Don Ramon sa pagkakisilip nang payuk6d sa silong ng kama. -An6 ang ipiniparito mo?..... NagluwA rito ng ising kakili-kilabot na tungayaw, at nang anyong dfiduhapangin si Delfin, ay biglang niyap6s ni Talia sa baywang, yap6s na pabatAk at may kasabAy na mga till at hiyAw na "Tatay I Tatay! Tatay " BagamAn nsasabi nating matandA na si Don Ramon, ay hindi pa namAn mahink na. Sa ising tabig kay Talia, it6'y nakabitiw sa kanyang baywang, samantalang si Delfin ay umiibag namnn sa kinAlalagyang sulok, na anuA't sa is& o dalawing tulak sa kama, ay nipalay6 sa palirindingang tabla at siy&'y nakaunat at nakalus6t. 'Kalahatl na fig katawin ni Don Ramon ang nipapasok sa ilalim ng kama, nang mtnkita si Delfing makapupus6t sa ibabaw. Lumabfs do6n at sa ibabaw inakalang harangin at duhapangin ang makatatanan. 'Nguni't nag-ubos-lakis na si Talia sa pagpigil sa am&, habang si Meni namA'y nspapatili halos na tuma16n sa kama at gumibik sa pag-iawatAn. MulA sa salas ay pakaraykay ding dumal6 ang asawa ni Siano, at nakitulong na sa pagliligtas kay Delfin. Mahihink man ang mga babae, at gay6ng nagkakAtulung-tulong, ay nakapaglalakfAs din ng lakislalaki. Atg pag-awat ng tatlong anaki'y alimasag na nagkApitan sa issng pagkain, ay awat na may kahalong nais na si Delfin ay makalay6 nang d! man lamang nidadamyuhin ng kamAyi ng amA. At nakapulks nig ng gayon hanggang lupA. Dapwa't ang nagbayad kay Don Ramon ay silhng mga anik. Sa pagkAkitang nakalabAs si Delfin, ay nag-ibayo ang po6t at ngitngit; nipag-itingang una-una Si Talia na nabigwasin ng ising

Page  [unnumbered] c 3 1.:4

Page  [unnumbered]

Page  305 BANAAG AT SIKAT 806 tampal sa mukha, isinun6d si Meni, na sa mahinang pagkakipigil sa kanyang amerikana, ay nabigyan ng isAng tabig na ikinAhagis sa isAng tabi, at sak& ang manugang na n/sagasi namAn sa pagpipiglas at paghagad kay Delfin. Si Delfin ay di nakakuhang tumul6y sa pintuan sa dain na buk6d sa malayb ay nakatalasok pa. Kung bakit namAn ang bantay-silong na ya6n, alam nang may malaking basag-ulo at hagarfng sukat man gyari sa itaAs, ay di pa nagkaisip na huwAg talasukan ang pint..... Ang paghagad ni Don Ramon ay panun6d lamang, kaya ang binata'y bahagyA nang nakatalingid sa dakong kanan ng pagpanaog ng hagdan at di sa dakong kaliwfng patungo sa malaking pint6. Do6n din namfn siyA hinila at pinapagtago ng kutsero. — San napatungo? Safin?-ang pahingal-hingal na pagkakatan6ng ni Don Ramon sa kanyang kutsero sa makababf ng hagdan. -Aywan ko po! -....! —isfng matun6g na wikang kastilAng tungayaw ang ibinugA sa napaaywang kutsero. -Hindi mo na nikita?anya pa. -Isa ka pang kasabwat!.... Sinundan ng ising tampal na lagap&k na sa mukhf nang umabot. Ang kutserong nahilu-hi16 sa tampal ay halos nabasagan ng salamin ng tainga. Sa pagkatulig ay nakisag6t na tul6y nang ubos-lakts na: -Sa hindi ko p6 nilalaman eh!.... Hindi na siyA ang hinartp ni Don Ramon. Sa dakong pinto tuman&w at tumungo. Nguni't nang mikitang nakatalasok pa, ay nabuo ang kanyang hinalA na ang hinahabol ay sa hilamanin o sa lik6d-bahay lamang nagtag6. Parang huklubang usA na nagpalagus-lag6s sa mga naggugubat na halaman, nagpaligid-ligid sa mga lik6d-bahay at makfilAng nagbalik sa silong, hanggang kabalyerisa; anup&'t di sapalang halughog ang ginawA. Nang di rin makita si Delfin, ay sakA lamang nApansin na siyi'y nag-iisl pal& sa paghanap, at ang mga alilang dapat tumulong ay nagtungangA na lamang sa mga bintanf at nanga' nono6d pa mandin sa kanya, na tila bag& siyi i6sng asong u161 na sfsuling-suling sa bu6ng looban. -Oy, mga pu..... an6 ang ginagawf ninyo riyin at dt kay6 magsipanaog?-ang sigAw nang bu6ng halit at bu6ng galit. Pumasok sa lo6b niyAng baki hind2 nakapApanaog ang hinahanap, kundt sa ising sulok na rin sa itais nakapagtagb; at

Page  306 806 LOPE K. ANTAIRc palibhasa'y kainal/m na lah&t ang mga alilk, kay& walfng nagsasabi sa kanya, bagkus sil& pa ang nangagkukubli marahil. Ang I&tiko sa karwahe ay tinaglay sa pag-akyat, at ang mga alilA, pagkkkitang silA ang tinutungo ng matandA, ay nagpanaugang lahMt, babae't lalali, miliban ang dalawfng nangakapagtag6 sa kuwartong aklatan, at sa lups ay nagkunwa siling humahanap din at humAhalughog sa bu6ng looban. Nakalabis na kayA sa ibabaw ng mga pader?-ang sa sarili'y ntitan6ng ni Don Ramon, nang sa paghalughog niyA hanggan sa itaas, ay hindl mAtausAn ang hinahanap. Kailanman naging bilkan ang kanyang dibdib aydi paris nang mga oras na ya6n. Halos ang katauhan ng mga anfk at ang katauhan ng mga alill, ay naging gagadalirl lamang sa kanyang tingin. Pagpapatayin man yatang lahat sa mga oras na ya6n ay alangan pa sa po6t niyfng tinataglay. -Diyata't ganit6 na ang pagkakaisa ng mga kasambahfy ko sa paglililo, pang-uul61 at pagpapanganyayk sa aking karingalan?-nawiwika sa sarili. Inabot siy& ng hap6 na waling nangyayari, hindi nakagaganti sa pinag-itingang binati, na, kai-kailanma'y siying anino ng kanyang po6t at kahihiyAn. PinagtatawAg nang pahiy&w ang mga alil&, unang-una na ang kutsero. Pinag-usisang isa-isA ng usisang Kaypas, tungkol sa kung silh'y magkakasabwat na talagA. Nguni't sinong bangAw ang magsasabi ng "Oo ngA p6, ak6'y kainaltm ninA Delfin." Pagkapagbunton ng sarl-saring tungayaw at lait sa harAp ng mga nagtung6 at halos naghalukipkip na mga bataan, at pagkapaglagak ng lalong matitig&s na balk at ng ilAng hagupit ng litiko na ikinitikay6d at ikiniiyik ng isa o dalaywi sa kanili, ay iniwan ang labls at tinungo nam&n ang magkapatid at maghihipag sa lo6b, na kung maAarl lamang mangakatal6n sa bintan/, ay nagsital6n na sana, huwig na lamang naabutan pang mull ng kakilA-kilabot na amA. -Talia!!!-ang tawag na naming pinaugong ni Don Ramon sa pagpasok. Si Talia ang toto6ng nApagbubuntuhAn ng kanyang galit, sapagka't alAm na kung si Talia ang ayaw, ay hindl mangyayari ang gay6ngpagpanhik ni Delfin. Nag-usisA na namin ng usisang-beterana sa tatlong halos hindl mangakabasag-pinggan sa any6. Na ang lahAt na ya6'y kapararakan ng& nili, it6 ang hindt na maipagkakiilA. Samantala'y humahapon na ang araw. Si Yoyong ay umabot pa nang kasalukuyang saw&-saw& na sa kltatak/p ang kanyang biyanin. Si Yoyong ay nfpauwt nang maaga, sapagka't

Page  307 BANAAG AT SIKAT 807 may isfing alilang nakasalisi na sumundo sa kanya at nagsabi ng mga nangyari sa bahay. Dinatnan niy& ang pagmamigaan ng mukha ng kutsero at pati ni Talia, at ang paghingal pa ni Meni at pamumutlA ng hipag. Si Don Ramon na ang nagsumbong sa kanya ng lahAt. Ang galit ni Yoyong sa kanyang asawa ay di mumunti, dangan na ngf lamang at nAkikitaan niyA ng isang kaawa-awang pangingitim ng mukhA. Isinukal din namin ng lo6b ang ganit6 sa biyaning may magahn pang kamfy kahit sa may-asawa nang anfk. Dfitapwa't ang lahft ay kinalapi niyA uping ang lahit ay mapayapa. -Si Delfin ay sain nagdafin?-ang nAitan6ng ni Yoyong sa kanyang bilfs, nang magkasarili ng sAlitaan. - -Aywan, —ang wika ng asawa ni Siano-nguni't ang bu16ng kay Talia ng kutsero ay do6n daw sa ilalim ng hagdan nakapagtagb habang hinahanap ng Tatay sa lupA, at pagkaakyat nit6, ay nagdaan na sa ibabaw ng pader. -Kaylalakfs ng inyong lo6b!-ang pasising salitfi ni Madlang-layon.

Page  308 IVIEWIUMMMMMAOWWW - - XVIII PAGHUHUNOS.DILI — Paanong huhay it6?.... Ano ang mabuti kong gawin?.... Sa pagtulog, sa pagkain, sa pag-up8, sa paglakad at sa pakikipag-usap man kay Yoyong o sa ibh, maging sa mga oras ng kasidhifn ng sama ng kanyang lo6b at gay6n din sa oras ng mga katighawan, ang mga tan6ng na iyAn sa sarili ni Don Ramon ay parating umuukilkil at humihingi ng isAng ganap na kasigutan, sagot na di niyf mAkapA-kapa 'sa budhi at di malunuk-l.unok ng pang-atim. Mistulang ising madisaling Manong na papasok o nanasok sa mga "Santos ejercicios," kung bumulung-bulong na magisA at kung magpawala-waling kibo sai't saanman. Magbuhat nang tanghaling ya6n, ay nagpumanaog-dili na at magluwitdill sa lupA. Humupa att sukat ang dating takaw sa mga kaaliwan at paglilib6t. Parang naklangAp ang puso ng isang pampatulog, na naging paking na't pikit sa an6 mang bulong ng gunamgunam at badha ng guniguni tungkol sa kahinihinayang na si Rora Loleng at tungkol sa kaakit-akit na si Julita. Sa kaninumhn sa kanilang dalawA ay hindi na dumalaw: para kay Julita'y sukat ang is&ng sulat na ipinadal, na humihinging siyA'y patawarin na muna sa mga araw na ya6n hanggang hindi nakalilipas ang ilAng mapapait na sakunang dumaranas sa buhay niling mag-aamf, na saka na sasabihin: at para kay Rora Loleng, ni sulat ni pabilin. Hanggang sa pAgawaan ay n&pansin ng marami ang kabukasan ng araw na ya6n ay sabAy na di pagsip6t ng dalawfng matanda. Si Siano, na siyang naka&alim sa mga pintungan ng tabako ng El Progreso at siyA ring nakaAalam sa pagpapahakot sa mga sasakyan ng tabakong nagbubuhat sa Hilaga, ay siyA na munang pinagsabihang magdain sa pagawaan at mamanihalA ro6n, sakf-sakaling si Don Filemon ay hindi masok, ayon sa hinagap ng kanyang lo6b. Sa gay6ng paglulumagi ni Don Ramon sa bahay, ang mga anik, manugang at alila'y parang nagsisituntong na pawA sa salamin. Naging pa6s na lah&t halos sa mga pagsashlitaan; sinumi'y hindi makapangahis magpaabot ng alingawngaw ng kanyang tinig o yabig hanggang sa kuwarto o sa alin mang lugal na kinfroroon&n ng matanda. Parapara siling anaki'y mga dam6ng-makahiya na nagtupi sa dibdib ang ulo kap&g nfihahar&p o nAkakasalubong si Don Ramon. IsA, dalaw& at tatlong araw; isi, dalawA, tatlo't apat na gabing ang bahay

Page  309 na yaon ay alangang mAiparis sa isang libingang "pinagmumultuhan" ng mga kaluluwa, at alangang mAitulad sa ising bilangguang ang sinusun6d na palakad ng Alcaide ay kasinghigpit mandin ng balitang "sistema penitenciario" ni Roeder sa Am6rika. Si Yoyong mang dating may ugaling mapagpatawA at dating maluwAg maglapit sa biyanfn, ay maanong nakapagsasalita niy6n nang malalakAs o nakapagkikil6s nang malaya at walang panipanimbang na gaano. At si Taliang sa hiyA sa asawa, anaki'y nahuli sa paglililo, at sa takot sa amA, anaki'y parating ipapalit sa isang bibitayin, ay magha-maghapong naglumabAs-dili na lamang sa kanyang kuwarto. katulad ng isang kalapating dala sa paglabAs at lulugu-lugong namumugad sa loob ng kanyang lungga-lungaang bahay. At si Meni, oh si Meni!... sa gay6ng pamamanglawlibingan o pananahimik-bilangguan ng bu6ng bahay, ay siyA lamang ang tangi waring may malakas na lo6b na ipinakikipagtigasan sa po6t ng amA, nguni't lakAs ng lo6b na di sa kilos niya ipinakikilala, hindi rin sa salitA ni sa mukha, kundi sa mayA't mayA'y pagpapaalingay ng nakapanunu6t sa mga but6 ng kanyang malalalim na daing kung sinasasal ng mga ub6ng walAng awa sa manipis niyAng dibdib at sa laging tuy6ng lalamunan. Ang sakit ni Meni ay wala nang kahalong mga pagdadahilan at lambing. TalagAng masamA na ang lagAy. Hindi na si Dr. Gatdula lamang ang nagsasabi kundi pati ng ilAng mga mndikong napilitang ipatawag nang lihim ni Don Ramon, hang totoo nang nanlulum6 ang kanyang pus6 sa habag, nguni't habAg na di pa rin mAipahalatA ng matigAs na lo6b ng pagkaamA.

Page  310 810 LOPE K. SANTOS Nabubut6't balit na si Meni, at sa mga oras na naipagdidilidili ni Don Ramon na ang maygawa ng gay6'y ang kabagsikhn niyA, at ang inilulubha pa'y ang kanya ring dl pa paghinuhod sa pagkakamanugang ng ifing Delfin lamang, ay dl mtminsang dinadayo ng pagsisisi ang kanyang budhi at sa sarili'y nakapagwiwikang kung mamatAy ang anak niya ay waling ibing nakamatAy kundi siya rin. MakamatAy ng isang anAk!.... Madal&s na sa pagmumuni-munl ng ganit6ng bagay ay n/papahilakbot na mag-isA. SiyA na rin ang nalalagim sa kanyang ginagawa. Ang paggugunamgunam ng Inga nangyayari at ng mga gawl niyA sa sariling buhay, ay di rin bibihirang nakapagpApabuo ng kanyang pagsisisi. Utay-utfy na naAaninag ng makulabang isip ang pagkamunti ng kasalanan ni Meni kung iaagapay sa kanyang mga kasalanan namin. Ang kapangahasan ng isAng binatang paris ni Delfin, ay gakilingkingan lamang ng kapangihasang ginagawa pa ng katandaan na niyA kay Julita at lalb na sa asawa ni Don Filemon. "Ak6 man nam&n ay nagdain din sa pagka-binata," ang nAwiwikA sa sarili kung minsan. At dito'y sunud-aun6d nang gumigiti sa alaala ang mga kalikutan niyA sa babae na di pa nagmamaliw mulA sa pagkabagong-tao. "Oh, ni ak6 man, anya'y, hindi ko na mabilang at mAkilala sa alaala kung ilAn at sinu-sino ang mga dalaga at babaing nahulog sa aking kamay,' at kung ilin at sinu-sino ang mga magulang na pinatangis ng aking pagka-Tenorio!".... Bunga ng mga ganit6ng pagbubulay-bulay, nababagbag na sanda-sandali ang matigAs na kalooban ni Don Ramon. Kung sa mga uandaling ya6'y napapata6n sana ang panghihinuy6 ni Madlang-layon at ang pamamanhik na maanong tulutan nang mApakasfl si Meni sa pinakaaayaw-ayawing binath, disin ay matatam6 niying ganAp ang gay6ng pahintulot, na siyA lamang kinAkailangan, upAng ang haring Lungkot na gumigit&w no6n sa kaniling bahay, ay mahalinhan agAd ng haring Saya na kinasAsabikin nilAng lahit. Ditapwa't kung may mga sandali siying ikinfiindayog sa dako ng mga malumanay, malamig at mataimtim na pagninilay-nilay tungkol sa kanyang buhay na sarili, gay6n din sa karapatin ni Meni sa pagkadalaga, at ni Delfin sa pagkabinatA, na kapwA may layang makapagsintahan, ay mayro6n din naman, at ang mga sandaling it6'y lalo pang madalAs at masugid, na ikinaguguniguni niy& ng tungkol sa mga kasaliwain ng palad na kipapariwaraan r.g kaisa-isa nang anak na wala pang asawa, kung sak&li't itulot nang makasal kay Delfin, kay Delfing walang-walAng maipApanhik sa kanilAng bahay,

Page  311 BANAA~ AG AT SIKATA Sl1 kundl bagkus makapagpipanaog pa. Si Delfing ising hamak na minunulat na ibili man ng sariling damit ay wal&; na hindi pa man at nasa-panah6n pa lamang ng panun.uyb, ay nag-akalk nang magpalalb at kumutya-kuty& sa kanyang nlpag-aralan at kayamanan! Si Delfing may madilim na pagkatao, walang kilal&ng magulang na nagmahil at minahil! Si Delfing sosyalista, anarkista, estudianteng waling milamon, periodistang camar6n cocido.....! Si Delfing "pangit" na lalaki ang maging palad ni Mening sa anAk mang binata ng isang Carnegie sa Am6rika, ng isang Rostchild sa PransiyA, ay hindi sukat ikahiya kung siyang hihingi ng garing na kamy......! Si Delfing pumugay ng kanyang korona, gaya ng pagpugay ng mga takbil at ipinabibitay na prinsipe, sa korona sa ulo at setro sa kamAy ng mga haring may anak na walAng kasinggagandang prinsesa..! Anupf't isAng walAng lag6t na tanikaia ng maiinit na kawil ng bakal ang ibinibigkis ng gunitA ni Don Ramon sa bu6ng pagkatao ng binatang kinasiraan ng kanyang anak; isAng bunton ng sarl-saring kapalibhasaAn ni Delfin ang humahar&p sa kanyang guniguning po6t sa naglilo at dayukdok sa paghihiganti; is&ng dagsa ng mga sunud-sun6d na alon at daluyong ng kahihiyAn ang mula sa laot ng bayan ay natatanAw niying dumarating sa kanyang puri at kabuhayan, at sa pag-urong ay siyang walfng salang kAkaladkad sa puri at buhay na it6 hanggang sa kailaliman ng pagkadusta at pagkiwakawak..... Ang mga ganit6ng anino at salagimsim ng pagkasawi, ay nakatatabon at nakapagpApalahb sa mga unang pagtitika ni Don Ramon; nakapangyayari rin ang ayaw pa sa payag ta. May mga bugs6 ng galit at hinagpis na ikin&pag-akalA niy&ng mabuti pa yata'y utasin na si Meni, at kung patay na'y saka siyA maglayAs, lumayo na nang malayung-malayb sa Sangkapuluing Pilipinas, hanggang do6n sa mga ibayong dagat, na di na sukat maabot ng pukol ng mga kahihiyan at pulA, na sa kanyang pagkaama'y gagawin ng madlang makatatal6s. May mga sandali namang ikinapag-iisip na mahanga'y ipagsama si Meni sa paglalayas sa MaynilA, at do6n na mamatay kung mamamatiy, makaraos kung makararaos sa pagdada!lng-taong may anim nang buw&n, ayon sa mga manggagamot.\May mga sigab6 ng dibdib na naglalatang at nakapagpipabantA sa kanyang paghanapin at ipagdala muna ng ising rebolber si Delfin uping sain man dahn makita, at kahit na sa Pisulat&n din, ay mapaputuk&n at mautis, at kung magkagay6n na'y saka siling mag-amI maglayks kung makalala

Page  312 312 LOPE K. SANTOS yas pa, at kung hindi na nam&'y ipagbayad na ng kanyang buhay. Datapwa't sa mga balak na it6'y wall siyAng maatim is& man. Kung saan-sain nanggagaling ang mga alingawngaw na malungkot at kakil&-kilabot, na sa pagal at puy&t niyang budhi ay nagpipalagim at sumfsawat! ng kapusuk&n at nagp&pakatabay ng kainitan. — An6 ang mabuti kong gawin? Paanong buhay it6? Muli na naming fiukilkil sa kanyang lo6b ang ganit6ng mga tan6ng. An6 ang isasag6t? Wal& rin: tatlo nang araw ang nakararafn. Ang bait ni Don Ramon, na salamat sa kalayawan ng buhay ay hindi pa makapitan ng pagka-filianin, ay napapanganib na masir& at mahib/ng sa lagnat ng susun-su.s6ng sukal ng lo6b. * * Nftaunin ni Yoyorng ang ising mabuting oras tni Don Ramon. Pagkatapos ng isAng paghahapunang mapanglaw at bahagyA nang ipinagkakihuan niling magkakasambahay, na si Metni lamang ang di kasalo, ay nanaog si Don Ramon sa lupa, nagtul6y sa h&lamanfn at do6n nagpabalik-balik sa marahang lakad at talik6d-kamay, habang inuubos sa bibig ang ising may singsing na tabako, na sa laki at liwanag ng nagbabagang dulo, anaki'y isA na siyi riyar, sa mga kapreng kinatAtakutar. ng mga batA, sa gaya,ig mga lugAl at gabing yaong malaming ang dilim kaysa liwanag. Sinundan ng manugang na abugado, at nang abuti'y papaupo na do6n din, minm na pagkakataon! sa silyang kahoy ng glorieta na pinagkasanlaan ng dalawing puso ni Meni at ni Delfin!.... Nakipiling sa upo si Yoyong, pagkatapos ng ilang tinungang hinggil sa dilim ng gabi at hinggil sa samyo, kal&migan at tamlay ng hangin sa gitna ng mga halaman. Nipag-usapan nili ang lakad ng El Progreso, na kasalukuyang nangingailangan pa ng pagdaragdag ng puhunan, upang makabili o makapagpagawa ng ising sariling pintungan, at nang di na umuupa nang umuupa lamang; gayon din up&ng madugtungin ang bahay-pAgawaan, na no6'y hindi makakaya sa dami ng mga m&kinAng pansigarilyo na bagong kararating. N^pag-usapan na rin pati pagkakAtaas ng mga buwis ng tabako at sigarilyo, maging dito sa lo6b at maging sa mga diungan sa labis, pagkitais na sukat makapagpahina sa mga pagpapagawa at pangangalakal, dapwa't sa mabuting pangangasiwA nil& ni Don Filemon at sa matiyagang pakikilaban sa hini at pagtulong sa

Page  [unnumbered] Lope K. Santos.- "BANAAG AT SIKAT" -An6 ang mabuti kong gawin? Paanong bulay ito?

Page  [unnumbered] Pr,,

Page  313 BANAAG AT SIKAT St8 ikalilakfis ng mga kasamA, ay hindl nafan6 ang ptgawaan, at huwAg ngA lamang kAkapusin ng puhunan, ay makasisagasa rin sa mga tinatawid na panah6n hanggang makabangong mabulas at makatakip sa mga ibAng kaagaw na pigawaan. Magpakahaba-habA man daw ang prusisi6n, ay sa simbaban din umuuwi. At it6 rin nga ang nangyari sa kaniling salitaan. Sa pag-uulat ni Don Ramon ng malus6g at masaganang bukas ng El Progreso, ay nfibalat6ng sa isfng himut6k na malakas. Biglang bumikig sa gunith ang pagkibitin ng lahit ng mga kasaganaang ya6ng nAtatanAw sa pamumuhunan sa tabako. -Mangyayari- anya - ang lahit na iyin, kung hindi sana ak6 dinatnan ng mga ganit6ng kapansanan ng buhay! Oh!.... At napabuntong-hininga na namAn nang malalim, bago nakapagwika ng: -Sa aki'y walfing kasaysayan ang lahit ng iy&n ngay6n! Ang ibig ko, Yoyong, ay magkipantay na ang dalawA kong paa, at nang ang walang-hiya kong mga anAk, ay walA nang amfng niyuyurik-yurakan sa ulo!.... -Bakit po't iyfn pa ang inyong gigunitain na naman, at hindi ang pagkabuhay! - ang pakli ng manugang, na nagalaalang baka lumubh& na naman ang pagbabalik kay Don Ramon ng mga dating sukal ng lo6b. -Yoyong, - ang tug6ng pahikah6s ng biyanin - anum6ng gawing kahihiyan ng ising an&k ay nitatall sa kapurihfn ng magulang. Nang kay6 ni Talia ay magda/n sa mabuti at tanghalin ng bu6ng MaynilA na kilooban nating lahat ang inyong pag-iisfng-dibdib, ak6'y nipaakyat mandin no6n sa langit sa kagflakan at ak6'y nagtam6 rin ng puri at karingalang gaya ninyong dalawA. Ang mukhA ko'y lantarang nkipakiharAp no6n sa mga lalong matatais na tao kong kaibigan. Nguni't sa nangyaring it6 kay Meni, aling mukhf ang mapasisilayan ko sa kanilA? aling dangal ang aking mAtatam6? Sinasabi ko sa inyo't kung bakit pa ak6 binubuhay ng Diy6s hangga ngay6n!.... Ah! ang may kasalanan ng lahat na it6 ay ang asawa mo!... Danga't hindi na siyA akin kundi iy6, kulang ko pa sana siling minunglay na magkapatid, at nang, mabubuhay rin lamang na waling puri, bal6t ng lusak ng kahihiy&n, mabuti pa'y mamatay na kaming parapara; kung m&pathy ko sila, ak6 nami'y mfbitay!.... Ang kalooban ni Madlang-layon ay nag-atubill sa mga nirinig niyAng matitigis pa ring salitA ng kausap. Diwa'y mipapalaot na namhn ang kaniling shlitaan sa masaklap na

Page  314 814 LOPE K. SANTOS dagat ng pagngangalit na di na niyA ibig kalautan pa uli ng matandA. Inadhikang rmlitaguyod Ba ibAng landas ang (sapan. Sa isipan ni Yoyong ay dill ang hindi pa niyi nikikita ang maling pagkakilala ni Don Ramon sa tinatawag na puri. Ikinahihiya ang pagkasira ng isang anak sa isAng binatang dukh& ma'y may bait at dunong nam&n; nguni't ipinang-aiarawaraw niyA lamang ang paglulugsO sa puri ng isang Julitang dalaga rin, at ng isfng mag-anak na Rora Loleng. Mull na naming n&sasaling ang paniniwalA ni Yoyong na kaya nga lamang siy& nAibigang maging manugang kay Talia, ay sapagka't maraming tinatanAw si Don Ramon sa kanyang pagkabantog na abugado, pagka-prohombre sa politika, pagkamayyaman din namin at pagkahindt maaaring pali-palibhasaing paris ng kabataan pa at karukhaan ni Delfin. Datapwa't ang mga kabagayAng it6'y sukat na nga lamang sa sarili niyfng pag-iisip. Ang usapang pinilit na kapagdalhan kay Don Ramon, ay ang hinggil sa malaon na niyang hangAd mangyari, upang mAtiwasAy na nga ang mga sigal6t sa bahay. -Pabayaan na p6 natin iyin, Tatay, at ang nangyari'y nangyari na. Sinumfng makatal6s ng nasapit ni Meni ay hindi naman aatim na sa pagpapabaya niy6 kaya nagkagay6n. Ang alalahanin nati'y ang isAng ugall ritong ibang-iba a ugali Ba Amerika, sa mga ganyang bagay. Dito, ang isang dalagang masirA ay hindi ipinalalagay na nasaulian ng dating puri hanggang hindi napapakasAl nang totohanan sa lalaking nakasirA. Bunga ng.ugaling it6 ang naging kasabihfn na ng mga babae, na: "kung sain ak6 ndrapd ay do6n ak6 magbabangon." Ang tuntuning it6'y hindi nab&balinghat nang gayun-gayon lamang. Maging ang dalagang nirapd at maging ang mga magulang niyA, ay hindi nangagtutugot hanggang di mAtam6, na, ang lalaking kinArapain ay siya ring magbangon. Inuusig ng mga magulang ng babae ang pangahas na lalaki, isinasakdal, at kung minsa'y pinaghihigantihan; nguni't karamiha'y hindi sa layong pagbayaran ng salapi ang puring nAlugso, gaya ng kaugalian Isa Am6rika; hindi rin upang mAipabilanggo nang lubusan ang lalaki, kundi upAng matam6 ang pakasalAn nit6 ang babae, kilalanin ang anAk at kalingain ang mag-ina. An6ng dami na ng ating tmga nfkikitang nagkak&matayan tul6y, dahil sa pagmamatigAs sa pagtanggi ng lalaking nakasira! Hindl kailangan ang pangit., ang dukh&, ang mangmang, maging hampaslupi man ang lalaking it6, at maganda't mayaman, marunong at anAk-mahAl ang babae, kapAg naroro6n na ang pagkasira, ay walA nang lunas, walA na ring magaling na pagkAbangon ng puring napanganyaya, kundi ang mAkasal sillng dalawA. Dito sa ati'y hindi umiiral ya6ng ugall ng mga

Page  315 BANAAG AT SIKCAT 818 babaing amerikana, na ang lalaking makapangahAs umagaw ng kanilAng puri ay kinasusuklamAn at pinakakilayu&ng lalb ng babae at ng mga magulang ng babaing nasira, at ang pag-.asakdal sa hiukiman ay karaniwang sa bayarAn ng salapt lamang niuuwl. Ang puri at linis ng pbgkababae ng isang pilipina ay hindi ugaling pahalagahAn sa salap!. KayA p8, Tatay, ang kahihiy&ng inAalaala ninyo, kung mthayig na sa madlA ang lagAy ni Meni natin, ay hindi ngA magkakabul& kung patitigasan ninyong hamakin si Delfin. -Hindi kailanganl - ang patlang ni Don Ramon. -Kay6 p6, Tatay, ang masusun6d. Ang pagsasalitA ko'y isang paliwanag lamang. Tayo po'y maghunos-dill at lumagay sa lagiy ninA Meni at Delfin. Hindi ko iniaalis ang kanilfng kasalanan; nguni't sa mga kasibulang gaya nilA, ang salang iyh'y ipinalalagAy pa nilAng kabayanihan sa pag ibig. Sabihin pa ba ang mga bati! Kung ang kahihiyAn ang siyA nating panghahawakan, akalain mo pong mAkasAl at hindi silA, ang hiyA nati'y nangyari o nAtam6 na. SakA ang kapurihin ng tao ay nasa paghahaka rin lamang namfn ng mafdlt o ng sosyedad. Kung ano ang ipalagAy ng kapisanang it6, ay siyA nang nagiging haka natin at pagkAkilala sa i'sng bagay. Ang isang ugall o isAng gawa, ay inaarl nating mabuti o masamA, ayon sa palagAy at hatol ng karamihan. Samakatwid, kung sa ganAng sosyedad natin ay ugall na iy&ng hindi mAbangon ang puri ng isang babaing nasirA kung di mApakasil sa lalaking nakasirA, at ang babaing hindi mabangon sa ganit6ng paraAn, ay kaugalian na ring ipalagAy na babaing lipAs, sawi at wala nang gaanong halagA, an6 p6 at hindi tayo makikibagay sa palagAy na iyin, sa ang pakikibagay na it6'y siyAng makatatakip sa kahihiyan ninyong inAalaala?.... Si Don Ramon ay nApatigagal sa n&ririnig na mga pahayag ng manugang. Kay Yoyong siyi'y talagfng may pagkasil&w makipagtalo. May katwiran mang ibig sabihin, ay madalhs na nilulul6n na lamang, sa pagk&wiling makinig kung nagsfsalita na si Honorio nang parang nagthtalumpatl. -Is& sa ro6n, - ang habol pa ng manugang - ang lagay p6 ni Mehi ay palalA nang palalA at warl ko bagt'y nagsasapAtawirin na. -Mabuti pa nga ang kinukuha na siyA ng Diy6s, o ang sinumAn sa amin! - ang patigas din ng biyanin. — lyn ngA p6 ba, Tatay, sa ganang isfing may puri at ilfg sa kahihiying paris niy6, ay di kung minsa'y mabuti pa ngft; dAtapwa't may panah6n pa namhn tayo na sukat ikaigtad sa ambf ng kahihiyin. Ang nangyayari kay Meni, hind! pa p8 nam&n nApapanaog.a ating hagdanan.

Page  316 816 LOPE K. SANTOS -lyAn ang sabi mo, - ang putol ni Don Ramon - nguni't ang bibig ng tao, Yuyong, ang bibig ng mga alilk natinl At sa akal& mo ba'y mApapatall at masasarhan ang bibig ni Delfin sa kanyang mga kaibigan, sa tayo'y talaging ganyang mga lalaki?, — Kung sa ganing mga tao p8 sa bahay, ay huwAg kay6ng mag-alaala, munti man: alipala ko siling binalaan nang mula-mula pang ating mahalatA si Meni. At bagay naman kay Delfin ay lalb na kay6ng di dapat mabalisang baka siyA nang nakapamarali; sapagka't maniwala ka pong ang takot niyk sa inyo ay di takot yatA sa Diy6s. At sa katotohanan, ilAn nang buwfn ngay6n si Meni: walA pa tayong nAririnig na mga kutsu-kutsong karaniwan, kapag ang mga ganyang bagay ay umaabot na sa mga lansangan. -An6 ang malay natin Hindi ngA ba't ngay6n kung ak6'y lumabis sa daan, balana'y nagpako sa akin ng math, at warl ko ba'y nagbfibuling-builungan at ang lamAn na ng ating bahay ang pinag-u.usapan nili. May mga naninikis pa sa aking nagtatan6ng ng: "Kumusta p6 si Meni?" "bakit po hindi ko na nipagkikitAng magpasyal sina Meni?" "an6 p8 ang sakit ni Meni?"......... Nakf, Yoyong! makakApat&y ka ng tao, o makakfpagbigti ka na sa buhay na it6!....... -An6 kayA nami't padadalA kay6 sa mga guniguni lamang na iyn! Pag ang tao'y dall nang toto6 ng galit, akala niyA, bawa't mAkita o mfrinig ay kagalit na o nakagagalit; gaya rin naman ng ising napaiin6m sa alak, sa kaunting makAsimsim ng sugapA, ang akala'y pumipihit na ang langit at lupA. SakA no6n pa man p6 bang araw na walA pang anumang nangyayari kay Meni, ay di tAnungan na rin ng isi't is& riyin, kapAg isa o dalawAng linggong hindi nilf nikikitang nagpasyal. Ak6 lamang niy6n, pag isAng araw ng pagpapasyal ay di ko nikita sa Luneta sina Talia, dali-dall na ak6ng tumatakbo rito at indusisa sa mga alilA kung sain niroro6n. Sabi ko sa inyo't ang kadlasan ng ating ipinagdaramdam ay nasasa-atin din... Ang silitaan ng magbiyanfn ay unti-unting lumalamig; nguni't hindi paglamig na nakawawalA na bag& ng kabuluhin sa pinag-dusapan, kundi paglamig na inihuhup&ng dahandahan ng kainitan ng lo6b ni Don Ramon, at parang nalilibing na ising mailAp na ibon ay unti-unting dumadapb sa bitag na iniuumang ni Madlaplg-layon, hanggang sa wakas ay nitam6 nit6 ang sag6t na sumusun6d: -Aywan ko sa inyo, kay6 ang bahalA; ak6'y huwig na lamang ninyong isali sa anumnAng gagawin, sapagka't ohl... ta

Page  317 BANAAG AT SIKAT 817 lagAng hindi maatim, hinding-hindi ng aking sarili an; bagay na iyAn!.... Lalayas na ak6 rito. Do6n na sa Hap6n o sa ibang lupi ak6 magpApakamatAy! Bukas na bukas, Yoyong ay hahandA ak6 sa paglakad. IkAw na ang bahalk rito sa bahay, at si Siano sa pagawaan. Huwig mo lamang pababayaan si Siano pati sa pamamahalk ng mga bahay nating pAupahan. Sa dalawampung libong piso kong baunin sa pag-alls, ay hindi Hap6n lamang ang aking mararating, kundi ang Estados Unidos man at Europa. MAbalik na ak6 dill, Yoyong. Akalain mong ang nakababasa ngA lamang ng pakpak ko ay ang aking mga anhk; nguni't yamang ngay6'y walang-walf nang nititira sa akin, maluwfg na ak6ng makalilipAd saanman ibigin. Bahal& na kay6 sa mga pagkabuhay kong maiiwan. Kung ak6'y kulangin sa malayb at ibig ninyong padalhan do6n, ay salamat. Ang panukalang it6, Honorio, ay matagil ko nang binabalak, at ngay6'y nipapanah6n nang talagi. NapasAsalamat ak6 at ikAw na naging asawa ni Talia, ay taong marunong at mapagkakhtiwalaan ng aking mga anik at pagkabuhay, upAng sa pag-alis ko ay hindi mangapanganyaya. Bilin ko lamang sa iy6 na kaninumi'y huwag mong ipamamalay it6ng gagawin ko, ni sa iy6ng asawa. Ibig kong kung wala na ak6 rito ay sak& nili milaman. Ang ipamalita ninyong dahil ng aking pag-alis ay pakikialamfn ko ang lakad ng mga pangangalakal ng tabako sa Hap6n, at sa ibA pang lupain.... Habang nagsasaysay si Don Ramon ng balak na it6 ang manugang ay waling pagkasiyahan ng mangha at panggigilaMls. -DiyatA p6 - anya - at iyin ang inyong ndiisip? -Oo, at it6 ang balak kong hindi na miuurong. — Ak6 man p6, noong hindi pa kami n&kakasal ni Talia, ay nagaganyak ding mangib&ng-lupi at magtawid-dagat, lalung-lalb ko nang ibig marating ang Hap6n at Am6rika; d&tapwa't mulA nang mapatall na kay Talia, ang pagkaganyak na ya6'y untf-unting humupA sa aking lo6b, at di ko namin akalaing kay6, na nakapanggaling na sa halos bu6ng Europa, ay magkanais pang pumaro6n na namAn. -Hindi sa Europa ang talagA kong tungo, kundt sa Hap6n ngA lamang sana; nguni't kung nsroro6n na, ay hindt malayong makaab6t ak6 ea Estados Unidos at hanggang sa Kuba, na ibig na ibig ko ring mikita. -Kung gay6n p6, -- ang gitaw ni Madjang-layon, - mibalik ang salitA ko kay Meni, ay maipatutul6y na p8 natin ang kanilAng akalang kaasl?

Page  318 318 LOPE K. SANTOS -Aywan ko sa inyo, Yoyong; huwfg mo na sa aking banggitin iyAn. Wal& ak6ng mkipagbibilin sa iy6 kundi ni si Delfin ni si Meni ay huw&g na ninyong mAipakita sa akin mula sa ngay6n... Kung ikakasil sili ay huwfg dito sa bahay. Bayaan mong dalhin na ni Delfin kung saAn nil& ibig pakashl at tumirA; nguni't dito, dito sa tfhanan ko, ay huwfg na siling magkfimaling tumuntong. - WalA man ako rito, ay gay6n din ang bilin ko sa inyo. Ayaw kong makinabang pa sa akin munti man ang isfng anik na naglilo ta akin!... HuwAg siySng papagdadalhin ng kahit an6. Isusulit sa akin ni Talia ang!ahft ng mga alahas at damit na mahuhusay. Anupi't nAtam6 na ni Madlang-layon ang lalb niying pinakamimithing isag6t ng matandang hari sa bahay. At sapagka't nahihalatA nang kapAg si Me'i ang nfpag-uusapan, ay parang pin&pawisan ng galit si Don Ramon, ang ginawA niyA'y dinalA na sa kung saan-sain ang Bflitaan, hanggang inabot pa sili ro6n ng maghahatinggabi na, at sakA pa lamang nagsipanhik. * * Sa higaan ay ibinalita ni Yoyong sa kanyang asawa ang pagkakfipahinuhod ng matanda. Milaman ni Talia ang gayon. ay parang si Meni rin ang nakaalim. Halos di nagkatul6g ang magkapatid sa pag-uusap tungkol sa kanilAng mga gagawin. Si Yoyong na toto6ng mapagbigay-lo6b sa asawa at sa hipag ay mag-fiumagi na rin nang mApahimbing, sanhi sa may&'t mayAng pagkapukaw niyi sa magkapatid. Pati asawa ni Siano at si Siano man, nang ratalastas kay Talia ang maligayang balitA, ay nangakipaglamay ring may ilAng oras sa lo6b ng kuwarto ng maysakit. Kung tunay iyAng sinasabing pagkakatuwA ng mga kaluluwA sa Purgatorio, kung gabi ng Todos los Santos, dahil sa kabukasa'y mangagsisiakyat na sila sa Langit. ang katuwaAng iyA'y hinirfm inarahil ng magkakapatid ni Meni sa magdamAg na ya6n. BagamAn ang pagkagalik nilA'y hindi maingay sa pagpapakundangan sa aming nakukul6ng sa kuwarto na di sAsalang gising din; d&tapwa'y dill ang di ngA niraramdamAn silA ng matandA sa mga paglulumabis-pumasok, sa mga Anasan at kilusing di mapakali ng is&'t isA. Sa habang pakikiramdam ni Don Ramon ay sumulikumuntos ang pagbabaka sa sariling lo6b at gunamgunam ng mga sarl-saring balak at panihalang nAiisip gawii sa kanyang buhay. Nguni't ang di talaging makatkat sa kanyang puso, bagkus siyA pang lalong nagtibay, bago n&katulog nang madaling-araw na, ay ang panihalang maglayfg na nga sa Ha

Page  319 BA~NAAG AT ATKAT 819 p6n at sa Am6rika upAng, mApabuti man o mipasam&, ay do6n na siyh mag-antay ng magiging wakAs nf buhay. Ang biling paglilihim ni Don Ramon sa balak na it6, ay hindl naman sinirA ni Madlang-layon sa pagbibigAy-alim aa asawa at mga hipag. NangApatahimik siling lahit na taglay sa guniguni ang kaaya-ayang bukas na magigisnan. Ang nspatangi'y si Meni na pikit man halos ay di nakakuha: ayaw siyang tulutan ng mga niluksu-lukso ng pus6, hind! na sa kadalamhatian, kundl sa ligayang walAng katulad na lumilip6s sa buo niyang katawa't kAluluwang malaon nang uhAw sa tuwa at malaon nang alipin ng lalong mabibigit na damdamin. At gay6n din si Talia, na sa pag-aayaw ng katawan at lo6b sa asawa at sa kapatid, ising Madre de Caridad mandin sa kayaya6't dito maya't maya sa dalawang kuwartong magkaratig, na paanhin mang harang-harangin at sundan-sundan ng antok, ay di makayang mapipilan. -An6 ka ba namfn, Talia, at hindi pa mahiga rini? - ang sa isang antuking pangungusap ay makailan na tul6y nisabi ni Yoyong, sa tuwing mamumulat ang mata na wala pa rin sa siping ang asawa. -NAriyan na, nariyan na ak6, Yoyong! - ang maya't mayf'y sag6t naman ng tinatawag. UpAng makapagbigAy-lo6b sa minamahal na asawa, si Talia ay dall-daling lilipat sa kanilAng kuwarto, uupo o hihigf sa siping ni Yoyong, at pagkalimot nit6'y dahan-dahan na naming bababa sa kama at pAparo6n ea kapatid. Talisaaa! - ang walang anu-an6'y umAalingawngaw na namAng tawag sa kabilA. -Ooy...... At parang palaso'y pamuling umiigkas ang katawAn sa paglapit sa kabiyik ng dibdib na nagpapahalatA na halos ng sama ng lo6b. -Mabuti pa'y hindi ko na nisabi sa inyo iyin, kundl bukas! - ang patampoirg winikk ng nakahigang tumatawag. — Ang asawa ko naman! - nisabi ni Talia nang bu6ng giliw. - Nagagalit ka na ba?.... ha?.... Isang kusang dampi ng kanyang mga matamis na labl ang sa noo at sa mga lab! rin ni Yoyong ay kasun6d na bigAy, sakA anya'y: -Oo, matutulog na ak6; matulog na tayo, ha?... At kung nakahiga na silA kapwA, kung si Yoyong ay liy6

Page  320 820 LOPE K. SANTOS na sa mga kasamyuAng halimuyak ng kanyang paggiliw, sakA magsasabi na namin: -Asawa ko, kaawa-awh naman ang aking kapatid sa kabilAng kuwarto, nag-iisf siy&ng gising at di mikatulog, himbing na himbing sini TisiA kong pinapagbabantay, ayaw ka bang tignan ko muna siyA sandali?.... -Oo, paro6n na - ang nagiging kasigutan namAn ng masintahing Binusuyuan. At an6ng titignan lamang sandali. Sa ginayun-gay6n ay nagbukfing-liwayway na idlip man, ang magkapatid ay hindi nakitikim. Anu-an6 ang kaniling pinagpupulungan at gay6n na ang pagpapakapuyat?.... Oh, lahit na ng bagay! Mabubuksan sa kanili ang langit kibukasan, at di kataka-taking sa kanilfng guniguni at mga labi ay gumiti at mamilaylay ang dilang anyaya ng palad na mhkakamit nilAng parapara kung ang sanhi ng mga kalunusan niling mag-anak, ay tunay nang malu(lunasan. At si Talia ay di kamangha-manghang mag-asal ng gay6ng tamfn at pakikilug6d, sapagka't ah! hindi iiling gabi rin- naming nagpuyit sa kipag-uusap-nilA ng mga bagay na nAuukol sa kapalaran ng pag-aasawa. Umumaga, at bagamin tinangha-tanghall ng bukiA ang mga bintani, sa pagkakitanghall ng gising ng lahit halos, madilim-dilim pa'y maliwayway na sa lo6b ng bahay ang tingin ni Meni, magmula sa kanyang hinihigin. At iang magkagising nang lahit, na tunguhin agid ni Yoyong ang kanyang biyanin sa kuwarto, upfng batiin ng maganda'ng-araw, ay walA na ro6n ang matanda..... Lumakad na kavy sa sinabing- pparun&n? Hindi pa namfn sukat mangyari na ang gay6n. Kung sana'y maglilipat lalawigan, marahil pa'y makalakad si Don Ramon. nang gay6n lamang. Nguni't sa Hap6n, sa Amtrika, sa Europa... aalis na nang pituluyan, magbabaon ng dalawampung libong pilong kailangan pang kunin sa Bangko, may mga pagkabuhay na malalaki, pAgawaan, mga bahay, mga anik, mga kaagulo, mga kaibigan, mga kapaliutangAn, libangan, tungkol at ibi pang mga mah&l na bagay na maiiwan..... malayong makagapl ang matanda na sa umaga ring ya6'y makaalis nang walfng kakalA-kalatis at kabalam-balam... Malaon na kayAng handa ang lahAt, bago nisabi sa kanya nang'gabing nagdafin? Ang magk&gay6n man ay hindi mapaniwalaan ni Yoyong na umalis na ngA nang tuluyan. Hindi araw-araw ay may mAsasakyang bapor sa ibig paglakbaying mga ibayong dagat.

Page  321 BANAAG AT SIKAT 21 Aywan niyA lamang kung sa araw na ya6n ay talaging may k&ta6n ngang lalabAs na. Sa lo6h ng kuwarto ni Don Ramon na iniwang bukAs, ay nakpalingap-lingap si Madlang-layon; nguni't wala siying nikitang anuming nAbabago sa dating ayos ng mga kasangkapan. Pati pagkakalagay ng ilAng mga babasahing aklat at mga susulatAng pap6l sa ibabaw ng mga lamesa ro6n, ay hindi nagpipakilala ng munti mang anyo na sukat bagang ikapaghakang naglakid na nga nang malililt ang kanyang biyanan. Ilan nang umaga at araw na di nagpapana6g si Don Ramon, nguni't nang umagang ya6n ay di na yatA napaabot sa liwanag. Binakla ang lo6b ni Yoyong ng ip&ng hinuhang bakA ang matanda ay kung nipapaano. Ayon sa pagkApansin niya, ang palikaw-likaw na isip ni Don Ramon ay halos nagbAbabala na ng ising pagkasira ng bait. Nasiraan na kay&?..... Dali-daling nag-usisA hanggang sa silong kung sino ang nakikita sa pagpanaog ng matandA. WalAng makapagsabi kundi ang kutsero lamang na may "tila" pa rin sa pagsasalitA, sapagka't di niyi napagsiyA nang lumabis, at nAakala pang marahil ang nagbukAs ng pint6 ay ising alilk lamang. Si Madlang-layon ay naghanAp na walang park-paramdam sa mga tao sa bahay. Gab na ang uuw si Don Ramon. Ang laht namn ng Gabi na nang umuw; si Don Ramon. Ang lahht namkn ng nfuukol sa desposada ng miAn'nul&t at ng maysakit ay yarl at handA na. Pinagkiyariin ng magkakapatid at magbabayiw ang desposada na lamang muna habang si Meni ay dl bumubuti. At idaraos hindi sa kanilang bahay na sarili, ni sa bahay ni Delfin sa Sampalok, kundi sa bahay ng ising kaibigan sa Kiyapb. Ang kaibigang it6ng, dalaga rin at walk kundi ising ink' at kapatid na lalaking lalabing-tatluntaunin, ay dill ya6ng pinagakalaan ni Mening takbuhan at pakituluyan nang gabing humandA na siyA sa pagtatanan. Si Meni rin ang nakipiling doon siyA ilipat, yamang ayaw sa sariling bahay ang kanilAng amA, at kahalay-halay naming lalo kung siya'y do6n na kini Delfin dalhin kapagkaraka. Ang sakit ni Meni ay hindi naman datay nang toto6 sa banig na hindi na ikaiarl bagang siyA'y bumangon at makapaglakad hanggang sa silong man lamang. IyAng mga damdaming karaniwang kumapit sa isfng dalagang kasibulan, na nagdadalAng-taong may mga anim nang buwan, sakA abutan ng gay6ng mga buhat-kamAy ng isang tnalupit na amA, at sakil

Page  322 822 LOPE K. SANTOS pisanan ng tabang sa pagkain, pananalit sa tulog, pagbabaka sa pus6 ng mga agam-agam, pananabik sa isang irog, pag-aalaalang bakA mapanganyaya ang isang kimahal-mahalang yaman na kanyang tinataglay, pagtatampong matagil sa mga kapatid, paggugunitA ng madlang kahihiyan....'. ang mga damdaming iyang nagkApisan-pisan sa dating mahinang katawAn at malambing na asal ng isang Meni, ay siya nang mapagbabatayan ng mga kalubhaan ng lagAy niya. Datapwa't sa mga pagsuhay ng gam6t at manggagamot sa kahuli-hulihang balita ni Yoyong na pagpayag na ng ama, ang lahat ng mga damdaming yaon ay hindi kataka-takAng tumighaw at gumaan nang di sapala; ya6n man lamang mga tiisin ng mga kAluluwi; at hindi na ang mga tiisin ng katawan, ay sukat nang sa gabi at araw na ya6n ay kagyat na malimutan at guminha-ginhawA. Ano pa ang iibigin: si Delfing mula at dahil ng kanyang mga pagtitiis at pananabik, isA o dalawAng araw na lamang at kanya na, at kApapakanyahAn na niya hanggang may buhay!.... Pagkapasok ni Don Ramon at nang tahimik na sa kanyang kuwarto, ay saka. nag-in6t manaog si Meni, kasama si Talia at ising alilang babae; nagsisakay sa isang handang karwahe sa si!ong, at do6n na nagparaan ng gabi ang tatlo sa bahay ng kaibigan sa Kiyapo. Inabot pa uli ng kabukasan ng hapon, dahil sa nang hinihingi na kay Don Ramon ang kanyang pi'rma sa kasulatan ng pagbibigAy-tulot, ay di kawasang mga pagtutol, mga pag-iwas at mga paghihinagpis, ang pinakibakahan muna ni Madlanglayon. Naraos ang lahat na baha-bahagya nang may nakalus6t sa pinagdausang bahay, na mga piping alingawngaw ng desposada. Ang isang paring kaputsinong gumanap ng gay6ng tungkulin ng Katolisismo sa dalawing mag-iisang-dibdib nang palihim sa matA at balitA ng madla, ay nakapagtakip-silim na nang idating do6n ng isang karwaheng pinaka6n ni Talia. Maging sa ganang bihis ni Delfin, ay walAng an6 mang kagaraang nAbago na sukat bagAng pagkAkilanlan ng isang matais na palad nilAng pagpipisanan at tAtamuhin mula sa gabing ya6n. Si Meni ay nakadamit-bahay din, bagamAn ang damitbahay na it6'y makapupo nang mahigit sa mga damit na pangBagong-Ta6n ng mga marilita at tagabukid. Si Delfin ay siyAng nagsu6t ng )inakamahal na sa lahat ng damit niya sa bahay: isang amerikanang lanang luma-luma na at isang pantal6ng puti. — Kaawa-awang kasAi ng isang mayaman at isang minunulAt! - ang bul6ng ng matandang may-bahay sa kanyang

Page  323 I BANAAG AT SIKAT 32 anik na dalaga, nang malapit nang pag-abutin ng parl ang dalawing kamAy ng k&kasalin. -NAkita mo na - ang dugtong pang bul6ng -ang nag-iasawa sa di kagustuhan ng magulang!.... Nang di maubos madalumat ng nasabing in& ang gay6ng pagkakAkasil na totoong alangAn sa uri ng dalawAng ikinakasil, ay wali nang inatupag bulungAn kundi ang anik niyang dalaga. -Kay layb ng kasil na it6 sa kas&l ni Talia! - ang inianfs na naman. M&pamay&-maya, nang matatapos na ang mga tagubilin ng pari sa dalawa at samantalang ang anik na dalaga'y mata6s na nakikinig ng gay6ng mga tagubilin, ay nagsaliti na naman ang matanda nang paanis: -Kaya anak ko, lingatan mong miuna ang dam6 sa palay! Sa mga pananaliting it6'y sukat nang mapaghakk na marahil sa dalagang ya6'y may mga gumigirl ring binatA na dT ibig o pinakApag-iingatan ng n6sabing in&. Si Talia't si Yoyong ay niroro6n kapw&: siling dalawA ang naging mga saksi, at sa kaugaliAng tawag ay gumanAp ng pagka-iniin& at inaam&. Bilang mga saksi rin na sa dating tawag ay abay, ay gumaiap ang dalawing maybahay sa siping ni Meni at ang is/ng kamanunulAt na tanging isinama ni.Delfin sa siping niyA namAn. Anupi't si Delfin, na sa mga paghahakA tungkol sa pamamayan at pamumuhay ay isaing larawan ng mga agam-agam at ising matalik na kampon ng mga pag-aakalang sosyalista, sa mga katungkulang yaon ng Katolisismo, ay dill ang hindi gumanap nang walAng sagwil at Alinlangan sa lo6b, marahil sapagka't sa ngalang pagka-sosyalista, siya'y nAhihinggil pa sa tinatawag na "Sosyalismo Kat6liko," o marahil nami'y sapagka't ang gayo'y siyang kinakailangan ng isang wastong pakikibagay sa mga dating ugall at sa 'mga tao naming kanyang kinikaharap na paraparang di pa humihiwalky sa kin&gisnang pananampalataya. Sa di kawasa'y naganAp ang lahft, hanggang nang mikasal na'y pinagkiisahan ng mag-asawa ni Yoyong na ahg dalaw&ng bagong desposada ay ihatid na muna sa sariling bahay ni Delfin, bago iwan. Oh, unang gabi ng dalawsng pusong pinagtall, na dt pa natam6 kundi sa kalautar. ng ising dagat na luha!....

Page  324 nIy~vilfly XIX WALA NANG ALAPAAP Sa bu6ng buhay ni Meni, ang gabing it6 ay waling mAkakahalintulad. Maiwan sa ibang bahay ng isang kapatid na kaibig-ibig, ng isang kapatid na may pusong ginto at kaloobang sutla sa kanya, ng isAng kapatid na nang mag-asawa, sa mabuti mang paraan, ay halos ikinapugto rin ng kanyang hiningi sa pighati; mag-iss sa pagkakandill at pagmamahil ng di na sariling magulang; malagak sa isAng maralitang bahay na pawid, gayong mul& sa pagsilang sa maliwanag ay di nakakAtikim-tikim ng ngalang magdalitA sa buhay at ng gawAng makisama sa ibAng tao; mangyari ang lahAt ng yaon na pasuong at palabAg sa kalooban ng amang halos magpakamatAy na sa hinagpis... ay gaar.uhin man ang tamis at ligaya ang nmaasahang mAtam6 ni Meni sa kandungan at piling ng tunay nang kabiyak ng dibdib, hindi makakatumbas ng mga pait at kadalamhatiang maibubunton sa kanya ng mga.unang sandali ng gay6ng lagAy. At si Talia, oh! kung di si Yoyong na may ugaling ma1agpatawA at mapagtakip ng kasayahan sa ano mang dahil ng lumbay ng kanyang asawa, disin ay hindi na nakauwi nang maydiw.pa sa bagsik ng lason ng gayong kasaklap-saklapang paghihiwalAy. Ang pag-aasawa nga namfan ang siyang lalong matalas na gulok na panlan'sag sa'kAtibAy-tibayang bigkis ng magkakapatid at magmamagul!ng! Ngtirf na nga si Meni, an6 pa ang magagaw^'y n&roon na!... Si Meni ay hindi na kay Don Ramon, ni kini Talia. AnAk din nga siya at kapatid: ang mga pamagat na it6'y kakambal at di m&hihiwalay sa kanyang pagkatao; nguni't sa ihabaw ng pagkaanAk at pagkakapatid na iyin, ang pagkamay-asawa ay siyAng gigitaw namn at makapangyayari, ayon sa mga kasalukuyan pang lakad ng pag-aasawa. Sukat na ngang misabi tuloy, na, wala nang mahirap pagkasunduing paris ng ising biyan&n at ising manugang. Si Meni ay kay Delfin na, at na kay Delfin na nang lub6s na lub6o. Ang kalungkutang ya6n sa pag-aalaala sa kapatid, ay maAaring masawAy at hanggang maiipagbawal na ni Delfin, kung ibig. Nguni't si Delfin ay walang ugaling matigas kung sa pag-ibig. Siyi'y gan&p na alipin ng puso, mistulang larawan ng lalong malalambot na damdamin ni Meni, bu6ng sisidlan ng pagtatapAt at pananalig, busabus ng lalong rnatimtimang pananabik 'a pagiging kanya nang ganAp ng isfng

Page  325 pusong busilak sa kaningningan. Siya'y hindi nag-&akalang maghari ni papanginoon kay Meni, sukdang it6'y n&pakanya nang tunay mulf-mula pa. Tungkol pagkaalipin ay kanyang minimasama at kinap6pootfin, matangl lamang ang pagpapaalipin ng kanyang push sa pag-ibig ni Meni. SiyA rin alg dating lingkod na naghahandog ng bu6ng buhay at ng bu6ng palad huwag na di sa kamiy ni Meni lamang. Siya rin ngay6n ya6ng Delfing sumumpa at sinumpaan sa glorieta, at siyA rin ya6ng sa tuwi-tuwi nang lilanghap ng samyo ng mga halaman do6n at ng mayhalaman no6n, ay nagsasabi nang paulit-ulit sa mga tainga ni M'eni ng: "Pagtitapatfn kiti, Meni ko, hanggang sa hukay!" Ngay6n, si Meni ay lalong karapat-dapat sa mga gay6ng pahayag ng kanyang kaluluw&ng hindi nagmamaliw; ngay6n lalong kailangan ang kanyang pagka-Delfin, liigit sa mga panah6ng nagda&n; ngay6n ay hindi na balft lamang ng langit ang dapat niyang ituro kay Meni, hindi na kulay ng is^ng maalapaap na langit ang sukat niyAng masaksi sa pagpapatibay nang si Meni ay kanyang ibabangon sa lalong kaitaasan ng ligaya: kundi ang tunay rang laman ng langit na ya6n, ang tunay nang kaluwalhatian; hindi na ngay6n pagbibigAy ng pag-asa lamang, kundi ng tunay nang pinaAasahan. Dapat nang matapos sa is&'t isf ang panah6n ng mga agam-agam; lampas na silk sa kapAl ng mga alapaap; sukat nang humalili namin ang panah6n ng mga katotohanan sa gawA at m&malas nang lantaran ang wal&ng panganoring mukha ng Araw, na siyfng larawang mistulA ng kaniling sinumpaing pagiibigan. Ngayon, Meni ko, ay kanin mo na ak6 nang bu6, huwig kang magtiri ni katiting man sa aking pagkatao, upAng ma

Page  326 g.26 LOPE K. SANTOS patunayan ko sa gawA na ak6'y talag& at buung-bu6ng iy6, pangakong sa aki'y hindi mo pinaniwA-niwalaang mahabang araw. NfsalitA it6 ni Delfin sa bu6ng sigla ng kalooban, buk&l sa kaibuturan ng puso at anik ng di.maulatang bugso ng paggiliw, sa pagkkAkkalong sa mahinang katawan ni Meni, nang sil'y nag-iia^ na sa silid ng bahay. -Ak6 ang kanin mong buo - ang sa bu6ng giliw ay ipinakli namAn ni Meni, na umanyong ibangon ang ulo, nguni't dl na nftul6y, sapagka't sinalubong sa baba ng isAng palad ni Delfin, at: — Huwig ka nang magtindig,-anya-mabuti ang ganyang n&lalapat ang lik6d mo sa aking kandungan at ang ulo mo sa aking bisig; hindi sasakit ang iy6ng dibdib, hindi ka uubuhin. -Makakain mo ba ak6 nang buo kung ganito? - ani Meni, na ya6ng mukhang nfbabakasin pa ng mga tagistis ng luha sa kapatid, ay pinasayA at pinaliwayway nang parang hindi nApapamahayan pa ng sakit at kalungkutan. -Ak6 lsabi ang kanin mo; sapagka't ak6'y lalaki, ay pagAalalahanin mo pa kung umaalis sa Iahay; kung itinatago mo na ak6, mulfng ulo hanggang pa& sa iyong kalooban, hindi mo na Aalalahaning miagaw pa ng sinuman. — Hindi ba't nakatago ka na rito?-ang pahayag ni Meni na itinuro ng dalir! ang kanyang tiyfn. -SiyA nga pal& nam&n! -Mafagaw ka pa ba? -Oh, hindi na, hindi na nga, Meni ko! Mag-asawa na sil&'y an6 pa. BagamAn ang kahinhinfn ng babaing pilipina na alaga ng pananampalataya ay umaabot sa pangingiming paarl nang luibusan sa isfng irog, habang hindi pa, anilk, nasusukuban ng belo at hind! nadarasan sa -har&p ng dambank ang kanilang pag-iising-dibdib, na anupA't marami ang mga kung sa desposada lamang ay hindi nanayag na makisama na; ditapwa, ang pagkad.ug6ng kastilA pa ni Meni at ang nAlalaman na nating mga kasaysayan niyfng pinagdaanin kay Delfin, ay labis nang makapagpakilala na siling dalaw&'y hindi na bago pa sa ngalang managano sa dilang kabinguhan ng paggiliw, gaya ng walAng sawang pananagano sa kaluwalhatian ng mga tinatawag na tagalangit... Sino pa ang amfng katAtakutan? alin pa ang bayang mapinahing Aalalahaning pupul&, kung matal6s na si M'eni, nfparapA man ay ibinangon namAn ng kinfrapain? An6 pa

Page  327 BANAAG AT SIK4T 827 ang ikahihiya, dumating man ang isang di na sukat magluw&t na araw, at m&bunyag mang siya'y in& na, kung may Delfin namfing ami? An6 pa ang ikalulungkot sa paggugunitA ng mga kahirapan at pananalfit sa bagong tihanan, sa siyA'y may isang Talia naming kapatid na di marunong magpabayA, bagkus nakikiramay sa lalong malalaki niyAng kapansanan at malulubhang damdamin? An6 pa ang ipaghahangid na magsu6t ng mahahalagi&n alahas, ng maririkit na damit at ng ibi pang dating mariringal na hiyas at gayhk na binawl na ng kanyang ama, at pinagsasamsam na di man ipinagkitiwalk ni kay Talia, no6ng mga araw pang kasasalhn ng po6t at pagtanggi na siy^'y mag-asawa, sa ang isAng salitA lamang, isAng sulat, isAng tula, ising sump~a, isAng pag-ibig ni Delfin ay makfpup6ng mahal at mahigit sa halagA at uri ng lahAt ng mga kayamanang iy6n? At an6 kung di man isAng anAkmayaman, anAk-mahadlika, isang mediko, is&ng abugado, o ano pa mang may mata^s na tungkol at dunong at malaking sinasahod ang kanyang naging palad, sa si Delfin namin, kahit maralitAng mAnunulft lamang, ay may dunong at may ngalan na ring tanyag, nag-aaral ding mag-abugado, at balang araw ay sukat mAtawag din namfn sa lalong matataks na katungkulan sa bayan? An6 ang kasaysayan ng lahit ig kapalaran at ginhawang pisan-pisan niyfng pinaninaganuhan sa lilim ng kapangya'rihan ng amA at mga kapatid, kung ihAhalintulad sa kasabik-sabik na ligaya ng isfng mag-asawang may bugtong nang katatamuhAn ng lalong matamis na pagsinta at ng lalong kaaya-ayang aliw ng buhay?.... Si Meni mula na no6n ay parang dinayuhan ng mga ganit6ng pagkukuru-kuro; ang kanyang kfluluwAng puyAt nang malaon sa kakikita at kAsasalagimsim ng lalong kasindaksindak na mga anino ng pagkasawi at kahihiyin, ay parang ipinag-alo ng gay6ng mga kawili-wiling awit ng kapalarang bagong tam6. Anupa't umumaga, at nagmaghapon pa hang kibukasan, na hindi siyh sinagian man lamang sa guniguni at sa panimdim ng kahit wasiwas ng lungkot at giti ng kapAitan. Nglimutan ang lahAt, tungkol di ligaya, tungkol di alhw.at galfik tungkol di linamnam ng pagliliyagan... Nang hapong ya6n, araw ng sabado, nang mga oras na di man sukat ipingki sa alaala nina Delfin ng kahit an6ng balith tungkol sa is6ng -matalik na kaibigan, sa isfng halos kapatid na nasa-Silangan, at may ising buwfn nang hindI nfkikita, ay sitatawag sa hagdanan si Felipe. Ang bap6r

Page  328 328 LOPE K. SANTOS Marikita, na no6'y naglulumuwAs-sumuba sa Lalaguna, at sa paggapang sa tubig, anaki'y isfng matanda nang gusgusing kkkawag-kawig at sisinghap-singhap na lumalang6y, samantalang pinagtitawniAn ng mapintasing bagong-panah6n, ay sumayad at nlsadsad sa kababawan ng Ilog Pasig sa tapit ng maalamAt na yungib ni Dofia Ger6nima at ng balitang Malapad-na-bat6. Sanhi sa ganit6, kaya si Fe'lipe ay munti nang inabot ng takipsilim bago nakaahon sa Maynila at nakarating sa bahay ng kaibigang manunulat. Kasama si Gudyo, at wala na kundi sili lamang dalawA. Anim na buko o mura, dalawing makapuno, iling maiiksing bumbong ng kalamay-hati at ising malaki't nangingam6y na sa pagkahinog na langkang-Silangan: it6 ang bu6ng dalidalahang ipinag-iibis ng dalawi sa sinakyang kalesa, at siyAng sadyang ipasasalubong sa mag-ale at.magpipinsan ni Delfin. Halos palundag na sinalubong ni Delfin ang kaibigang dumarating at ninakyat sa hagdanan. Gaanong tuwA, gaanong lugbd ni Felipe sa gay6ng pagsasAlubungAn! IsAng ta6n na manding hindi silA nagkakakita... At milaman pang naro6n na si Meni, nddesposada na ang dalawa nang nagdaang gabi lamang, oh! mukha man yath ni KamAtayan ang sa mga sandaling ya6'y pamalas sa kanilAng salagimsim, ay di pa sukat makabakbak ng mga kagalakang tinam6 sa pus6 ng isa't isA. — Safn niroro6n siyA?-ang pagkabalitA ni Felipe 'ay aged itinan6ng sa kaibigan. Hindi na si Delfin ang nakasag6t: mula sa silid ng bahay ay umalingawngaw agad-agAd ang matinis na tinig at malamig, nguni't matamis na pangungusap ni Meni. -NArit6 ak6, Ipeng!-anya-hintay ka sandali't niriyln na ako!... -Huwag ka nang lumabis sana!-ang sam6 buhat sa labds ni Delfin na sumalubong sa dakong pinto ng silidmalakis dini ang hangin ay mahihilo ka na namAn! -Hind!... At sa hinding it6'y sabAy na ang kanyang paglabis, na ang kamAy ni Felipeng pasalubong na sa kanya, ay siyAng ginagap nang bu6ng lug6d. -Nahulog din sa kamfy namin ang matarik na si Don Ramon!-ang n&sabi, sa laki ng kagalakan namln ni Felipe, pagkfkita sa kanyang dating kaibigan at kinakapatid sa kumpil, na pinamuhunanan din niyA ng di gagaanong lakAs ng

Page  329 BANAAG AT SIKAT 89 lo6b at ng di kakaunting pagpaparain, mAkausap lamang at mAkairugang ganap ni Delfin. Nguni sa pagkamalas na bigla sa pag-aanyo ni Meni, siya'y toto6ng nabaguhan. Mga mating nanlalim, anaki'y dalawing bituing itinatag? ng isang malamlam na langit; mga pisnging namumusyaw, mistulang dalawang talulot ng isang lantang bulaklak ng alehandriyd; ilong na sa panghahagway waring isang nababansot na buko sa usbong ng ising unsiyaming sangA ng sampaka; mga labi at bibig na nambabagal sa pagbibigkas ng salitS, tila uhaw na bulaklak sa mga ham6g ng zabi at sa mga halik ng Araw: babang lalong humawAs at ang guhit na dati'y lumalim, sinadya mandin ng ising maingat na kamay; liig na parang salaming pinanginganinagan na halos ng mga ught at litid ng lalamunan; mga balagat na naglitaw at kulang na lamang ay paibabaw sa manipis at maputing balat ng puno ng liig;.... barong-Kalibo, na kayA lamang kapit sa dibdib, lik6d at mga tagiliran ay salamat sa mga higpit ng imperdible, na anupA't ya6ng dating luwtng ay nakikibagay na lamang ng kipot sa malaking pagkakanipis ng katawAn; sayang pula na sa kaputlain ng kulay niya'y siyf lamang nakabubuhay-buhty, nguni't sa pangyayayat ng hugis ng pangangatawfn, ay nagiging maikli sa tingin at nagwawaring hindi na kay Meni... -Nagkaganyan ka na sa wala pang sambuwAn yatA?ang pagilalis na nfwika ni Felipe. -Bakit naman, Delfin: sa mtga sulat mo ay hindi ganit6ng kalubha ang aking nAbabasa? -Hindi nga, sapagka't nang kahuli-hulihang sumulat ak6 sa iy6 ay hindi pa namrn ganyan ang lagay niya, dalawang lin~ggo nang mahigit na hindi ak6 nakakAsulat sa iy6, hindi ba't sapagka't ang akala ko, ayon sa sabi mo rin, ay dito ka na magbabagong-ta6n sa Maynila? -Bakit, Ipeng, an6 ba ang tingin mo sa akin?-ang banayad na tan6ng ni Meni. -— Oh!.... mistula ka nang larawan ng isang libingan! -Hindi pa namAn, - ang pakli ni Meni - buhAy pa ak6 at gumagalaw, paris mo rin: hindi nga lamang katulad mong tumaba sa rati, mapalad kang hindi gaya namint.... -Kayo ang mapalad, sapagka't nakarafn na kay6ng maluwalhati sa mga kahirapan ng pag-ibig. Nguni't ak6!.... an6, ano ang maibabalita mo sa akin, Delfin, tungkol kink Tentay? Kay tagfl nang sinasabik mo ak6 sa balita!.... — Mflalaman mo kung bakit wala na ak6 sa iy6ng nAipagbalitA sapul no6ng huli kong sulat, -ani Delfin - ngu

Page  330 330 LOPE K. SANTOS ni't tayo na munang mag-upuan, o magpahingi na muna kay6't pag6d na di sasala. Pagkasabi ng ganit6'y binulungan ni Delfin ang kanyang ale, na hanggang kangina pa'y napapamaing sa biglang pagdating ni Felipe, na dati ring kilalftg matalik na kaibigan ng kanyang pamangkin. Pinapaglut6 ng mamiminandal ng dalawfng bagong-dating. Nang miramdam&n ang gay6n ni Me'i, ay tinawag ang ising alilang babaing pinasama sa kanya ro6n ni Talia, at pinagsabihan nang pabul6ng na lumabhs at siying gumawa ng gagawin ng matanda sa bahay. -Kami'y nagmirindal na -- ang hadlang ni Felipe, pagkipansin sa mga kilusfn at paghahanda ng mga dinatnan. -Sa pag-aakalang gagabihin sa pagkfsadsad ang aming bap6r, kami'y nagsikain ng kung anu-an6ng kakanin doon, habang maaga pa. Magsitahimik na kay6, at ang ibig ko'y milaman agid ang lahat-lahat ng mga nangyari rito habang ak6'y wala. Nguni't manginain muna kay6 ng kaunti naming nidale; doon na lamang sa Sta. Cruz iyan nabili, sapagka't kami'y nalis sa bahay nang patanan; saka na ninyo m&lalaman kung papaano... IkAw, Meni, ibig mo ba ng murK? makfkakain ka ba niyfin? -Oo, bakit hindi! - ang sal6 ni Delfin. Si Gudyo ay siyang dall-daling kumuha at nagbiyik ng is&ng buko parA kay Meni, na 7a pagkaibig sa gay6n ay halos tuluan na nga ng laway. — At kay Tentay, an6 ang ipadadalA mo? - ang nAitan6ng ni Meni, habang umiin6m ng matamis na tubig ng murang malauhog pa lamang. -Walt. -WalA? - ang pamanghang sal6 ni Meni. -Dalhin mo na iyAng ibA To6n; sa amin dito ay hindi ka kailangang magkulang; nguni't kay Tentay mo, huwAg! dfrating ka ro6n nang wal/ng an6 mang pasalubong!.... -SiyA ngA namnn! -- ang payo ni Delfin. -AhA, huwag na at ak6'y bukas pa pfparo6n..-Bukas pa, ngay6n na! Sinasabi sa akin ni Delfin na toto6ng kaawa-awA raw namin ang lagiy ng mag-iinfng ya6n. IkAw namfn, pinabayaan mo na! -Ab&, pinadalhan ko ng kuwalta, ayaw raw tanggapin, an6 ang magagawa ko? Pati nit6ng si Delfin ay makAilfin pa raw mipahiya sa kanil^. — Gay6n na ngA lamang ang nagdaramdam; ak6 man ba't iniwan at sukat ni Delfin, na paris ng ginawa mo nga namin

Page  331 BANAAG AT SIKAT U31 sa kanilA, di bawa't ipadalA niyA sa aking alaala, ay sinunog ko... -Susunugin mo? - ang magiliw na sambot ni Delfin. -Oo. -Kaylalaki ng lo6b ninyong mga babae! - ani Felipe. -Matitigis namin ang lo6b ninyong mga lalaki! - ang sanggalfng ni Meni. -Siya, mabuti pa'y dalhin mo na ngA ro6n kini Tentay ang kalahati ng mga dala niy6, pati niyang bu6ng langka; dit6'y waling magkakain niyin, hindi natutunaw, masama sa mga bata, masamA kay Meni. Si Felipe, na sa ganing sarili'y nagtataglay hiy.ing ipanaog pa ang nAipanhik nang pasalubong 'sa mga dinatnan, ay nagalinlangang gawin ang udyok ng mag-asawa. KilalA niyAng katungkulan din ng isang nagmamahil ang magdala kahit an6 sa pagdalaw sa mag-iin6ng may sama pa naman ng loob. IsAng nituturang taga-Silangan at anak-mayaman do6n, na lumuwias sa Maynila nang waling bitbit na an6 mang bungangSilangan para sa mga dAratnan, laking pagkukulang sa karaniwang ugall! Buk6d sa rito, kung tunay na sini Tentay ay di maniwa-niwala nang lub6s na siyi'y nApauwl ngA sa sariling bayan, dahil sa pagpilit ng di masuwAy na amA, at kung tunay na si Tentay ay makiilin pang manubok sa Limbagan, sanhi sa paghihinuhang marahil siyA'y hindi umaalis sa MaynilA, kundi talaging ayaw na lamang dumalaw sa kaniling mag-ini, ay hindi baga isang magaling na katibayang makapagpapatoto6 na siyA'y nApauwi nga at nanggaling rang araw ring ya6n sa Silangan, ang mga bungang halamang nAsabi kung taglayin sa pagdalaw?.... No6n napagkurb ni Felipe ang kauntiAn ng kaniling nangAbili sa Sta. Cruz. Sana kung marami, nipamahaginang parapara ang marami ring mga kaibigang dinatnan. Nguni't saan kukuha ng ipagbibibili. Ang alis nila'y patanAn sa inang di nakatitils na dt magpabaon ng kuwaltang malaki-laki; gayon din kay Marcela, na paan6't paano ma'y makapagpipabaon din. Kung sa ganang ama. kay Kapitang Loloy, ang p.gkkakaalis nila'y hind; na tanan, sapagka't malaon nang siyA'y talagang ipinagtitabuyan, sapil pa nang toto6ng mapuno na ng galit sa kAsusulsol na ginawi sa mga kasami at alila. Si Gudyo ay talagang may isAng linggo nang lumayas sa KApitang pangino6n at sa paglakad na lamang ni Felipe nag-abAng, nang it6'y malamang papaluwis. Si Felipe, sa kanyang ina at kapatid ay hindi nakahingi ng isang beles mang baon, sapagka't kapwA ayaw at nagsisiiyik na di kawasA tuwing siya'y magpaalam. IlIng araw si

Page  332 332 LOPE K. SANTOS y&ng hinigpit&n ng masid ng mag-inA at pinaabft-abatan sa mga alili upfng makita nga kung lalayas..Si Sela, dahil Ba kainitan ng ulo ng am&, ay ni ayaw na ring paluwasin at muling dalhin sa Colegio. Ipinagtanim na totoo ni Kfipitang Loloy anrg anak niying lalaki, na di ibig tul6y ang si Sela'y mfpa-Maynilh pa, upang dito'y madalaw-dalaw ni Felipe at dulo'y maturuan pa ng kung anu-anong kaululdng nitututuhan nit6 sa pagktira sa Maynila. AnupA't napalayas si Felipe isfng hatinggabing malalim, na waling baon kundi kulang-lulAng pang apat na piso, halaging tangi niyang naiinipok sa bu6ng pagkalabing may ising buwin sa sariling bayan, palibhasa'y wala namang napagkakAkitaan siyA ro6n ng sarili. Apat na pisong baunin ng dalawa katao, na magbubuhat pa sa isfng bayang nasa-kaitaasan ng Lalaguna, at up&ng makababa sa dAuingan ng bapor sa dagatang-Bay, ay mahigit na kalahating araw na lakad, ano ang maaagaw bilhin sa mga kailangang ibayad sa mga sasakyan, hanggang sa paninuuluyanang bahay sa MaynilA? Sa katotohana'y walAng kalaman-lamAn ang bulsa ni Felipe, nang umakyat sa hagdanan ninAi Delfin, kundi mga isAng salapi lamang. Yamang gay6n, ay napilitan ding mayag na bawiin pa ang kalahati ng mga dalA-dalahan. Walang kuwaltang maipasalubong sa diratnang nangagdadah6p, kaya kahit na ang mga bungang-kahoy man lamang na yaon ay magpakilala ng di niyA paglimot. Hanggang sa si M'eni ay di inabot ng hilo, nang ang Araw ay matagl nang lub6g, ay hindi natigil ang sAlitaan ng tatlong magkaibigan, tungkol sa alipala'y naging buhay nil& sa lo6b ng panah6ng ipinagkAlayo. Isa't isa'y kung may ligaya at kasAyahan ng palad na dinanas, ay lalong maraming tinik ng pag-ibig na sinalat sa puso, lalong maraming anino ng lungkot na tinanghal sa alaala; malamAng ang saklap kaysa tamis ng mga araw niling nagdaan. Nguni't ang nagdaa'y natifs na; sa hinaharap na panahon nArarapat siling bumawl at matutong mag-impok ng l;gaya at palad na panghabang panahon. -Hanggang mamaya - ang paalAm ni Meni kay Felipe at kay Gudyf. — An6ng hanggang mamaya pa: - ang sambot ni Delfinhanggang bukas na; sapagka't mAuwi man ngayon si Ipeng, sa pagparo6n kinA Tentay, ay hatinggabi na. Nakui, isAng buwing singkad na di pagkikita! WikA nga ni Balagtas ay: "tatlong araw na di nagtataniw tamA." Nguni't hindi kayo titatlong araw na di nagtdtamang-tandw, kundi isfing buw&n.

Page  333 BANAAG AT SIKAT 88S NfkikinitA koag mahab&-habAng singilan ang mangyayari, hindi ba? -Mangyari pal - ang ayong patawf ni Felipe. — At sain kay6 hihapon kung do6'y mAwili? - ani Delfin - mahanga'y maghapunan na muna kay6 rito bago manaog. -Siy& ngA naman.... - ang payo ni Meni mull sa silid. At it6 ang kanilAng pinagkayarian. Nagsihapon nang maaga, at nang papana6g na lamang si Felipe at si Gudyong di na ibig maghiwalAy sa an6 mang lakad, ay siyfng pagdating ng mag-asawa ni Talia, kasama pati ng mag-asawa ni Siano, dadalaw sa kapatid na do6'y nipapatiwalfg. Ang lakad ninf Felipe ay kaunti nang mAurong Ba gay6ng pagkakAtagpuan ng dating magkakakilala. Sa uisisa&n ng isi't isa tungkol sa mga buhay sa Silangan ng mag-anak ni hKpitang Loloy ay munti narg abutin ng ikawal6ng oras ng gabi bago nipatuloy, kung di si Delfin ang huminging lu. wagAn na ang dalawing aalis, sapagka't may lalong malaking bagay na pfparunhn. Ising masayfng biru&n at malakis ding tswanan ang sandaling nakalunas sa mga kalungkutang taglay ng mga bagong-panhik, nang matal6s na ang ibig mikita agad ni Felipe ay ang kanyang.... si Tentay. * * Sa bahay na iniwan at sa bahay na dinatnan ng dalawAng kapapanaog pang may bitbit na mga pasalubong, ay nagkaro6n nang gabing yaon ng kani-kanyang url ng pagdalaw. Ang lungkot sa mga unang sandali at ang say& na hanggang sa mga oras ng pagpapfalaman ay kapwh nagkahflinhinan sa dalawAng ni.abing dalawAn. Sa San Lizaro'y walang nakita si Felipe na anumAng nfbabago sa rati. Si Aling Teresa ay si Aling Tere rin, si Vicenta ay si Tentay rin, ang mga batang si Lucio, si Amando at si Juliang pfsusuhin, ay nangaro6n din sa hahay. Ang tanving nawall ay ya6ng dating di mararamdaming si Victor, na bagamin tumutuntong pa lamang sa siyim na ta6n ang kanyang gulang, ay hiningi na ng kapatid ni Aling Ter6ng nasa-Tundo. Sa pangakong ibigfiy na sa kanilAng mag-asawa. up&ng mapapag-aral at m&utus-utusan, ay napilitan na ang mag-iinhng mayag na si Victor sa kanil&'y mabawas, yamang dl namin ibi ang kflilipatan. Ang hindi lamang makurb ni Aling Ter6, ay ang baka n&papalagay nang ilit ang an&k na ya6n, sa halagAng may wal6ng piso niyang nakuha sa kapatid

Page  334 884 LOPE K. SANTOS no6ng magpapasko, na ipinamili ng titig-ising bagong damit ng mga bata. Sa an6't anumi'y hirinangA kung si Victor ay papag-Aaralin. Sa malas ng - ni Felipe, ang mag-iining kanyang pinanawan at sukat no6ng mga unang linggo ng Disyembre, at ngay6n ay inabot pa ro6n din, ay hindi niyA kinahalatain ng mga bagong any6 ng pamumuhay. Ang mga unang batl ng sflubungAn ay mabuti, kagiliwgiliw, matamis at masaying gay6n na lamang. Ang kumustahan nang mga unang sandali ay malulugod at matatapit. Nguni't sa pagbanggit ni Felipe ng mga sulat niying ipinadadalf sampun ng balag/ng hindi tinanggap at inihiying makfilin kay Delfin, ay do6n na nagmula ang ising masaklap na ungkatan ng mga sala at pagkukulang ng isA't isi. -Hindi ko ng& akalain, Felipe, na kami'y pag-asalan mo ng gay6n - ang pahinanakit at pailing-iling na nisabi ni Tentay, sabing niririnig ng kanyang ining napalayo na nang kaunti sa pag-uusap, dahil sa ang batang naglalakad na nang pautay-utfiy, ay hinabol sa pagkisungabang sa ising palitrindingan. Samantalang sili sa lo6b ay nagkakasang-usapan, ang dalawing batA namin ay di magkamayaw sa labis sa pagaagawAn ng buko, na ibig ni Amando'y biyakin na agad, at si Lucio nami'y ayaw pagka't gabi, bakA sili sikmurain. Ang nipag-itingan ng magkapatid na siyang ibinigAy namAn kapagkaraka ni Gudyo, ay ang i'sng bumbong ng matamis na ang tawag ng mga taga-Silanga'y "kalamay-hati": nilutong gatA sa pul6t ng kaong. Sa pag-uunahin at pagpapiramihin ng kuhit ng dalawing bata, ay parang mga kuting na may angilAn pa, ngiyawan at kalmutan. Maminsan-minsang sinasawAy nang marahan at pinspayapA ni Gudyong alanging matuwA at alangtng mahabig sa anaki'y dayukdok na mga batang ya6ng anik din ng mahirap na katulad niyi. NAramdamin ni Aling TerA at nflabas-labasfn ang gay6ng ngayngayan at pag-aagawin, sa mata pa namin ng maydalhng hindi nAkikilA-kilalang tao. Ang langkA, mga buko at bumbong ng matamis na naggulong sa sahig, at sa ising tabl, ay no6n niyi lamang nikita. Sa pag-akyat ng dalawang panauhin ay wall siling ni'sinig na an6 mang daladalahan. KayA pala ang lalaking ya6ng kasama ni Felipe, pagkapasok na sandali sa lo6b at makApagbigayan ng magandang gabl'y lumabis na at anhin mang paupuln sa Io6b ay ayaw, ay may mga dalAng gay6n na pinangahasfn namIn agad-agid ng kanyang mga anhk, kahit di pa niyk nflalaman. Sabihin

Page  335 BANAAG AT SIKAT 385 ang hiyA ni Aling Tere. Sa bulalfs ng ising "Lucio!" at ising "Amando!", ang dalawang bath ay nApagulat at halos nawalin ng ulirat, na ya6ng may gakalahating dangkal na bumbong na buho ng matamis, ay biglang nahulog sa kamAy ni Luciong may-hawak, at sila'y kapwA at sabAy napaling6n sa inAng nakasungaw sa pintuan. Sa isAng tinging mariin, ay parang mga inutusang kawal ang dalawang bata, na sabAy nagsitindig, nilisan ang inuuyaming bumbong at kapw& nagsilabAs sa batalAn nang wala isa mang salitA ni bul6ng. Hindi pa nagkasiyA sa gay6n si Aling Tere. Ang mga pagpapayo ni Gudyong "Bayaan mo na p6, at ak6 ang talagAng maybigAy!," ay hindi inalumana, kundi iniwan ang sanggol sa pagkakAupo sa sahig at sinundan ang dalawf, bago pinagsisinghal nang paanas, pinagpipiril sa tainga at si Luciong malaki na ay binigyan pa mandin ng makilawing hatok, kasabAy ng mariing wikang: "Walang-hiyaaa.... lahat ng kahalay-halay ang inyong inaasal!.... di na kay6 marunong' mangahiyA sa ibang tao!... para kay6ng mga patAy-gut-om!" At parang hindi pa ngA patky-gutom na ang mga batang iy6n!' Sa gan&ng kay Aling Tere, ang taong nakak&kain ng kahit minsan sa maghapon, ay hindi pa patay-gutom. Ang pagkakilala nga naman sa dalita at sa ginhawa, ay bagaybagay sa kalagayan ng isa't isa... Ang dalawa sa lo6b ay walang kamalak-malfk sa mga nangyayari sa labas, at kung bagaman sila'y may nahihiwatigan, marahil ay talagang nangagpapaking-pakingan na, upfng huwfg maabala sa pinag-uiusapan. — Maling-mali ang pag-aakalA ninyong mag-iinA sa akin! - ang pangiting nisabi ni Felipe, pagkatapos ng isAng mahabang salaysay ni Tentay tungkol sa kaniling naging lo6b, nang siyA'y umalis niy6ng kAhuli-hulihang gabing sinundaIn in La Purisina at nt.ng di na magbalik kundi ngay6n na lamang. -Ang sukat ninyong akalain, - ipinagpatuloy na sabikung sarili ko lamang ang masusun6d, ay hindi ko malilisan nang sandali man itong MaynilA; sapagka't nirit6 ang aking hanapbuhay, nArit6 ang aking mga pinag-aaralan, n&rit6 ang matatalik kong kaibigan, at narit6 ang aking isang.... Tentay! -Aking Tentay! - ang isinambot na waring paismid ng dalaga. -Hindi ka na rangingiming magsabi pa ng akin, pagkatapos mong makalayas nang walang paa-paalam, huwAg na sa akin, kundi sa ina ko man lamang; pagkatapos mong makatirA ng isang ta6n! sa inyong bayan, at napangaralan

Page  336 886 LOPE K. SANTOS ka ng mga magulang mong huwAg magligAw ni mag-asawa sa ising marAlitAng paris namin!..... Aking Tentay!..... IpinalalagAy mo yata kaming masasama nang totoo, na datna't panawan man ng lalaki, ay hindi na marunong magdamdam!... -Hindi naman sa gay6n! — At sa an6 pa? -Katakut-takot kang makakapagsalita..... Kung ak6'y naallf nang pagay6n, at kung inabot man ng may isang buwan, hindi ising ta6n, ay hindi namAn ang hindi ko kayo inaalaala mulA ro6n. -An6 ang iniaalaala mo sa amin? Kami ba'y talastas mong sa kuwalta na lamang? Kung di na ba limusin ng mga taong naglililo sa amin, ay hindi na kami makatatawid sa buhay? Ipinalalagiy mo na ba kaming walang-hiya na tatanggap ng anumang kalo6b ng isang wala nang loob sa amin? — Si Tentay naman!h.. -Kung ganyan ang pag-aakala mo sa amin, ay magpapatawad ka, Felipe. Palibhasa kami'y mahirap..... kaya mo ginfganit6!... At ang mga matA na ang humaliling nangusap. Bawa't patfk ng luhA ay nagkahulugan ng isang timo ng pighati sa kanyang dibdib at naging subyang na bumibikig sa lalamunan. — Kung buhAy ang tatay ko, marahil hindi mo kami gAganituhin! - ang idinugtong pa, na ipinagkidalawa na tul6y ng sanhi ng pag-iyak. * * * Si Felipe ay hindi nakaimik. Napapako ang paningin sa kausap. At pagkAmalas sa gay6ng daloy ng dalamhati na bumubukil sa dalawang mata ng naghihinampong irog, mga daloy na anaki'y may taglay na mga butil-butil na bubog kung mAtamaan ng mga liwayway ng isAng ilaw ng gasera na nagaalab sa ibabaw ng is&ng tablang sadyang patungan, ay hindi rin nakapagpigil ng is&ng' hayag na pakikiramay sa lumbay. St sariling dibdib ay may n&sasalit manding mga tarak ng pighati na bum&balat6ng sa kanyang dating maluwfg na hiningA: mga tarak na bawa't isa'y nagtatanda ng isa niyAng kasalanang n&gawA laban sa tapit na pagmamahil sa magining ya6n. Ang katwiran ay nfikita ng kanyang gunamgunam na, na kay Tentay ng&; at ang kihuli-hulihang mga sali

Page  337 BANAAG AT SIKAT 387 tsng nhrinig na: "Kung buhAy ang tatay ko, marahil hindl mo kami gAganituhin!" ay siyang umukilkil na toto6 sa kanyang dilidili, siyAng lalong pumut6s ng lunos sa bu6 niyAng katawAn at kaluluwa, at siyAng ikinapagsabi ng: -Alang-alang sa aking sumpA sa iy6ng amA, bag6 nalagutan ng hiningA, ay huwig mo nang mAbabanggit sa akin, Tentay, ang isfng pagsising ganyan! Malinis ang aking budhi na hindi ak6 nagkukulang sa nAipangako sa iy6ng amAng namatAy. Kung may ilfng libong langit na masasaksi, ay sinasaksi ko sa katotohanang ak6'y walAng adhikAng lumimot sa iy6 at lumapastangan sa dangal ng inyong karAlitaAn!... Hindi namAn kuwalta lamang ang ipinadalf ko sa inyo: tatlu-tatlo na ang aking sulat, at sa mga liham ko'y sukat nang mapagtalastas ninyo, buk6d sa aking mga pasabi pa kay Delfin, kung an6 ang mga nangyayari't nspauwi ak6 nang di ninyo nAlalaman, sampun namin ng ipinagtagAl ko ro6n ng isAng buwAn...... An6 ang inyong iluluha? -Masasabi mo na ngA ang lahAt na iyAn - ang tug6n rg binibini. -DAtapwa't ikAw ang lumagAy sa lagay namin. -NAlalaman ko iyan, Tentay: kinikilala kong malakfng pagkukulang ang gay6ng biglang pagkakAalis; nguni't kung ang ipinagdaramdam pa ninyong mag-inA ay ang pagkakApadala ko ng kuwaltang ya6n, at aninyo'y pagkutyA pa sa inyong kahirapan, bawiin ninyo ang gay6ng pag-aakalA, sapagka't ang pinagpApanuntan ko no6n, sa ati'y wala nang nApapalagay na ibf.... -Kung nAririt6 ka - ang sambot ng dalaga. -At sa bagay pala, pag ak6'y walA na rito, ay ibA na ang inyong palagay sa akin? — Kami pa ngay6n ang babaligtarin mo! IkAw ang sukat mag-ibA sa amin, sapagka't sumusun6d ka sa iy6ng mga magulang. -Na namAn iyAn!-ang malambot na wikA ni Felipe.IpinagkAkaila ko ba sa iy6ng di ang mga magulang ko ngA ay ayaw na ak6'y mag-a'sawa rito, at saka palibhasA silA'y mayaman, kaya mayaman din ang ibig? Nguni't hindi ka pa namAn nilA nhkikilala, pagka't sana'y inibig ka rin, mahirap man, kung ang mayaman mong ugall ay nfkita na nilA kahit iilAng araw. -MagpahingA ka! mnkita pa ang kapangitan ng kaugalian ko hg mga magulang mo, ay di lalb nang hindika nakaparito sa buong buhay mo! -Pangit daw siyA!.... Nguni't sa bagay mang iyAn, kung magtitikisan, ay hindi silA ang masusun6d kundl ak6.

Page  338 838 LOPE K. SANTOS -Eh hind! ba't sumusun6d ka na? -BigAy-lo6b lamang, sapagka't ak6'y anAk at sili'y magulang; ikAw ma'y sa ami mo lamang sumun6d, kaya nagtibay sa akin. Kung nagkita6ng hindi ak6 ibig ng iy6ng amA at di ipinagbilin, bago nalag6t ang hiningf, ph's6!.... tila kkkausapin mo pa ak6 sa mga araw na itI6 -IyAn ba ang pinag-4usapan natin? - ang iwas ni Tentay. -AbA! at alin pa? Binanggit mo ang pag-aykw sa iy6 ng mga magulang ko, at ang dating pag-aykw sa akin ng iy6ng in& at ang pagka-naplpilitan ka lamang sa tagubilin ng iy6ng am&, kaya umiibig sa akin, ay salang-sala sa iy6ng mabanggit ko namin. -Ay an6, di ibi namfn iy6n? Hindi pa man ba nagbibilin ang tatay ko tungkol sa iy6, ay di pinakikiharapin na kiti nang higit sa lahit? Wala pa ngi lamang tayong silitaan no6n, ditapwa't may kalinawan na ang pagpanhik mo rito; at kayA na.man hindi kiti mabigyan-bigyan ng pag-asa, ay hindi sapagka't wal& kang talag saa lo6b ko o wall ak6ng kusang pagibig, kundi dahil na ngA sa pag-aalaalang ang aking oo ay hindl magiging matamis sa mga magulang mo, na no6n pa'y nibabalitaan na naming matatais daw magsalitA at matatarik sa kayamanan. Tuwi-tuwl kong miiisip niy6n kung paano ang gagawing pakikisama sa kanil&, sakaling tayo'y iis&ngdibdib na, ay nauumid nga ang dilI ko na magpahayag sa iy6 ng "umasa ka na." Al&m mo nang ak6'y umiibig at magiasawa sa ising katapat ng aking palad, hindi dahil at para sa akin lamang, kundi dahil at park sa ikasisiyi ng lo6b ng aking magulang at mga kapatid!.... -At sino ang katapit na iykn ng iy6ng palad? - ipinutol ni Felipe. -Hintay ka! -Ah, sino, sabihin mo muna. — Ang pinag-uusapan natin ay ya6ng araw na wall ka pang pag-asa, at hindi ngay6n. -Kahit na niy6n at kahit ngay6n, sabihin mo kung sino. -Ah, wali. — Tignan mo siyAt... bakit hind? mo masabi? -Wall rito sa Maynill ngay6n. Si Felipe sa ganit6ng tugon, ay nagitlahanan; pagkakuwi'y nagwikk nang walfng kangiti-ngit': -At sino? saan nkro6n?

Page  339 BANAAG AT SIKAT o89 Si Tentay ay nakaramdam agid sa biglang pagkabakla ng kausap; nguni't nagwaling-bahala at ipinatuloy nang pangitl ang pagsasalitA: -Nasa-Silangan; ayaw paparituhin ng. magulang at ang ibig ay do6n na papag-asawahin sa kapwA masalapi. Ang talinghagang-sabi ay nahulb agtd ng pinagsabihan; kayA't nakatawa nang nagbitiw ng bir6. -v-Mahusay kang t&talinghagAI WalA na sa Silangan siyk at nasa-MaynilA; hindi namin umaalis siyA rito ni gahakbang, sapagka't kung ang kataw&n man niyA'y nsparo6n, ang kaloobf't alaala ay naiwan dito. I4gay6n, katawfn at kAluluwi ay kaharAp mo na, hindi ba?.... -AbA, hindi ikAw! - ang pahab61 na pakli ng dalaga. -.........................? --........... ~................. — Sino lang eh? -Eh kung sabihin kong pilit na hind! ikAw? -HAhanapin kong pilit siyA kung sino. -Eh kung Babihin ko sa iy6ng ikAw? -Sfsabihin ko sa iy6ng... ak6 na ngA! Oh, lamyusan ng mga salita! Salamat dito'y nahawl ya6ng mga kuyap ng kalungkutan at hinanakit na may-ising buwAn nang nagtftamasa ng oras sa lo6b at gunamgunam ni Tentay. Nguni't an6ng layb ng pagpapilagayan ng dalawing it6 sa pag-iibigan ni Meni at ni Delfin. Kung ang malulong na kalooban ni Meni ay nfipakay-Tentay nang mga sandaling ya6n, at ang mapangarap na budhi ni Delfin ang nkpakay-Felipe, maralil ay humigit-higit pa sa mga salitA ang pagpapatibay ng kanilfng galAk at pagkakasundo; disin ay naging glorieta ang dampang iyon. Nguni't sa ganfng dalawAng it6'y waling gaanong kabuluhin sa pag-ibig nilA ang gay6ng bagay. Ang likes na pagkamatimtiman ni Tentay at ang likes na pagkamatimpi sa pag-ibig ni Felipe, ay hindi nagahas& ng an6 mang simbuy6 ng pusong nag-uudyok ng isfng magaspang at pangahas na gawk sa mga laghy na ya6n. Ni samyuan ng mga labi ay walAng nakasalit sa kanilfng pagkakhtitighn nang bu6ng giliw at bu6ng lambing ng pag-irog. Kung sa bagay, siling dalaws sa lo6b ay masasabing lub6s na nag-iisa, at ligtad sa mat& at pakiramdam ng infng hindi na muling pumasok, kundt ang kinai-kausap naman at pinag-usisA sa labas, ay ang iskng panauhing kasama ni Felipe. -Kail&n pa kayf mawawalA sa lo6b ko ang pag-aalaalang bakA kung ak6'y maging asawa mo na, ay magiging sawimo0

Page  340 "840 LOPE K. SANTOS palad tayong lahit, lahil sa pagkagalit.a iy6 ng mga magulang mo!-ang pagkailing sandaling wal&ng buikahan ng bibig, ay nAwika narxg pabuntong-hininging magiliw ni Tentay. -KailAn pa? Kung kailin mo ibig; sapagka't ikAw lamanig namfn ang g.umiguniguni ng iy6 ring kasAwian. Tignan mo ya6ng kaibigan kong pinapagdali rito ng kuwalta. Ngay6n ay napatul6y na sa anik ng aking amfng-kumpil na tinitirhan. Hindi ba't ayaw na ayaw rin si Don Ramon na si Meni'y maging asawa ng isfng mahirap na paris ni Delfin? Dapwa't sa wak&s, nang talag&ng ang anAk na niya ang nangatawin, wala siying nagawa kundi pumayag. Kagabi lamang idinesposada. Nfkita mo na yaon: anAk na babae; ak6 pa kay&ng anik na lalaki? Kung may-a'sawa na ako, ay mapakikialamin pa ba nili, kung ayaw nang papakialam? -Ngay6n ay ano? - ang pagkatapos ng mga gay6ng sabi ay magiliw na itinan6ng ng dalaga. -Kung nAkasAl man sila, ay an6 ang masakit sa akin?.- idinugtong pang pabir8. — An6 raw! -Si Meni at si Delfin - anya pa - ay hindi alangang maging mag-asawa, sapagka't kung mayaman man ang babae, ay marunong namfn ang lalaki; hindi paris natin, na buk6d sa mahirap na ang habae, ay hangil pa at pangit: sa babae napisan ang lah&t ng sama. -Ang lahit ng sama! - isinambot ni Fe'lipe. - Pangit ka? IkAw!... Pagdalawahin man si Meni!... — Oo, tuyain mo ak6: bagay na nga lamang ak6ng tuyatuyafn! - ang tampo ni Tentay. -Hindi kitA sa tinutuya ni binibiro: ang uri ng mga dalagang anak-mayamang paris ni Meni, karaniwa'y sa tapyas na lamang lumalabfs na makinAng, kung bagA sa mga bat6ng mahalaga; d/tapwa't ang uri ng mga paris mo, ay bukal at katutubb. Ang tao namfn ay may kani-kanyang ibig: ak6 kailanman ay maibigin sa mga uring katutub6, kaysa mga gawA-gawA na lamang. Aywan kung toto6 na ngang sakit ng mga babae ang magalfik sa lo6b, kapig nipupuri ang kanilAng kagandahan. Si Tentay na di datihang magmapuri at magpalalo, hindi man nagkukusA ay nipahumindig sa pagkakAup6, at ya6ng mukhang laging kakanin ng lumbay, ay nagwangis hindi pa nakakAkilala ng kung an6 ang kalumbayan. Nftumpak si Felipe ng pagtip& sa lalong pihikang damdamin ng babae, at bunga ng ganit6'y n&tam6 niya napg gabi ring ya6n ang isfng matibay na pangakb ni Tentay na kailfn pa ma'y di na uungkatin nit6 ang pagkadukhang iniaay&w sa kanya nin& K&pitang

Page  341 BANAAG AT SIKAT 841 Loloy. Nipag-usapan na sampun ng mga dinanasang araw at gabi ng ish't isa sa may isang buwang di pagkikita, pati ang mga galit at pagtatab6y ng ama at ang mga pagluha at pangaral ng ina, dahil sa nangyari sa mga kasamA nilA at alila; gay6n din ang pagsama ni Gudy6, sa pagtatanan, saka ang pagkakAlayas nang walang kaanu-anuming pabaon ng inA at kapatid. NAuwi ang pag-uusap sa palAisiphn ng kanilang pagibig at ng kanl-kantlang kabuhayan. Dito sili nfpahanggan nang walang lubusang pasya. Ang gabi ay lumalalim at silA na lamang dalawa sa lo6b ang di sinasalakay ng antok. Sa labis ay hindi lamang nakabulagta na ang dalawing batang "sinipul6t," kundl pati si Aling Tere ay madalAs nang mapasag6t sa kausap ng pakalA-kalahating salita na lamang at ang mga kalahati ay nahuhulog nang muli sa kanyang lalamunan: Si Gudyo ay nakalalaban pa, salamat sa mga kinusut-kus6t sa matang nagwawating-wating na rin at sa pag-impit sa mga hikab na umaali na sa kanya nang maminsan-minsan. Nang sa gay6'y hindi pa rin nakakaramdam ang dalawang wiling-wili sa lo6b, ay si Gudo6 na ang napilitang sumungaw sa pintuan at tinanguAn ang kaibigan niyA. No6n pa lamang nangatigatig, hanggang sa mangagkapAalaman. * * MIagdamAg na hindi man halos napaidlip si Tentay. Kinaulayaw siyfng walang higlaw ng mga taguri ng gunamgunam, sa hindi natapos nilAng usap ni Felipe, tungkol sa pal!isipin ng pag-iibigan nilf. Hindi malabas-labasAn ng kanyang paghuhulo ang suliranin ng magiging buhay, sakaling umayon sa isang mungkahl ng sing-irog. Siy&'y inaantig na nit6 na kung an6 ang nasasa-lo6b sa pag-ilrugan nilang ya6ng malaon na. Si Felipe'y nangakong magbahalik na sa paghahanapbuhay, hindi na aalis sa MaynilA, at kung sila'y nagsasama na ay hindi ipakikisama kailanman kina KApitang Loloy, kundi sila-silA na lamang na mag-iinA at si Felipe ang magpipisan sa bahay ring yan. Ang ibig ni Felipe ay mAraos na ang araw ng katilang tunay na pag-iisang-dibdib; nguni't pag-iisang-dibdib na ibang-ibA sa inAakala ni Aling Tere, at sa inAasahan naman ni Tentay na mangyayari. Si Felipe ay ayaw ng kasdl, ni desposada. Ang mga bagay na it6, sa ganang kanya, ay hindi kailangan ng tao, upAng mapatibayan ang taglay na pag-ibig. lyA'y tanikalA lamang, anya, na ibinibilibid ng pananampalataya sa isAng katutubong karapatAn ng tao: sa kalayaan. IyA'y isang pakitang-matA lamang na ipinag-iibayo pa ng kasalanan ng mga taong nakikiugall; sa

Page  342 842A2 LOPE K. SANTOS pagka't napakakasil pa at nanunumpA sa harap ng mga kahalili ng Diy6s, ay karaniwang hindi rin lamang natutupid ang sumpA, at alfm nang marami ang di nakakaiwas sa paglabag, kung nfroro6n na. Ang ibig ni Felipe ay ang kalayaan sa pag-ibig. Araw na sa pagsasama nilA ni Tentay ay magkaro6n ng is&ng malubha at wastong dahil na di na ikapagkakasund8, kundi isasama pang lalo ng pagsasama, ay mararl silfng magkfisA sa paghihiwalay. Araw na sinuinn sa kanilang dalawa'y gansp na magkulang at maglilo sa katfpatan ng pagsasama at sa mga pAngakuan nila nang di pa nagsasama, ay maaaring maghiwalay nang mapayapa at kilooban...... Anupf't si Felipe ay nagmungkahi na kay Tentay ng malayang pag-ibig (amor libre), bagay na toto6ng labig na labfi sa mga kinAgisnan nit6ng ugall at pananampalataya, bagay na toto6ng di mafatim ng kanyang inf, at malayb naming ipagkapuri sa matA ng madli ng kanilfng karukhafn. Sa Maynilh, naiisip ni Tentay, ay marami namfng madiudulugang makapagkakasal sa kanilA, at sa ganit6, magsama pa rang hindi kasfl sa simbahang romano o sa aglipayano o sa protestante, ay isfng paglabag nang talagA sa kanilang pagkabinyagan. Ayaw si Felipe'ng dumulog sa alin mang mAngangasal na it6; kapwA tao rin sili, at walAng kasaysayang maging saksi pa, anya, ang sinuming kapwa, sa isfng bagay na hindi niyA kinflaman, yamang ang dalawfng magsingiro, din ang tanging inagsasama at tanging manapag6t sa kani-kanilfng pagkukulang sa tungkol ng mag-asawa. Alinman sa mga nagkakasil na iyfin ay pinagbfbayaran ng salapi. Ang salapi sa mahihirap na gaya nila ay totoong kailangan. Ang limi, sampf o ilampung pisong nagugugol sa pagkakasal, maging sa simbahan at maging sa mga ugaling pagpipigingan, ay katumlas na ng isfng linggo, isfng buwfn at hanggang isang taong pagkain ng tatlong mahirap. Kung ang pag-usig namAn ng mga maykapangyarihan ang Aalalahanin sa pagsasama nang pagay6n lamang, ay makikatwirang silI'y di dapat pakialamAn, sapagka't dl man kasal ay nagsasama namang mahinusay, samantalang kayrami ng tnga karumhan at mahahalay na pagsasama o pangangalakal ng katawan at puri ng mga babae, na, sa matA ng madla at sa mga karurukan din ng Maynila, ay tinutulutan at binfbayaan ng pfmunufng iyan. Kung falalahanin namin ang pull at magiging kawikain ng madlA o ng bayan, ay maisasag6t din sa lahat o sa bayang iyan, na: "mAtuto ka munang gumam6t sa sarili mong mga sakit, bago ka pumulA sa aming kalfgayan," sapagka't isang sosyedad na walfng ipinakikitang parati, kundi mga taong may pinag-aralan, mga taong magiginhawa na sa buhay, masalapi at mailiwan, na

Page  343 BANAAG AT SIKAT 848 siyA pang mapagtaglay ng mga mahahalay na kaasalLn, ay walAng karapatAng dumaliri sa kahalayan ng pagsasama ng ising mag-asawang di ngA lamang kasal sa simbahan, nguni't kasal namAn sa harsp ng sariling budhi at sa harap ng sariling kalooban. Ising malamang pumula sa ising samA, ay nibabagay, kung dl man kagalitan, ay pagtawanan lamang. Sa gunita ay nipaglamayang basahin ni Tentay ang mga ganit6ng paaninaw at matwid na sinabi ni Felipe sa pag-ayhw sa kasal-kasil. Matsy mang itimbang ang kanyang mga tutol, ay walA ring mikita kundi bigAt ng pag-Aalinlangan. NAg.uniguni ang pagkakAsala sa Diy6s kung mAturang nagpawalang-halaga at di tumupAd ra mga atas ng Santa Iglesia tungkol sa pag-aasawa; nguni't dito'y naalala niys ang mga sinabi ni Felipe, na ang kailangan ng Diy6s ay hind! ang pagtupAd sa mga atas at kaugalian lamang na ipinasusun6d ng mga Relihiy6n kundi ang paggawi' ng mabubuting asal, ang maayos at matapit na pagsasama ng mag-asawa, na sa lo6b at sa labas man ng Sakramento, ay naaaring maganip o hind! maganAp. Nagi sa alaala ang bilin ng amAng namatsy tungkol kay Felipe. Tunay nga't kAbilin-bilinang kay Felipe siyi magasawa, sapagka't ang lalaking it6 ang nakikilalang makapagpfpaginhawa sa buhay nilang mag-iini kung mangaulila na: dktapwa't hindl namin sadyang ipinagtagubilin ng nisabing amA na silA'y pakasfil na muna bago magsama; at bagamln it6'y sukat nang mahakh sa pananampalatayang kinamatayin ni Mang Andoy, dktapwa't hindi rin masasabing silAng dalawA ni Felipe ay naalisin na ng kalayaan sa pagpill ng paraing mfibig uphng huwag di mAturang silA'y mag-asawa. Nasok sa dilidili ang magiging lo6b ng kanyang in&: malamAng ang di pagpayag nit6 kaysa pagpayag. Ang mga inAng pilipina ay siyyng lalong matibay na buklod ng pananampalataya sa lo6b ng isAng bahay; siysng lalong mahigpit na kaaway ng an6 mang kabaguhan sa mga dating ugall; siyAng lalong masiging na tagatanggol at tagaligtas sa paglimot ng mga katungkulan sa Simbahan; siya sa isAng maganak ang una-unang mnpagsag6t sa sinumfing nag-aakalang bumago ng kanyang sinasampalatayanan, na: "hindi iyAn ang itinuro sa akin ng aming mga magulang; hindi iysn ang nAgisnan ko sa kanilA." Sa wakAs, ay ang kanyang sariling lo6b ang parang nAtan6ng. "Mabuti kaya o masama ang mungkahi sa akin ni Felipe?" Kabutiha't kasamai'y halinhinang naghaharl sa kanyang pagkukurb. Gaya ng lahat ng bagay, ang nAsabing

Page  344 344 LOPE K. SANTOS mungkahl ay nakitaan niyA ng dakong masama at ng dakong magaling. Masama, kung sa aako ng pananampalataya titingnan; masama kung ang pagkukulang-tiwala ang sa loob ay papangyayarihin; nguni't mabuti kung ninilay-nilaying si Felipe ay anfk ng matatarik at mayayamang tao, na kung ngay6'y nilalayuan, mala6't midali ay lalapitan din, sapagka't ang magulang ay magulang at ang anak ay anak. Sa bagay na it6, kung siya'y pipiliting ipakisama, at kung mapilit na makisama, at saka siyh, o ang kanyang inA o ang sinuman sa mga kapatid ay matu'rang maapi, at si Felipe ay matuluyan namAng makisapi pa sa pag-api sa kanilA, maluwAg ngang makahihiwalAy, bagay na hindi mangyayari o mahirap mangyari kung sila'y kasal. Mabuti rin, kung giugunitaing ang pagsasama nang di-kasil, ay isang bagay na makapipilit na sila'y magpAlagayang lagi nang walang alipin at walang panginoon, parnting matamis at tuwi na'y may sari-sariling loob na masusunod; di paris ng mga mag-asawang kasal sa simbahan na kahit an6 ang kasamaang gawin ng lalaki, ay sApilitang tinitils ng babae, kaya lumalala pang madalas ang sama ng kaniling pagsasama. Magaling din naman kung nanamnaming gay6n ang siyang ibig ng kanyang iniirog, na kung sa mulamlila pa'y susuwayin na, ay baka maging pinto na it6 ng mga sfiwayan nilA sa hinaharap na panah6ng ipagsasama. Ang paggunamgunam ni Tentay ay lumiklik hanggang sa mga sulok na it6 ng palAisipAn ng kanilang pag-ibig. Sa isang pag-iisip na pahAt na gaya ng kanya, ay waring kataka-takang lumuklok ang gay6ng mga pagkukuro; datapwa't ya6'y bunga na ng mga paaninaw ni Felipe, na pawang pabalang man sa kinagisnang pananampalataya, ay nagdudulot naman ng bagong ilaw na ikinAkikilala ni Tentay sa mga kasamaan at kabutihan ng dating ugali at sa mga bagong ugaling makagagaling o hindt sa sariling buhay. Gay6n man, ay wala rin siyang nAkatulugan, nang madaling-araw na, kundi ang pag-Afalinlangan. Sa pumayag na o sa hindi pa, ay di maulatang alapaap ang namAmagitna. — BahalA na, pag-uusap namin uli.... -ang ibinubulong ng kanyang )o6b, nang matuluyang makalimot na sa higaan.

Page  345 AMAMrB~t~B~~~k alQkak ~ ~ai XX ANG NAGAGAWA NG SALAPI Nakasanlinggo pa Msi Don Ramon bago nAtul6y ang bantA. Sa lo6b ng linggong iyin, mula nang mApanaog ang sawimpalad na anik, ay siyh ang naging Meni sa pamumugad sa bahay; siyA namfn sa lo6b ng kuwarto ang magha-maghapon at magda-magdamAg na nakipag-ulayaw sa mga kalunusan at hinagpis. Nang si Meni ay wala na sa bahay, hindi miminsang sumagi sa kanyang akala ang kabutihan na ng magpatiwakil. Ang madlang paTran ng pag-utis sa sariling buhay, ay kanyang nAisip: magtu6n ng rebolber sa dibdib o sa bibig, magbigti sa lubid na paris ni Hudas, umin6m o kumain ng lason, magtal6n sa bintana o aa tulAy na malaki, lumaban na ng pitayan sa sinumfng m&kagalit... Nguni't ang alinman dito'y hindi kapanibulusan ng kanyang lo6b, at ang nakapangyayari ri'y ang pagmumunimuni sa sarili, na siyA, matanda man, ay hindi pa bagay mamatay; nakapananaig din tuwi-tuwi na ang kagilingan ng lumayo sa Pilipinas, iwan na ang kapamayaning it6ng kanyang kinahihiyfn, at lumipat sa ibfng lupA, do6n sa mga lupang wala nang makapagsusurot ng mga kasakit-sakit na pinagdaaning araw at kikikitaan, khtatamuhin at kApagpfpasasaan ng maraming aliw, panlibAng at ginhawa sa buhay, bago mamatAy. -Kung ak6'y walS na rito,-anya —sabihin na nils ang ibig sabihin; hindi na aab6t sa akin ang mga waksi ng kalaghala ng sinumang makaAalAm ng mga nangyari sa amin. Makiiling umabala sa pagbubulay niyi ang tungkol kinA Julita at Rora Loleng. Si Fora Loleng ay may sariling asawa; bukod sa may katandaan na at hindi namAn mAisasama nang gayun-gay6n lamang sa isAng paglalayhs. Si Julita ay kasariwaan pang di hamak, wala kundi isng infng sunud-sunuran at hindi namfn ikahihiyfng ipakiharip saanman taglayin. Sa isAng paglalayfg na buiwanan ay toto6ng kainip-inip ang walfng kasamang mAkalagu-laguyo sa pag-ibig. Dahil dit6'y n&balak niyA ang si Julita kayA'y ipagsama. Dapwa't ang ganit6ng balak ay nasusugpo, kung napag-iisip na ang kahulugsn ng dalhin si Julita sa pay6ng paglalagalfg, ay ising pagdadala ng mabigit na pAsanin, is&ng pagliphd nang may sadyA nang tall sa pakpak. Ang idarayo niyA sa ibang lupa ay ising pagliliwalfw, isfng hanged na malingid na nang lfbusan sa mati ng bflaning kababayang makak&kilala, at isfng tangkang kung naroro6n na ay do6n ihanap at ipagsamantalA ng aliw ang mga h.uling

Page  346 araw ng kanyang buhay. Sa Hap6n, sa Am6rika, sa Europa, ay hindi kukulangin ng mga pantakip sa ilfn mang Julitang kikailanganin. Kung sa paglalayAg lamang, ay makapagtitiis na hanggang sumapit sa Hoshi-Whara sa Hap6n. Salapi ang kailangang dalhing marami at ang lahit ay hindi mawawala, hindi magkukulang. Yaong dalawampung libong piso na una niying inihahandang bauning panghabang buhay, ay hindi humangga sa gayon, kundi nhisip pang taglayin na ang lahit ng salaping matataglay, iwan na lamang sa mga anik ang mga pag-aaring bahay, ang puhunan at mga karapatin sa pagawaan ng tabako, ang mga lupa, sasakyan, hayop at ibi pang kayamanang hindi salapi. Sa "Banco Espafiol-Filipino" ay'may patago siyh nang mga araw na yaon na tatlumpu at isang libong piso; sa iling bahay-kalakal at kaibigan sa Maynila ay may ilfng pagare na masisingil ano mang araw, ib/'y sa "Chartered Bank" at iba'y sa "Banco Internacional," na kung malilikom ay Aabot sa may wal6ng libo at liming daang pisong mahigit. Anup&'t bayaan na ang mga ibfng puta-putaking halagh na pautang pa niya sa iling kaibigan at kasapI sa "Manila Jockey Club," gay6n din ang mga dividendong dapat mfkabahaging tubb pagkatapos ng pagtutuos sa El Progreso, saka ang mga mfsisingil nang buwang natapos sa mga bahay na pAupahAn, si Don Ramon ay may kanawa-nawang mga apatnapung libong pisong m6ipahihiro saan mang lupain pumaro6n. -Sa halag&ng ito-anya —ay malilibot ko na ang Sansinukob! At ang aking mga maiiwang pag-aarl at puhunan ay siyA naming mipasa aking mga anAk. May ibf pa silAng maAasahan sa akin kung ako'y mamatAy. Ang buhay ko'y

Page  347 BANAAG AT SIKAT 847 asegurado na ngay6n ng may dalawampung libong piso; it6'y para sa kanilA rin. Nguni't sinong sild o kanild ang binabanggit ni Don Ramon? Si Meni ay hindi na niyA anik; isinump& nang di miminsan kundi makApupo. KayA sa tilaan ng ianyang pagkukurb at pag-aayaw-ayaw ng mga kayamanang maiiwan, ay dalawfng pag-asawahfn lamang ang kanyang kinikilala at pinagtAtaan&n: ang mag-asawa ni Talia at ang mag-asawa ni Siano. Sa mag-asawa ni Meni, ay mabuti pa ang mga anik sa ligaw at sa labAs, na pinaggugulan ni Don Ramon ng paghuhulu-hulo kung nArarapat humirang sa kanil 'ng mga ukol pamanahan at kung paano at gaano ang karampatang itaan. -Ak6 ang magulang, ak6 ang am&, ak6'y nabubuhay pa't malakas, ak6 ang masusun6d sa pagbabahA-bahagi kong ibig gawin sa aking mga anAk!-ang madalis mAwikA, kapAg umaali sa kanyang lo6b ang ngalan at mga karapatAn ni Meni sa gay6ng mga yaman. Sa gan&ng lo6b ni Don Ramon, ay talaging pfhimakasan na ang bantang pag-alfs. Ibinibilang na niyfng siyA'y patay sa Maynila. Kaya ang lahit ng mga paghahandang ginagawA sa mga maiiwan, ay pawang paghahanda na ng isAng mayamang may sakit na malubhA. Si Yoyong ang tangl niyfng sangguniAn at katfi-katulong. Ang bufete ng manugang na abugado at notario publico, kailin mang nalupA sa kfpapanhik at kAtitigil ni Don Ramon, ay di paris nang mga araw na ya6n. Halos tuwing mananaog sa bahay ay waling magkasama kundi silAng dalawing magbiyanan. Ang lahAt ay niyayarl nang parang "templo ni Solom6n." Makiiling si Talia ay nakiramdam at nag-usisA kay Yoyong sa mga nAbabagong kilos ng kanilfng ami. Nguni't ang inuusisa'y malihim din at di bumall sa sAlitaan niling magbiyanin, na huwag ipagmimakaingay ni sa mga anik ang gay6ng binabalak gawin. MakAiling si Talia'y manubok sa ami, kung it6y nagkukul6ng na mag-isa sa kuwartong hihigin o sa kuwartong aklatan, na kadalasAn niy&ng misilip sa tigAs ng paghahalungkat ng mga papeles at sa parating pagpipill ng mga damit.' Dftapwa't walA siyAng nAtatam6ng mAlaman sa mga tunay na dahilan ng gay6n.,

Page  348 848 LOPE K. SANTOS Tuwing mananaog ang amA, ay hindi naiiwang di nakasusl ang mga nAsabing kuwarto. Kausapin-dill na silAng lahAt, mAliban na ngA lamang si Yoyong na parang siyAng tanging may halagAng tao sa kanya. Si Siano at ang asawa, saka si Talia, kung nagsisidalaw kinA Meni ay madalis na nakapagsaselitaan tul6y ng tungkol sa ganit6ng pagtatangl kay Yoyong ng kanilAng anr. Sa ising dako, ay nAsasabi-sabi niling una ang Diy6s, ay ikalawA na si Mddlang-layon na pinagkAkautangan nilf ng lo6b sa pagkakhpamayapA ni Don Ramon tungkol sa mga nangyaring kapahamakan ni Meni; at sa isfng dako nam&n, ay parang sili'y nanganAnaghiling nangagagal&k sa gay6ng kaligayan ni Yoyong, na nagiging mahil pa mandin kaysa mga tunay na anik. Lalb na si Meni: siyA ang lalong makatwirang maghinanakit at managhill, danga't si Yoyong ang masasabing nakipagkalo6b sa kanilA ni Delfin ng gay6ng panah6n ng kaligayahan, at kung di ang tinutang bayfw, marahil ay inabot na siyf ng pagkamatay sa pagtitiis at sa di pangyayari ng kanyang mga pangarap. Gay6n man, ang pagkakAtiwala nilA sa magandang lo6b ni Yoyong ay buhos na buh6s. Salamat pa, anilA't, may nakakAkata-katabiy sa mga kainitan ng kanilang amA. * * Ang katotohana'y talag&ng n/gayuma mandin ni Madlang-!ayon ang biyanAn. Nasaliksik niyf at nasilip pati kAsuluk-sulukan ng lo6b ni Don Ramon. Ya6ng mga bagay na dating sa lalamunan man yatA ay hindi pinamAmalayan ng matanda ay nangyaring sa kanya'y ipinagtapfit. Ya6ng mga arl, yaman, utang at ibi pang mga siguting hindi tatfp nini Talia, kay Yoyong ay hindi na nangAlihim. Ang ipinag-kaganit6 ni Don Ramon ay ang sapagka't siy&'y walang-walfng naAasahang tulong ng mga anAk, maging kay Siano, kung sakali't may mga kapansanan o ano mang sigal6t na nangyayari sa kanyang buhay; samantalang ang manugang na abugado, hindi pa man asawa ni Talia, ay siyi na niying sangguniAn at madal&s na tagatanggol sa balang usaping kfsuungAn. Kayf.pag si Madlang-layon na ang nagsisaliti, si Don Ramon ay walAng hindi kintroroonAn, at dahil sa si Yoyong hy toto6ng magaling tumukoy sa lalb niyAng malalalim na damdamin.

Page  349 BANAAG AT SIKAT 349 Hindi iisf ang nhlalaman ni Madlang-layon na dahilirl ng pagkamuhi ng tinurang biyanfn sa pagtigil pa sa Maynilk. Buk6d sa pag-aasawa ng anfk na di niyh kalooban, ay natatal6s pa ni Yoyong na hindi man nagk&gay6n si Meni ay sfpilitfng kailangan ang lumayo siy& sa Maynilk, kung nahhihinayang pa sa buhay; sapagka't si Don Filemon, na diwa'y toto6 nang puno ng mga hinala at hin6g sa mga flingasngasang kung bakit namf't nhkakalat pa tungkol sa basag-ulo nili no6ng tanghali, ay wala nang mabuting tingin sa kanya saanman silA magkita, ayaw man halas makipagbatiin at parating sakbibi ng nasang mahulog sa kamfy niy8 si Don Ramon. Damay-ramay na ang mga kabagayfng it6 na nagtutulak sa biyanfn ni Madlang-layon. At kung isasanib pa ang maluw&t nang talagfng pagbabanta na siling mag-anak ay makfpagliwaliw na mga anim na buwan sa Hap6n; kung idaragdag pa ang paglulunggati niy&ng mAkita nama't malibot ang bu6ng Estados Unidos, kayag ng mga balitA sa kanya ng maraming kaibigang n6paro6n, lubha pa nang mga panah6ng ya6n ng Tanghalan sa San Luis, na diuman6, pati kaliit-liitang kostable ay may kaf-kaakbay at pinag-Aagawfn pa ng magagandang amerikana; at sa ibabaw ng mga panghalinang iy&n, ay kung ipupun6 pa ang mga kagaanfn ng lo6b niyang gugulin at tunawin ang ilampung libong piso man sa mfbabaon, m&turan lamang na wala nang lupa at ligaya ng Amlrika, Europa at Hap6n na di niya nitikman at naab6t,... hindi man si Madlang-layon ang makatal6s at magkuro, ay walhng hindi mani-niwalang nfpapanah6n na ang paglalakbay ni Don Ramon sa kasabik-sabik na malalayong lupa at ang paglisan sa kinasuisuyaan nang MaynilA. Waling nakagamba-gambalA sa panihalang it6 kundi ang pag-aalaala sa kung anu-an6 ang mabuting dahilanin sa pagalis, upfng hindi maging kagilf-gilalis sa mga kaibigan, sa mga kapisanan at mga pfihayagin sa MaynilA, ang kanyang biglang-bigla ritong pagkawala. Nguni't ang kakulangfng it6'y napagtulungan nili ni Yoyong na ipinag-isip ng mga panakip na dahilan. Mamimili, sa halimbawA, ng mga mikin&ng panggayat ng tabako at panigarilyo, up&ng miiragdag sa mga gamit ng El Progreso; pakfkialamfin sa Hap6n, sa Estados Unidos at sa ibA pang diungan sa Europa, ang lakad ng mga pangangalakal ng tabako, tul6y makikitulong sa mga nagsisilakad na mapababA ang Tarifa Dingley at masugp6 ang Rentas Internas na ikamamatfy balang-araw ng mga pigawaan sa Pilipinas; dfidalawin ang dalawfing pamangking nag-aaral sa Amtrika, na ish'y sa gugol ng pfmunuhn at isk'y

Page  350 3650 LOPE K. SANTOS sa gugol ng mga magulang na infiambagfn niyA; maglalakbay, uping magpagaling sa isfng mabigAt na karamdaman, na ayon sa manggagamot ay palala nang palala, kapfg di muna ipagpApahingi sa mga gagawin at kapfig di ihahanap ng ibAngi singAw ng lupa at panah6n. It6 at mga ibf pang bagay ay labis nang dahilanin niyA, upfing siying is&ng taong hayig din namnn sa Kamaynilaan at gay6n din sa maraming mga lalawigan, ay huw&g ipagtaki ninumAn sa waling kamalak-malik na pag-alis, kung sakali't it6'y mAbunyag na. Si Don Ramon na dating maibiging ang bawA't kilos niya'y kantahin ng mga pfhayagfn, sa ngayo'y nftutong magtimpi at di magmakaing&y ng binabalak. "Ang bagay na it6'y saka na, anya, milathalh sa lahit, kung ak6'y nasa-sasakyan na." Sinumfn sa magkakapatid, kung mak&kaal&m, ay tAhasang hindi papayag na ang kaniling am^'y umalis na mag-isA sa paano mang dahilin at sa gaano mang kadalian. Mabuti si Julita: nang ipahiwatig niyfng sakA-sakaling mhibig pasaHap6n ay kung sa kanya'y sasama, sumag6t ng hindi at nagpakatanggi-tanggi sa pag-alis sa kanyang bayang sarili at sa pagsama sa isng matanda sa ib& pa nam&'t kaylayong bayan. Nguni't kay Rora Loleng namin siyf'y nag-ingat nang magpamalay pa munti man, sapagka't gay6n man ang lubha na ng mga nangyari, ay hindi pa rin nagtitigil ng kfpapadalA sa kanya ng pasabi o sulat, at ang ganito'y hindi na pinagpapakitunguhan pa ni Don Ramon, bagkus nagtika na ng lubusang paghiwalAy at paglimot. Wala na si Don Ramong sukat pang ikabakia bago umalis kundi ang testamento; nguni't ito'y sa mga katalinuhan ng abugadong manugang ipinaubaya. Si Yoyong ang naghanda ng lahft, at si Yoyong ang pinaglagakan ng lalong matibay na kapangyarihan sa panganga'siwa ng mga maiiwang pagaarl at kayamanan; anupi't si Yoyong ang magiging ama sa bahay, at hindi ang an&k. na lalaki, na kailanma'y di mapagkitiwalaan ng gay6ng kabibigit na katungkulan. * Nang gabing si Don Ramon ay handan'g-handa na, uping kibukasan ng umaga ay makalakad sa bapor Sungkidng parA sa Hongkong, sa paghahapunarl ay ipinahayag din sa mga anik na kasalo ang kanyang di na miuurong na paglakad. Ang paalfm ay ilanfng buwhn lamang, at sa pasubaling baka do6n na sa ib&ng lupA siyfi abutan ng kamftayan, ay ipinakilala ang dahil sa ikinfpagmarapat niyfng gumawa na ng testamento, alang-alang din sa ikApapanatag ng lo6b niling mga anfk na maiiwan.

Page  351 BANAAG AT SIKAT 831 Si Don Ramon, kapsg nagsisalitA at nagmimatighs sa ising panukalA, ay may ugaling masamfng tutulan. Gay6n man, si Talia at si Siano, pagkArinig sa kalunus-lunos at matigas na balak ng kanilfng amA ay nagsitutol din at halos dl man nangakakain na, sa laki ng kabaklahin at sa sarnA ng kalooban. No6n na nabuo ang mga hinagap sa di ugaling pagkabalisa at mga kilos ng am/ at ni Madlang-layon, nang mga hulfng araw na nagdafn. Sa lo6b ni Talia, at sa pahayag ng iling mariing irap at bul6ng, ay sinisi ang kanyang asawa. kung bakit gay6n pali't nakafalim ay di karakang nagpahiwatig sa kanili. Disin ng& nami'y n&pigil na agfd ang paghahandi at di na umabot sa gay6ng araw na ang balak ay yaringyari't di na mababall. Sa di oras ay nagkftindigan sa pagkain, at nang si Talia'y masok nang lun6s na lun6s sa kuwarto ng am& at sundan ni Yoyong, ay do6n ngA nfkita ang pagkakibasta na ng lahit na mga dadalhing damit, aklat at mga kasangkapan ng aalis. NagsisihAn ang mag-asawa nguni't ang dating matamis na dil ni Madlang-layon ang siy& ring nagwagl. Si Talia, sa mga paaninaw na ipinahayag ng asawa, ay wala nang nagawa kundi ang daanin na lamang sa tulo ng luha ang sama ng lo6b at lunukin sa lalamunan ang matigAs na pag-ayiw sa matigas ding balak ng matandA. Sa mag-asawa ni Siano ay walAng masam&ng tinapay. Bagamin dill ang hindi nili ipinanggigilalks at dinaramdam ang gay6ng pag-alis; ditapwa'y madali si Sianong pagpakilalanan ng galing ng gay6ng panukala, lubha pa't paris noong ipinaliwanag ni Don Ramon na siyA ang pag-iiwanan na muna ng tungkol at sahod sa El Progreso at saka nAsasaysay na sa testamento ang mga pamanang sa kanya'y miuukol. Nasa testamento'y hindi siyi ang nklalagfy na unang tagapangasiwA sa mga pfupahan at ibi pang pagkabuhay at aring maiiwan; na si Meni ay wali't hindi nfsasali roon, bagkus sadya pang nisasaid ang pagtatanging talagA ng kanilAng ami na di pagkikalooban ng kahit an6ng pamana, sapagka't labas na sa kanyang kapangyarihan, pananag6t at katungkulan; na ang bayfw niyAng abugado, sa paghipb ng palaybk na mauling, ay hindi malayong m&ulingan, anupf't siyA pang makahigit sa karapatAn at bahagi ng kanyang pagkatunay na ansik... alinman sa mga bagay na ito kay Siano ay walfing gaanong kabuluhfn na sukat baging ikatigatig ng tul6g niying kalooban at sukat bagfng ikfisumAng nang matigas-tigis sa nilolo6b ng amAng nagpapasya.

Page  352 362 LOPE K. SANTOS Waling-walA si Siano: malaming pa ang pagkalalaki ni Talia kaysa kanya kung sa mga bagay na gangganit6. Si Talia ngA lamang ang toto6ng nabibinlukanan ng gay6ng mga panihalk ng kanilang am&. Si Talia, ang kung naniniwi-niwasay man &a mga payo at paaninaw ng ama at asawa, ay siyAng dl makaatim-atim ng anumfn sa inAakala ng aalls. -Kung sili ma'y aalis, bakit iginawa na tayo ng testamento?-ang nftanong kay Yoyong sa pag-uusap nilfng magasawa sa salas, habang si Don Ramon at ang mag-asawa ni Siano ay nag-uusap namfn sa komedor. Ipinanlulum6 ni Talia ang ganit6ng bagay. Sa pagkabudhing-anfk niyA ay sumfsalagimsim ang diwa'y nikikinikinit& na ng kanyang amA ang kamAtayan sa malayong lupalop, na anupi't di na silA marahil muling magkikita. -At kung iniaagap man ng Tatay ang testamento,-ang ipinagpatuloy na ungkat ni Talia-ay bakit namin ganyan na ang pagkakttakwil sa aking kapatid na babae?... Kaawaawh naming toto6 na si Meni! Ak6'y hindi makapapayag sa ganyan!..... Pahinagpis na binigkas ang mga salitang itS, bago sinundan ng paiyAk na namang pagsisi sa asawa: -Ikaw na nakikita ng gay6ng panukala ng Tatay, an6't natiis mong m&lagay, bayfw at abugado ka pa nam&n? Si Meni ay hindi anik sa ligaw, kundi kaparis din naming anAk sa lo6b ng Matrimonio, paano ang inyong ginawa at an6 ang kikatwiranin ng Tatay sa di pagkakalo6b ng mana? Maiari ba iy6n? -Kinflaman ko sa Tatay mo.! - ang iwas ni Madlanglayon. — Nkikilala mo na iyong, ang maibiga'y walAng sira, an6 ang aking magagawa sa kung an6 ang niloloob niyA sa kanyang mga pag-aari? Wikain pa sa aking marunong pa ak6 sa kanyang kabuhayan, siy& kong napala!... Tangi sa rito, mafarl, dill ang hindi ang itakwil si Meni, kung siying kalooban ng amA ninyo. SiyA ang ami, siyi ang masusun6d. Kung may mga sanhing pinanghihawakan, ay maAaring kaitsn ng mana ng isfng anik. Ang mga bagay na it6'y hindi mo sukat maab6t kundi ng mga abugado lamang. Saka ang is6 pang pinagpanuntan ko kaya di na sinali ang iy6ng amA sa ganyang pasya, ay ang nAkikita nating siyi'y toto6ng ayaw na ayaw at poot na po6t sa mga nangyari kay Meni, na salamat at sa p.gkakalt na lamang nipabunto ang kanyang kapoot&n. Alim mong kung di ko napagpayu-pay.uhan, sampung buhay man yath ni Meni at ni Delfin ay kulang pa niying pinag-uutfs. Ang nfkawikain ko'y hayaan na ang kanyang ibig gawin, sapag

Page  353 BANAAG AT SIKAT 3WS$ ka't kung pagtutuusin, ayon sa testamento, ay hindi namin sa naiibang kamAy mahuhulog ang mga pamanang ikinakalt kay Meni. Sa inyo ring magkapatid ni Siano mAuuwt. At sinabi sa aking kung di kay6 magsisipayag ay hindi maliwag sa kanyang huwAg muna kay6ng igawa ngay6n ng testamento. Gugugulin niya nang gugugulin ang maibig ubusing salapi at pag-aarl hanggan siya'y nabubuhay. Sa ganit6 y wala kay6ng magagawa sa kanyang paglka-amang buhAy pa at malakAs. Alin na nga, Talia, kung ganito ang mangyari. Ni ang dapat ipamana kay Meni ay hindi mapapainyo, ni arg ganang inyo'y hindS maaasahang bu6ng matatam6, kapag nagkAta6ng nagalit at nagkulit nang totohanan ang matanda. Kilala na natin siyA kung sino, Talia; hindi mo na ipagtatan6ng. Ah, hindi mo pa nAlalaman! Kung di ko nasupil sa akalh, ay tangkA nang iwanan ng kung ilAng libong piso si Julita, at gay6n din si Rora Loleng. Ngay6n, kung bagaman nagkaganyan ang pasya ng Tatay sa testamento, ay an6't di mo pa pararaanin, ay mafari namang ipag-antay natin ng paglipas balang-araw? Ang kailanga'y huwag mapatapon ang inyong mga ariarian; ang kailanga'y huwag malansag at matu)aw sa di oras ang inyong mga karampatang manahin. Bagay naman kay Meni, h.uw&g mo munang pamalayan iyan. Ganyan man ang tagubilin ng tatay mo, tayo ba naman o kay6ng magkapatid ni Siano ay patAy na lo6b nang magpapabaya sa kanya kung nAhihiwaliy man sa atin? Hindi pa naman ninyo paghahatiin ngay6n ang mga kayamanang iyan, pag-alis ng Tatay, an6 ang ikahAhalatf ni Meni kung siya'y di mo naman binabayaan, kundt ingabutin din ng madlang kailangan? An6 pa ang maitututol ni Talia sa mga gay6ng paliwanag ng asawang abugado? Babae man siyang may pinag-aralan, ang pagkababae niya't pinag-aralan ay hindi umaab6t sa mga likaw-likaw ng palakad sa mga pamanahan. Labis ang kanyang paniniwala sa katalinuhan at tapat na pakikisama ni Madlang-layon. Tangi sa rito, kung ipakipagtalo man namnan niya ang mga karapatan ni Meni, ay hindi milalaman kung sain siya bAbagtas ng katwiran. Wala na kundi ang huminuhod. Ang kasaklapAn at hapdi ng kanyang mga damdamin ay ipinagbigay-sala na lamang sa katigasan ng lo6b ng kanyang ama. At naging bilang pampahilom sa mga iwA ng agam-agam at paghihinuhA, ya6ng mga payo ng asawa, na, paraanin na muna ang mga alimpuy6 ng lo6b ng kanyang tatay at ipagantabay sa balang-araw ng paglamig. Gay6n din, ikinatighaw ng kanyang nahahabAg na dilidili ang magandang hatol ni Yoyong na nagkagayun-gayon man ang pagkakasagwa sa po6t ng matanda, ay huwag pabahayaan si Mening nasa "talagi

Page  354 364 LOPE K. SANTOS ng Diy6s" pa namin, kundi samantalang di naglulubig-lo6b, ay kanil&ng lilingapin din sa pagkatunay na kapatid at iabutAn tuwi na ng madlang kailangan. -At an6 ang sabi sa iy6?-niitantng na lamang ni Talia, nang hupA-hupA nB ang sakit ng lo6b.... kailan daw sila babalik? iHindi na raw ba uuwi rito kailanman, kaya gumawA ng testamento? -Waling sinasabing bilang ng buwan o ta6n sa akin,ang tug6n ni Madlang-layon-kundi ang bahala na raw. — Bakit hindi pa tayo sumably na ngayon ay may tangka ka rin lamang na mikita natin ang Hapon? -Hindi bagay ngayon, hija: naglilabanin pa ang mga Ruso't Hap6n, at saka kung pati kita'y maglalayas, sino ang mag-aayos at mag-aadhika ng mga ariarian at saguting iiwan dito ng Tatay? Maiari ba ang kapatid mong si Siano na tuitulug-tul6g? di ipinadalA niy6n ang lahit sa agos? Sa pagsasabi ng ganit6 ay nasa katotohanan si Madlang-layon, kayi't si Talia ay sumang-ayon na lamang. — Yoyong,-ang pagkasandaling walang imikan ay nlwika na namin ni Talia-totoong masama ang kut6b ng lo6b ko sa pag-alis na iyan ng Tatay; sumAsalagimsim sa guniguni ko, na diwa'y doon na sa dagat o sa ibAng lupa siya mamamaty! -Hui! iyang kut6b mo't salagimsim! Saanman ba pumaro6n ang tao ay di dalf ang kamitayan! -Paano ma'y ibi na sa nAkikita ng mga anak. -Oo nga. ay ano ang ating magagawa diyan sa tatay mo na harl ng tigis ng ulo? Sa ising bagay, ay mabuti na rin ang mAlayo muna sila rito sa Maynila. Masama ang tinatayuan ng tatay mo kay Don Filemon. Alim mo ba ang mga nangyari? -An6 ang nangyari? At isinaysay na ni Madlang-layon ang lahat ng mga isinaysay namin sa kanya ni Don Ramon, hanggan sa galing na sa labhs. ay masok na rin it6 at makihalo sa kanilang usapan. Mfpamayi-maya ay nApaanib na rin pati si Siano, at do6n sa salas ang mag-amA ay nagtap6s ng sfilitaan tungkol sa di na m&uurong na pag-alis kAbukasan at tungkol sa pag-iiwan ng mga art at dilang kayamanang di salapi sa pangangasiwA ni Madlang-layon, habang di nili pinaghahati nang ayon sa testamento. Sa paggift din sa mararamdaming dibdib ni Talia ng kapalibhasaang ilalagak ni Don Ramon sa kanyang kaawA

Page  355 BANAAG AT SIKAT 366i awang kapatid na bunso, na, may-sakit na'y tiwalag pa sa kanitlng pagkakalinga, ay mawawalin pa ng pag-asa sa karampatang manahin, ay iminungkahl sa ama ang tungkol sa mga damit at alahas ni Meni, na sinamsam at ayaw ibigay, bagkus ipinagbabastA na rin at isinama sa mga didalhin sa paglalakbay. -Hamong dalhin ko!-ang matig&s na pakli ni Don Ramon.-Ibigiy mo sa kanya kung ibig mong ipagbibigky iying mga damit na lamang na walang gaanong halaga. Nguni't ya6ng mahahalagAng pinagpili ko, kung di ko rin madadali bukas, ay mabuti pang pagsusunugin. Ang mga alahas na lalong magagaling ay pamana at bill ng iy6ng in&. Ni sa kanyang in& ay hindi siyi dapat makinabang ngayon; sapagka't ang in& ninyo, kung nabubuhay pa, at ganyan ang kanyang gagawin, ay papatAy Tin sa kanya. -Hindi p6 namin, Tatay, marahil-ang tutol ni Talia.Si Meni ay mahil na mahAl sa Nanay, nang nabubuhay pa. -Kahit na mahAl na mahil! Kung buhAy namAn ang nanay mo, ay hindi mangyayari ang ganyan. IkAw ang tunay na macisisi, sapagka't ikAw na kapatid na matanda ang nagpabaya... SiyA, huwAg mo na ak6ng papagsalitain, kung ibig ninyong huwig nang mag-init na namin! Sa nirinig na it6 ay parang nipatdah&n ng dila si Talia; anaki'y nisalangAn ng isang maantak na sugat na di namin maipamalay sa mga kaharap. Nang di na siyi umiimik, ay nagpatuloy si Don Ramon: -Ano ang ibig ninyo? tawanan ak6 ng ising taong put6k sa buho, na nakikuha na ng isang anik kong pinakamamahAl, ay pasasalapian pa't bibigyan ng mga mahahalagang aring mitutunaw at maipagtatakip sa paglulumamon-dill ng lahft niyvng kamag-anakan?... Anik ko ang sumusun6d sa akin, nguni't ang hindi ay hindi. Kay&, yamang ang walang-hiyA mong kapatid ay naklibig sa isAng hampaslupang tao, pati siya'y makihampaslupa na rin. Bigit nila, dala nilA; hindi ako)ng nApugayan na ng puri, ay patatawa pa hanggang sa bagay na iyfn! Nikikita ni Madlang-layon na nag-iibAng kulay na ang silitaan, kayA ang asawa niya'y kinindatang ibig bag& waring sabihing, huwig nang magpumilit sa pagtutol. Gay6n man, si Talia ay humiling pa rin! -Ang akin p6, Tatay, ay it6; yamang gay6n na rin ang pagtatakwil natin sa kanya, at si Meni namin ay waling hindi kinkroroonin sa balang mAlo6b natin, ay hayaan niy6

Page  356 856 LOPE K. SANTOS nang mapadali sa kanya ang lahat-lahit ng mga damit na nlririyan, sapagka't mabubul6k din sa pagkak&tagb maging ang ntrit6 at maging ang ibig niy6ng dalhin, at hindS ko rin p6 namhn maipagsisusu6t. Gay6n din ang mga alahas.... -Ang mga damit, oo,-ipinutol ng am&-ang mga alahas, ayoko: dadalhin ko saanman ak6 maparo6n, upang magpaalaala sa akin kailanman, na ako'y nagkaanak ng isang taksil na pinarusahan ko't isinumpA... Siya, siyi na na, huwag na ninyo ak6ng papag-initing muli, at ang bagay na ginagawa ko ay akin nang naiisip kung masama o magaling. Hindi kay6ng mga anak ko lamang ang makapagtuturo pa sa akin. Gawin ninyo ang aking mga ipinagbibilin at siya kong nAlaman. Mga 'salitA it6ng parang nanggaling sa bibig ng isang mabangis na huk6m, na tinunguhAn na lamang ng ulo ng mga pinagsisalitan. Ang salitaang ya6'y lumamig na kusa, hanggang ang mga hikaban ng isA't isa ay siyi nang pumutol sa paghahirapan, na ang matandang aalis ay di na napasukan ng isa mang hatol. Umumaga, at si Don Ramon ay napalakad nang gaya ng kanyang tangkA. WalAng pinagpaalamang mga kai-kaibigan, mAliban na lamang do6n sa mga sukat maniwalang ang dahil ng paglalakbay ay nfhihinggil sa mga kailangan ng El Progreso. Kay Don Filemon ay di na rin nagpahimakis ng ising pakikipagkita. Sukat ang isAng sulat na ipinahulog sa Correo nang umaga lamang na yaon. Tungkol sa pagawaan ay' inihabilin sa sulat ang kanyang anAk na siya nang katuwangin sa' pamamahalh; T.ungk6l sa mga bagay na kanilfing pagkakApagkagalit, ay nagpApatibay na namang si Don Filemo'y mali sa pananapantaha sa kanya, kayf upAng malayo sa salitaan, ay natuluyan na siyang maglay&g, at marahil ay magbalik-dill na rito. Hindi sinabi nang tukoy kung sain siya patutungo; nguni't ipinahiwatig din ang makararating sa Hap6n, sa Tanghalan ng San Luis at bu6ng Am/rika, sakA sa mga bayanbayAn ng Europa. Walang kinasama si Don Ramon kundi ising alilang lalaki sa lIahay. Ising binatA it6ng walA nang inialaalang magulang, sapagka't ulilang lub6s sa am&, sa ina at sa mga kapatld. Siya'y kapampangan, at bagamAn hindi pa nalalaong naglilingkod kay Don Ramon, ay nimahal naman dito, sapagka't toto6ng masunurin at mababang lo6b. Talagfng sa mga pangino6n ang mga alilang mapagsun6d at di-marunong tumutol, ay siyAng nlpapamahAl.

Page  357 BANAAG AT SIKAT 367 Ikasampung oras ng umaga ang labas ng Sungkidng, at maka-oras na it6, ang magpangino6ng inihatid pa ni Yoyong at ni Siano hanggang sa daungan sa Farola, ay nagpasimulA na ng pagtalik6d sa lupang kinagisnan nila ng unang liwanag... Kay-hahamak na mga dahilin ang nagtab6y sa dalawing ya6n, upAng isumpa nang di babalikkn ang tinubuang lupA! Si Tik6ng, ang binatang alila, ay hindt ngA nagsasabing di na babalik; datapwa't nangako siya kay Don Ramon na kung saan it6 mamatay ay do6n na rin pati siyi. Si Meni ang walang kamalak-malik sa mga gay6ng nangyari. May ising linggong hindi nadadalaw ni Talia, di paris nang mga araw na nagdaAng halos hapun-hapon ay pinkparunin siyA. Sa budhi ni Talia ay toto6ng malubhA at malaking bagay ang ginawA ng kanilang ama hindi lamang sa pagkakAalis na ya6n, kundi sa pagkakipalagay kay Meni, na toto6ng pasuming sa matwid ng isang anik, na magpakasamA.sanm ma:y anik ding kaparis nilA ni Siano. Anaki bag&'y nahihiying pakita pa kay Meni at baka isurot sa mukha niyA ang bagay na ya6n. Hindi pa nga nili nasasabi at pinakAiingatang malaman na agad; ditapwa'y sino ang makatatal6s kung umaab6t na o dl pa sa pakinig ng mag-asawa ni Delfin ang gay6n? "May tainga ang lupA at may pakpak ang balitA." Saka kailanman ang gawAng pagtataksil ay madalfs na napaghAhalatA sa 8slitaan lamang: kaya siyA, na di gawing maglilo at magbulain sa kapatid, ay di makasilay sa mukha ng minamahal at kaawaawA naming bunso. Si Delfin nga'y may ilin nang araw na nakakihiwatig sa balita ng pagkakapaglayig ni Don Ramon Miranda, namimahala sa pAgawaang El Progreso. Nguni is8 mang pihayagin sa Maynila ay walang nagsasabi ng gay6n. KilalA niyh si Don Ramong matalik na suki ng mga pihayagAn sa Maynila, at an6 mang balak niyang natutungkol sa pagawaang pinamimahalaan at sa Kapisanan ng mga MAngangalakal na Pilipino na kanyang kinakaniban, ay bihi-bihirang hindi n&lalagiy sa mga tinurang pihayagin. Sa panihalang sarili, o sa panihalA ng manugang na abugado, na ibinubul6ng na lamang &a kanya, ay hindi ang hindi nahahay&g si Don Ramon at nibabalitA ng madlA ang kapanihalaAn niy&'t ngalan. Sa ganit6 nanghawak ang di pagpansin ni Delfin sa gay6ng n&hiwatigan, sapagka't nAkawikaAng isang alis sa Pilipinas ni Don Ramon Miranda, kung toto6, ay di mikakail sa karamihan, lubha pa't nitutungod sa pangangalakal at sa mga usapin ng tabako na siyA niylng pinangingatawanin. KayA ni hindS man naalaala ni Delfing ipahiwatig din ang gay6n kay Meni.

Page  358 858 LOPE K. SANTOS Nipupunf na nilh at ipinagtatakA ang ilfn nang araw na dl pagdalaw ng sinumfn sa mga kapatid. Nihinuhang baka ayaw nang paparuning talagi ng matandA. Ab6t pa ba kaya namAn hanggang sa gano6n ang kagalitan ng kanilang ami? SilA nam6'y di pa makapangahis na siying dumalaw; tangi sa ang ganito'y mapanganib kay Don Ramon, ang manggagamot nam/ng hanggang sa bahay nin& Delfin ay pinasun6d at binfhayaran ni Talla, ay nagbabawal pa ng mga pagpapanaog ni Meni, lubha pa't sa mga gabi, yAyamang noon siy^'y kasalukuyan pa lamang nagpApasauli ng lakAs ng katawAn at ginhawa ng lo6b. Si Madlang-layon at si Delfin ay nagkikita sa dafn, sa mga pulong o bahay-pfmunuang nAdadaluhin nilang dalawf kung minsan, dalt ng kani-kanil&ng tungkol. Datapwa't sukat ang malulug64 na batifn at kuimustahan; at kung nfitatan6ng ni Delfin kung bakit may ilin nang araw na di nAkikita ang kanyang hipag o bayaw, ang sinasabi ni Madlang-layon ay siy 'ang may kasalanan, sapagka't sa tuwi-tuwi nang magbabantang magpasyal at mangakong sasama, ay hindi nitutul6y sa pagkakata6n ng marami niying gagawing di ikapanaog. Bagay sa balita kay Don Ramon, sila'y walfng napagfiusapan. Sa ganfng kay Delfin, ang pagsambit ng ngalan at mga gawa ng matandang it6, ay nagiging mahapdi sa kanyang kalooban at alaala; kaya hindi na nagtatan6ng. Si Madlanglayon naman ay nagkukush ng di pagbanggit sa bagay na it6, pagka't di anhin na lamang ay huw&g mabuksan sa dakong iy6n ang sAlitaan. Isfing linggo na, at. nakaisi pa't kalahating gay6n din nang gay6n ang nangyayari.

Page  359 I I -.; I A ~ '. 1:, ~ I I ) - -- -- I MF m M NAI F XXI SI MENI, SA PAGKATIWALAG Na may mga sakit ang tao na hindi napagagaling ng lalong mga pantas na manggagamot; na ang sakit na pag-ibig (o "amoritis," gaya ng tawag ng ib&) ay hindl nakukuha ng mga gamut-gam6t lamang sa botika; na sa isfng nagdidalamhati ay walAng mabisang lunas kundi ang kaligayahan, at sa ising nagp&pakamatsy sa pag-aasawa ay walang mabuting parusa kundi papag-asawahin... magsabi ang kasalukuyang lag&y ni Meni kung hindi toto6. B3bago pa mang kakilala si Dr. Gatdula ay nikamayan nang gamutin si Meni; lahit ng mga hatol niy&'y nAkakahiy&Ang ng bawa't sakLt na pinag-uukulan: mga pasa, bugbog, liy6, ub6, lagnat, sinikdu-sikdo ng puso, madalis na lipas ng gutom, pagkapuyat, pagkakaling ng sihang, paninig&s at ibi pang mga sakit na sumasanhi sa katawan. Ngunl sa mga tiisin ng kalooban, sa mga sugat ng damdamin, sa mga sakit ng kkluluwA, wala sa mga "receta" niy&ng nakalunas; at kung bagamin may ipinagkikautang ang buhay at kapalaran ni Meni sa kanyang katalinuhan at pagkamagiliwing manggagamot, ay marahil ang makfilAng pagsasabi nang tapft kink Talia, na wala sa kam&y niyA ang ikagiginhawa ng mga karamdamang nisabi, kundi nasa-kamny ng taong nihihiling na talagi ng maysakit na siyAng gumam6t, sapagka't siying muli^, dahil at maykasalanan ng gay6ng mga tiisin. Anuph't sa pabir6ng mga pangungusap, ay itinulad ni Dr. Gatdula ang di niyA masakop na mga damdamin sa lo6b ni Meni, sa kasabih&ng ndkukulam, na kung dl ang mangkuckulam din ang siyang susuk6Q o magpApatawad, ang siy& kay&ng hihip6, hahaplos at gagam6t, ay hindi gagaling hanggang mamatly nang tuluyan. Sa mga sukl ni Dr. Gatdula, sa pagkAkilala ng ugaling it6 na ipagtapit agAd ang d& niyA na&ab6t, ay marami tul6y ang nakak&pagsabing kaya siyi mapapalarin sa paggam6t ay sapagka't hindi nakikitulad diy&n sa mga m~dikong kahit sakit na di nili nslalaman ay sinasaklaw, munting sugat ay pinalalaki, kaunting galos ay pinapagnanaknak, hamak na butlig ay pinapagkkkakagaw, iis&pg karamdaman ay pinararami sa salitA, ang di pa bagay gamitan ng mga mahal na kasangkapan ay pinipilit agfd na mfgamitan, at ya6ng matatapos sa dalawfng araw na gAmutin ay hinuhustong isfng linggo, dahil sa tusong pag-afrimuhan&n... Hindi nga m&ikakait na malaki ang niitulong ng matatapft na paghatol ni Dr. Gatdula, sa pagball ng matigis na

Page  360 lo6b ng mag-amf laban sa pag-aasawa ni Meni. Nang mapilit na niyAng ipaaninaw na ang ikamamatay ni Meni sa gay6ng lagfy, pag-uugall at karamdaman ay hindi mga sakit, kundi mga sakit, si Don Ramon man namAn ay nabagbag din at 8iy& pang ikin&pahinuhod sa mga pag-antig tuwi na ni Madlang-layon. Si Meni ngay6n ay talaging pabuti na nang pabuti. Ya6n ngang mga karamdaman ng kfluluwA na sumasanhi rin at nagpipalubhi sa mga karamdaman ng katawan ay parang mga pinapahid na lamang ng bagong doktor: ni Dr. Delfin. NawalAng lalung-lalo, parang hinugasan, ya6ng mga kamandag ng pangamba at pag-aagam-agam, na, nang si Meni'y nasa-kapangyarihan pa ng am&, ay kanilfng tinataglay tungkol sa bakA mapanganyayA si Delfin o si Mening munti. Ngay6n ay ligtas na sa mga bug's ng lupit ng isang amA, lampas na sa mga sAg.utin ng pagkadalaga, isf nang infng may pag-asa sa magiging karugtong o kahalili ng kanyang buhay. Payapang-payapI na ang kanyang lo6b sa gayong pagkakitiwalig. Kung pagpAparisin ang dati at ang bagong lagAy, masasabing lalo pa siyang nakawakawak no6ng nasasariling bahay, kaysa ngay6ng nasa-bahay na ni Delfing hindi na ibAng tao sa kanya, kundi siyA na rin, at samakatwid, ay nasa-kanyang bahay na sarili rin. Walf ngA siy&ng marikit na kuwarto at kama, mapalamuting salas, maaliwalas at maluluwing na lo6b at labAs ng bahay; wala nang piyano, malalaking aparador, mga salamin, at ibi pang gamit na dati ng is&ng masaganang pamamahay;

Page  361 BANAAG AT SIKAT U61 wala ring kaaya-ayang halamanang nadudungaw-dungaw at napamumupulan tuwi na ng mababang6ng bulaklak; walA na sa piling ng mapagmahal na mga kapatid; wala na rin ng mga palayaw ng ising amang kung malupit ma'y sun6d namin sa kanya ang lahat nang hilinging ginhawa sa pamamahay at pamumuhay; at ang lalo pang nawala na nang walA mnanding kakalu-kaluskos, ay ang pag-asa pa sa muling paglingap ng tinurang ama na hindi sumumpa lamang sa kanyang pagkaanak, kundi nagpamukha pa ng sabing mataas na siyA'y hindl na kikilalaning anak magpakailan pa man; hindi na makaaasa ng kahit anong tulong at kaloob, sukdang mihigAn nilAng parapara ang kani-kanilang bangkay. Datapwa, ang lahAt nang naparam na ito sa kapalaran ng natitiwalig na si Meni, ay hindi man nagsasanhi ng lalong munti niyang kabaklahan. Sa lahat, ang isang kabuhayan sa piling at sinapupunan ni Delfin, ay hindi niyA maipapalit. Ngayon ang tunay na kaginhawahan ng palad ay kanyang nadadama at nalalasAp nang totohanan. Napagkilala niya nang lubusan na ang ginhawa ng tao ay wall sa pagtatamasa sa buhay-mayaman, kundi nasa-pananagano sa talagang ninais na lagAy, sukdang it6'y ising kaligayang di pasasa kundi salit sa madlang bagay na nabibili ng salapi. Na ang kapanatagan ng buhay ng tao ay nasa-bahay ng maralita, at wala sa bahay ng mayaman. Na ang isang kaloobang nasisiyahAn sa kaunti, ay makapup6ng mapalad, maginhawa at matiwasAy kaysa isang nananabik sa marami. Ang pagkukuro at pagkakilala sa mga suliraning it6, ay siyang nakatulong nang di sapalh sa pagginhawa at tuluytuloy nang paggaling ng dating masamang lagay ni Meni. PagkAumaga na'y babangon, magain ang katawing nagpupumilit makitulong sa biyanfn sa pagluluto ng aagahan nilang lahAt.. Siya'y ni ayaw pahipuin ng basAng pinggan ng matanda, matulutan pa kayAng mapuno ng uling ng palay6k, magpeinit ng mukha sa harap ng kalan, maghinain ng isda, maghain at mag-urong!... Makhilang mapainakui at mApasugod ang Ale ni Delfin 'sa pag-agaw sa kanyang kamay ng an6 mang gawain sa labAs! -Hindi ka marunong niyan, anak ko!-ang tuwi na'y nfsasabi ng matandang babae, kapAg may inaagaw sa kanya si Meni na an6 mang bagay na ibig nit6ng gawin at tulungan. -AlangAn sa iy6 ang humipb niy/n! —ang kung minsan nama'y niisisigaw. Anupa't si Meni ay hindi makakuhang humawak ng anumhng gagawin sa bahay. Gay6n na. lamang ang pag

Page  362 862 LOPE K. SANTOS papakundangan sa kanya ng biyan/n, na waling big6ng-kilos na dl may ginagawA o itinuturong pag-iingat. May&'t mayA'y nilAlapitan, itinatan6ng nang magiliw kung an6 ang dinaramdam, kung an6 ang ibig kanin, tinuituruan ng mga pag-up6ng huwag pabigla-biglt, ng parating paglulugay ng buh6k kung gabi at kung, nananaog sa lupa, upang huwag lapitan ng aswang, bakit gabi-gabi'y may humuhuni at parating sisagidsagid na tiktik sa kaniling bubungan. Ibinabawal ang magpaabot sa lupa ng takip-silim. Parating ipinagdidikdik ng bawang at alagA nang ipasukbit kay Meni kung gabi, kayf't madalks kung si Delfin ay ginagabi ng pag-uwi, ay nakak&pagtan6ng tuloy ng kung kumain ng lumpiyd Ii Meni. Maingat na toto6 sa paggagatong na baka, anya, nang mga biyik ng kahoy ay mrpasu6t sa kalan nang pata6b o ang mga siit ay mapagatong nang pasalungft ang buk6 o sanga. Si Meni sa gay6ng ingat, ay hindi mipapahamak manganak ng suhi. Na baka mahigf sa sahig nang di paayon, ay lumabAs ang bata nang pahalkng. Na bakA maghihiga o magluluklok sa mga bungad ng pinto. ay magdaAng hirap sa pagdaramdam. Na baka manahi ng damit sa katawan, ay maging parang butas ng karayom ang puwit ng sanggol. Na baka magsusukbit ng kuwalta o susi. ay maging bukulin ang bata. Na baka sa nagsisidalaw sa kanil o roon ay may magtitigil sa pinto o sa hagdanan. AlagA sa pagpapapaligo kung hapon. May ilang mga ug&t at dahon ng kahoy at kung anu-anong mga, damong tinitipon sa is&ng bakul-bakulan at ising buslo sa bahay, na uman6'y mayro6n pa ro6ng tinatawag na pain6m-ita sa nanganganak. Maminsan-minsang din&raanfn, kung mamimili ng ulam sa talipapA, ang hilot na si matandang Tona sa bayan, upang dalawin nit6, tignan at bungkaling maagap ang kanyang buntis na manugang. Kap&g ang mediko'y napaparo6n ay hindi mhpalagiy sa k&kikindat at kakakagat-labi kay Meni. Ibig niying sabahi'y huw&g magpaniwala it6 sa maraming winiwika at inihahatol ng doktor, sapagka't ang isfng babaing nagdadalang-tao, ay mapanganib at di marapat paggagamutin ng gam6t-botika. "Ngay6n na lamang, anya, nagsilitfw ang mga kuntil-butil na iy&n ng mga doktor. Sa aking mga magulang ay hindi naging kailangan ang medi-mediko kung buntis at nangangan&k. Bakit ba kami'y kung ilang magkakapatid na napalaki at ak6'y buh&y pa hangga ngayon! Kung ilan na rin ang naging an&k ko, ay hindi ak6 nagmediko. Sukat sa mga ugat-ug&t at dahun-dahon ng kahoy, kami'y nakararaos na maluwalhati, sa talagf at awA ng Diy6s..." It6 at mga ibfi pa ang tuwi na'y gawA at paaninaw ng maingat at mapagmahil na Ale ni Delfin. Isfng babae si

Page  363 BANAAG AT SIKAT M ying, gaya ng tal6s na natin sa mga niunang banghay, ay walA nang asawang ilang ta6n, may buhay pang isAng anak na may-asawa na, at dalawang pinakabuns6 at maliliit, na siya ngang kasa-kasama sa bahay ni Delfin. Anupa't parang inA nit6't kapatid ang mag-iinang ya6n, na palibhasa, isAng ale mran, ay siyA naming napag-iwanan at nagpalaki sa kanya nang munti pang maulila sa ami't inang magulang, kayA pinakamamahAl di't iginagalang na mistula ngang tunay na pinanggalingan ng kanyang pagkatao. Kasalukuyan no6ng ma mga apatnapl nang ta6n. Babaing buhAy na larawan ng isang inang tagalog na batbat ng madlang pamahifn at abubot. Ale o inang hindi mapasukan sa ulo at sa paniniwala ng mga karunungan ng isang pamangking mulat na mulat na sa mga bagong lakad ng panah6n. 'Hindi miminsang siyA'y tudyu-tudyuhin, pagpaliwanagan at palimutin ni Delfin sa gayong mga bulag at maling paniniwalA; ditapwa't hindi rin mapapagbagong-loob, bagkus kung minsa'y nagtatampo sa pamangkin at madalAs na it6'y nakakagalitan sa pagsalA, pagsuwAy at pagbiro. Sukat nang nipapala ni Delfin sa kinAtutudyo sa mga pamahiin ng inA-inahan, ang huwAg iparinig sa kanya ang mga pangangaral kay Meni, at huwig ipakita ang an6 mang ganAng gam6t niya't pag-iingat na ginagawA. Ang kapahatAn namAn ni Meni sa mga bagay na it6, bagamAn nagmAmaniwala't dill sa mga gay6ng pamahiin, ay sunud-sfnuran din sa bawa't ipagawa o ibawal ng biyanfn. Sa katagAng sabi'y wala ngang kagawa-gawa si Meni sa bahay na ya6n, kundi ang lumasAp ng mga pagmamahAl-inA ng tinurang biyanin, pagmamahil-inAng matagal-tagAl na niyAng kinaulilahan at kinasAsabikan sa bahay na sarili. Pati mga damit niyAng tahiin, ay inaagaw pa at kinakaya ng matandang babae; at kung di talaging tinigasan na ng magasawa ang pag-ayAw at pagsawAy disin ay siyA pa ring maglalahb ng damit niling lahit sa bahay, upAng huwag nang iupa sa malakfa, anyang, magsipagwasik na labanderang Mandaluyong. Walang di siya sa pagkawili sa bahay na ya6n. Dalaw ng mga kaibigan at kasamahrn ni Delfin, at dalaw ng matatalik na kaibigan niyA namAng nakatatal6s na ng mga likaw ng nangyari, ay madalas mangag-abut-abot do6n kung hapon at gabi. * * * Pagka araw ay walfng tao sa bahay kundi siling dalawk lamang magbiyanAn at ang dalawang batang kalarf-lar8 ni

Page  364 864 LOPE K. SANTOS yAng parati ng sungka kung minsan, at kung minsa'y ng sintak at siklot, na anaki silA'y magkakapwA-bati lamang. Si Delfin ay nfnasok sa Pisulatan. Si Felipe ay gay6n din sa Limbagang dating pinkpasukan, pagka't mull siya roong tinanggap sa dati ring kaupahfn. At si Gudyo naming hindi marunong ng alinman sa hanapbuhay ng dalawA, at walfng kipasukang hindi na pagpapaalila, ay napilitan din, nang may isA nang linggong hahanap-hanap, na pumasok sa pangungutsero sa isAng amerikanong natitiri sa San Miguel, at sa upang dalawampung piso, walang pagkain. Anupa't si Gudy8, ang masaklap man sa lo6b ni Felipe, ay napahiwalky sa kanilA at naging bihi-bihir& na lamang magkadalawin. Si Meni, nang mabalisa na lamang, ay nang nakaiisA nang linggong hindi nidadalaw ng mga kapatid. Ipinadala nga sa kanya ni Talia ang lahft halos ng mga damit na nang una'y ayaw ipabigAy ng ama. Nagpasabi na sa kanyang huwag muna siling antayin sa mga araw na yaon, sapagka't kasalukuyang maraming kaabalahfn si Yoyong. Datapwa't ang ganit6ng mga dahilin ay hindi sukat makapagpatighaw sa kanyang pagkabalisa. Nasok sa lo6b ang isang Alanganing paniniwal na ang kanyang amA ay hindi na nagagalit sa kanya. At hindi maatim na si Talia o si Siano o ang hipag ay mangyaring makatiis na di makadalaw roong may isang linggo na, dahil lamang sa hindi makasama si Madlang-layon. Kumutob sa sarili ang marahil ay may mga kapansanang nangyayari sa kanili o ta sinumAn sa kanili. Ayaw nam&n kayAng paparunin ng amA? Ipinadali kaya ang mga damit na ya6n, sa galit din at sa pagkaibig ni Don Ramong huwag nang mikita at mAtirA sa bahay ang anino man niya at mga kasangkapan?... Napilitang ipamanhik kay Delfin at gay6n din kay Felipe, na maanong sa paglabls sa pinapasukan ay sumagid lamang sa may harip at paligid ng kanilAng bahay sa Sta. Cruz, up&ng mlpakiramdamAn kung ano na ang lagay-lagty at mga nangyayari ro6n. Ang ganit6 nga'y ginawa ng dalawAng magkatoto. Magkasama ailf isfng hapong nagtatakip-silim, na nagparaan-dafn sa tapat ng pinakikiramdamtng bahay. NangakasarA rin ang halos lahit ng bintana sa magkabi-kibiling panig; miltulA ring pugad ng kalungkutan ang bahay, gaya nang niroroon pang may-sakit si Meni. Ang mga halaman sa luph ay nangaggugubat na at ang mga daho'y nangangapal at nagsisipamuti sa alikab6k. Mapagkikilalang do6'y wala nang masipag na kamiy sa paglilinis, ni bibig na araw-araw ay matiyagAng nagpkpalinis. Wala sanang mangyayari sa ka

Page  365 BANAAG AT SIKAT S66 niling pakikiramdam, kung di may nApalabis na isAng alilang may tangkang bilhin sa di nilalayo ro6ng tindahan ng insik. -Tin6-ang kapagkaraka'y itinawag ni Felipe sa dating kilalf.ng alil, sakA isinun6d ang kawky ng kamAy. Si Tin6 ay lumapit nang bu6ng lug6d at panggigilalis sa dalawf: kay Felipe, dahil sa matagAl nang di nfkikitakita at ngay6'y kung sain nakatirA; kay Delfin, dahil sa ang taong it6'y tal6s ng tinurang alilk na siyAng mulA at sanhi ng nmga balf-balaking nangyari sa mag-aami niyAng pangino6n. NiyayA siyA ng dalaw& sa is&ng kubli-kubling lugAl; at do6n inusisA ang lahit at lahit. Wala namAng di sinabi si Tinb. Hindi niyi akalaing dapat pang ilihim ang gay6n sa mga laong gaya ng kausap. Si Don Ramon ay wala na't tunay ngang naglayAg sa malalayong bayan!... Hindi na magbabalik hanggang mamatAy! Tila may testamento pang iniwan na, ayon sa pagk&rinig ni Tino sa s&litaan ng mag-amA noong gabing kibukasa'y umalis... Si Meni ay tila hindi isinali sa testamento... Si Talia ay iyfk nang iyik... Ang lahit na it6 ay nAlaman ni Fe'lipe at ni Delfin at naglikhi sa kani-kaniling panimdim ng di sipalang pagl;abakla. Nuwi siling taglay at habang daa'y minimunimuni, ang mga bagay na kabAbalitA pa lamang. Paano ang gagawin nilAng pagbabalitA namfn kay Meni?... -Naialaala ko,-ani Felipe-ang isA sa mga sinabi ni Tinb na si Don Ramon ay nag-iwan na ng testamento, an6 kayir;g testamento iyon? -At hindi raw isinama roon si Meni-ang dugtong ni Delfin. -Ay kung hindi?-ang payag ng manlilimbag. - Ibig mo namin yatang magmana ang asawa mo? -Ak6?... Felipe, kilali mo na ang aking mga paghahakA tungkol sa bagay na iyin. Hindi mo na kailangan pa ak6ng tanungin. Ang hindi ko lamang masabi ay kung an6 ang mga katwiran at dahil na mapangh&hawakan ni Don Ramon, upfng itiwalig at 'sukat sa pagmamana ang is& niy&ng anik na tunay. Saan siy&ng C6digo hahangb ng mfmatwirin at d&dahilanin sa paglalagak ng isAng gay6ng katibayang may itinatanging an6k na tunay? -C6digo ang sinabi mo! - ang patawing nAwikk ni Felip'e.- Hindi pa ako 'nipapahamak mag-aral ng aklat na iyin; d&tapwa't ayon sa aking mga nfrinig at kaunting nAbasa, ang Codi-c6digo ay mga balisunsong lamang ng katung

Page  366 8M LOPE K. SANTOS kulan at karapatin, na ang dakong matulis at maliit na pangilalim, ay siyAng kinfilalagyang siksik na siksik ng mga katungkulan ng mahihirap at mahihinA, at ang dakong maluwing at ibabaw ay siyang kinalululanan ng mga karapatin ng mayayaman at malalakas. Ang mga C6digo ay katipunan ng utos ng nangag-uutos sa mga pinag-uutusan, hindi ba?, na katulad ng isang bigkis ng Idstiko, ay nahihila ng mayhawak kung saanman ibig hilahin. Kaya sa sabi mong saan hahang6 si Don Ramon ng mga atas ng C6digo na nagbibighy sa kanya ng kapangyarihang magkait ng karapatin sa isang tunay na anak, ay maisasagot ko sa iyo, na si Don Ramon ay may manugang na isang magaling na abugado; at talastas mo na kung ano ang kahulugin at kung alin ang tinatawag na magaling na abugado: yaong sa mga pagtatanggol-usapin ay nakapangAngatwiran pa sa katwiran na; ya6ng ang talo nang usap ay naipananalo pa. Pangkat at pangkat din ng C6digo ang kung sa bagay, ay kani-kaniling pinaghihanguan, dapwa't kadalasan ay sila-sila na ring mga abugado ang nagkAkaalam sa paghahanguan at sa... pagpapAraanfn. Gaano na kay Don Ramon ang dumul6g sa lalong magagaling na abugado rito, kung ayaw man kay Madlang-layon upAng mAtutuhan kung papaano ang paglalaro at pagbalintuwad sa mga atas ng C6digo sa pagmamana...! — Aywan ko ng& ba, Ip —ang pailing-iling na sag6t ng mlnunulft. -Nguni't sili ang bahala. Sa ganAng akin ay hindi na kailangang idain pa sa testamento at sa pagtalimuwing sa Cddigo Civil ang di pagbibighy ng ganing kay Meni; sapagka't pinagpipaguran lamang nilA ang isang bagay na talagAng yarl na sa aking lo6b. Hindi na ba nila naialaala ya6ng mga kinatwiran ko sa aming pagtatalo sa Batis, tungkol ngA riyin sa mga pama-pamana, na ipinagpanting tul6y ngl tainga nilfng dalawfi ni Don Filernon sa atin? Nang sambitin ko no6n ang isang tsnungan ni Goethe, tungkol sa mulA ng mga kayamanan, di pa ba nill nahalatA na ak6'y hindi nagmamabuti sa mga kayamanang nagkikasalin-salin dahil sa mga ugaling pagpapamana? Sa mga anik, na, paglabis sa maliwanag ay may sarili nang kayamanan, hindi bagA nakapagtutur; ang ugaling it6 ng pagpapakatamad, hanggang magsilaki sa banig ng ginhawa na waling nflalamang sariling kahirapan, gay6ng it6ng lupa'y bayan ng mga pagbabaka sa ikabubuhay? Mga magulang na mamamatfy na lamang, ay may kapangyarihan pang makapagpasya sa kayamanang maiiwan, na kadalasa'y sa madidilim at mababahong mulA nanggaling, up&ng pakinabangang kanawa-nawA ng mga anhk na hindi man o bahagyA na marahil nakatulong sa pag

Page  367 BANAAG AT SIKAT 67 iimpok ng gay6ng yaman, hindi ba nagpiparami ang ugaling it6 ng mga anik na buhaghag at walAng hinayang kung mangagsihawak na ng mana?... -Mangyari, —ang payo ni Felipe-ang sabihin mo'y lalong marikit panoorin, kap&g ang mga anak ay nag-aaaway na at nag-uusapin sa paghahati-hati ng mga pamana ng namatAy na magulang. Diyfn mo mAkikita ang lahAt ng kapangitan ng pagsasama ng magkakaputol-pusod. Diyfn mo miaam6y ang lahat ng baho; it6'y dahil lamang sa kayamanang hindi nilA pinagpaguran at kung tutuusl'y dapat ipagsasauli sa mga pinagkunfn ng mga magulang nil& na ibang tao, mararAlita ang karamihan, mga alilO, mga kasamA, mga upahAn, na sa hamak na bayad ay nagsitulong sa pagpapalaki ng kaniling yaman, higit sa nfitulong ng mga tunay na anAk na laki sa layaw. -Bagay diyfn sa pagsasauli ng yaman sa mga kinamkammn,-ani Delfin-wala ka bang naririnig sa matatanda natin na mga kuwento niling salin-salin at hango sa mga nibabasang buhay ng mga santo, sa kasaysayan ng mga himalA, sa mga sermon at ibA pang pangaral ng mga Among? -Tungkol ba sa mga parusa at hirap sa Infierno at sa Purgatorio?-ang puno ni Felipe. -Tungkol na rin ngA riyin. Nguni't ang tinutukoy ko ay iyfng mga kuwento nilA bagay sa mga mayayamang namamat&y, na ang kAluluw&'y pinapApanaog na mull sa lupA, nagmumulto at napakikita sa mga kamag-anak upfng maipagtagubilin ang pagsasauli sa mahihirap ng mga kinamkam na salapi at pag-aarl. -Kung sa mga kuwventong iyfin ay marami ak6, nguni't sa lah&t ay n&sasali ang Simbahan; hindi lamang ipinas&saull sa mahihirap, kundi nagpApabig&y pa ng ikapulo o il&ng bahagi sa... "bahay ng Diy6s." -Oo ngs, mangyari pa! hindi ang Simbahan ang mawawalin ng mana sa mga mayayamang lumilipat Ba kabilfng buhay na kanyang itinuturo. Ang simbahan, ay maiarl rin nga sanang siy&ng maging tagapangasiwA ng mga salapi at pag-aaring isin&sauli ng mga namatAy, sapagka't siyA, sa ganing akin, ang lalong magaling na halimbawA ng komunismo, ayon sa pagka-komunista ni Hesukristo; datapwa't walA na ak6ng kakati-kftiwalA ngay6n sa mabubuti niyang layon bagay sa nfhihipong mga salapi, sapagka't balan&'y makapagsasabing hindi ang banal na layon ang nasusun6d, kundi ang pagpapakabundat at pagpapasasa ng mga "kahalili" ni Kristong naghahawak ngay6n ng mga Simbahan... Nialaala ko, Felipe,

Page  368 88 LOPE K. SANTOS ang mga kuwentong iy6n ng ating matatanda, dahil sa ugall ni Don Ramon; bagay na bagay na siyi ang mApagkuwentuhAn ng gay6ng mga kakili-kilabot na halimbawa at parusa. -Lalb nang bagay, Delfin, sa aking ami!-ang sa16 ni Felipe. -Ang kahirapan lamang, ay madaling magsipaniwal/ ang mga taong iyAn sa lahit ng mga aral at halimbawk ng Relihiy6n, nguni't pagkikukunat pasampalatayahin sa mga bagay na makapuputol sa karapatin nil& sa salapi. Ang tatay mong si KApitang Loloy, si Don Ramon at si Don Filemon, ay siyfng makuikuhang larawan ng mga mayayaman nating bul]g sa pananampalataya at tuso sa pananalapi. Ipinapain ang kanilang budhi sa mga patib6ng at bakuran ng Relihiy6n, nguni't tut6p na mabuti ang kanillng mga supot at hindi nangapagdudukot ng gayun-gay6n lamang ng mga himala. Ang Diy6s nilA'y ang Salapi; ang kaluwalhatian nilA'y nirit6 sa lupA, at wala sa sinasabing langit at kabilAng buhay... Sfsabihin namin sa iy6ng silA'y naglilim6s sa mga pulubi, umkabuloy sa mga kapahamakin at pangangailangan ng bayan, umaambag sa mga pista ng bayan, nagkikalo6b sa mga bahayampunan, sumasanib sa mga kapisanan ng pagkakawanggawA...; anupA't wikA nili'y mga Carnegie rin namang mallilt, sapagka't mumunti pa ang kaniling kayamanan. -Sino-ang pahangfng n/itan6ng ni Delfin-sinA Don Ramon at ang tatay mo ang makapagsasabi ng mga ganyang gawA. Kail&n mo sili nAkitaan ng ganyang mga paraan ng pagsasaull sa dukha o sa sosyedad ng mga hinAhawakan at tinitamasa nilAng kayamanan? Nkpahalakhak si Felip'e ng is&ng halakhak na nagpapakilala ng kusang pag-uyim sa kanya ring sinabi, na tila pagsasanggalsng sa mga mayayaman, bago'y pagtuya at pag-iwang lalb sa mga masalapi nating karaniwa'y waling nhkikilalang papakinabangin sa kaniling yaman, kundi ang sariling buhay lamang. Si Don Ramon, si Don Filemon, si Kapitang Loloy na kanyang ami ang matututong mag-asal ng gay6ng mga paglilim6s, pag-abuloy, pag-ambag at pagkakawanggawa!... Sil& ang makakAkilalang ang ganit6'y siyAng mga paraang dapat gawin ng mayayaman, upAng mipasauli at pakinabangan ng madlang nagdarhlita at nangAngailangan ang kanilAng pinagpApasasaan, na, anum&ng sabihi'y hindi kita ng sarili nilAng sipag, kund! sa tulong din ng ibf, sa simpan din at tulong ng samahAn 1... N/aaninag ni Delfin sa isip ng kaibigan niyf ang ganit6ng mga pagkukurb, kayf n&patawf na rin at nakipagsabing:

Page  369 BANAAG AT SIKAT l69 -Aywan ko ang tatay mo't hindi ko pa natutugaygay&n ang kanyang buhay at pag-uugali; nguni't si Don Ramonl... maging Carnegieng munti!... ha, ha, ha, ha!... Pagkapagtaiwanang iling sandali ng dalawA, ay nagpatuloy si Delfin: -Kung si Mening an&k nang tunay, dahil lamang sa hindi niyA ibig ak6ng nfibigan, ay hindi na raw isinama sa testamento, sa ibang tao pa kaya siya makfpagtapon, sa mga dukhA pa kaya makapaglimos, ay ang palagAy niyA'y mga tamAd at hangfl ang mahihirap, kaya hindi magsiyamang paris ng kanyang lagAy? -Ngunl, sa akala mo namin-ani Felipe-ay magkitoto6 ngA kayAng hindi isinali si Meni sa testamento? -Walang pagsala: hindi kataka-taki kay Don Ramon ang gumawa ng gayon. Ang hindi ko nga lamang matatap ay ang kung an6 ang naging pasya ni Madlang-layon, sakaling toto6. An6 kayA baga, inayunan? -Sinabi ko na sa iyo: si Madlang-layon ay ising abugadong "mabuting bat!" -Nguni't ang dangal niyf at tapit na lo6b, ay makapayag kay& sa gay6ng nAisipan ng biyanan namin? -Naku, Delfin: magtaw& ka sa dangil! Salapi iy6n, kaibigan. Kung ngay6n, ay itabi mo na ang karfngalan at tapattapat na pagsasamahAn, sa bilog ng pilak at ganda ng mga "papel-de-bangko." Kung si Meni ay hindi na masama sa testamento, kanino mipapauwi ang ukol na bahagi sa kanya? di sa mga ibAng kapatid? di l laki ang mana ni Talia? Ang yaman ba ni Talia ay di yaman na ng asawa? -Si Yoyong ay hindi makagagawa Ag gay6n. Kaipal pa'y iniimpit ni Don Ramon ang ukol kay Meni, o kung salapl'y tinaglay niying lahAt sa paglilibot sa ibang mga lupalop. Nguni't si Yoyong ay... -Sabihin mo na, Delfin, ang buo mong pagtitiwalA. Ak6'y wal&ng nalalaman sa bagay na iytn; dftapwa't kumukut6b sa aking loob na ang mfgino6 mong bilfs na abugado, ay may salamnmgkang ginawd o may kababalaghang ibig gawin, pagkaalis ng matandA, kayA napanibulos ang gay6ng inakal& ni Don Ramon. Sapagka't sa pagkfkita natin sa pagmamfhalan niling magbiyanan, ising "huwAfg" at is/ng "hindi p6 maAari iyin" na sabihin ni Madlang-layon, ay labis nang ikiuurong ng akala. At saka, kung di ka sana kilaling sosyalista ni Madlang-layon: wiwikain niyong nilalaban din lamang sa mga pag

Page  370 370 LOPE K. SANTOS hahakh mo iyfng mga pagpapamana, kayi matakwil man si Meni sa testamento, ay hindi ka na maghahabol... -Mabuti rin naming pagsamantala sa pagka-sosyalista ko! -ang patawfng nisabi ni Delfin. -Saka natin milalaman!-ang tapos ni Felipe. SilA no6'y nasa-harapln na ng bahay. Ang sibsib namin ng gabi ay siyA nang umiiral saan mang Bilong ng langit, lalo na sa po6k at loobang ya6ng hindi ab6t ng mga ilaw-lansangan. * * Ipinak&pamill man ninA Delfin ng oras na lalong mabuti ang pagbabalitA kay Meni ng gay6ng mga nflaman kay Tin5; pinakabalot man nilA ng lalong malilinamnam at kalugud-lug6d na salita ang pagpapatal6s na si Don Ramon ay umalis na ng alis na waling-balik, alis na mAibibilang na sa kamatayan; pinakapulpol man ang dulo ng gay6ng mga tinik ng kasaliwaing-palad, upang kahit tumino'y magbahagya na lamang sa pagsugat sa mararamdamin niy&ng puss; dktapwa ay naging mga dah6p din at gah61 ang lahfit ng mga paraing ya6n. Si Meni, sa isAng bugso ng sama ng lo6b, ay nipahagulhol nang pa6s nguni't mariin, at parang may isAng malaking bikig na humalang sa kanyang lalamunan, hindi na nakapagsalitA, kundi humaguk-hagok na lamang sa pagkawalA ng diwi at sa paghabol ng mapag-maram6t na hiningA. Hinimatfy na naman! Sa buhay ni Meni, ang maghimatay ay nagiging parang manghingi na lamang ng asin sa tindahan. Kahinaan ng loob na nAituturb ng ising paglaki sa ginhawa at sa layaw, na tulad sa mga halamang alagi sa silong at sa lliim ay nangalalanta't nangungulutdin sa kaunting saboy ng hangin at munting tud1& ng araw. Masasabi ngang kundanga'y sinabi pa nini Delfin... DAtapwa't wala namin silA sa di pagsasaysay nang gabi ring iyon. Ayaw na ngang mangagsabi: nagkAisA silA ni Felipe na ang pag-alis ni Don Ramon ay hindi biglang ibabalit.. Nguni't nagpakAgay6n na lamang ang pill ng pag-uusisA ni Meni, udyok na marahil ng mga pagkasabik at kutob ng lo6b, na si Delfin ay napilitan ding makabitiw ng is&ng salitfng napaghabulan at natunton ng asawa tungkol sa pagkakAalf ng nagtatampong am&. Natauhan uli nang makaraAn ang mga il&ng sandali, salamat sa mga gam6t na hindi iniwawala sa bahay at talagAng handf sa gay6ng pagkahimatayin... Panibagong sanhi na namAn it6 na sukat itawag nang madalian sa mldiko. Si Meni, kung hindi itawag, ay hindi malayong mak&pagsalo6b na ibangibA na ngA ang kanyang kalfgayan sa rati: wala na ya6ng sa

Page  371 BANAAG AT SIKAT $71 munting pagsakit ng dalirl, ay doktor na't botika. Sink Talia, kung makabalitA ng pagpapabaya, ay hindi malayong makipagwikk rin naman na ang kapatid niya'y lub6s na ngang nipapanganyayA. Ganit6 na ngA ang may-salapi kung mangagkasakit at magsipagdamdam. Sa mahirap, ay huwag nang himatayin lamang, kundi ang tunay mang mamatay na, ang lahit ay makararaan din nang walang anumin... Isinulat ni Delfin kay Talia ang bagong sakuning it6. Isinulat pati ang dahil ng ipinagkigay6n; hindl lamang sinabing kayA nilaman ang pagkakkalis ni Don Ramon, ay sapagka't naparo6n silk ni Felipe at nakiramdam. Kibukasan nang isulat, ay oras lamang namin ang namagitan sa pagtanggap at pagdalaw ni Talia.

Page  372 U N* _ XXII MGA LAYON NI MADLANG-LAYON Magkita ang magkapatid sa lik6d ng gay6ng mga pangyayaring nakahihimiy ng pus' sa kalunusan; magkiusap silA pagkatapos ng mahigit nang isAng linggong paghihinanakit ng isA dahil sa di dinadalaw, at ng pagkahiyAng pakita ng isi, dahil sa kisaklap-saklapang lagak na kalooban ng kanilang amA, na di niyi ibig ipamalay sa isA at baka hinalain nitong siya'y kapatid na n/nayag sa pag-agaw ng karapatAn sa mana ng isAng tunay na kapatid..... gaanong pait sa mga oras na ya6n, gaanong iwa sa mga damdamin ng isf't isi! -Hindi aalis ang Tatay, kundi dahil sa iy6! —ang sa pagsasflitaang mag-isA ng dalawang magkapatid, ay isinisi ni Talia, nang si Meni ay naninisi namfn kung bakit tinulutang makaalis ang matanda. -Dahil nga sa akin, oo, inaamin ko!-ang payag ni Meni. -Nguni't maanong ibinalita sana ninyo sa akin nang aalis na, upfing ako'y nakapangayupapa namhn, sukdang patayin niyA, huwAg na lamang nangyari ang ganyang ginawAng paglisan sa atin! Wala kay6ng pagtingin sa akin, mga kapatid ko! Kayo man ngay6n ay hindi na nagpApalagAy na ak6'y kabilang pa sa inyong bahay!.... At sak& humagulhol dito ang naghihinanakit na bunso, na pinagdfiluhanan tul6y ng mga ibfng tao sa bahay, upang sawayin at payapain. Pag nagkfbisala'y nfpauwi na namin iy6n sa himatayan. Nipatigil ang sisihfn. Sa payu-payo ni Delfing hindi pumasok at ng asawa ni Sianong siyang tanging nikasama ni Talia, nang tanghaling ya6n, ay turiighaw ang mga kalooban ng dalawing lip6s ng lalong matutulis na busog ng hinanakit at kapighatian. NagkamAhusayan ng sAlitaan. Si Talia, nang mAkitang ang kapatid niyA'y maAarl nang pagsabihan ng buong mga nangyari, ay nagtapit namAn ng lahAt. Walang ipinagkaila. Pati ng di pagkakasali ni Meni sa ginawang testamento. Aywan kung an6 ang nakapag-udyok sa kanya sa pagsasabi ng bagay na it6ng, tangka sanang talagA na ipakilihim. Sa ganing kay Meni, ay hindi naglikha ng gaanong kabaklahin ng lo6b ang gay6ng balita ng kapatid tungkol sa pagmamana. Ang akalA ni Talia na kung milaman ni Meni ang gay6n, ay bakA siyf paghinuhaan ng isfng masakim na pag-ayon sa ginawA ng kaniling am&, ay hindi bumuko sa dibdib ng pinagsabihan. Dininig ni Meni nang parang hamak na bagay, isAng

Page  373 pangyayaring hindi nakatitigatig saglit man sa kanyang budhi at panimdim. -Ak6,-ang isinag6t-ay natatalag& at ninayag sa anumang loobin ninyo. Inibig ko ang ganit6, iniibig ko rin nama't iibigin ang lahat ng pasya sa akin ng Tatay at ninyong mga kapatid'ko. Lalo na sa iy6, Talia, ak6'y walang hindi kin&roroonan. Halikan ko man ang inyong mga bakas, ay alangan pa sa mga ipinagk/llautang ko sa kagandahan ng lo6b ninyong mag-asawa. Kung ak6'y nabubuhay pa hangga ngay6n, at nangyaring napanibulos di't nasun6d ang isang hais ko, ay dahil sa inyong mga tulong. Kaya ak6'y hindi nababakla sa ganyang pasya ng Tatay, kung siyang kaloobang talaga. Kami ni Delfin ay mabubuhay rin sa awa ng Diyos, hindi man sa pamana.....! Wala lamang akong pamanhik sa iy6, kapatid ko, kung ikaw ay hindi pa nagsasawa at nayayam6t ng pagdamay sa amin, kundi ang ak6'y huwfg mo lamang pababayaan habang hindi nakatatawid sa ganit6ng kalfgayan. Maxahil ak6'y hindi makatatawid, Talia.....! -Maanong magtigil ka!-ang ipinutol ni Talia, kasabAy ang isang buntong-hiningang malalim at lagaslas ng luha. Hindi na niya totoong mabata ang gay6ng nApakababang mga pangungusap, mabababang nakaiiwa sa'manipis na dibdib. Sa dilidili niyA'y sumagi ang larawan ng isang maitim na parupar6, na warl nga bagang nagpipatoto6 ng kasasabi ni Merfi. Nguni't naiigtad niyf sa gay6ng sungaw ng salagimsim ang kahinaan ng lo6b, at napapagtagumpay sa sarili ang paghahakang si Meni ay di na dapat pang pagpakitaan ng lungkot din, kundi ng bAlanfng makaialiw.

Page  374 874 LOPE K. SANTOS Nfrinig ng asawa ni Siano ang mga s&litaang it6, at bagamin siyA'y mapagwaling-kibo, ay nilabfs si Delfin at pinapasok, uping sugpuin na namin ang namamanaag na paglala ng malamlam at kalunus-lunos na pagpupulong ng dalawi. -An6 na namfn kay6!-ang pagpasok ay pangiting ipinagitnt ni Delfin. -Sandali lamang kay6ng mrpabayaan ay nakagagawA na agid ng luha. Bakit hindi ang pag-usapan ninyo ay ang kung an6 ang ating ituturo, upang magmihalan ding paris ninyong magkapatid, diyin sa dalaw6ng magpinsang inyong taglay-taglay pa ngay6n? Nkpangiti-dill ang dalawfng luha-luhain nang ang mga birong it6 ni Delfin ay kaniling mirinig. Magpinsang taglaytaglay! Tinutukoy ni Delfin ang di na lihim sa kanyang pagmamalagihay na rin ni Talia, na anup&'t di na maglilipat-ta6n, ay susun6d namAn sa pagmaminibaling na ni Meni. -Ngay6n pa kay6 mamamanglaw,-ang idinugtong ng minunulit-na wall na sa inyong nalflamangin? Isang munting abugado at isang munting peryodista rin iyin, makita ninyo... -Ah, Delfin,-ang ipinakli ni Talia-kung magiging peryodista at abugado man sild, at gaya rin ng mga nangyayari sa atin ngay6n ang kanilang mangagiging kabuhayan, pagdating sa panah6n, mabuti pa'y huwag na silang magsilaki, at paglabAs ay kunin na ng kamftayan... -Ohu, sabi lamang ninyo iynin!-ang pathy ni Delfin.-BakA kung nangasasa-labis na sila, an6 mang tanda ng kasAwiang-palad ninyong mAkita, ay hahangarin ding mikabuhayan at mframayan ninyo sa kapanahunan.... -Mangyari ng& ba, kung nAroro6n na,-ani Talia- datapwa't sa mga kasakunaAng itong inaabot naming magkapatid, ay n&sasabi ko ngang mabuti pa'y nangamatfy na kami no6n pang malilift. Sa lagay namin ngay6n, kung tuitura'y mga anAkmayaman at anAk sa ginhawa nga kami, d&tapwa'y makapupung mapalad pa sa amin;t maligaya ang kabuhayan ng mga anik sa karilitain at hirap. Sa gunamgunam ni Delfin ay gumising ang mga pagsisising it6 ng hipag ng fifng niiidlip na pagkukuro at paniniwali sa mga aral ng Sosyalismo. Hindi na ang sosyalista lamang ang nagsasabi, kundi sa bibig na ng isfng mulft sa banig ng yaman at laki sa dilang ginhawa nanggagaling ang pagkatoto6, na, ang ligaya ng pamumuhay ng tao ay wala sa salapi lamang; may salapi at walA ay dinaratnan at nagdaranas ng mga araw at oras ng pnananalt sa aliw, ng panah6n ng panghihinawa at pagsisisi sa buhay, ng taglungkot, taghinagpis, tagkahihiyan at tagkasaliwafng-palad..... At ang lalong kahanga-hangA, na sa

Page  375 BANAAG AT SIKAT 375 pasapyaw na pagkukur6 anaki'y tiwall at balintun&, ay ang pangyayaring, kung sino pa ya6ng mga taong lalong babad sa ginhawa, ay siyfng mga lalong madaling matigang sa kaunting daring ng dAlitai; kung sino pa ya6ng mga matataba sa kapalaran, ay siying madadaling patayin o papanghinain ng mga sakit ng pamumuhay; kung sino pa ya6ng maraming batis ng kayamanan, ay siyfng lalong maraming batis ng kadalamhatian; at habang nangagsisitapang sa mahirap, ay lal6ng nangagiging duwfig sa kahirapan. Si Delfin ay dill ang hindi nakatatal6s ng malubhang bagay na pinag-uusapan at ipinagkakiiyakan ng asawa niyi't hipag. Alim niytng hindi na lamang ang pagkak&alis at sukat ni Don Ramon, kundi ang pagkakitakwil kay Meni sa testamentong inilagak. Tah6 na rin pati kalooban ni Meni bagay sa ikinakait na mana. Hindi pa man, ipinasisiyA ang gay6n ng ami, no6n pa mang silA'y nagliligaw&n lamang, ay madal/s na niling pagkiniig&n ng pag-uusap ang tungkol dito. No6n pa'y nipapasikpasukAn na niy& ang isip at lo6b ni Meni ng ilAng mga aral at hdkA ng Sosyalismo, hinggil sa karaniwang mulA ng yaman ng ising tao o isAng mag-anak, hinggil sa mga maling kaugalian ng tao at maling palakad ng mga pimunu&n at sa mga parain ng pag-iiwan ng kayamanan ng is&ng tao o magulang na mayaman. Kay Meni ay madal&s na niyAng n&ipahiwatig na hindi siyA kayi pinagkfkamatayin ay sapagka't an&k-mayaman, sapagka't dalagang may mfimanahing malaking kayamanan sa amf. Mahanga'y it6 pa ang kanyang nksasabing pintas o pull, sapagka't kung sili sana'y anik-kapwr ng karilitaan, disinokapagkaraka'y nagkftimbangan na kapw/ ng lo6b at mga damdamin at di na inabot ng mga kasalukuyang sigal6t na dI pa natatapos nilfng danasan. Natfituligsh na ni Meni, sa ktpapaaninaw ni Delfin, na ang ising kayamanan, sa mabuti o sa masaming parain nanggaling at lumag6, ay hindi sa mga anik lamang dapat ipamana, ni hindi rin sa ilan-iling mga taong itinatangl ng pagmamahfl ng namatfy na nagp&pamana; bagkus ang nArarapat ay ilagak kung dI ang lahit, ay ang lalong malaking bahagi, do6n sa rtga katipunan, bagay at panukalang pakikinabangan ng madlf o ng lalong maraming tao, unanguna na ay niy6ng mga taong mariliting nigamit at kinatulungtulong sa pagpapalago, sukdang ang mga it6'y kanyang pinagupahan sa paggaw& at pagtulong, palibhash ang gaano mang m&iupa ng ising mfmumuhunfn o nagpApagaw& sa mga manggagawA, ayon sa mga kasalukuyan pang palakad ngay6n ng mga pag-uupahAn, ay masasabing hamak na hamak at alangangalangin din sa karapatAn ng paggawA. Mafarl rin naming sa Pingasiwaing-bayan iwan, gaya ng hinihingi ng mga tinatawag

Page  376 876 LOPE K. SANTOS na Sosyalista-de-Estado at Kolektibista, at ang Pfngasiwaingbayan na ang bahalang mag-ayaw-ayaw at mamahagi sa mga dapat makinabang sa mga yamang inilagak; ditapwa't dito sa Pilipinas, na ang Sosyalismo-de-Esta.do ay hindi pa man naduduklay sa akalA ng karamihan, ang mga kayamanang paris ng kay Don Ramon, ay hindi sana dapat pagpasasaan na lamang ng sarili, gaya ng ginagawa sa may apatnapung libong pisong binaon lamang sa ising sama, dikuno, ng loob sa anak, at ang inilagak na mga pag-aarl at puhunan sa Maynila, upAng manahin ng dalawAng pag-asawahang anAk na di kinagAgalitan. Maanong si Don Ramon ay nakAalaala nang kaunti man sa kanyang mga alil sa bahay, sa mga manggagawa sa El Progreso, sa mga taga-alaga ng mga kabayong pangarera, at lalo na roon sa mga mag-anak na sa mulA-mula pang pagkatao niya'y nAkatu-katuwAng na sa pagpapalago ng kabuhayan!.... Mga ganito at ibA pang pagbubulay-bulay ang hindi na baguhan sa isip ni Meni, at bagamAn hindi pa niya lubos na napagtatarok, na gaya ng pagkatarok ng isfng tunay na sosyalistang paris ni Delfin; ditapwa'y mayroon nang mga nasnawnasnaw at giti-giting humahatol sa kanyang loob, sa mga pakikipag-usap na yaon kay Talia, tungkol sa pagmamana. Ang maghipag na panauhin ay doon na nagsipananghali. Nagpasabi na lamang kay Siano at kay Yoyong na sila'y huwag antaying mfkasalo sa pag-uwi ng tanghalian. Si Yoyong, nang hapon na, ay nag-aAlinlangang sumalubong o hindi sa dalawi. May mga bulay-bulay na nagbabaka sa kanyang budhi, na matAy mang lutasin at awatin ng pananalig na wal&ng sala't mal&labas&n din, kung nAro6n na, ang gay6ng mapanganib na bagay na kinapasukan, ay hindi mApatahimik at masawata. May mga sigaw ng gunamgunam na parating umiukilkil sa mga oras ng pagkAalaala niyA sa umalis na si Don Ramon at sa mga naiwang anAk, lubh& pa sa magasawa ni Meni. Hindi nga sasalang may mga talinghaga siyang inimbot sa pagkakalagak na pagayon ng huling kalooban ng mitanda, huling kaloobang hindi lamang nagtatakwil sa mga karapatAn ni Meni, kundi nagbibigAy pa sa kanya, sa kanyang isfing manugang lamang, ng lubos na kapangyarihan, upang, higit kay Siano at sa ibAng tunay na anik, ay siy& ang makapangasiwa sa di muimunting kayamanan sa Maynila ni Don Ramon. Tamis ng dila, hibZ, paglimang o ano mang pakanA, ay masisapantahang ginamit niyA sa bulAg at kayang pagtiti

Page  377 BANAAG AT SIKAT 377 walk ng biyanAn. AnupA't kay Yoyong, kay Yoyong na ulirhn na ng pagmamahil sa asawa at ng kabAitan sa mga bayhw, hipag at kaibigan, ay tila nakarahuy6 at nakasiri ng lo6b ang pag-aslm sa ising masagana, masalapt at mapag-aaring pamumuhay, isang kayamanang hindi miduduling paano mang gawin, kung sa pagka-abugado lamang. Kung lilingunin. ng alaala ang mga nagdaAng araw, no6n pa mang mga unang pagkabighanl niyA kay Talia, ay mlkikitang niyon pa'y may pugad na sa kanyang kalooban ang adhiking it6. Hindi silk magkakakilala ni Don Ramon, kung dt sa bilangan ng mga salaping ipinagtanggol at kadAlasa'y ipinanalo nila sa mga nAkausapin. Hindi rin magiging matalik na kaibigan, kung di sa madalls na pagsasamh nilA, no6n pang araw na buhfy ang unang asawa ni MaJdlang-layon, sa mga kabayong pangarera at sa ibi pang mga libangang kaniling kinfihihiligan. Masasabi ngang ang ipinagkalapit nilA at ipinagkamAtamisAng toto6 sa pagsasama, hanggang ikinlpanibulos na tul6y na si Yoyong at si Talia ay maging mag-asawa, ay mga dahiling am6y at tabas-salapi, kulay at hugis ng ising nauuhaw na walfng patid sa yaman at pagginhawa. At ngay6ng asawa na, ay nagkaro6ng lalo ng mabubuting mga pagkakhta6n, hindi malayong sinamantala ng kanyang pagka-manugang at pagka-abugado ang lahat ng butas at paraing masisamantala, uping mipanibulos na ngA ang gay6ng adhikfng sa mula-mula pa'y imbot na. Gay6n man ay hindi nahuhubdan si Yoyong ng dating damit ng dangal at linis; hindi nadudukutan ng bu6ng pusong mahil. Disin kung wala na, ang mga bulay-bulay na ya6ng nagbabaka sa kanyang budhi, ay hindi na makagfgambalk sandali man sa pagpapaganSp ng nAturang adhiki at pakank; disin ay buung-buo ang kanyang lo6b at di mababakla ng kahit an6ng bul6ng ng gunamgunam, laban sa mga lihim na ktyariin nilA ni Don Ramon. Paano't paano man ang marungis na damit ay pinandidirihang idift sa baltt ng isAng may malinis na katawfn. Wala ngang mAlamang pagpalagyan sa kanyang isip, nang matal6s pagdating sa bahay, na ang asawa niyA't hipag ay nasabahay ninf Delfin. Ibig na ayaw siying sumalubong. Warl bag& ay may mga taling nAkikintal sa kanyang no6, na kahiythiyfing pasilayan sa mag-asawa ni Meni. Anaki bagh'y nAka, kagft na niyf at nauumid ang dill, hindi pa man nAkakausap sink Delfin sa bagay na it6. Kilalf niyfng si Delfin, batA man sa ta6n, ay matandA na rin sa mga pAlikwaran ng buhay-abugado; is&ng taong hindi na murk sa mga panungkit ng katusuhan; hindi bulfg na di na marunong bumasa sa mukhA ng kausap ng

Page  378 878 LOPE K. SANTOS mga tand5 ng paglilo; hindi na ulong hungkag at malatA na maiaring bilfig-bilugi't tulyapisin, o pusong bub6t na mangyayaring siklut-siklutin at pahinugin sa pilit at sa himas ng mga pangakb. Si Delfin ay hindi is&ng karaniwan lamang na nagaaral ng Derecho, Cedigo at Procedimiento Civil, na malilimang pa bagi ng ishng abugado nang paris niy&, sa mga tuntunin, utos at palakad ng mga pagpapAmanah&n; kaipal pa'y isang taong may lalong matalas na panghalatA kaysa kanyang pagkaabugado, dalk palibhasA ng katangian ng mga dunong na nitututuhan ng isfng minunulAt o mimamahayag sai't saanman. Sa isfng dako, si Delfin ay kilalA nga niying sosyalista; ayaw niying mga pamA-pamana at kayf-kayamanang paris ng kay Don Ramon; dapwa't hindi dahil sa ganit6'y mahahak& nang pApayag, na, ang yamang dapat mabahagi ni Meni ay mahulog na sa kamay ng mga kapatid, o ng ibAng taong hawa lamang na paris niyA, nang kahit sa papaanong para&n. At hindi rin namkn mangyayari, na, sanhi lamang sa pagkaalang-alang sa kanilAng mag-asawa ni Talia, ay mangapipi na at padadal& sa agos ang mag-asawa ni Meni, sapagka't oh, sinong banAl sa langit ang kung magbalik sa luph, ay hindi muling magkakisala at tutuluan ng laway sa gay6ng laki ng dapat manahing kayamanan! Ang ukol kay Meni, sa biglang pagtutuos, ay hindi ising hamak na halagA lamang. Sa is&ng sosyalistang gaya ni Delfin, na nangangarap ding makapagsubok ng kanyang mga paghahaka sa isang bagong bayang paris ng kay Emilio Zola sa aklat nit6ng may pamagat na Paggawd (Trabajo), ang isdng dadng libo o limampung libong piso ay may malaking kahulugfn din at may mahal nang katungkulang magigampanAn, upAng m&ipagsimula man lamang ng ising pamumuhunang tutubos sa pagkabusabos ng bayang manggagawa sa Pilipinas. Ising da&ng libong piso! IsAng mabuti nang bahay, isAng masagana nang aklatan at ising katamtamang pAgawaan ng an6 mang ani o yarl sa mga lupang it6, ang sukat mApaglagyan ng ganyang halagi sa ikababangong madali at matatig ng Kapisanan ng mga anAk ng Pawis at kawal ng DIlitA sa Pilipinas. Ang mga panahang it6'y hindi na miminsan pang n&ririnig ni Madlang-layon kay Delfin, kung silA'y nagkakAusap tungkol sa mga kilusAn at kabuhayan ng mga manggagawang pilipino. Oo't ipinalalagfy niyf lamang na panaginip ito, at hindi lalampas sa bunga ng guniguni ni Delfin; ditapwa't talastas niyA namAn at kita na si Delfin ay gising at gumagawa nang ayon sa mga ganit6ng paghahaka; hindi tulog sa pananalig at pagasang balang araw ay magaganip din ang mga babala ngay6n ng pagbabagong lakad ng kapamayan&n ng mga tao. Kaya, kung tungkol sa kayamanang dapat mapakay Meni, ay may kala

Page  379 BANAAG AT SIKAT.879 bua:g mapapagwagi niyA ang mga pakan& nilAng niyarl ni Don Ramon, bago nalis. Magpawala-wal& kayA siyAng kinilaman at ibunton kay Don Ramon ang lahAt, sapagka't it6 rin lamang namfn ang talaging maypasya at maylagak ng gayong testamento. Bakit kaya't hindi siy& makaiiwas sa ising pakanang lub6s na masasabing, kaya lamang nApanghimasukan ay sa pagbibigiy-loob sa isfng biyan&ng nagagalit at pinagpApayuhan?... Nguni't may kahirapan mandin. Pag naghugas siyk ng kamay ay lalong malaki ang mawawal&. Hindi na makakatkat ang kanilfng pirma ni Don Ramon sa isAng kasulatan ng pagkakfsundo tungkol sa inilagak sa kanyang kapangyarihan. Sa kasulatang ito'y mfbabasa ng sinum&ng may matalas na isip na ang katusuhan ng kanyang pamamagitan ay siykng nagpapayag kay Don Ramon sa pag-uubos ng gay6ng katiwalaang-lo6b. Kung ilub6g ang sulat, di wala na ang hfhawakan niyfng kapangyarihan? Si Madlang-layon ay dill ang hindi nagpahiwatig din sa kanyang biyanan ng kabigatan at pagkalisya sa nfuutos ng gay6ng pagtatakwil kay Meni. Kailangan na naman ang siyA'y nagpakahangal-hangsl o nagtibiy-tibayan ng sikmura, upAng makapagbigay ng mga hubad na hatol at udyok pa kay Don Ramon na gumawa ng huling pasyang gayon. Sa alaala ni Madlang-layon ay hindi nAlilingid sandali man ang mga tuntuning sinusun6d sa Pilipinas, tungkol sa mga gay6ng pagpapimanahfn. Maging sa bu6ng pangatlong akl&t (Libro Tercero) ng C6digo Civil Espanol, bahaging sandat na sandat sa lulang may apat na rad't pitumpti't wal6ng pangkat (articulos) na pawang n&tutungkol sa mga ugall at ut6s sa mga pagpapamana, na pinairal sa Sangkapulufng it6 hanggang mitatig na ang pfmunuang amerikano, at maging sa may labing-apat namAng kabanghay (capitulos), na may lulang isdng dad't walumpu't pi. t6ng pangkat na inilalahad ng kasalukuyang C6digo de Procedimiento Civil, na muli na no6ng 1901 ay nAlagda rito't pinairal, kapalit ng mga dating palakad na ya6n ng C6digo Civil sa mga pimanahfn din, ay natatal6s ng abugado Madlang-layon na waling nibabasang is& mang bahaging nagsasaAd ng: "ang iskng magulang ay makapagkakait ng pamanang ukol sa isAng tunay na anfk, dahil lamang sa pag-aasawa nit6 nang di niyk ibig." Datapwa't si Don Ramon ay talaging nagmakulit na toto6; at ang kakulitAng it6 ay siya namAng nagpatab& sa pagpapaumanhin ng manugang na nagkawikafn sa sariling kung magkfgay6n ma'y hindi siyfi ni ang kanyang asawa ang mawawalin, kundi ang mag-asawa lamang na kinagAgalitan ng matandA.

Page  380 380 LOPE K. SANTOS -Umisip ka at humanap na pilit-ang naAalaala pa ni Yoyong na parating gilt sa kanya ng biyanin, no6ng pinagfusapan nili't niyayar) ang testamento, —ng miilalagAy nating dahilkng di labig sa utos, upAng maarl ang pagkakait ko sa i8ing anAk na waling-biyA at suwail. -Si Meni p6 ay sApilitAng dapat magmana (heredera forzosa) na waling kakast-kasalanan sa inyo, kundi an/ pag-aasawang iyAn lamang-ang kanya naming naisAsag6t. -IyAn ngang pag-aasawang iyin ang di ko ibig-itinututol pa ni Don Ramon. -Kung ang kalooban ko'y hindi sinun6d ng ising anik, an6't makikinabang nang sapilitin sa akin ding kalooban ang anAk na iyin? — Oh, hindi po katwiran iyin.-ipinaianinaw pa ni Yoyong-ang karapatin ng isang anak na tunay sa pagmamana sa mga arl ng isang magulang, ay katutubo, at ang karapatang it6'y hindi maitatakwil sa anfk na iyin sukdang mag-asawa kaninumAn; sapagka't ang pag-aasawa'y likas ding karapatAn. -Nguni't nag-asawa siyA nang wala sa katampatang gulang; saka nakapugay pa ng korona ng kanyang magulang.... desgracida!..... -Kahit na p, Tatay; hindi p6 ba't pinagkalooban niyo ng pahintulot? -IkAw ang maykasalanan!-ang isinisi pa sa kanya ni Don Ramon. -Hindi ko p6 sala iy6n, kundi ng pagnanasang ang bahay nati'y pumayapA na sa lalong madaling panah6n, yamang anumiAng gawin niy6ng pag-ayiw at pagkagalit, ay nAro6n na ang pagkalugaml ni Meni, at mila6't madall'y gay6n din ang kaniling kauuwiin. -Kung gay6n,-ang nisabi pa ng matandA-ay sayang ang pagka-abugado mo! Iyan lamang ay hindi mo miipag-isip ng paraan, uping ang isang kalooban ko'y huwAg maball....! HuwAg na ak6ng tawaging abugado, kung ak6!...... Hindi mo ba ikinahahalay na maturang isAng ami ang sumuko sa ising anAk na euwail at sa isAng manugang na hampaslupA, lumamondill, sosyalista, anarkista pa.....? -Don Ramon, masakit na ang inyong mga sabi! Ngunl, sukat ninyong milaman, na, sa ibabaw ng katalinuhan ng mga abugado, ay natatatig ang matitibay na tuntunin ng C6digo. -Phs6... ay an6? sa halimbawA bagA'y hindi natin mamatwid na kayA si Meni'y di ko pinamanahan, ay dahil sa nagkaasawa ng ising sosyalista-anarkista?

Page  381 BANAAG AT SIKAT 881 -Dito p6 sa atin sa Pilipinas ay dI pa nkkikilala ang mga bagay at sanhing iyAn. -Ipakilala ninyo! IkAw ang unang magpakilala, at puri pa ng pagka-juriscomnulto mo! At nang ang PAmunukn naman dito, ay makmralay na mayro6n na paling mga kalokohang ganyan sa Pilipinas. -Hindi p6 maaarl ang mga ganyang matwid sa harip ng mga utos at hikuman. -Bakit hindi? Sa akalA ko'y nAuutos na ang mga anik na halaghag, buhalhal o mAnununaw, ay mapagkikaitin ng mana ng isang magulang, ang isang sosyalista pa kaya ang hindi?... Hindi mo nakikita't ang mga sosyalista at anarkista ay walang binabaka kundi ang mayayaman at mga pAmunuin? -Ay an6 p6? -Samakatwid, ayaw silA ng salapi, ayaw silA ng mga utos, ayaw sila ng katwiran; mahigit pang masasama sa mga anak na buhalhal at minununaw. -Ipaghalimbawi mo na pong toto6 ang lahAt na iyan... -TalagAng toto6!-ang patlang pa ng biyanAn. -Ay di p6 ba't si Meni namAn ang inyong anak at di si Delfin? -— Iy6n na rin iy6n! At kanino pa mapapauwi ang ipamamana ko kay Meni, ngay6ng silI'y mag-asawa na? -Tadhanaan mo p6 sa testamento ng panah6n, bago miA kam'an ni Meni ang ganing kanya; ang tadhanA po'y maaarl. -At kailan? -Kung manganAk na at mabuhay ang batA; sa ganit6'y ang mag-inA na ang makikinabang. -At sino ang batang iyfn na lilingapin ko? AnAk sa pagsuway sa akin!... At mamumunga ba ang santol ng mabulo? Si Meni ay hawa na sa mga kaululan ni Delfin, ang anAk pa kaya nilA ang mfpaibA? Si Meni ba ay mAtututong magtaksil at lumapastangan sa puri ko, at sakA mfbubuy6ng magtiis sa maralita at mababang pamumuhay ng mga waling mAlamon, kung di nadadali na ng mga turu-turb ni Delfin....? — SiyA nga po, Tatay; ak6'y nasasa-inyo riyin; d&tapwa't... -Hindi na naubos ang ddtapwd mo! -- ang pangitngit nang sambot ng matanda. -Samakatwid, ayon sa iy6 ay waling-walA na akong mibubutasan sa kshiyaang it6?... Kkhiyaan it6, Honorio: baka ang akalA mo'y.....

Page  382 882 LOPE K. SANTOS Kung nangingimay na yata ang dilk ng abugadong manugang da kfhihindi-po-maaarl, ay kinukuha sa salansarn ang C6 -digo Civil niyA, at ag&d inilalahad sa matA ng di mapapaniwalang biyanin. Ang mga pangkat na nagsasaysay ng mga tanging kadAhilanang m&ikapagtatakwil sa isang tunay na anAk ng kaukulAng bahagi sa ipamamana, ay siya agad-agAd ipinababasa. Si Don Ramon, pagkabasa ng mga tinurang pangkat, ay maluluwat na sandaling napapailing-iling. Walang anu-ano, parang nabibiglaanan ng diwA, ay nangungusap: -At dito ba sa mga sinasabing it6 ng Art. 853, sa ikalawa't ikatlong kabagayan, hindi tayo makahahango ng isang dahilfin?... -............! Hindi p6 naman kayo pinagbubuhatan ng kamay ni nilalapastangan ng mabibigAt na salita ni Meni; mahanga'y pagkababa-babang loob niya sa inyo. — Iyn ang sa ikalawa,-ang gitgit ng matand —nguni't dito sa ikatlo? -Dito man p6, Tatay, sa hindi namAn natin masasabing pagmamasamAng babae na ang ginawa ni Meni.... -At an6 pa ba ang ginawl niying pagmamabuti? -Ang tinutukoy po niy6ng utos ay prostitucion: pangangalakal ng puri at katawan. -Hindi lamang kinalakal niya pati ang puri ko, kundi dinungisan! itinapon! niyurakan! at....! Si Madlang-layon ay wala na tuloy mAtutuhang sabihing pampaaninaw. Hindi talagAng mapaliliwanag ang pinaglalahuan ng galit na isipan ng kausap. Hindi na nag-iimik. Nguni't ang matanda, na sa sariling lo6b ay para siyang tinitikis ng manugang, na kung turinga'y magaling na abugado, bago'y walang magawa sa gayon lamang, ay nagbitiw na ng isang patapos na sabi, isAng matapang at makapangyarihang bala: -Ah, kung hindi masari ang ibig ko, ay siyi na; kumindat silf sa dilim. At ikAw nam&n ay magtahAn na rin. Bayaan ninyo ang gagawin kong mag-is&........... Umaabot aa ganit6 ang madalas nilAng pagsasflitaang magbiyanAn bago umalis si Don Ramon. Sa mga sag6t ni Madlang-layon, ay nipapatlig ang isang kaloobang nagnanais makapagpaaninaw hangga't mangyayari sa matigas na ulo ng matanda. D&tapwa't maano sanang pinabayaan na ang gay6ng katigasan. HuwAg na disin siyang gumiit pang makapanghimasok sa pamali-maling paglalagak ng huling-pasya sa yaman ni Don Ramon. Hindi na sana magtutul6ng pa sa mga palihim na paghahandf ng pag-ali at sa pagkakaila sa mga tunay na anAk

Page  383 BANAAG AT SIKAT ml ng gay6ng kaloobang dapat dising matanto nil& kapagdaka. Hindi ngA gay6n ang nangyari, kundi, nang mAhiwatigan na niyAng sa tigAs ng ulong iy6n ay siling mag-asawa ni Talia ang una-unang mamimaibabaw sa pagtatangan ng mga maiiwang yaman, siys ang una-unang makipagtatamasa sa paghip6 ng pugo at sa paghawak sa tainga ng kawaling mamantika, ang ginawa ay tikis nang nagbulig-bulagan at nagpat/y-patayanglo6b sa an6 mang mga talatA ng testamento, na sinulat at nilagdaan ni Don Ramon sa har&p ng isAng Notariong kaibigan at mga saksing pawang kaibigan ding matatalik ng matandi. Hindi na siy& nagkikibo. Nilabi ang pagkukuro sa bahala na kung mamatAy. Samantalang hawak niyi ang pagka-tagapangasiwA ng mga kayamanang iy6n, habang di pa dumarating ang araw ng paghahati-hati, (it6'y kung mamatAy na ngA si Don Ramon nang totohanan at kung maganip na sa harip ng hfkuman ang lahAt ng mga palakad na ipinasusun6d ng C6digo de Procedimiento Civil), ay magk&kapanah6n na munang magpasasA ang kanyang mga lihim na adhikfi sa pag-aasawa sa isfng anikmayaman. Pagdating ng araw ng pagsusulit sa huikuman, ay labis ang pag-asa niying hindi na maghahabol ang tnag-asawa ni Delfin. At kung magsitutol namin, at ang mga dahiling sinasaysay ni Don Ramon sa testamento kung kayA hindi pinamanahan ay hindi mapatunayan, bagkus mapabulaanan at mfiguho ng mga tagatanggol nink Delfin, ay hindi maliwag ang siy&'y maghugas-kamAy, magpawalA-waling kinalaman sa gay6ng hulirg pasya ni Don Ramon, yamang nfsusulat namang ya6'y pawang buhat sa sariling kamiy at kalooban ng namatAy. Ganit6 man ang mga tangka niying gawin, upAng makaiwas sa mga sigutin sa hinaharip, ay malaki rin ang kanyang pangingilag kay Delfin. Nfgugunamgunam niyfng m&la6't midali ay matatal6s din ninA Meni ang lahit at lah&t. Ang pangyayaring naiwan sa kanya nang tangi ang tatlong kabayong pangarera, na ang pinakamasamA'y tinftawaran ng liming daing piso; ang pagkilagak sa kanya, uping maging kanya na, ng halos lahit ng mga aklat at kasangkapan sa mga pagsulat, pagbasa at ibi pang dating art at gawf ni Don Ramon, ukol sa katungkulan nit6't pinag-aralan; ang paghahawak ng talaan ng mga pag-aarl sampun ng mga halagi, at pati ng mga puhunan at pautang na naiwan ng matandA; ang pangyayaring siyi na ang pumipirma sa mga pagpapasingil ng mga phupahing bahay at sa ibi pang dating ginAgamitan ng ngalan ni Don Ramon Miranda; ang paghahawak ng testamento.... ang lahit na it6, pakftakpan man niyA ng mga gaanong pagmamalinis at pakipagtiningan man ng mga kilos, ay dill ang hindi kipapansinfn ng ising panggagagi niyA sa karapatfn ng mga tunay

Page  384 884 LOPE K. SANTOS na anAk, panggagagang kung masasabi mang di niyA sadyang hiningi, kundi siying kalooban ng umalis na matanda, ay masasabi ring hindi niyA tinanggihin, natatalastas mang may kapangitan ang gay6ng tungkol. Sa mga ganit6ng pagdidilidili ay natuluyan niying tiisin sin& Talia na dl rin sinalubong; hanggang ang mga ito, nang gabi na't nangaiinip sa pag-aantabAy sa inaakalang di makatitiis na Yoyong, ay nagsiuwi nang sarili, at nilisan ang bahay ng mag-asawa ni Delfin na may kapanglawan ang isA't is&. t Mull no6n, sa bahay nina Delfin ay wali na halos n&paguusapan kundi ang mga inasal ni Don Ramon sa pag-alis at sukat at gay6n din ang pagkakilagak ng gay6ng huling kalooban na toto6ng kasakit-sakit at kagil&-gilalfs sa ganang kay Meni. Si Delfin at si Felipe ay hindi nalao't nangagtibay sa paniniwal& na si Madlang-layon ang siying naging kasanggu-sangguni ng matanda at naging katulung-tulong sa pagyari ng tinurang testamento. Ang hinalA nili ay nabuo, na, ang nisabing kaibigang abugado ay nagkulang sa kanilAng pagsasamahing matapit at marang&l na dati. Ang tunay na kasulatan ng testamento ay hindi pa nilA nibabasa, kundi ang ipinadala lamang ni Talia, na uman6'y isfng salin; sapagka't ang talaging pinirmahin ni Dqn Ramon at ng mga saksi ay inlingatan at kung msbalita na lamang na siya'y namatfy, saka isusulit ni Madlang-layong pinaglagakan (albacea o adminstrador) sa hukuman, at nang it6 ang mag-utos ng pagpapatupfid sa mga do6'y nisasaysay. Natal6s din ninA Delfin, na ang niga hayop, sasakyan, kasangkapan at ibi pang pag-aaring ya6ng ginagamit nang parang sariling-sarili ni Madlang-layon, ay itinanging talaga at ibinigAy nang bukod sa kanya ni Don Ramon, ayon sa isang hayAg na kasulatang pinagtibay nila sa harip ng isAng Notario Publico. Ang Notariong it6ng nasasa-daAng Eskolta, ay kilalA at kaibigan din ni Delfin, at siyang nakhpagsabi sa kanya ng gay6't gay6ng mga nangyari, at nagpakita pa ng mga sipl ng tinurang kAsunduan. Anup&'t sa ganang magkatoto ay wala nang taklob ang mabahong mga pakana ng magbiyanin: nakaalingasaw at umaalingasaw na sa kanilA ang lahat. Nang matalastas ni Meni ang ganit6, ay nagmakahiya sa kanyang asawa. Anaki'y tinimuan sa dibdib ng isang matulis na tibb ng pagdaramdam sa mga kapatid at sa bayAw na abugado. Ni sa pangarap ma'y hindi sumagI sa kanya ang isang hinuhang si Yoyong ay makikitulong pa sa kaniling amA, upfng

Page  385 BANAAG AT SIKAT mm~ mipanibulos ang pagtatakwil sa kanyang pagkatunay ding anik, na nagkfsala ma'y di namfn dapat pak&gayunln na. Nagmhmaniwala't dill pa sana si Meni, nang una; dapwa't nang magtibay ang paniniwalt, ay nagbalak na mag-usist sa mga kapatid, kay Talia at kay Siano, tungkol sa mga nibalitang gawa ni Madlang-layon. SinansalA ni Delfin. Si Talia, ising araw ay naparo6n at sinusund6 si Meni upAng sa bahay namin nil& magparain ng maghapon, yamang ang gay6'y di na sukat pang ipagdalfng-takot sa isfng aming nagbabawal, na wali't halos kabilang na sa mga patiy. DI rin pinayagan ni Delfin; lihim na pinangusapan si Meni na hangga't mangyayari'y iwasan ang pagtuntong pa sa bahay na ya6n, at iwasan din namin ang bflanang pag-ungkat sa mga pinaglilaruing kayamanan na dapat nga sana niying manahin,, nguni't ma&aring talikdan din namin, alang-alang sa gay6n ang kalooban ni Don Ramon. Unti-unti nang nagkilayo ang magkakapatid; unti-unting lumamig ang pag-ailalahanin ni Talia at ni Meni. Ya6ng dating madalis pa sa patAk ng ulAn na pagpapadal& ng kuwalta, pagkain, gam6t, damit at ibfi pang bagay na iniakal& ng magandang-loob ni Talia, ay dumalang nang dumalang, at nawalA na pati ang pagkukusa nit6 samantalang nawawalA na rin naman ang pagmumungkahi at dating palagiy-lo6b na paghingi ni Meni ng anumang kailangan. Nakaragdag sa mga pagmamaliw na it6 ng unang mga kasiglahnr. at tamis ng pagmamahalan, ang pagbabawal ng manggagamot sa bahay, na si Talia ay maglalabis sa mga pasyalan at magpapaab6t ng gabi o init ng araw sa lupi, sanhi sa ising karamdamang sa ganAng kanya'y tumutubb at pinagfingatan. Hindi lamang gay6n ang mga bagay na naglikhA ng tabing sa matamis nilkg pag-aAlalahanAng parati. Umabot sa tainga ni Talia, na kaya si Meni ay palaging may dahilin, kung niyayaya o ipinasusundo, ay sapagka't si Delfin ang ayaw at nagbabawal. Ang sanhi ng ganit6ng pagsawAy ni Delfin ay hindi na niya kinailangan pang masaliksik at matatap. Sukat ang pagkibalitA ng gay6n na ipinaglatang ng lo6b. Sa kanyang pagkukuro ay nanariwang muli ya6ng mga pagsisisi kung bakit at ang kapatid niy&'y nahulog din sa kamiy ng taong no6ng mul-mula pa'y talaging hindi na ibig ni;ing mag-ami. Ang puso niying naghihinanakit ay rinpabaling din namin kay Meni. Niisip niying kung si Meni ay talaging marunong kumilala ng utang na lo6b sa mga kapatid,'na lagi nang sa kanya'y nagkikalingA, disin hindi makikinig sa an6 mang pagsansali ng

Page  386 3W6 LOPE K. SANTOS isang. asawa lamang, na wali naming sukat baging msipagmalaki at m&ipagmataht sa kanilA. NagkAsangkut-sangkot sa gunamgunam at lo6b ni Talia ang maraming ught ng hinanakit at pagdaramdam. "Hindi, anya, ak6 ang kanilAng mapagmamalakihin. Hindi ak6 ang kaniling matitikis kung d&raanin nilA ak6 sa tikisan. Kung ayaw siymng pumarito, ak6 pa kayA ang pumaro6n sa kanya.....?" Anupf't ang magkapatid na dating pul6t at gata sa pagmamihalan, ngay6't nagkalfsapan sa sarl-sarili ng mga saklap ng pagtatampuhan. Sa di pagkakaunawai'y naraanin silf ng araw at araw na waling nagkukusang magbalita ng mga nangyayari sa kani-kanyang lagAy at buhay. At hindi lamarng silfng magkapatid, kundi, kung bakit, pati nin& Delfin at Madlang-layon, ay waring nagkibigatan na ng dug6 mula sa mga araw na ya6n. Hindi naman maikakait na ang isfng pagtatampo ni Talia at pagtitiis sa mga lagfiy na ya6n ng kabuhayan nin& Meni, ay isAng malaking kakulang&ng sukat niling damdamin. Ang apatnapung pisong buwan-buw&'y sinasahod ni Delfin sa p&hayagin, paano mang gawing pagpiga, ay hindi makukunan ng katis na sukat bagfng mrikasapit ea lalong malalaking pangangailangan ng kanil&ng buhay. Mga wal6ng piso sa dalawampu't dalawa buwan-buwang sinasahod ni Felipe sa limbagan, ang nAitutulong nit6 sa bahay, palibhasA ang iba pa'y kin&kailangan namang pag-ayfw-ayawin sa mga pangangailangan ng sarili at sa pagtulong ng kaukaunti sa mga-iini sa San Lazaro, na hangga no6'y di na niy& nApapakipisanan, sa di pagpayag ni Aling Tere sa kanyang hiling na pakikisamang malayA kay Tentay. Ang pagpasok sa ptaralAn ay malapit-lapit nang maiwan ni Delfin, sa kawalAn ng mfipagbayid. Dito sa MaynilA, na ang ising minunulat ay nag-aaral; sa ayaw at sa ibig, ay nipapatall sa sari-saring mga panukala at kapisanan, ay hindi si Delfin ang tanging makaiiwas at makaliligtas sa mga karaniwang ambagan at gugulAn buwan-buwan. Ang lahAt na ng mga dating kalayawan no6ng wala pang inialaalang asawa, ay pinag-faralang talikdang unti-unti; isa-is&ng inalis ya6ng mga kalwag&ng dati ng kamAy sa pagbibitiw ng isAng peseta, ising salapi, isa o ilAng piso sa mga pagsakaysakAy pa sa kalesa, sa pagbili-bili ng mga aklat na bagong dating sa mga suki niying Libreria, na dati-rati'y waling pinalalampas na di ibinAbahagi sa sinasahod. Sa katagang wika'y no6n niyA n&kilala sa gawa ang lub6s na kahulugAn ng salitfng pagtitipid; at no6n din niramdamAn sa puso ang mga

Page  387 BANAA.G AT SIKAT 87 tunay na iwA ng kasalatin at ang tunay na kabbngisan ng pagtitiis ea harip ng mga pangangailangan ng ising pinakaiirog na asawang gising, laki at galing sa mga biyayi ng kasaganaan, at ngay6n, dahil sa kanya, ay nagtitiis at nagpupumilit makiugall sa ising bahay ng mga kasilatan at pagbabatA. Si Meni'y nagpupumilit ngang makiugall: naglalakis-lakasan ng lo6b sa pagtanggap nang pangiti sa harfp ni Delfin ng lahit na mga anyaya at. dulot ng karilita&n. Nguni'y nipakatalas na toto6 ang pandamdam ni Delfin, na, ang lalong malalim na pagtatagb ng kanyang asawa ng mga tinik ng kalunusan at pagtitiis, ay nafabot at nalaninag sa biglang tingin lamang. Makiiling sa mga lalong matimtim at maligaya nilAng pag-uulayaw, ay bigla kapwang matigilan: anaki'y may tig-isrig bikig na humahalang sa kanilAng lalamunan! MakIiling si Delfin sa mga gay6ng sandali, ay siyfng wal&ng anu-an6'y unang nalAlaglagin ng luhA kapig ang kaibhan na ng anyo at ay6k ng kanyang asawa, ay nApagpapakuan ng mga mati! Mak&ilfng imungkahl ni Meni ang pagbibili o pagsasanla ng il&n niy&ng mahahalag&ng damit at naiimpok na mga alahas, nguni't sin&sansalA ng mga luh8 ni Delfin, na biglang bumabalong pag ang gay6ng mga salitA'y nfririnig sa asawang kinahihiyfin! Maikil&ng si Meni ay magpahayag namAn sa kanya ng ang lahAt na mga pananalit at kahirapang ya6'y maluwag na matitiis at titiisin niy&, huwfg lamang m&kita kailanman ang kahit iising patAk na luhA ng kanyang asawa!... Minsang magkisisihin; nguni't sino sa kaniling dalawi ang dapat sisihin! sino sa kanil&ng dalawA ang maysala ng gay6n? -Bakit, Delfin, hindi pa natin paghabulin ang aking mana?-ang kung minsa'y nAuungkat ni Meni, kapig nipag-uusapang malungkot ang kanilAng karflitafn. -At an6?-ang minsa'y malumbay na nAitug6n ng asawa -hindi ka na ba makapagtiis sa kahirapan namin? -Hindi sa gay6n: ik&w namfn! NAkikita kong ang ipinagsfisumisid mo sa paghanap ng ibfng pagkakikitaan, buk6d sa pAhayagin niyo, ay dahil sa akin: ak6ng munting kib6t ay ipinagbabayad mo na ngayon ng gam6t at manggagamot; at saka ngay6'y nihaharfp pa tayo sa isAng mabig&t na pagkakagasta.... Bakit tayo magtitiis ng hirap ay mayro6n naming dapat pagkunan? Mananalit tayo nit6ng ang atin ay pinagpapasasaan lamang ng ib&!.... Atin ang sabi mo! Ang atin ay ang pinaghanapan natin.... Bayaan mong silf ang magsunong ng sungay; bayaan mo siling magtamasa sa hindi nil& pinamuhunanan ng pawis;

Page  388 888 LOPE K. SANTOS huwAg na kiting makiagaw at managhili; mapalad tayo at marangil kaysa kanili. -O0 ngA, ngunl.... -Igalang natin ang kalooban ng iy6ng ama, Meni. Kung tunay na ayaw ka niy&ng bigyan, dahil ayaw sa akin, mayag tayo. Sa ating mga Pilipino, ang kalooban ng magulang ay kagalang-galang na totoo; lubha pa't bilin ng isfng namat&y ay hindi natin ugaling suwayin. Sinuwfiy na natin ang Tatay mo sa pag-ayfw na maging asawa kiti; sundin namfn ngay6n sa pag-ay.w na ikfw ay magkamaha. Tayo'y may katwiran ngang mag-usig; sukdang ang bayiw mo ay mapatatalon natin do6n kung ibig; dapwa't kilalA mo na ak6 kung sino, talastas mo na ang kalooban ko sa mga bagay na iyn..... MagdilitA ka na't makipagtiisan sa amin, at kung migawi ka sa ganitong kabuhayan, ay mikikita mong mapalad ka pa at matahimik kaysa mga mayaman mong kapatid. Si Meni, kung nAririnig ang mga ganitong kaaliw-aliw na paaninaw ay napApayapa tuwi na, at kung di toto6ng maiwasan ang sam& ng lo6b, ay sa patik na lamang ng luhA ibinubunto. -cOo ---

Page  389 truarmrurmza# Br muErmEurmEmv XXIII SALAMAT SA "KANTAN6D" Kay Tentay ay hindi si Felipe lamang ang m&ngingibig na nang&ngataw&n. Lalb na nang mamatiy si Mang Andoy, at nang si Felipe'y makaising buwAng mahigit na wala, ang magiinfng, anya'y, hindi niratnan ng an6 mang bagay na nibabago, ay makailAn ding nagkaro6n ng mga sakunA, dahil sa ibing nagnanasa sa kanyang pagkadalaga. Anfk-dukha man, ay sadyang maayos sa kanyang pananamit. Buk6d sa maayos, ay talaging "may-mukha" naming naipakikiharAp sa lalong pihikang mingingibig. At hindt kataka-takang sa gay6ng gandang maligat at kabAitang mahinhin, ay mga kapwa babae na, kung minsan, ang nakakApagsabi, sa pagkabighani, ng: "Kung ak6 lamang ay lalaki, niligawan ko it6ng si Tentay!" o kayA'y "Kung ak6 lamang ay may kapatid na lalaki, ipinanuy6 ko sana sa iy6, Tentay!"'.... Kapfg ganit6ng kapwA babae na ang nakhpagnanais mag-asawa sa isfng dalaga, ay tandang ang dalagang it6, buk6d sa may mga kadakilaang hayag, ay may mga tinag6 pang sa kapwa lamang sukat dl milihim. Paano'y ang mga babae, sila-sila'y nagkakisukatAn ng lo6b, sila-silf'y nagkakfuri&n ng mga iningat na hiyAs ng pagkababae. Si Kantan6d pa nga ba ang di maul61 kay Tentay!... Si Kantan6d ay isang lalaking, aywan kung binasA at aywan kung may asawa o bao. Paano mang pagsisiyasat ang ginawa ng mag-iini, ay hindi nAtam6ng matal6s ang kanyang pagkatao at pamamahay. Napasip6t na lamang sa mga lugAl na ya6n, nang is'a sa mga unang araw ng Disyembreng iniuwt ni Felipe, at hindi na naglalayo ni napagwawala ro6n. Ang panabi niyfng ngalan sa mga naging kakilala sa San Lazaro, at gay6n din sa mag-inf, nang makipanhik na sa bahay, ay Juan Karugdog. It6 o di man it6 ang tunay niyfng ngalan, sa bu6ng lugil o po6k na ya6n ay natawag na siyf ng si Kantan6d. Sapagka't mula nang mikilala si Tentay, walt na halos oras ng araw at gabi, na di nagpipaligid-ligid at tAtapat-tapAt sa dampa ng mag-ina. Kung minsa'y napagkakfmalfn tul6y ng mga kapitbahay na baka isang mAnununog o tiktik-sugAl sa mapangginrgihang mga lugfl at bahay na ya6n. Hindl rito bu6ng nanggaling ang tinurang pamagAt, kundi sa gawa tuwituwi nang magtatayo o magparaan-dafn sa may tArangkahan nini Tentay, at infabatang it6'y lumabis at nang kanyang mAsundan. Kung sumun6d namA'y hindl nakikiusap ni sumasabiy:

Page  390 susunud-sun6d nga lamang, anaki'y asong pungge, na malayo ang laging agwat. Aywan kung an6 ang kanyang hanapbuhay. May nagsasabing nakikita sa dakong likod niy~ ng namumukol na isang kilubang tsarol na itim, na sinisapantahang may lamang rebolber..... "Marahil ay sekreta!" ang naging bulung-bulungan ng mga tagakapooking iy6n; kaya't mula nang mabansag ang ganit6'y pinangilagan na si Juan Karugdog na parang ahas na itim: kinatakutan ng marami, kinaibiga't pinanuyuan ng il&n, at kinarumalan ng lahAt. Nagkfpunu-puno ang mga hinala ng nayon, sa pamamagitan ng mga kilos niya ring magaspang na malihim, at sa kanya ring mga pananalitang, nakabibit&w sa tulos ang kadalasan at kinukusA naman kung minsan. Ang ibig maiparamdam, hindi sa mag-iina lamang, kundi sa mga kapitbahay man, ay isa siyAng taong "maykapangyarihan," isang taong hindi maibubuwil ng gayun-gayon lamang, bagkus dapat kaalang-alanganan at ibigin. May napagsabihang isang taga-Kiyapong kaibigan, na nApapalibot din namang madalAs sa mga lug&l na ya6n ng San Lazaro, at ang taong ito ang nak&pagpaabot sa tainga ng mag-iinA na si Kantan6d ay sekreta nga, ayon sa sabi rin ng maykatawin, at naglilingkod, diuman6, sa Constabzuaria. Sa mga sabungin man sa Maypaho ay ganit6 ang pagkikilala sa kanya. Gay6n din sa patakbuhan ng kabayo sa San Lazaro. At palibhasa'y may ilan sa kanilAng naninirahan nang di lubhang malayo sa bahay nin& Tentay, ay di nagkulang ng nak&pagsabing si Juan Karugdog ay ising taong manunuba, mahangos at mapamaslang sa mga nakakaya, na di dapat tulutan ng is&ng dalagang makapagpapanhik sa kanyang bahay. Gay6n man ay nagpatuloy rin ng mga pagpanhik-panhik sa bahay at pag-abat-abat sa daan kay Tentay. Hindi marunong

Page  391 BAQNAAG AT SIK tCAT 391 lumigaw sa m&butihan at binyagang pakikiusap. Ang nAlalaman niyfng ligaw ay magpapanhik nang kahit mga alang&n sa oras, magpapahangin ng maraming kapalaluan at magpapar hiwatig sa mag-iin& na siy&'y ising tao ngang katakut-takot at mahigpit gumanti sa sinuming mAkagalitan. An6 ang miiisipan naming gawin ng mag-iin&? SilA, na halos pawang babae sa bahay, ay hindi siy&ng makapagsfsusuming sa mga kayabangan at pananakot na it6 ni Kantan6d. Si Tentay ay natuto na lamang magsusukbit ng is&ng lanseta, nang mapagdaramdamang siyA'y inAabatang parati at pinag&akalaang makuha sa gahasi. NakikipagkapwA-tao siy& kung si Kantan6d ay nAnanhik nang patao. Nguni't kung nagpipahangin na't nagkikil6s ng masaming kilos, siyA ay lumalay6 at nagtutulug-tulugan na lamang sa silid, o naggigaw&-gawaan ng anum&n sa labis at sa batal&n. D&tapwa't ang lalaking ya6'y talaging mahangin ang ulo. MadalAs magpalagusaw ng mga bu6ng piso sa bulsa, up&ng, anya yata'y mabighani sa salapi ang mga dukhang pinapanhik. Kundanga'y hindi niya natatal6s na si Felipeng si Felipe na, sampun ng kaibigang si Delfin, ay pinapagbAbah&g pa ni Tentay ng buntot, kapfg sa &lukan na ng kuwalta nagkakitikisan. Makfil&ng pati si Tentay ay kinakausap ng tungkol sa mga kaliskis ng man6k at balahibo ng kabayo. Mak&il&n din nam&n ng tungkol sa kanyang mga gawa kung niaatasan ng punb na magsadya sa iling mga lalawigan. Dikun6, siyA'y inaapu-apb at kinasisilawan ng marami dahil sa taglay na tungkol at kapangyari- han. An6 kaya ang masakit kay Tentay ng lahit na it6? Si Aling Tere, sa may is&ng buwin pa lamang na pagpapanhik-manaog ng lalaking ya6n, ay talaging puning-puno na ng yam6t. Dal& na lamang ng likas na ugall ng ising maybahay na tagalog, kaya hindi magawa ang itab6y ang sinum&ng ninanhik kahit kinap6pootin na. Si Aling Tere ay natukso tuloy magsabing si Tentay ay hindi na makapag-&asawa kaninumin, sapagka't mayro6n nang katip&ng walA lamang sa Maynilt, at kauuwi pa sa sariling lalawigan. Dapwa't ang pagsasabing it6'y hindi nakapagpahupA sa hangas ni Kantan6d, bagkus pang nakapagpalala. Ipinahayag ng lalaki na kung sa pag-ibig kay Tentay siya'y nagpApakamatfiy, at handA rin namfng mak&patfy sa sinum&ng makabibis6 at makasisirA sa kanyang lakad. Pahayag na ipinangamba at ipinagkfsisihin tul6y ng mag-in&, kung bakit pa nfsabi ang may katipin na. * WalA pa si Felipe, nguni't malapit nang dumating, nang silt'y gawfn ni Kantan6d ng is&ng kapaslanging simulA na ng

Page  392 892 LOPE K. SANTOS maraming kabagabagan sa dampang ya6n at sa mga kapitbahay. Pumanhik ising hapon, nang bago pa lamang lumulubog ang araw. Pinakamataghl na niyang panhik na dati-rati ang hanggang ikasiyam ng gab!; kaya ang mag-iinA, mAliban sa mga batang pinauunang pakanin, kung may kakanin, bago mAkatulog ay karaniwang nag-aantay na ng gayong pagpanaog bago magsihapon. Kung minsan nam&n silI'y inaabot nang parapara ng gutom, si Kantan6d ay in&anyayahan na niling humapon, kung sakali't di toto6ng kahiyf-hiya ang dulang; kung di kayf'y naghahflinhinan si Aling Tere at si Tentay na lumalabis ang isi at walfng pakalat6g na kumakain, samantalang ang isA'y nakikiharap sa panauhing walfng pakiramdam. Dalaw& yatang gabing nakfhapon na ro6n si Kantan6d, na nagpabili pa kay Victor ng tinapay-amerikano, dahil, dikuno, ang kanin kung gabi ay mabigAt sa kanyang tiyfn. Minsang gabing nkiulam niyA ang tinapay sa pinag-abutang tinapA sa dulang, at minsang sa ipinabili ni Aling Tere na itlog na maalat at kamatis, na kinain ni Kantari6d nang buong kas&rapan. Magkadalaw& pa ang panauhin o mahliligaw na gaya nito, ay marahil bituka na ni Aling Tere at ni Tentay ang n&ipaulam sa tinapay! Nang gabing iy6n ay hindi napahapon ng mag-inA. Lumampas na ang karaniwan at pinakamatagil na oras ng pagbabA ay di pa nagpfpaalam. Sa pagkakiupo sa papag na pasandig sa ising haligi at palfrindingan, ay tila umaapya na sa pagtulog at may nasang magpalumagak sa bahay. Ikasampung oras na, nfro6n pa. Si Aling Tere na sa pag-aantabay ay nfpaidlip na tul6y sa palap&g, pagkapakain sa mga batang nangatutulog na, tangi si Victor na nakapanaog di't nasa-galafn, ay hindi pa rin humahapong gaya ni Tentay. Nang magpabalft-bunga it6, si Kantan6d ay nagpakatanggi-tanggi. Dikun6'y ginawA na niying hapunan ang minindal, bago naparo6n. Ang nangyari ay nagkanf-kanyahan na namang kain ang mag-inA nang toto6 nang nadAdayukdok. Nang si Tentay ang lumabfs at maiwan sa lo6b ang in&, na nag-aayos ng higaan ng mga bath, si Kantan6d ay sumun6d sa labAs at do6n umali-aligid at bumulung-bul6ng ng mga kung anu-an6ng salita na di mawawaan ng binibini. -An6 p6?-anit6ng nipapalak&s. -Huwfig kang maingay!-ang paanfs na sawiy ni Kantan6d, kasabAy ang pagyayambA ng kamAy na patut6p sa bibig ng binibini. It6'y pinangalisagan ng balahibo sa galit at sindak sa mapangahas na anyo ng lalaki. Tatawag sana ng "Nanay!," nguni't natikom ang bibig sa pagkAulinig ng mga bagong bul6ng ni

Page  393 BANAAG AT SIKAT S99 Kantan6d. Si Aling Tere nama'y hindi na kailangang tawagin: sukat ang n&rinig na "an6 p6?" ng anAk, ay dahan-dahan nang sumilip sa pintuan. Palibhasa'y ab6t namin hanggang kilanan ang ilaw ng kaisa-isAng gaserang n&bubungad sa nisabing pinto, kaya sa is&ng silip ay nitan&w ang anyong payungyong ng lalaki, na tila may ibinubulong sa kanyang dalaga. Hindi kumib6 si Aling Tere. Inihanda na lamang ang lo6b sa pagpapagibik sa mga kapitbahay kung sak&-sakall. Hindi nam&n nakuha pa ni Tentay ang pagkain. Ang lalaki'y hindi nagtitigil sa pagbulong na karamihan sa mga sinasabi'y hindi niyi niwawatasan..... -At bakit p6 kayo ma&api?-ang nfsabi ni Tentay nang pagilalas, pagkawatas sa il&ng saliti. -Ikaw pali ay may katipanan na, ay paano ak6? Bakit di mo sinasabi sa akin no6n pang unang araw na ak6'y pumanhik dito, at nang di na nAbuy6 sa iy6ng magandang kalooban? -Ab,, ang lalaking it6!-ang sa sarili'y nisabi ng dalaga-ano kaya't ipagpiparangalan ko pa sa inyo na may katipin ak6? -Nang di na sana ak6 niwili sa kamihalan mo....! -Kaydali po nam&n niy6ng mipawili! May iling linggo pa lamang kayong nkpapanhik dito, ay ibig na niy6ng pagsulitan ko kay6 ng mga kalihiman ng aming buhay. -Kaya mo ipinaglilihim ay marahil ibig mo ak6ng miloko... -Mang Juan,-ang nasabing biglA at pakatfil ni TentayhuwAg ka pong pabigla-bigla ng salita rito sa amin. At an6 ang iloloko ko sa inyo, at nagsabi kay6 ng ganyan? Mag-aaral kay6 ng pananalita, at di parating musmos ang inyong nikakausap!..... Malamig din nga si Tentay; kung naging ising babae siying masubu-sub6 ang lo6b, marahil no6n di'y nagmumog ng dug6 ang lalaking ya6n. Marahil ang parating sukbit-sukbit na lanseta, ay nigamit na sa pinagl&laanAn. Ang ginawA na lamang ay umakmang papasok sa lo6b; dapwa't hinadlangan ni Kantan6d, at anya'y: -Huwig kang malls dito, kung ibig mong magdain tayo sa mabuting silitaan! Si Tentay, sa ganit6ng balA ay nadals ng kahintakutan; umiral ang pagkababae, at di man nakaimik sa ninigil. -Sinabi ko na sa inyong ak6'y hindi natatakot mamatiy ni makamatiy, kaya huwfig mo ak6ng hiyaln ngay6n sa hihilingin ko...... Tunay nga bang may katipin ka na?

Page  394 894 LOPE K. SANTOS Hindi makasag6t si Tentay; dapwa't sa wakfs, ay nagtibay ang lo6b sa "bakit ko ipagkkkailA at sino siy&?" Sumagot ng mayro6n ngA. Sino? -WalA p6 rito. -San nhroro6n? -Ay an6 po ang ipinag-iusisA mo? -Ibig kong paghanapin at nang m&laman kung siyf'y magaling na lalaki. -Hindi po ya6n marunong matakot kaninumin; nguni't walA rito, nasa Silangan. -Hindi na siyA makapfparito kailanman! Nipaaba ang dalaga, at sa sarili'y nAwikA pang:-Nahihilo ngA yatang talagA ang taong it6!..... -Mkkita mo at hindi ko tutugutan hanggang di siyA mfikilala. -Pagdating p6, rito ay ak6 pa ang magpipakilala sa inyo. -Tila ka nakakfsalbahe.... — Hindi p6 sa kay6'y sinisalbahe, kundi..... — 0, an6 ang sAsabihin mo pa?-ang putol ni Kantan6d na tinut6p na nang totohanan sa bibig ang binibini. BiglA it6ng umibag at sinaltak ang kamfy ng pangahas na lalaki. Nagpakita na ng totoong galit at nagwik& nang malakhs at walfng paku-pakundangan: -Manaog na kay6, Mang Juan, kung ibig niy6ng huwfg kay6ng samain — Nagalit ka na-aning pinapipanaog-pari gay6n lamang! — Manaog na p6 kay6!-ang makapangyarihang sabi ng dalaga. -— Oo, ak6'y mananaog na, nguni't pabaunan mo ak6; kung hindi, hindi ak6 aalls dito, mangyari na ang mangyayari! -Na an6 pong pabaon? -Kahit isng...... halik......! At umakmang ilagdA ang marurungis niyfng labl sa kagalang-galang na kanang pisngi ni Tentay. Dapwa't sa akmf niyi'y isfng malagapfk na tampal ang isinalubong ng binibini. sun6d ang ising hiyiw na pagibik sa inA, na biglang dumal6 namin at nagmurA nang di kawasa 'a lapastangan. Si Kantan6d ay umakmang magbunot ng rebolber sa likod. Panabfy na nApahiyfiw ang mag-inf. Sa iling iglap ay pinaggibkan ng mga kapitbahay.

Page  395 BANAAG AT SIKAT 9 Nguni't ang duwag na pangahfs ay wali ne. Nakapagiwan lamang ng ising matigas na banta: -Sa ibAng araw kay6! Mahuhulog din kay6 sa kamiy ko!..... Hindi na ngA nagtugot sapul no6n si Kantan6d. Lalo nang pinangatawanan ang pagpapatibay sa pamaght na it6. Nguni't hindi namin nakyat na sa bahay, mipaaraw, mApagabi. Kadflasa'y nagsfisapanikW nang paligid-ligid; kung araw ay dl napakikita ro6n, kundi kung mga gabi at hatinggabi lamang. Sabihin pa ang pagkakatak6t ng mag-iinA. Pati ng palAgalang si Victor at si Lucio, ay hinigpitin ni Aling Tere upang huwag nang makApagpana6g. Maraming mga kapitbahay ang nagsiabat namin sa kanya, kayi pinagmumuntik-muntikanang maumog, pag nagkata6ng nidakip sa isfng masamfng pagpasok sa mga loobang ya6n. Ang ganit6'y nagpatapang-tapang sa natatakot na mag-iink. Sa dakong Timbugan ay kumalat ang balitang asuang ang namumuyat na ya6ng mahigit nang sanlinggo sa San Lazaro. At aswang na di tagalog, kundi isA raw sa mga amerikanong mfngangarit6n sa kamalig do6n ng Munisipyo. Kalangkap ng balith ang takot na lumilaganap at kumukulill sa tainga at guniguni ng marami, lalo na ng mga buntis at mga batA. May nagsasabing asong punggg ang kaniling nikikita, anupi't maikli ang buntot sapagka't rebolber ang daladalA; at may nagsasabing isfng malaking baboy na tlsingisingasing pag nakframdam ng tao, at biglang nawawalf munting mApakubli sa dilim. Pati sa nayon ng San Lazaro, kung sa bagay do6'y di na kailing ising mlngingibig lamang kay Tentay ang mulA ng mga gay6ng bilitaan at pagkakatak6t, nang malaon, ay nagkaroon din ng mga kampon ang paniniwalang aswang ngA ang naggigalA gabi-gabi. Nguni't ang aswang ay kinikilala nillng si Kantan6d at di amerikano. Hanggang sa mga kapookin ng Mayhaligi at Oroquieta, ang aswang ay nakaab6t. Ang shbihan namin ng mga tagaro6n ay may lumilagusaw pang tanikali ang do6'y nagpApalibut-libot at namumuyat, nguni't waling makapagsabing nakkkita. Sinisapant~hA naming isAng bilanggong nakatanan sa Bilibid, kaya may dala-daling taling-bakal. Nguni't sa mga tagaro6'y malubhf-lubhA pa ang pagkikatakut-takot ng balita. Sapagka't bilanggong tanan at uman6'y pinarusahan ng hibang panah6ng mAbibilibid dahil sa nakamathy, kaya

Page  396 396 LOPE K. SANTOS bawa't tao raw mAkita at mfabutan sa paglilib6t kung gabi ay pinapatfy namfn, sinisipsip ang dugo, kinakain ang puso't at&y, pinipindang ang lamfn at iniihaw tuwing kakain. At palibhasa'y wala siyAng bigas na rhiisaing, ang ginagaw&'y ninanhik na lamang sa mga bahay-bahay at nanghihingi ng kanin; kung walAng mfhing&n, ay pumapanhik at sukat sa batalin, nagbubungkal ng mga palay6k, at pag walA ring mfikuha'y pinagbababasAg at ipinagtftapunan. Salamat kung di pa patayin sa pagtulog ang mga may bahay!.... Wala sinumfing makapagsabi nang tAhasan kung sain nagtutumiri kung araw ang bilanggong it6. AnAng ibA'y sa mga butas na walAng lam&n ng Loma; anAng ib&'y umaahon sa mga gubat ng Dilimfn at Masambong, at anfng ibA pa'y nagbabalik daw tuwing madaling-araw sa Bilibid. Ang lahbt ng mga balita at pagkakatak6t na it6, ay umaab6t sa alim ni Juan Karugdog. Ito namAn ay nagmamAtawing-matakot sa gay6ng mga higingang tungkol sa kanya. At sa panghihinayang sa buhay, ay ising linggo munang tumigil ng kigagawi sa San Lazaro. Nagsadya nang pabalitA kin& Tentay na siyA'y wala na sa Maynila at nasa isfng malayong lalawigan, sa pagganip ng isang bagong tungkol. Sa di na pagsipot ni Kantan6d ay unti-unti naming lumipas ang pagkaligalig ng mga kapitbahay. At nang ang mga nagdaing kapuyatan ay kasalukuyan nang binabawi gabi-gabi ng mga mang-aabat na dati, si Kantan6d, is&ng s&badong mag-fika-. wal6ng ora's ra ng gabf, ay nanhik na mull nang mapayapa at magalang sa bahay ng mag-iinA; may mga dalA pang kung anu-an6ng kakaning pasalubong sa mga bat&; humingi ng bu6ng kapatawarin sa nfgawa niyAng mga pangangahAs at pambabagabag nang mga nagda&ng linggo. Gay6n daw ang parusa sa kanya ng paring aswitang nipagkumpisalfn. Nakiusap na namfn na kung siyi ma'y ayaw nang tanggaping manliligaw, ay ipalagay man lamang na parang an&k ni Aling Tere at kapatid nai bunso ni Tentay. Kung ang mag-inang nakArinig ng mga ganit6ng sabi ay hindi man nakapagpahalata ng pfmukhaang pagtawa sa nakikiusap na it6, ay sapagka't nApakagawi na lamang toto6 ang kanilfng mukha sa mga anyo ng kalumbayan. DAtapwa't gay6n man, ay nag-ibayo pa ang kanilfng pagkikilala sa pagkakulang-kulfng at masintu-sint6 ni Kantanod. An6 ang isasagot ni Aling Tere kundi "opo: di siying salamat kung kay6'y nagbabagong-loob na at nakikimagulang. sa amin." Ang galik ni Juan, sa laki, ay nakyat at nakapagpapun6 pa ng hangin sa ulo. PagkArinig, na siy&'y pinafayunan, ay

Page  397 BANAAG AT SIKAT 397 humingi pa nang kaunti. Na sapagka't nang hapong ya6n lamang siyA dumating, galing sa ising malayong lalawigan, at sa kapagura'y natatam&d nang umuwi sa sariling bahay, (aywan kung saafn), ay mangyaring do6n na siy& patulugin sa gabing ya6n, at umagang-umaga'y aalis din.... -Hindi p6 ma&ari ang ganyan! - ang malumanay na pakitungo ni Aling Terc. -Kung malaman p6 ng ibAng tao na dito kay6 natulog, ay an6 ang wiwikain na namin?.... — Hindi na p6 ak6 liliwanagin. — Kahit na p6; huwAg, at toto6ng kahalay-halay! -Wala p6 namfin akong gagawing an6 mang bagay na masarta... — Siy& nga p6; nguni't maraming kapitbahay namin ang nagagalit sa inyo, baka kay6'y maramdamfng naririto ay umugin kay6 gaya ng kanilang bantA. — Ak6 po'y hindi natatakot. -Ah!... sinabi ko na sa inyong hindi ma&arl'...! Hindi na umimik si Kantan6d. Samantala, si Tentay na nasa-dakong loob at nagpapakunui-kunwa ng pakikinig, ay matawa-taw&ng nagngingitngit sa kanyang ini, kung bakit pa't nakikipagtagalan ng usap sa haling na ya6n. Nanaog si Kantan6d na pinag-Aagawan sa lo6b ng tuwa at pagkalungkot: tuwa sa pagkakAtanggap na namAn sa kanya nang mabuti, at lungkot sa di pagkakapayag ni Aling Tere na patulugin siyi ro6n. Lumabis sa tArangkahan na buibulung-bul6ng. Sa gayong dilim at tahi-tahimik nang gabi, ay sinukat-sukat muna ng matA ang taas ng mga bintanA ng bahay, bago nagsabi sa sarili ng bantang: "Hintay ka, nmmaya ka, Tentay, hatinggabi....!" Nagbanta na namfn ang suwail, na ang Roma'y fagawin....! Lumakad nang lumakad sa kahabaan ng daAng Cervantes. Maminsan-minsang mfpatigil: lumiling6n at tumatanAw sa pipanggalingan. Nang nilalapit na sa malaking dulaang Opera House, ay nakianinag ng isang malaking taong nakatayo sa gitnang-gitna ng daan. Pulis na amerikano. Nang m&kilalang pulis ay sumikdu-sikdo ang puso; nagpakilihislihis na paris ng pag-iwas ng isang duwAg na magnanakaw sa mga anino at kaluskos ng pag-usig. Nakalampas nang waling nangyari, kundi ising matagil na pagkakAtitig ng pulls, na waring nakfpansin sa paglihis niy,. Ang mapuputing liwayway ng mga ilaw-lansangan ay abut-abot namfn do6n,

Page  398 898 LOPE K. SANTOS na anupi't kung dl paris ng pulls na ya6ng sadyang kumukubli sa lilim ng ising haligi ng kawad, ay labis magkamukhaan ang mga tao sa liwanag. Marami pang naglal6karan, palibhasa'y may mga ikasampung oras pa lamang. Nakasapit han#gang sa dulaang Libertad. Dito at sa Zorrilla ay sabAy na may palabis nang sibado ng gabing ya6n. Hindi nasok sa alintnan, at anya'y lampas na o baka alanganin sa oras ng paglab4i. Isa-isA na lamang binasa nang makilawA at makkitlo ang mga palituntunan at pamahayag na nangagdikit sa pinto ng magkaibayong dulaan. Marunong naming bumasa, nguni't paurit-urit lamang at tila may kalabuan ang mating halos idinAdaiti na sa binabasa. AnF alingawngaw ng mga. awit, tugtog, tAwanan at pflakpakan sa lo6b ng dalawing dilaan, ay kaunti nang nakahikayat sA kanyang masok din, kahit man lamang sa entrada general. Dapwa't nipaurong, nang may ising taong mipagtanungin nang kung an6ng oras na. Ipinakita sa kanya ang relos na magiikalabing-is&. "Kaunting oras na lamang!" ang niibulong sa sarili. Lumapit pa sa iling babaing magmamani, mag-aapulid; itlog, peras, kastanyas, at ibi pa. Bumili ng maning mAkukuk6t na ipinuno sa isfng bulsa ng pantal6n at ising bul'sa ng amerikana. Kay-hirap ng waling relos! MayA't may&'y nakikiutang ng lo6b sa mga taong nskakasalubong sa pagpapatawid-tawid sa dain, uping matal6s kung an6 nang oras. Siyi'y may daling rel6s din, ayon sa madalis sabihin kins Tentay, kung sa pagkainip ay itinatan6ng sa kanya ang oras ng gabf up&ng manaog na; nguni't dikun6, ang relos niyfng ya6'y mahil at di maipagkitiwalang ipagawA kundi sa EstreUa del Norte kapAg nasisiraang paris nang mga araw na ya6n. Antayin na kaying matapos ang mga palabis? Huwig na kaying hintayin, at mabuti na nga'y may mga ibifig taong nagsisigalA sa lansangan, uping huwig mipuni nang gaano ang kanyang mga"paglakad at pagtakas, saki-sakall?... It6ng hull ang kanyang minagaling. Hindi na inantay matapos ang mga tanghalin at nagbalik sa San Lazaro. Nakalapat na't nakatall ang tfrangkahan; nguni't taling Lucio, taling-batk.lamang, na uping makal&g at mapasukan ay waling kailangang gawin kundi ising maingat ha pagsusul6t ng kamiy sa buh61 ng lubid na panall at marahang pagtutulak uping huwig kumalatis nang gaano ang mga salA ng pintuan. Si Karugdog ay hindi na bago sa pintuang ya6n, at ea looban ma'y walA nang sfisabihin sa kanyang pakaliwA't pakanfn. Sa siwang ng mga nakasaring dungawan at sa mga butas ng dinding, ay nAbabanaagan ang mga liwayway ng issng

Page  399 BANAAG AT SIKAT 899 ilaw na naglalag6s at nakasisingit. Dati-rati'y nagpapatAy ng ilaw kung magsisitulog na ang mag-iina, hindi sapagka't minfimabuti nila ang dilim, kundi marahil ay sa pag-aarimuhanan sa langis o gaAs; dapwa't sapuil nang si Kantan6d ay magbantA at manligalig sa kanilA, ay hindt na nag-ails ng ilaw gabi-gabi. Mangyari pang di ang ilaw na iy6n ang siyAng lalong mahigpit na kaaway ng kanyang binabalak gawin sa lo6b ng bahay! -Nguni't... bahalA na - ang nhwikang mag-isa, habang pinagkukurb ang mabuting paraan ng pagganAp sa kanyang tangkA. -Dito ak6 aakyat sa bintanang it6ng malapit sa lalagyan ng ilaw. Kung makalalapit ak6't mahihipan, pipatayin ko, kung hindi ay.... may ilaw nang mangyari ang lahAt!.... Ang sumigAw sa kanilA at kumilos ng masamasamAng kilos, ay uts.....! Ang kaluban ng rebolber ay sinalit sa likurin. May isAng sundang pang matulis at matalas na sukbit, taAng siyAng unang gamitin sa magp/pahamak sa kanya, upAng walAng ingay na makamatAy kung makamamatAy man. Ang maliit na hagdang may tatlong baitang lamang, ay kinuha at siyang isinandig sa tapat ng durungawan. Dahandahan- ang pagsasandig; dahan-dahan ang pag-akyat, upAng huwag kumaluskos ang mga nangAngalisag na lumang pawid ng dinding. Ang urong-sulong na dalawAng sawaling dahon ng bintana ay lapat na lapat at nAtatall ng gatimsim na kawad sa isAng palatpat o anak-anak ng dinding. Hinawing pakanan ang isang dahon, nguni't bahagya nang nakaisod ng dalawang dall sa dagusdusan sa itaAs. NagkapuwAng ngA nang kaunti, at si Karugdog ay may pinagklsilipan ng pagkakahanay ng nangatutulog sa lo6b. Si Tentay ay walA sa kaWbahayAn: walang salang nasa-silid; at sapagka't walang kasiping si Aling Tere kundi dAdalawing batA, si Juldng at si Lucio, hindi rin sfisalang si Victor ay siyang nasa-silid na kasiping ni Tentay. Ang silid ay maliit at makipot, kay&'t ang malamlam na ilaw ay nakapagpApaaninag ng tila mga pak ni Tentay na nAbubungad sa pinto at ng ulo man ng batang nakahigA sa paanAn. Paano ang gagawing pagkakalag sa tall? Hindi malalag6t ng kanyang sundang ang kawad. Kung di namAn sa bintanang ya6n magdaan, ang ilaw ay walang daang mapatAy. -Mahanga'y do6n sa isang bintanA ko siyA tapatn! - ang nAsabi. Gay6n ngA ang ginawA: inilipat ang hagdan at do6n na

Page  400 400 LOPE K. SANTOS min nakyat. Nakatall rin ng kawad ang bintana, at lalong matibay pa mandin. Ang mag-iining yao'y mapagkikilalang sa kawalAn ng lalaking tagatanggol, ay sa mga panaling-kawad na lamang nagtitiwalA ng kanilang buhay at puri. Walf ring matgyari. Kung sa talaging hagdanan namin pumanhik, o ia batalin kaya, ay sipilitang dirain sa pintong sala-sali at urong-sulong din, na lalong lapat na lapat at may aldaba pang nakatalasok at nitataling parang wala nang kilagan. Mabibig6 yatA si Karugdog! -Mahanga'y sa silong ng silid ak6 gumawa ng lusutan!ang naisip. Ang silong ay.mababa: halos pantay-pusod lamang. Waling bakod at nitttiwangwang na anaki'y ising babaing m&nananim na nakatapt ma'y an6 pa. Ang mga sahig ay n&dadaling; maiaring tastasin ng matalas na sundang hanggang malagunlon o mahawl, pati ng mga balagbag, uping mailus6t ang isang ulo at katawan. Nagtibay sa pakaning it6. -Sa silong! sa silong nga' - ang malug6d na sa sarili'y nAwika. Ang kadilimin ng gabi ay naging matalik niying katulong. Palibhasa'y nAdadakong kalooban ang bahay, malayo sa daing malaki at hindi na naiab6t ng mga buntot-liwayway man ng luselktrika, kay& anuming gawin sa paghahanda ng kanyang panukal& ay wal&ng kalabang panganib, kundi ang kung may migising na lamang sa kanyang mga iakyatin. Parang isang matalas at saniy nang magnanakaw, ang una munang pinaghahawi at nilinis ay ya6ng lahit na makahihambalang sa pagtakas, saki-sakaling siyi'y maramdamin at habulin. Kin.uru-kurb pa kung saan-sain siy& lulus6t sa paglabis sa looban at kung bagi't makaakyat ay saan at paano ang magaling na pagpanaog na gagawin. Hinaka-hakang si Tentay ay mafaring mayag sa takot at maiaring hindi sa galit. Sa mayag o sa hindi ay mangyayari rin naming migising si Aling Terf at magpagibik. Ang mga kapitbahay, palibhasa'y mga gawi na sa pag-abat at sa pagdalo, ay hindi malayong magsiratfrig agad-agid, at miabutan pa siyi sa itais ng bahay, kung ngingapa-ngapa at bfibagal-bagal sa pagpanaog. Kung makabutas man sa sahig ng silid, ay ibi ang lumus6t nang paakyat na waling humahabol sa lumus6t nang pababA na hinahagad at iniabatan. Ang lahit na it6'y inisip niyi, at sa wakAs ay nfakalang magaling ang pagkaakyat sa

Page  401 BANAAG AT SIKAT 401 silid ay gumawi sa malapit na bintana at kalagin muna ang kawad. Kung it6'y di na nakatall, tumal6n man siya sa bintanA, ay walang sagwil na malu(lusutan. Nasok na sa silong. Di man ininda ang makilawing pagkiuntog, na halos sinunong ang bahay. Mahihimbing namin sa itaas na walang napukaw sa yanig. TumapAt sa may paanin ni Tentay at isa-isi nang sinalft ang hanay ng mga daling. Ang mga sahig ay pahalfing at magkahab& ma'y mga anim na dangkal lamang; put61 at di karugtong ng mga sahig sa kabahayan. Anupi't madali at bagay na bagay ngA sa pakana ni Kantan6d. Sa bawa't daling ay isinusu6t at inihihiklat ang dulo ng sundang, na 'sa katalasan ay waling kakali-kalatis na nakalalag6t sa marurup6k nang uwAy. Nang may mga labing-anim na ang sahig niy&ng natatastas sa dalawing hanay na daling, ay inatuhang lusutfn; nguni't mahigpit pa; kailangang hustuhing mga dalawampf at nang lumuwag-luw&g ang pagpupus6t ng kanyang katawfng malaki rin namfn. Madali't sabi, ay nakalagunlon ng may dalawampung sahig at iling balagbag, nang ang liig niyf ay naninigis na't di maibaluktot halos sa pagkakapabgawit sa tingalA, at ang mga binti nami'y sa pamimitig; ang dalaw&ng tuhod ay ngalAy sa pagkakAluh6d sa lupA at ang lik6d ay sa pagkakiliyfd na matagil. Nguni't gaano na ang mga hirap na ya6n sa palad na pinamumuhunanan! Kailangang sa dakong palirindingan ang hawl ng mga sahig na malagunlon, uplng huwig mapabunton sa dakong lik6d ng batang nasapaanfn ni Tentay, at sa gay6n, kung pumihit ma'y di mangahigan at kumalaskas. Unti-unting iniungaong ang ulo sa butas na parang may ising mabigft na susunungin. Nipasungaw namfn at iling sandaling sa nilingap-lingap sa kabahaying maliwanag at sa silid na madilim, anaki'y ya6ng kabesa-parlanteng pinalalabfs na madalas sa mga pistahang-bayan no6ng araw. Nang mipagmasdan ang ilaw ay nakaramdam ng tila kamandag ng takot na naninalaytay sa kanyang mga ugft at lamAn. Tumaniw nang padunghal sa dakong ulunfn ng higA ni Tentay, bago sa bintanang nAtatall na binabantang kalagin at talunin saki-sakall. Naglulun6k ng laway na anaki'y isAng bilanggong nfpapang&w ang iig at nakakitaniw ng istng pintong mfitatakasan, nguni't mapanganib. Ang balikat namin ang isinun6d na parang pipasanin ang bahay. Ang kanan muna, sakA ang kaliwing kamay.... para na siyAng nasa-itaAs sa gay6n. Ang mga tuhod na nga'wit ay lalong nagsipangal6g nang mApatindig na nang

Page  402 402 LOPE K. SANTOS matuwid. Hindi man sinasadyA ay napagsAsalitA ang mga sahig na sa pagdiln ng kanyang mga kamay, ay nagsisiraing mandin sa pag-alatiit. WalA ring napupukaw ni kumikilos. Oras na ya6ng talagA ng lalong masarap na paglimot ng mag-iini sa mga kapinsalaan ng buhay! Si Tentay...., si Tentay ay naghihilik at anaki'y patiy sa pagkakAtihayl nang patiwangwang. Si Aling Terg.... si Aling Tere ay k&ta6n pang pinaglalangitngitan ng mga ngipin at bagAng. At ang mga batA.... sinf Lucio, Victor, Julita, sa hihimbing ay parang hindi na mangakAkatikim uli ng ibfng gabing m&itutulog. Anup&'t si Juan ay siytng tanging harl sa katahimikan ng bu6ng bahay; nguni't haring nanginginig, haring natatakot, haring malakfs ang lo6b ay mahinA ang tuhod. Pagkasampa ng bu6ng katawan at pagkatuntong nang patag sa sahig ng silid, ay nag-alanganing kalagin pa muna ang kawad ng bintana. -Hindi na kailangan! - ang sabi. -L&layu&n ko pa it6ng si Tentay, na halos nasasa-kamAy ko na? Nilakdawan ang batang si Victor, at kaunti pang mayapakan sa is&ng paf si Tentay. Ang sundang na hawak-hawak ay isinakamay na kaliwa; nguni't sa pangangaykay ng mga daliri, ay biglang nabitiwan at bumagsak sa ibabaw ng isang baul na munting nasasa-kanyang tagiliran. Kumalab6g ang sundang. Nagising si Tentay. Nfmulagatan ng mata ang taong sa kanya'y nakatayo nang pasaklA at paduhapang. -Sino ka!? - ang pabiglang tan6ng ng binibini. Ang sinokdng it6'y parang tumamang punlo sa dibdib ni Juan, na halos ikinawala ng kanyang ulirat. Ang sundang na dAdamputin sana uli ay hindi na nakuha't biglang nfbuhat ang kaliwang paA at inalls sa pagkakasaklA sa nakahigA. -Tao, tao, Nanay!.... Tao! Ang taong it6'y parang nagtulak kay Karugdog na biglang nfpabalik sa ginawA niyang butas ng sahig, at umakmang lulus6t na sa silong. Si Aling Tere ay hindi pa nAgigi'sng. At ang ganit6'y nagpasauli ng lo6b kay Juan. Dapwa't si Tentay, na anaki'y isang binfbangungot lamang na sa pagpapak&ubus-ubos ng sigAw ay mahinA rin at paung61 ang pananalitA, ibig bumalikwas na hindi maAarl at nanlalatA, ay nabuhayan ding sandali ng lo6b nang mamasdang ang tao'y lumay8 agad-agAd sa kanya at umakmang makatakab.

Page  403 BANAAG AT SIKAT 403 — Sino ka?..... Nanay, tao!.... tao! Malakhs ang sinokd, nguni't ang taol.... t4o!.... ay unti-unting naiinis sa lalamunang katulad ng pagpapasaglp ng isang nalulunod, palibhasa'y napagbalikan na ni Juan at natut6p ang kanyang bibig: -Huwfg kang maingay! - ang sabsy sa pagtut6p na sinabi. Nagkapanah6ng nadukwang uli ang sundang sa ibabaw ng baWl, samantalang ang di nakagulapay sa sindak na binibini, ay tinutuhod niyk halos, gaya ng pagtuhod ng pumapatAy ng isfng baboy na ayaw pasigawin. -Patfy ka, pag nagpagibik ngay6n! - anya pa. At hinawakan ang isfng kamAy ng nagpipiglas na binibini saka ipinasalat ang makinis at matulis niyAng sundang na natitimb sa tapAt ng dibdib. Nang mbhipb ni Tentay ang gay6ng kakila-kilabot na patalim, ay nApatili ng isang inaku! na di sinasadya, tiling ginantihAn ng lalaki ng isAng sist... mauut s ka! Si Aling Tere ay nagising nang papungis na anaki'y ising nabulahaw sa sunog. Ang mga tan6ng at pagibik na inos ni Tentay ay parang bumfbalibol sa kanyang dalawAng tainga, nguni't para ring nahalimpungatang hindi makabigli ng bangon at pagsaklolo. Si Tentay sa pagtatanggol sa sariling puri ay nangusap ng magsdditaan tayo n=ng mahusay! sa pangahis na dl niyi madaig sa lakes, bakit ang mga pagpapagibik niy&'y walfng makasapit sa mga kasambahay. Pagluluwig sa mga kamAy niyA ni Kantan6d, ay nabigyan ng isAng pailalim na sipA ang kapatid na nasa-paanan, at it6, na tinamaan sa dibdib, ay nApagulong hanggang sa may butas ng sahig at napasighw nang ubos-lakis na nnki!, sigAw na kay Aling Ter6ng nadidiwaan na sa pagkapukaw, ay nakapagpatal6s na nasa-silid ang dapat gikbang alingawngaw. Daig pa ang nilundag ni Aling Tere ang silid, at do6n niyA nAkita ang taong nanggigahasa at pinagpipiglasan ni Tentay. Ang pagkilundag ay malakis na nakfgitla kay Karugdog at biglang ikinabitiw sa kamiy ng dalaga. Hindi na nausisa ni Aling Tere kung sinong lalaki yaon, at kapagkaraka'y naghihiyiw sa kapitbahay. Sa lakfis ng pagpapagibik ay waling di sa pagkasira ang lo6b ni Juan. Nagtindig it6ng biglA at ang inA'y siyhng hinarAp. Inakmafng sakalin at pinagpakitaan ng hawak na sundang na ising salit3 ma'y walA. Si Aling Ter8 ay nipalugmok halos sa katakutan at parang

Page  404 404 LOPE K. SANTOS pinasalan sa bibig na di na nakahuma. Dapwa't ang mga una niying Biggw ay nfrinig na sa mga kapitbahay na datihang handA namfin sa mga biglang pagdalo, kailanma't makakirinig ng munting pagibik ng mag-iini. -KapAg kay6'y nagsiimik pa ng kahit gfgaputok, ay patay kay6ng lahit! - ang paris ng isAng tulisfng nanlolo6b ay itinangi ni Juan. -HalA, matulog ka, matandi ka: hal&! - at kay Aling Tere ay itinur6 ang banig na hihiging, anaki'y ising aming nagpapatulog sa kanyang anak lamang. Ang pagkakatayo ni Karugdog ay sa pintuan ng silid at ang matandang babae'y nasa labas na ayaw papasukin. Nang akmang bfbalikin na naman niy& si Tentay, ito ay nakatin-,dig na, at si Victor na gising na rin sa pagkakisipA ng kapatid, ay siyf namang nagsisigAw ng "Nirito p6 si Kantan6d!.... nirit6, pinapatiy kami!" Sa mga sigiw na it6'y hindi na si Tentay ang nAharip ng tampalasan, kundi si Victor na sa pagkakaupo nang pail&s, ay binigyan ng isAng sipang, ikinasiksik sa isfng sulok ng silid at nagk/sabug-sabog tul6y ang salansan ng mga nila-gunlong sahig. Isfng tiliang malakis ng mag-iinA ang naging katug6n ng gay6ng pagsip& kay Victor. At samantala'y siyfng pagtugtog sa pinto ng mga dalo up&ng sili'y buksan. Si Aling Tere ang dali-daling nagbukfs; nguni't sa dami ng mga likawlikaw ng taling lubid, bukod pa sa talasok ng aldaba, ay nagkapanah6n na muna si Karugdog na makalusot sa bintanang kalapit, palibhasa'y sa lakfs ng kanyang tulak ay nahawl ang bintanang sawali, at di man makalAg ang kawad ay nangyaring niihulog sa lupa ang kanyang katawin. Tatlong lalaki ang gibik: dalawA ang nAuni, na siy&ng tumatawag sa pinto at ang is&ng nahuli na siyfng nak&sinig kay Kantan6d nang it6'y kumalabog sa lupa at pagkatindig ay tatakbo nang pat&rangkahang bukas. Doon siyA nahabol ng huling dating na may isAng bambong gabisig halos ang bilog; dapwa't palibhasa'y hull rin sa panahon, ang tumatakas ay bahagya na lamang niyang napatamaan ng dulo ng bambo sa may pigi, na ikinAtikay6d ma'y an6 pa: nakapagpatuloy rin ng takbo at nakapagpalikwad-likwad sa mga kasukalan ng lugil na ya6n, at wala nang nangyari sa kanilAng paghagad at pagsaliksik. Sin&sapantahang sa dakong Tayuman nakatawid, at ipinag-adya nam&n siyf ng pag-aantok o ng pagkawalAng talaga ng isang anino man lamang ng pulls sa mga lugfil na ya6n. Nabuhay na naman ang aswang!

Page  405 BANAAG AT SIKAT 406 Ang abot ng bambo kay Kantan6d, bagamin dulo lamang, ay ininda ring may ising linggo. Namaga ang pigi at hindi ikinalakad sa lupi. Nguni't ang bagay na it6'y hindi nakadalA sa kanya, kundi nakapagpaimbot pa ng islng tangkang paggaling ay gaganti rin. Hindi na sa mga mag-iini lamang nagagalit at nag-Aakalang maghiganti, kundi sa bu6ng nayon na. At ap6y ang banta naming sandatahin. Ising gabing matahimik ay hihagisan o susulsulin ng ap6y ang alinman sa mga bahay do6n, at kung nangagkikagul6 na ang mga tao, ay si Tentay ang kanyang hiharapin..... Anaki'y ya6ng Ahas sa Paraiso, habang dinaramdam ang mga sakit ng katawin, na, wala nang minumug-mumog at nginfngatA-ngathng lunas kundi ang mga salitAng Pasyon, na: "di ak6 tutugot, hanggang di ko malamuyot, mAramay silAng masunog...!" Sa lo6b ng linggong it6 dumating si Felipe. Nang gabing ang mag-iini'y dalawin, isi man sa kanilt'y walAng nagsabi sa magkaibigang bagong-dating ng gay6ng mga sakunAng nangyari sa bahay. Dapwa't nang si Felipe'y may ising linggo nang mahigit, na halos gabi-gabi'y napAparo6n, maklilfng labis niyi sa tirangkahan ang tila may taung nAsusundang lumalabis na galing din sa looban. Kung nasasa-malaking dain na ang taong wari'y nasusundan ay sa dakong kanang patungo ng libingan gumagawi. Ditapwa't nang isA o dalawing linggo na, ay nisabi kini Tentay ang kanyang nipupun&. Ang magin&'y nagkitinginan nang mfrinig ang mga sabi ni Felipe. Waling salang si Kantan6d!.... Sa pagkakitinginan nili'y napukaw ang hinuhA ni Felipe. -— Bakit? sino iy6n? Si Aling Tere ay maliksing nakapaibabaw sa hinalang napukaw. — Aywan, - anya — nguni't marahil ay tagariyin sa mga kapitbahay natin sa lik6d: nilaman mo nang dito sa atin ang madal&s niling ligusan, at madali-dali kaysa magdaAn pa sa kabulusan. Nalooy sa gay6n ang paghihinuha ni Felipe; dapwa't sapul no6'y parang inuutusan na ang kanyang ulo at mga matA, tuwing papanaog sa kililing6n magkabi-kabila sa bu6ng looban, 'sa silong at hanggang sa labis na ng tirangkahan at sa daAn, bago magpatuloy ng pag-uwi. May gabing walA siying nikikitang anumAn, may gabing nak&pansin ng anino ng tila is&ng taong nagtitatakbo, at ising gabing nagkunwa siying umalis na, bago nagbalik, ay

Page  406 406 LOPE K. SANTOS may niabutang isAng taong liligid-ligid sa thrangkahang nakatall na nang mahigpit at matibay kaysa rati. -An6 ang ibig ninyo rito? - makapangyarihang tan6ng ni Felipe. Ang tinan6ng ay napagitla, sapagka't nabiglaanan sa pagkkAubok ng taong iyon. Hindi naman niya napagsiyang iy6n din ang taong kaaalis pa lamang at halos gabi-gabi'y panauhin nina Tentay. Naunang nasok sa dibdib ang sindak kaysa rating kagahasaan. Walang masabing pag-iwas, kundi: -Ak6 po lamang ay nagkakamali mandin ng pinto; hinahanap ko ang bahay ng is6 kong kaibigang sa lugAl na it6 n&titire, nguni't hindi ko matandain. -Lalaki p8 ba ang inyong kaibigan? - ang tan6ng ni Felipe -Op6. -Hindi ng& po rito; 'sa bahay na it6'y pul6s na babae ang pakatirA. -Hindi ko p6 nAlalaman; salamat sa inyo. At si Kantanod ay walA nang paa-paalam na tumalik6d sa kausap, at yumao sa dati niyfing gawi. Si Felipe ay tumigil na ilAng sandali sa pinto. Nag-Alinlangan ang lo6b na muling tumawag sa bahay uping mfipamalay ang nikitang taong kahina-hinala. Dapwa't may isAng masaming kut6b na sumagi sa kanyang panimoim. Hindi sisalang ya6'y datihang magliligid o magpapanhik sa bahay, na dahil lamang sa pagkakidating niyi nagbawa. Marahil tuwing siy&'y makapApanaog, ang taong ya6n naman ay humihaliling nfnanhik. Do6n na kaya natutulog?.... Nang sabihin niyf ang n&pupunfng tao, ang mag-ina'y nagkatinginan, at waring nag-apuhAp si Aling Tere ng mAisasagot. Hindi kayA pagtatakip o paglililo ang kahulugan niy6n?... Sa taning pagkabinata ni Felipe ay hindi siyi nAdadapidapuan minsan man ng sakit na panibugho. Dapwa't no6n ay nakAramdam ng di-karaniwang mga giti ng lason wari na nagpApalatang sa buo niyang katawan. Habang natitilihan sa gay6ng paggugunita, ay sAbabalik si Kantan6d na anaki'y isAng may nAlimutang sabihin: -Pare, kay6 p6 ba'y sinong sumino sa akin dito? - ang tan6ng kay Felipe. — Ak6 po'y parang tagabahay ding iyAn - ang pabuhAy na lo6b na sag6t naman nit6. -Bakit p6?

Page  407 BANAAG AT SIKAT 407 -.... Gay6n ngA p8. — Kay6 p8 ba ang sinasabing taga-Silangang magiging asawa ng dalagang naririt6? Si Felipe'y nspamanga. An6ng tan6ng it6? — Opb, ak6 nga! -- ang waling pangiming isinag6t na anyong handA sa matigasan. -Ah, kay6 pala! -— Bakit mo p6 namhn naitan6ng at sino ang nagsabi sa inyo ng tungkol Sa akin? -Wala p6; diyfn na kay6. At si Kantan6d ay yumao na nga nang parang nakalalaki. Si Felipe ay parang pinagsiklabAn ng po6t. Lumalakad ang tao ay minamasdan mulang ulo hanggang sakong. — Nilaman niya kaya kini Tentay din? - ang nhitan6ng sa sarili. -Samakatwid ang taong it6'y dati nang ninanhik dito at katapatang-lo6b nili? Kaunti na siyhng nipahabol sa tulak ng kapusukin at galit. Dapwa't nakapagpigil sa pagpipitagan sa tahimik nang gabi. Laban *sa dati niying ugaling malulong at mainit, ay natutong kumalapa sa mnga nangyayari at magpaubaya sa ibAng araw ng karampatang pakikiramdam at panunubok ng lalong malubhang kabagayan. Pinabayaan nang mawala sa kanyang mat& ang kahangahangA at nakapaghihinalang taong ya6n. Napaabot nang hanggang ikalabindalawfng oras ng gabi ro6n, na anaki'y siying Kantan6d na nang-aabat. At nang si Kantan6d nama'y hindi nagbabalik, ay nagpihit na sa pag-uwi, na sa bu6ng lanbanga'y walang nabulay-bulay kundi ang mga talinghagang nililikha ng di kilaling taong ya6n sa bahay ng kanyang pag-asa, sa bahay ng kanyang pagtitiwal&..... * * * Ni kay Delfin, ni kay Gudyo, ni kanino pa man sa mga kasambahhy ay hindi ipinahiwatig ang mabangis na damdaring bagong kayayap6s sa buo niyAng katauhan. NagparaAn ng ilang gabing hindi dumalaw kini Tentay. Nguni't hanggang sa mga oras na kagaya nang ipinagkatagp6 nil& at ipinaghiwalay ni Kantan6d, ay madalas na Biya'y napAparo6n sa panunubok lamang. Sa kanyang kalooba'y tigis na pagtutunggali ng dalawAng nais na magkasalungit: ibig niyAng mnhuli sa pakikiulayaw kay Tentay ang pinaghihina

Page  408 408 LOPE K. SANTOS laang taong ya6n, at ibig din naming huwAg magkAtotoo na si Tcntay ay sa ibA't di na kanya. MAhuli sa pag-uulayaw na dl nagsisintahan... balintuna!.... Sa mga panunubok na ginagawa, siyA'y nagpipakaingat mAnalayan o makita ng sino mang kapitbahay. Gay6n man, nang ikatlo nang gabing nagpApalikwad-likwad do6n, ay kaunti na ring napagkamalAn ng isa sa mga lalaking tagaro6n na dating mang-aabat kay Karugdog, at ang akala'y it6 na namfn. NAkilala siyhng si Felipe, at palibhasa'y alam na ang kalAgayan niyA sa bahay ng mag-iina, kaya pagkfkilala ay pinabayaan. Ang lalaking hinihintay ay di sumisip6t. Apat nang gabi ay walA pa ring nababatyagin ni anino. Guniguni ba kaya lamang o talagAng toto6 ang nikausap na tao no6ng gabi? Sayang na pagpapag6d. SiyA'y bago pa lamang sa gawang pagbakay at pag-aaswang-aswangan sa mga lugAl na ya6n. Samantalang si Kantanod ay sanay na sanay na sa makfkita ay di makita. Si Kantan6d ay may mga sadyang kublihan na mula ro6'y nltataniw niyA kung marapat nang lumapit o hindi, kung may panganib o walA sa tArangkahan. Inabot si Felipe ng yam6t at sawa sa kAbabakay nang waling bin&bakayan. Pamuli na naming nagpapanhik ng gabi, na parang waling an6 mang damdaming tinAtangkilik. Dapwa't hindi naglipat-linggo, habang siyA'y nasasa-bahay, ay madalas ulanin ng bat6 ang bubungAn at mga palArindingan. Safn nanggagaling? Sino ang gumagawa ng gay6n?... InakalA ni Felipeng panah6n na ng pag-uusisang mapili sa mag-iinA kung sinong lalaki yaong madalas mAlabasAn sa pag-uwi, kung an6 at nambabat6, kung bakit nagkAkilala silA at paano't nAlamang siyA ang taga-Silangang katipAn ni Tentay. Nag-usiga nga. Ang mag-iinA'y hindi naman nagkaila na. Sinaysay sa kanya ang lahit at lahAt. Inilarawan nilA sa kaalamAn ni Felipe ang lalong buhAy at ganap na any6 ng mga nangyari, ya6n bagfng sukat makaunsiyami sa an6 mang maling sapantaha nit6. Si Aling Tere ay di nakaligta 'sa paghahabiling ang mga nangyayaring ya6'y huwAg nang ipagakala pa ni Felipe ng an6 mang balak laban kay Kantan6d. Ang pag-iingat sa kanya ay pinag-ibayo ng mag-inh. Sa mga pagpanaog mula no6'y sinusundan-sundan pa hanggang sa tArangkahan at baka sukabin, anila, ng kaaway na lihim at alisagA. Dumating ang is&ng gabi na si Felipe't si Juan ay nagkipang-abot sa bahay. Nakyat na it6 pagtatakip-silim, at nag

Page  409 BANAAG AT SIKAT 409 panibagong hingi na namrn ng tawad sa mag-iin&. Ibig daw lamnang niying mlkausap nang mAhusayan si Felipe at siy&'y handang-handA nang makipagkilala at makipag-ibigan. Ang mag-iinang dating madaling pahinuhod sa mga kapakumbabain ng lalong tampalasan sa kanilA, ay halos nagdiwang sa gay6ng bagong hangad ni Juan. Isinalubong na it6 ni Aling Tere kay Feiipe sa hagdanan pa. Pinapagkilala ang dalawA at ang dalawA namA'y nagkfhigpitan pa ng kamfy at nagkaniig na malaong sandali sa paghihingahan ng kani-kanilAng taglay sa lo6b. Sino ang mag-aakalang pApait pa ang gay6ng pag-uusapan. Sa mga una pang salitaan ay nabu6 na kay Felipe ang pag-aakalang kulang-kuldng nga ang taong kausap. Nguni't nagpumilit din siyang makibagay. Nikawikaan din niyA ya6ng kasabihang: "ang maghanap sa wala, u161 ang kamukhV." Dapwa't ang makitungo sa is&ng ulong h.ungkag ay hindl birong gaw& rin namin. LubhA pa't sa gaya ng ugall ni Felipe, na di matagAl sa pagpapaumanhin ng an6 mang bagay na nalalaban sa kanyang lo6b, ay hindi na masamang ipakinig ng kung anu-an6ng kaulula't paghahambong ang tatlong oras na singkad. May isAng bagay silang kinAbalatungAn, nang toto6ng si Felipe ay napupuno na. Iginigiit ni Kantan6d na yamang sila'y magkaibigan na, ay pabayaan din namhn siyfng magpatuloy ng pagligaw kay Tentay. -Liligaw - anya - ak6 at lumigaw ka nang walA tayong kagalitan. Sa pit6ng araw sanlinggo, tatlo'y ipapanhik ko rito at tatlo namrn ang iy6. BahalA na kung sino sa atin ang miiibigan ni Tentay. Si Felipe ay alangang matawA at alangang magalit; dapwa't palibhasa'y yam6t na ang talaging umaali sa kanyang ulo, kaya nakfsag6t na fin nang pahalfng: -Kay6 p6 ba'y nahihilo? - ang nAsabi. -Hindi ba't alam na ninyong kami ni Tentay ay magkatipAn na! — AbA.... hind? mo ma'sasabi ngay6n iyfn. An6 ang malay natin kung si Tentay ay magbagong-lo6b sa iy6, at sa hinaba-habi ng araw ay ak6 namAn ang maibigan? -Oo ngA p6; siyi, tayo'y magtigil na ng salitaan at ak6'y hindi pa humahapon. -Ak6 ma'y hindi pa rin. -Ah, eh ak6 po'y nag-aantok na. -Bastos ka namnn.

Page  410 410 LOPE K. SANTOS NpamanghA si Felipe. Panganlan siy& ng bastos ng ising tulingig na tao! Gay6n ma'y pinagtilm na lamang ang kanyang mga ngipin. Sa salitAng hangil, taingang may pasal ang bagay. -Ang damdam ko sa iy6, - ang patuloy ni Kantan6d na may anyong ibig tumindig - ay ibig mong masarili ha lamang ang bahay na it6...... Hindi rin tumutug6n si Felipd. -Para kang nakakalalaki! - ang salita pa. Ang ginawA ni Felipe ay nilab6s si Aling Tere na niwiwili nam&n sa pakikipag-usap kay Tentay. Ipinamanhik na maanong silA na ang magpapanaog sa lalaking ya6n at baka siyA'y masawi pagka't puniung-puno na. Ang mag-inang palagAy na palagaay sa pagkak'sundo ng dalawAng panauhin, ay halos n&palundag sa pagpasok sa loob at sa pag-uusisA ng mga nangyari. Si Kantanod ang nagsaysay. Si Felipe'y nagpaiwfn na sa labks. Si Aling Tere, nang mAramdamAng may daing lumubha ang sflitaan, ay sumamu-samo pa kay Kantan6d upfng manaog na lamang. -At bakit ak6 lamang ang inyong papapanaugin at di pati siy&? Asawa na ba siyA ng anAk niy6 at di mapaalis dito? Si Aling Tere ay naglatang. -An6 ang masakit sa iy6 kung di ko man siyf paalisin? -ang nfwikA. — Ikiw ang hindi dapat nang manhik dito! -Hindi ak6 makalalayas! Away kung anvay, patayan kung pbtayan! - ang matighs na sabi ng lalaki. Nang di na totoong makatiis si Felipe, ay sumambilat ng ising malaking putol ng kahoy sa kakalanan at ihahandulong sana kay Karugdog, kung hindi napagpigilanan ng mag-ini Si Karugdog ay nagbunot na sa baywang ng kanyang sundang, na nang mfmataan ni Aling Tere, ay ikinAsigiw nang di an6 lamang. Anaki'y mahiyd sa moro-moro, ang mga dating kapitbahay ay kagyat nagsigibik na naman. Nang mAramdaman ni Juan na masama ang kanyang tinatayuan, ay nasupil ng takot. At nang siy&'y paghahambflusanan at tangkang uumugin ng lahit, ay naglumuh6d na nang anaki'y ising tupang pfpatayin. Dill ang hindi rin siya nApahirapan ng ilang palo. Sa pangangako at panunumpang hindi na mulirg magbabalik sa lugal na ya6n, ay nilubay&n namfn siyi; pinaiwan lamang ni Felipe ang sundang at kinapkapan sa lik6d ng rebolber. Nguni't an6ng rebolber! WalA pal& kundi kalubang tsarol lamang.....

Page  411 BANAAG AT SIKAT ' 411 Kung katawa-tawi ang mga kaululin sa pagsasalitA ng taong ito, lalong katawa-tawA ang naging any6 niyA nang 8u6uling-suling nang lumabas sa tarangkahan. Ang dating galit ng nayon ay nipauwi na lamang tul6y sa tAwanan.... Si Felipe ay hindi na pinaalfs ni Aling Ter8, nang makapag-uwian na ang mga gibik. -Huwfg ka nang manaog - anya. -Dumito ka na at nang di kami pu168 na babae na lamang na magkakasama. ItWng mga anik kong lalaki'y babae pa rin. NaniwalA ka na ba' sa hayop na iy6ng hindi na babalik dit6. Kung nltitir& ka na rito'y hindi na iyon magpaparit6: mangingilag na..... At mula na ngA no6n, si Felipe ay hindi na sa bahay ninA Delfin nag-uuwl gabi-gabi, kundi kinA Tentay...... Kini Tentay!...... Oh, pagkatupid ng malaon nang nasA..... Paano't paano man ay malaki rin ang sukat kilalaning utang na lo6b ni Felipe sa lukurluk6ng iy6n....

Page  412 - — --- II rtlF"TS' ACaE'FldlCL- p bZEa~12A5 JTIP I XXIV INA AT ANAK WalA nang mabigat na sakit na nakasisiri ng ulo ng isang babae paris ng magkaanik. At di sa babae lamang, kundi sa lalaki man. Si Mening pagkatinfi-tino sapul sa pagkabata, at di dating matabil ni mapagparangalan ng kanyang matamls na tinig at malalambing na awit sa mga kapitbahay, ngay6n ay is&ng mistuli nang nasisiraan ng bait, o isang manlalabas sa dfilaan, na, sa lipas ng gutom o sa pag-aap6y ng lagnat, ay nahihibAfng mandin oras-oras sa pagsasanay ng kanyang mga &witin. Nakaraos siyfng maluwalhatl. At bagaman ang ale ni Delfin ay mapilit na paraanin siya sa mga dahon ng "Matandang Tipin" (Antiguo Testamento), tungkol sa pag-aalaga ng ising nanganfk, habang nasasa-banig na apatnapung araw; nguni't nakapanaig din ang pagsun6d sa mga hatol at bilin ng mndiko, na gaano mang hirap ay napadalaw at napagsanggunian nili bago nanganfk, nang kasalukuyan at nang makarao' na. Ishng sanggol na lalaki ang naging bunga ng gay6ng maligalig na pag-iibigan. At ang sanggol na it6, ang siya ngay6ng sula na nakasisilaw sa bait ng mag-asawa. Ang mga pusong sa tanfng buhay nil^'y hindi pa nakak&pagtaglay ng kitamis-tamisang pag-ibig-ini o pag-ibig-ami, ay hindi siying makapagsasabi ni makalalashp ng mga damdaming waling kasintamis na ngayo'y tin&tamasa ni Meni at ni Delfin! Kinhkailangang du*ianas sa mga balh-balaking iyan ng buhay at pagsisintahan, up&ng ang sinumh'y makapaghakA ng kung sa ikail&ng baitang ng palad at kung sa gaanong taas ng ligaya nipapaindayog ngay6n ang dalawang iyhng santiunang singkad na naging alipin ng dilang pagkasawi at dflitA, sa pagliligtas lamang sa karugtong na'ya6n ng kanilfng buhay! Nakatutuwing panoorin si Meni. Ni hindi man makuhang magsuklay pagkfumaga. Nagkakhdikit pa ang mga matf ay bangon na sa munting pag-ingit ng sanggol.' Nagagawi na ang bibig sa pag-awit nang paungol ng kawili-wiling hele-hele, kapfg ang bata'y nakikitang di pa nasisiyahhn sa tulog; nguni't kung ayaw nang pumikit, ang bawa't pagbuk& ng bibig ng sanggol, sa ganfng kanya'y ngiti na, ang bawa't pag-imik sa ganfng kanya'y salita na. Karaka-rakang kikandungin at lflagdaan ng mayuyuml niying labi ang bibig, ang no6, ang mga pisngi, mata, buh6k, palad at halos buong kata

Page  413 wang parang sutla ng bata. Kulang na lamang ang inisin sa siil ng halik at yakap, kapig sa pagmamalas sa anAk ay nagpapakAganda-ganda sa kanyang tingin at palag/y. Dahandahang ilalapit kay Delfing sa mga oras na ya6n, marahil, ay natutulog pa: ipapatong sa dibdib ang katawfn ng sanggol o iduduldol kaya ang mukh 'sa bibig ng ami. Si Delfin, pagbubukas ng mga talukap ng mati at pagkimalas sa kanyang namumukaw na mag-ina, ay parang nimamalikmath ng l.ug6d at kaligayahan. -NAuuni pa sa iy6ng mfgising ang anik mo! - ang magiliw na pangungusap ni Meni. -Tingnan mo, nagtatawk na; sumasag6t na kung aking kausapin. At sa gay6'y minsan pang magk&panabky ang paghalik ng mag-asawa. -Hali, ibangon mo ang tatay mong tamid!-ang parang haling na iniuutos sa walfng kamuwak-muwik na batA. Saki iaakma ni Me'ni ang munting kamiy ng sanggol sa may batok ni Delfin, at kunwi'y ibabangon ng&, bago'y siyi rin, ang kamiy niyi rin ang nag-aang&t ng ulo, hanggang m&iupo at silA'y magkidalawi nang tumutunghay 'sa kairugirog, kaaya-aya at kay bangu-bang6ng bunga ng kaniling pagibig. -Ang anik ko! ang an&k ko! maganda sa lahfit ng tao!ang sa bulalis ng katuwafn ni Delfin ay nisasabi naming kasabiy ng ising siil sa no6 ng kanyang nen.. -Bakit ba tuwing hihalikin mo ang batA ay sa no6? - itinatan6ng ni Meni.

Page  414 414 LOPE K. SANTOS -Mangyari ay mukhang matalas ang ulo!...... Pagkakaisip ay ang lalong mataks na karunungan ang aking papagiaralan sa kanya. -Aling matahs na karunungan? — Ang magtur6 sa mga hangil, mag-akay sa mahihina at magtanggol sa mga api. -Magturb, magtanggol!.... maestro ba? abugado ba? -- ang tan6ng ng ina. -Aywan kung an6 ang tawag ngay6n sa karunungang ibig kong mAtutuhan nit6ng anAk natin. Dito'y wala pa niy6n; kung bagami'y bago pa lamang namfmanaag sa ating bayan. -Alin ng& iy6n? hindi ba kaparis din ng nAlalaman mo? -Oh, kung gaya lamang ng n&lalaman ko ang kanyang maiab6t, mabuti pa'y hindi na tayo nagkaanak: hindi na kailangang siyA'y mamatAy hanggang maliit. -An?..... mamat&y ang anik ko!.... At biglang kinalong na namfn ni Meni ang sanggol. -MTamamatky ang lahat ng tao sa lupa, it6ng anAk ko'y hindi! -- ang patuloy na taguri sa batang wari nama'y may isip nang nakikinig sa salitaan. Hindi pa mandin magk&siyA sa gay6ng nisabi, ay pinagsunud-sun6d ang halik na inilagda sa bu6ng katawAn ng bath uping mAipakilala pa yata kay Delfin ang lalong matimyas niyang pagmamah&l, at ang wari'y pagdaramdam sa nfiring. At nang akmang hihalikin ni Delfin ang sanggol, ay inaiiwas na kusA ng in&, at anya'y: -Hahalik ka pa sa anik ko: ibig mo na rin lamang mamaty......! Halos nipahalakhak si Delfin, at ya6ng halik na iniakma sa bath ay sa mga pisngi ng ina nAibunto, kasun6d ang magigiliw na pangungusap na: Loka!.... kung an6 na ang ipinakahululin mo sa sinabi ko! At tila anak mo lamang mag-ist iyin.....! — Ay an6? hindi ngA ba? -Tila kung hindi mo nikilala si Delfing malaki ay magkikaro6n ka ng Delfing munti. -Si Delfing munti! Delfing munti! - ang nidasal-dasAl tu16y ni Mehi, habang pinagmamalas at tin&tapik-tapik ng dalawi niyang dalirl ang baba at pisngi ng kandong. -Ay an6 ang sinasabi mong karunungang papag-faralan sa kanya? -Wall pang pangalan ngay6n; 'sa panah6n na niyA sakat mhkikilala..... Kaya ko n&sasabing mabuti'y mamatiy na

Page  415 BANAAG~ AT SIKCAT t15 BAAA A T siyA munti pa kung paris lamanng g nilalaman ko ang kanyang milalaman, ay dahil sa hindi ko na ibig na ang mga kahirapang it6ng ating dinaranas ay siyA pa niying danasin; kung bagamfn magdAlitA siy& at magtifs ng mga kahirapan, ay hluwg na sa pag-aagaw ng sariling buhay na katulad ng nangyayari sa atin ngay6n, kundi sa pagtatanggol sa buhay at palad ng karamihang api at sinasawi ng kAkaunti lamang sa mga panah6ng it6. -Ay ak6, an6 ang dapat kong ituro sa kanya? - ang tan6ng ni Meni. -Ikaw: ang iturb mo sa kanya'y ang pagpapadakilh ng puso, at ak6, ang ituturb ko nami'y ang pagpapadakil& ng kanyang i'sip. Ang kalooban niy&'t pag-iisip ay ating pag.sikapang mapabunga ng lalong marangel at dakilang damdamin, up&ng siyf'y maging isAng gan&p sa pagkatao, at kung mangyayari ay maging ising bayani ng Sangkatauhan. Ang mga ganggay6ng pagtataguri ng mag-asawa sa mga hinaharhp na panah6n ng kanilang bugtong na mimahigit pang'ising buwfn ang gulang, ay madal&s na lumawig at magkfiliklik-liklik kung sa anu-an6 pang ibing bagay. Anaki'y mga haling na nagbibilAng na ngay6n pa ng mga kayamanang magiging palad bukas, paglaki ng sanggol na ya6ng muty&, sul& at paraluman ng kaniling pagmamAhalan. Habang n&wiwili silI sa gay6ng mga sflitaan, na inaabot na tuloy ng pag-angft ng Araw na di pa nangakakfikuhang lumabfs sa silid, ay nagluluto nama't nakaluluto ng pang-agahan ang masipag na ale. Sa pagpasok ni Delfin ay kadflasang tinfitanghall. Gumagampan muna ng tuwing umaga'y atas ng manggagamot na gawing mga alagi sa nanganfk. At ang mutyang sanggol. kung matapos ay siyAng di maiwan-iwan namrin. Parang isfng batubalanl na tuwing akmang lilayu&n, tuwing aany6 siyA nang pahagdanan, ay humihila mandin sa kanyang barb, kumakayag sa kanyang labi at il6ng uping magbalik at isilsil nang bu6ng tuwa at kagiliwan sa anik na ya6ng pinakamamahil. Talagi naming sinasadya ni Meni. Laban man sa kalooban at mga pangaral ng biyanAn, ay madalis na di ipangilag sa hangin ang batA, kundi isinusun6d pa hanggang hagdan at minsang hanggang lupi, kapfg si Delfin ay umaalis na at tutungo sa pinapasukan. — Haydn, aalis na ang tata mo....! - ang turb sa batang inihahabol. -Sabihin mong uwian ka ng puto: ta-ta, pu-to... halA, sabihin mo, anAk ko...

Page  416 i 416 LOPE K. SANTOS -Oy, mga hil6! - ang madalhs na isab&d at ipatlang ng iling mga kalapit-bahay na sa kanili'y nakakapakinig. -Anuan6 ang mga pinagsasabi ninyo sa paslit na iy&n....? Matawa-taw&ng mahiy&-hiya kung minsan ang dalawi Ta mga punf at birong ganit6. Saka lamang n&iisip na sil& nga palA'y parang nangahihibfing at nababaliw. Pagkaalis ni Delfin ay wala nang hinaharAp hanggang tanghall si Meni, kundi ang kanyang nene. Sa kaunting ingit nit6 ay tatlu-tatlo at lima-lim& nang ka/ntd ang ibinabayad. Lahit na halos ng pinakamagagandang kantahin no6ng dalaga pa sa sariling bahay, ay nasubukan at nasanay nang isabiy sa iyAk ng bath, gaya ng dating pagsasabfy at pakikisaliw sa mga taginting ng kanyang piyano KayA lamang mApahing& ay kung nfkakatulog na ang bath. Ang hAharapin namfi'y ang pagtahi ng mga baru-baruan, lampin at ibA pang kagamitfn ng sanggol. O magsusulsi kaya ng mga punit at sirhng damit ni Delfin. Ang mga damit niy&, awA ng Diy6s, ay di pa namfn nangAngailangan ng karayom. SaganA at mga bago pa, nguni't marami na nga lamang ang nababawas sa mga n/ipadala ni Talia, no6ng di pa sili nagkakasimaan ng lo6b. Ya6ng mga sayang lumi-luma na ay siyfng pinaggagawing lampin, kumut-kumutan at mga panabing sa hihig&n. Ya6ng mga baro't panyong hindi magagaspang at maliligasgas, ay pinagtatastas at siyfng tinabas at pinagtatahi upfng ang ibA'y mi'su6t habang munting-munti pa ang batA at ang ibA'y pataan na kung dumapa, umusad at hanggang mag-upo na't maglakad. Ang isdng kasuiutang pinakamimithi niyAng matapos ay ang gagamiting pambinyag. Nakaagsw siyAng bumili ng ilang kayong maninipis at mapuputS, at sa mga palawit, panggilid at ib, pang maririkit na sangkap ng magaganda niy/ng damit, nagkuh& ng maipApalamuti sa pambinyag na ya6n. Ayaw siyAng sumun6d sa dati at karaniwang ugall tungkol sa bagay na it6, na ang mga nag-aanAk (padrino o madrina) pa ang siyAng nagpaparamit. Sa kanya ring lo6b ay sinAsabi-sabing kung binyagin ang batA, ay ipagp&paun& na sa magiging kumpare ang pag-ay&w sa pakimkim; sapagka't ang pinagpipanuntan niyA'y nangiungutangan na ng lo6b sa ibAng tao upfng saksihin ang pagkabinyagan ng kanyang anAk,, ay an6 pa't papaggiugugulin ang taong it6. Ang kasabihfn niya no6n pang dalagang madalis na mag-anak sa binyag at sa kumpil, na: "pag ak6 nga ang nagkaanfk, hindi ak6 susun6d sa mga ugaling iyfng pagsipsip sa bulsa ng iniinA: buk6d ang sa binyag o kumpil, buk6d ang sa bimba at pista, ibi pa ang sa pasko at iba pa ang sa kung mamatay," ay siyA ngay6ng nAwika-wiki at tinatangkA na

Page  417 BANAAG AT SIKAT 417 ming ganapin. Ayaw din namin ng kumparing mayaman, sapagka't ang karaniwang hangad ng mahihirap sa pakikipagkumpare sa may-salapi na sili'y may m&takbu-takbuhin, ay karaniwan naming nAuuwi sa sila'y alipinin lamang at dl ipalagiy na kapatid ng n&sabing mayaman. Ang mga panukalA at tangkang it6 ay binubuku-bukb na't niyiyari-yari sa kanyang kalooban, habang ang mga daliri'y may hawak na g.unting o karayom, at sa piling ng natutulog na bugtong ay tinatabas at tinatahi ang pambinyag. Isa sa mga bagay pang nikakaabalahAn ng kanyang gunita ay ang kung magkikaro6n ng hand& o hindi ang binyag. Toto6ng di niyA lamang maatim na ang kaisa-isA at kAunaunahang bungang it6 ng kanilang palad ni Delfin, ay hindl pa mahandugin ng buo nilAng kayang pagsasaya at pagdiriwang. An6 ang wiwikain ng mga kapitbahay? Sili naming magasawa ay madalas ding mianyayahan at dumal6 sa ibing binyagan at pistahan. KaputiAn na mandin ng tainga ang dl naman mag-anyaya at mAdaluhin kahit papaano. Si Delfi'y maraming kaibigan at mga kasamang kikantiyAw na waling sala, kung mAbalitA ang pagbibinyag; siyA man nami'y marami ring mga kaibigang katkpatang-lo6b na di maAaring paglihiman, na ayawan man niyf'y sapilitang mangagbibigay rin at magpipadali ng bilanAng handog. Nguni't paano ang gagawing pagkaya? Si Delfin ay toto6 naming kaawa-awA na, kung dahil lamang sa gay6ng nais na magkahand&, ay magpApakapilit pang dumulang ng magug.ugol. Sa dapat sahuring apatnapung pisong ukol sa kasalukuyang buwAn, ay wala na kundi kikalahatl ang nititirk, sapagka't paunk nang nauutik-utik nil&, gawA ng mga pangangailangan araw-araw. Ang natitirAng iy6n at ang sa isA o dalawi pang buw&ng susun6d, kung pagkuru-kuruin ay kfikulangin pa mandin sa pagkalhg sa mga kinAtatalian nilAng utang. Mautang silA, sapagka't hindi man nagdaAn ng gaanong hirap sa pagsi'silang sa bata, ang dati niyang pagkamasasaktin at ang malabis na pag-iingat at pagmamahil ni Delfin, sa munting kib6t, ay siyang di ikinApagpatigil sa manggagamot at di ikinapagpatipid sa gam6t at iba pang gugulin, bagaman ipinagkait na ni Talia ang dating pagdamay. Wala ngang mangyayari: shpiliting mibaba6n pa silA, kap&g nagpilit na makapaghanda sa binyag ng kahit katamtaman lamang sa mga sukat maging panauhin. Sa pagbubulay ng mga balA-balaking it6 ng kanilfng pamumuhay, ay nhpapahinto kung'minsan ang pagdudur6 ng karayom o ang paggupit ng kayong tinAtabasan. Nipapakb at

Page  418 418 LOPE K SANTOS sukat ang mga matd sa itahs o sa sahig: is&ng salitA ma'y walA; tila natutubigan. M&papatingin sa nakatihayang an/k; waling anu-ano'y parang nhsisibuyasan ang mga matr: gigiti/n at d/daluyan ng lalong katutubong luha. M&papabuntong-hiningh: aakmang pagdumapafn ng halik at yapos ang sanggol na waling karamdam-damdam sa mga dusa niyang pinkpanimdim. — Ay anhk ko! - ang nhwiwikang pahimut6k. -KaybabA ng kapalaran mo!... Lilaki ka nang walang lilakhang ginhawa sa iy6ng mga magulang....! Ang paghalik ay mipapauntol. Nagpapakundangang mapukaw ang bath.... -May katwiran ang tatay mo sa pagsasabing kung paris lamang ng lag&y namin ang iy6ng &abutin, ay mabuti pang mamatfy ka nang maliit pa..... Nguni't mamatiy ang anhk ko?...... oh!..... At minsang di na nakatiis: hinawl ang madalang na kayong takip sa mukhA ng bath upang huwig madapuan ng lam6k o langaw, bago nilagdain ng is&ng matun6g na halik. Ang kanang mati niyh'y nhpadaiti sa malapad na no6 ng sanggol, at nabasa ng luha. Diwa'y tanda na ya6ng dudunong ang tinurang bath, sa lik6d ng maraming dusa!... Matalas na ulong hasa ng luhA!... HiwagA o an6 pa man ay hindi namfn nfgising ang bata, kundi kumilos lamang nang kaunti, na ang mukha'y parang naasiman at ang lalamuna'y n&pahikbi..... Natilihan si Meni nang mkita ang gay6ng wari'y pagtug6n sa kanyang pagdadalamhati. -May isip na! may damdam na ang aking an&k! - ang biglang nisabi. Sandali pang di kumib6. -Magtifs ka, an&k ko, at ganyan nga ang anfk sa bahay na pawid!....... Oh, kung do6n ka sana sumilang sa bahay na bat6 ng iy6ng lolo, saganA ka sa lahit!.... sa lahat-lah&t, anAk ko! At nanangis na nang tfluyan. Niyap6s na nang totohanan ang anak, hanggang sa it6'y napukaw at sa pag-iyik ay shpapasok nam&n ang matandang babaing sa lab&s ay naglilinis: — An6 na namfn bang luhA iyAn? - anya. -Kay-ul61 na pagbabatA nit6!... * * Paano mang paglilihim-lunos ang ginawA ni Meni ay wali nang mangyayari. Nfsubukan pal& siy& ng matandA. Ang

Page  419 I BAJAAG AT SIKAT 419 biyan&ng it6, pag nAkikita siyhng gay6ng nag-iisip na nang malalim, kailanma'y hindi nakatitiis na dt magbigfy ng ijlng aral at payo, bagamen kung minsan ay nipapakiluhA na rin. Nguni't ang pagsasalitA ngay6n wari'y patampo at pahinanakit. — Ang pagkfkita ko sa anak na it6, ay hindf talaging makatatagfl magtiis sa amin.... Matly kong liningin ang iy6ng mga pakikidlitA sa amin at sinagin ang iy6ng kalooban, tila nagbabata ka lamang ay an6 pa. Sisabihin ko na kay Delfin na siyA'y mag-isip-isip at mag-usis8 sa iy6 nang lubusan kung an6 ang tunay na nilolo6b mo sa kabuhayan nating it6; Akalain mong ak6 ma'y hindi ninyo tunay na in&ng pinanggalingan, ay mahapding-mahapdi sa aking pus5 ang mskitaan kay6ng malaglagAn ng kahit isang patAk ng luha. N/iisip ko tul6y na kundangan kaming mag-iina ay nakabibigat pa Bsa inyong kahirapan!.... Ang matandang babae sa pagsasabi nit6, ay nhpapatangis nang animo'y bata. Si Meni ay nagulumihanang lalo. Di mAtuto ng sAsabihin. Hindi niya akalaing mak&rinig sa biyanin ng gay6ng pagkasasakit nguni't kahambal-hambal na mga salita. -Bakit p6 namfn kay6 nagsalita ng ganyan, Nanay? Nanay na rin ang tawag niyA, gagAd sa pagtawag na kagiwian ni Delfin. -Ah!..... mga anAk ko, hindi ninyo miiaalis sa aming mag-iining hindi nakakakita ang magdalAng-hiyA sa inyong mag-asawa, lalung-lal na sa iy6, ngay6ng sumasayad kay6ng toto6! -— Hindi p6 namAn iyin ang ikinalulumbay ko, Nanay, kundi ang it6ng aking anAk ay hindi man nikikita pa hangga ngay6n ng aking mga kapatid..... -lyAn pa nga ang isfi: iyan ay dahil din sa pagkakipagasawa mo sa i'sing mahirap na tao. Sa pus6 ni Meni ay sugat na namfn it6ng bagong ealAng. Sa matanda'y hindi siyA nagagalit, sapagka't kilalA na it6ng talagfng matampuhin. Danga't siyA man namAn ay nApakamaramdamin din, sana'y hindi na makikitungo at magpApapansin sa an6 mang paghihinanakit ng biyanfn. -Ang Nanay naman, - anya - kung anu-an6 pa ang inuungkat na wala na sa lo6b ko! -lHindi't nfirinig ko sa pagtangis mo sa iy6ng anAk kanina, na kundanga'y lumabdR 8iiy sa bahay na pawid at di sa bahay na bato.

Page  420 420 LOPE K. SANTOS -(At nArinig pa pall iy6n!) - ang nfsabi sa sarill ng ianugang. — Sukat mong akalain, huwfig ko lamang kay6ng mfkikitaan ng lungkot, at huwag ko lamang mfriringgan ka ng pagsisisi sa kalfigayan mo rito, ay gagawin ko na ang lahit na maipaglilingkod sa inyong mag-asawa. Pag nimamasdan kong mapaya ang mukhA mo't lo6b, ak6'y para nang n&papaakyat sa langit. Kung nfraramdamin kong may ibig kang bilhin, at walfng magawA ang iy6ng asawa, halos ibig ko nang isanli ang aking katawan sa ibAng tao; danga't walA na namAn yatang magtitiwalA pa sa akin! Kung ikAw ay gumagawa rito sa bahay ng mga hindi mo nigagawA-gaw& ro6n sa inyo, ay parang hinihiwA ang aking atay, at di ka mapabayaan..... Oh, kung buhAy ang mama ni Delfin, na mahil na mahal sa kanya, palibhasA munti pa ay naulila na at kaming mag-asawa ang nagpalajk at nagpaaral sa batang iyan, marahil isang hingi mo, kahit nasa-ilalim ng dagat, ay dudulangin niyfi huwig ka lamang mAkitaan ng kahit gapatAk na luha'..... Nguni't an6, anAk ko, ang iy6ng mahahanap pa sa isAng biyaning babae, na gaya ko na ngA ay mistulang isang sefora sa asawa, at nang mabao na lamang n&tutong mag-alaala sa pagkabuhay.... Sinasaysay ang mga kaginhawahang it6 ng kanyang kahapon, na ang dalawfng mat&'y bin&batisan ng luha. Inagawan pa mandin si Meni ng mga sandaling ya6n ng masaklap na pagdidilidili. At kung ang paghihingahang ya6n ng mga tampo at damdamin ay hindi na nakalall, ay dahil sa pagkakhiyAk ng sanggol na nAkalibangan ni Meni sa pagkaangat na ilAng sandali ng bibig sa kanyang matamis na dibdib. Itinindig ang bath at sa pagkakAkandong sa dalawa niyang bisig, ay niyugyug-yugyog nang mahinay, habang pinatatahin sa pag-iyAk. -Tignan mo, tignan mo ang iy6ng gawf: - aning biyanAng napatindig din - pasisamain mo nang pasAsamain ang iy6ng lo6b at saka pasuisusuhin ang bath. Si Meni ay hindi kumikibo. Patuloy ang pagdudulot ng kany&ng dibdib sa nagbAbalisang sanggol na anaki'y sinufsubaan sa paglulumiyAd at pag-angal. -Bakit, napapaano iyin? - ang tan6ng ng biyanAn, na tinunghan ang sanggol at hinihinging siya ang magkalong. -Akin na, akin na; pati batA ay m&raramay sa iy6ng mga kabaliwan.....

Page  421 BANAAG AT SIKAT 421 At ayaw-ayAw pa mang ibighy ng ink, ay ibinig&y na sa kfipipilit ng matandA. SiyA ang nakapagpatahin. Sabihin pa ang pag-aaruga at taguri ng mga nunb! -Makikinig ka ba sana sa akin, anik ko! - ang lingap kay Mening sfisunud-sun6d sa kanilAng dalawAng magnun6. -Marami na ang nanggaling sa aking katawin, kayA ak6 nakapagsasabi sa iy6 ng masamA at magaling sa bata at sa nanganfk. At ikhw na madalis makapatik ng luhA sa mukhf ng iy6ng anik, m&kikita mo't lilaki ang batang it6 na mukhang malumbay at kakaning hirap. Lalaki pa namin! Ang luhA ay lasung-lason sa gatas. Hala ka: walang anu-an6'y nawawalan ka ng anAk. Ya6ng ibang in/, kaya nakak/pagpasuso sa anhk nang kahit may sama ng lo6b, ay dahil sa malupit o mambababae ang asawa. Dapwa't si Delfin namkn ay hindi lalaking malik6t, an6't pasiisusuhin mo pa ng samf ng lo6b it6ng anfk ninyo? -IHindi na p6 naman masamA ang lo6b ko. -Hoy!... magpahing& ka nga!..... An6 mang pakli ay hindi na nagbitiw si Me'ni. Nup6 na lamang na palupagi sa sahig at pasandal sa sawaling tabing ng silid, at untibunting napaanyo nang wari'y may bindbulaybulay na isang palkisipang malalim. NApakiling ang ulong anaki'y nabibigatan. Nilingunan ng matanda: -An6, masakit na ang ulo mo? Sinasabi ko na sa iy6't magbubunga ang kiniuugall mo ng ganyan! -Hindi p6 namhn sumasakit ang ulo ko, Nanay ah.... -How! an6ng hindi? ak6 ang pagsksabihan nit6! binat iyfn, makita mo! At nilapitan si Meni sa pagkakkup6; dinampian ng lik6d ng kaliwing kamay ang liig, at parang is&ng hambog na albularyo (herbolario), ay karaka-rakang nagsabi: -Hayin, hayin na nga ang binat: sinisinat ka na! Si Meni nam&n ay napahipb rin sa kanyang liig. At nang maramdamin ang mainit-init na sing&w, ay nagsabi: -Hindi p6, Nanay; hindi p6 ak6 nagbabago. -Ayaw kang maniwalA! at an6ng sakit ng ulo iyin? an6ng init iyfin? -Kung ak6 p8 namk'y lumamig ay di patky na? At hinaluan ng kaunting ngitt ang salitA. — Hale, daanin mo sa tawa iyhn. BakA ang isip mo'y laruAn ang pasyon. Hindi birong gawA ang mabinat... I — Hayaan ninyo't patitingin ak6 sa m/diko, kung sakall.

Page  422 422 LOPE K. SANTOS — M6diko na namin! mapagpaniwala kay6 sa mga doktor. Tila bagA may nagagawA sili pag talaging oras na ng tao ang dumarating. Maano kay6ng magtigil na niying kdbobotika lalb lamang kay6ng nabababn. Hamo't suisuubin katA mamaying gabi ng sambong, pakpak-man6k at....... ah! maalaala ko: salamat at nakapagtago palA ak6 ng kapirasong inunan ng batA, noong manganik ka! Iyon ang toto6ng santakosa sa mga binat. No6ng panah6ng ak6'y madalas pang mag-aanak, una ang Diy6s, ay iyAn lamang ang nakapagpatawid sa aking buhay, kung nidadapuan ngA ng sakit na binat. Bayaan mo't ak6 ang bahala. HuwAg ka nang magpapahangin. Si Meni ay tAtanga-tangi na lamang sa mga pinagsAsasabi ng kanyang biyan&n. Di na naggift ng mga tutol, sapagka't pinasukan din siy 'sa loob ng baka binat na nga nam&n iy6n, ay an6 ba ang kanyang muwang. * * * Si Delfin ay umuuwi kung tanghall, at sa bahay kumakain. LakAd na nanasok sa umaga, mula sa Sampalok hanggang sa Kiyap6, lakid na umuuwi nang tanghali, lakfd na nagbabalik pagkakain, at lakAd ding nunuwi sa hapon. Makapag-upa pa kayi siya ngayong may inaalaala nang dalAdalawAng magulang!... Alikabok, alimu6m, init, pawis, pag&l, sakit.... ang lahit na it6 sa ising nag-airimuhanfn at nagtitipid na gaya niyi, ay parang hangin na lamang na nagdarain at lumilipas. Ang lah&t ay napapawi sa minsang pagguguriitA ng mga kaligayahang tinatam6 sa bahay. An6 mang pagod ay naiiwan na sa paA pa ng hagdanan, sukat sa mAramdamfn ang yabig ng mga pa& ni Mening nags&salubong sa kanya ng batA. Isfng tapik sa pisngi ng asawa, at isfng halik sa bibig ng anfk, ay labis at labis nang pampalimot sa mga karamdaman ng kiluluwa't katawfn, kung dumarating. -Kayganda-ganda ng aking mag-inf! -- ang sa simbuyo ng kalfiguran ay nAsasabing parati ni Delfin sa gay6ng salubungfn. Hindi na namin talaging pangit ang kanyang asawa't anAk. Si Meni bagamAn unti-unti nang dinirapuan ng sakit na karaniwan sa mga babaing pilipina, na pagkakaasawa't pagkakaanAk ay mapag-ay6k na nang pabuhi-buhalhal, mapagdamit na nang pakulang-kullng at marahil pa'y mapagsalitA na ng magagaspang; ditapwa'y maalaga rin sa kanyang pagaanyv at gay6n din sa pananamit ng batA, lalo't malapit nang dumating ang asawa. KayA bagong galing man sa ising mahigpit na karamdaman, ang pagkasariwA niyA at kaliwaywayin

Page  423 BANAAG AT SIKAT 428 ay parang hindi nagmimaliw-maliw sa pagtingin at pag-irog ni Delfin. Nang ang magbiyanAn ay magkAtigilin ng pag-uusap, ay malapit nang dumating si Delfin..Pagkikatul6g ng aanggol sa kamiy ng matandang babae, ay dahan-dahang ibinabi sa banig; tinungo nami't tinapos ang mga lutuin sa labis. Si Meni'y nagligpit ng kanyang mga tihiing nikakalat, bago nagbihis. Sa dating ni De'lfin ay hindi nagkapanah6n agAd ang ale na ma'sabi ang mga nikita at nirinig na namin sa manugang. Dftapwa't sa pagkakiinan ay do6n na binuksan ng matandA ang salitaan. Ang mga kindat ni Meni upang huwAg nang pagsasabihin ng biyanfn ang lahat, ay hindi pinansin, bagkus anya'y: -Hindi namfn ak6 sa nagsusumbong sa pamangkin ko, kayft nfsasabi iyin, sapagka't hindi ka namAn niys mapapal6; kundi ang ibig ko lamang ay matalos niyf na ikAw hangga ngay6n ay hindi pa nasisiyahAn sa pakikisama sa amin. Ak6'y ibig kong. talagh nang mAiinawAn, mga anhk ko. Bayaan na muna ninyong kaming tatlong mag-iinf sa bahay ng isA kong kumare sa Uli-ull, at nang makipagtinda-tinda man lamang..... N&papako ang mati ni Delfin sa nagsisaliting ale. Bumunggo sa lo6b ang baka nagkkkagalit ang mga iniiwan sa bahay. — At sain p8 nanggaling, Nanay, ang nhisip ninyong iyin? Ikiniling ang bibig kay Meni, at pabul6ng na nagtan6ng: -Bakit, nagkagalit ba kay6? -Aba, hindi! - ang pagilalfs na sag6t ng tinan6ng. -.-Wal1 namang dahil na anumfn, anfk ko, - ang patlang ng matanda pagkiramdam sa tfnungan ng dalawk - kundi ang ibig ko lamang ay magaAn-gaanin kay6 sa buhay, sapagka't birb mo ba namin kaming tatlo, sa it6ng mga pinsan mo'y malalaki't may isip na ngA kung turan, ay bahagyA ninyo nang mipakinabangan ng isfng tabong tubig! -Nayayam6t na marahil ng pakikisama sa akin ang Na. nay - ang tug6n ni Meni. -Hindi sa gay6n. Hindi pa raw!... Sa kay6 p6 ang umalis sa bahay na it6, ay di ak6 na ang umuwi ro6n sa amin..... Sa pagsasalitA nit6 ni Meni ay may.sumabhy na pangaaligid ng luhA. Si Delfin ay walfng milamang tignan sa dalawi: sa ale o sa asawa, na kapwA may malamlam na mukhA.

Page  424 424 LOPE K. SANTOS -AbI...... ak6 -- anya'y - nipapataki sa inyong mga sklitaan ngayon! Hindi kay6 dating ganyan. Bakit p6, Nanay? an6 ang ipinagkakfsamaan mandin ninyo ng lo6b? -Wala; tanunigln mo siy6; walAng talagA. -Eh an6't ganyan na ang is&'t is& sa inyo? -Para sabihin ko na sa inyo ang toto6, ay dinaramdam ko ngA nang malabis ya6ng nirinig kong itinataguri mo sa batA kanina. -Na an6 p6 ya6n? - ang mapus6k na tandng ni Delfin, habang kakaba-kab& ang dibdib ni Meni. -— Siyy - ang patuloy ng matanda -.- ay nag-iis& sa lo6b na nananahi sa siping ng batA. Wal&ng anu-an6 it6'y nasilip kong umiiyAk, at kasabi-sabi sa anak mo, ay kahabag-habfg daw, sapagka't an$k 'a bahay na pawid at di sa bahay na bat6. -Nakiu, iy6n p6 palA lamang naman eh.... -AbA, ang batang ir6! al&m mo ba ang ibig niyfng sabihin niyon? Iy6n ha? ay sapagka't nahihirapan na ' iyang toto6 sa pagtitiis sa buhay natin. Kung do6n nga namAn sa kanilA, hindi siyA magkakAganyan! NaAab6t ni Delfing kung huhuluin ang gayong mga salitA ni Meni, ay talag& ngA nam&ng may masakit na kahulugAn; dapwa't pinagpilitan niyfng matakpan at mapatay sa haka ng ale ang bagay na ya6n. Ang matandl namA'y tikis na lalong nagmatuntunin. Nang mfkitang tila waling halagh pa kay Delfin ang isin.usumbong na mula ng kanyang unang pagpapaalam, ay may isAng lihim na sinaysay sa hirapang ya6n, na halos ikinaupos ni Meni kung naging kandilI lamang sa pagkakaupo, at ikinatuniw nam&n ni Delfin, kung naging asin sakall. -Tignan mo, Delfin, - ang saad ng matanda - kung hanggan sa&n ang pagtitiis ni Meni sa pakikisama sa atin. Hindi ko namin sfsabihin it6, dahil baga 'sa ak6'y nagagalit sa iy6, Mening anfk ko, kundi upang maniwalA lamang kay6 sa akin na kaming mag-iinA ay nakabibigat pang toto6 sa inyong pananalit na il&n nang buw&n, lalo pa ngay6n. Habang binfbalangkas ng matanda ang mga ganit6ng piunang sabi, ay bumabakla namin sa lo6b ni Meni ang tan6ng sa sariling "an6 kaya, an6 kaya ya6n?"...... At si Delfin ay halos di makahingh sa pag-aantay ng manggagaling sa bibig ng ale, na anaki'y is&ng nagugulumihanang maysala na nag-aantay sa bibig ng huk6m ng ipahahayag na parusa. -May nak&pagsabi sa akin, - ang dugtong - na, ising jiego mong baro't pany6 at sayang may-pinta, ay iy6ng ipinag

Page  425 BANAAG AT SIRAT 42a -_NAAG AT SIKAT *25 bilf kahapon, do6n sa asawa ng amerikanong kasama ni Masay na dumalaw rito kamakalawi. Alangin pa sa ilang araw na ibinabad sa sukA ang naging mukha ni Meni. Si Delfin namA'y parang binaunAn ng pak 'sa dibdib, na maanong nakabigkas ng isang salith man lamang. — Ipinagbili nitk raw ng apat na pi'so, ay halagA yatA ya6ng labinlima o mahigit pa. Kaya pala ak6 nabigyan niyA ng isang papel na dadalawahin kahapon, at ipamili ko na raw ng mrrarami-raming ulam na panghangga ngay6n, ay ya6n ang napagbilhan ng saya at baro. At saka nakabili pa siya kahapon ng kayong gagawing pambinyag. Nagtataka ngA ako't nagka-papel pa siya ay magtatapos na it6ng buwfn; nguni'tk baka wika ko kumukuha ka sa iyong pinapasukan, dahil sa sanlinggo na naman tayong pahika-hikahos. Kangina ko lamang umaga nAlaman sa tindahan, bagaman ang bilin daw nito ay huwag paalaman sa atin.... Ang bagay na iyan, Meni, ay natatant8 kong hindi mo gagawin kundi dalA ng kahirapan natin; dftapwa't oh, kahiya-hiyang toto6!.... Sa mga sinabing it6 ng matanda, ay walang-walang niitugon si Delfin kundi ilang sunod na buntong-hiningi. Ilfng sandaling napapako ang matang parang nahihilaman sa mukha ni Mening tungung-tung6, at pagkakuwan, hindi pa nangingalahati ang pagkain, ay tinindigAn na't nasok sa lo6b na ang dibdib sa hinagpi's ay kulang na lamang mAwasak. HabAg at hiyA kay Meni, hindi galit ni hinanakit, ang lumip6s no6n sa kanyang pagkatao... Natuluyang iniligpit ng matanda ang dulang at mga haing hindi nangalahatl. Nasayang ang mga amuki sa mag-asawa, na, maanong magtap6s na muna ng pagkain bago pagkuruin ang tungkol,a nasabi niya. Gaya ng isang nagtayo ng bahay na pawang mahihinh ang kasangkapang ginamit, at sa balitang babagyo ay walang malamang gawin sa pagsusuhay, ang tinurang matandang babae, nang mAkita ang tila lulubhang mga pagdaramdaman ng mag-asawa, ay saka nakapag-isip na mabigat palA ang kanyang nagawa. Hindi na nipakali sa pagpayapa sa binalisa niyang dalawang lo6b. Magkagalit si Meni at 'si Delfin ay hindi niya inaasahan ni ipinangangambang mangyari. Ang gawing magalit ang isa sa isf, ay kanyang talos na hindi pa nikikilala ng mag-asawang pusong ya6ng ulirfn na ng pagmamahalan. DAtapwa't ang magtampuhan, magkamAsaklapan ng mga damdamin, hindi magkibuang isa o dalawang oras, mag-inisan sa sarili ng mga sari-sariling hinanakit, magdamdam si Meni hanggang magkasakit at ki

Page  426 426 LOPE K. SANTOS duluha'y makipagpasuso pa ng sama na naman ng lo6b sa kanyang ap6..... ang mga bagay na it6'y inakal/ niying sukat mangyari at lumalA, kung di falagataing mapapaglapit ang dalawa at mapapag-usap agad nang mahu'sayan. Ang katungkulang it6'y tinupid ng matandang babae. Isa-isa munang nilapitan at kinausap: isA'y nasa-silid, at isf'y nakaupo sa harAp ng sulatan at nakapangalumbaba. Anaki ang matandf ay ibtng "among" na nag-uusisa sa dalawAng nagliligawing inihaharap sg bahay-par~, upAng milaman kung tunay ngang nagkaklibigan silA at mga handang pakasAl. MApamay&-mayi'y tinawag sa lo6b si Delfin. -Halika nga, - anya - huwig ba sana kay6ng para pang mga batA. Nangawalfn na kay6 ng galang sa pagkain, ay huwAg na sanang pati ak6'y inyo pang di sundin. Alim na ni Delfin ang ugall ng kanyang ale. Siyf naming magtatampo, kapfg sa pag-iini-inahang ya6n ay hindi pinagbigyan. At nais na rin namAn niyang talaga ang makaul6ng si Meni at m&ihingf ang mga damdaming niiikha sa dibdib ng gay6ng pagkakfpagbili ng damit. Nasok sa silid na anyong nagwawaling-bahal&. -Ang ibig ko sana sa mga anak ko - aning matanda - ay huwlg m&masamain ang isang bagay na aking ipinagtatapit nang parang tunay na magulang. Ya6ng pagkakapagbill mo ng saya't baro, kaya ko lamang nasabi kay Delfin, ay sapagka't sa pagkahiy&'y inAakalA kong hindi mo sAsabihin sa kanya. Hindi dapat sa mag-asawa ang maglihim&n, sa masamA o sa magaling... Sulong, pag-usapan ninyo nang mahinusay, at.... milaman ko kung an6 ang inyong pasya sa pag-alis muna naming mag-iina. Hindi na naghintay ng an6 mang sag6t ng dalawa. LumabAs na masaya-sayA na ang mukhang anaki'y isAng madasaling "manang" na galing sa lo6b ng simbahan at nakatuptd na sa harip ng Diy6s ng isAng gawfng magaling. * * — Meni! - ang pagkapag-isA ng dalaw&, at pagkahingA nang maluwAg ni Delfin, ay ipinagpasimuling salitA sa asawang nakaany6 nang kahambal-hambal. — Sa lahft ng ginawl mong pinakaramdam ko, sapul nang tayo'y magkakilala, ay nApakalubhA it6 ngay6n.... Wala ak6ng bibig na mAisisi Ba iy6. Isang anak ni Don Ramon Miranda na nagbibili ngay6n ng pananamit!.... Ak6, Meni, ay kinikilabutan sa hiy&, hindi na sa ibAng tao kundi sa iy6 rin....

Page  427 BANAAG AT SIKAT W Si Meni ay uimimik din. Ang bibig na anaki'y nakasusl habang binfbulay-bulay ang kabigatin ng sala niyAng nigaw&, ay nagbitiw ng isfng tug6ng magiliw sa asawa: — HuwAg mo iy6ng isam& ng lo6b! -anya. -KayA ko lamang nAibigAy na ang nisabing damit, ay hind! ko rin namin ginagamit, at di na gigamitin kailanman, sapagka't masamA ang pagkakiyarl. Malulumi lamang at pag-Aamagin sa tagufn, ay sayang na lal3. Mababaw na pagmamatwid! Sa puso ni Delfin ay maykahirapan nang mabahaw ng gayun-gay6n lamang dahilin ang sugat na nagnanaknak sa mga sandaling ya6n sa kanyang dibdib. -Akalain ng lo6b mo, asawa ko, - aning lalaki, - na hangva ngay6'y di pa napapawl sa aking gunamgunam ang pagklakisanla ng ilfng alahas mo, na di pa natin natutub6s. Baka iy6ng miwiki sa akin, o ng mga kapatid mo, kung iyi'y milaman, na ak6 ang nagtutunaw ng lahit mong pag-aaring niipanhik sa bahay kong marflite. — Bakit namfn iy6n pa ang uungkatin mo? -- ang patiy na sabi ni Meni. — Ak6 namin ang may kaibigin no6n at hindS ikAw. At an6 ba kung milaman ng mga kapatid ko? An6 ang ikahihiya natin? Kaila ba sa kanilA ang aking pagkamasasaktin? Hindi namin nagsanli tayo uping may miipatalo ka sa sugil, kundi park sa akin din. Sil& ang dapat mangahiyA kung mfbalita ang paghihikah6s nating it6, sapagka't ginagagf man ang gan&ng atin, silA'y hindi natin nililigalig.... Kundangan ka lamang eh.....! Pinutol na bigla rito ni Meni ang pagsasaliti NAisip niyAng si Delfin ay talaging ayaw nang mkuungkat pa ang tungkol sa pagmamanahin niling magkakapatid. Iy&n na namin.....! - ani Delfin. — Nibanggit ko lamang, sapagka't nisabi mo ang kahihiyin sa mga kapatid ko. — May katwiran silfng magwiki at magalit sa iy6: kung di ka nga namAn nag-asawa sa ising mahirap na paris ko.... - Ay an6? - ang putol ni Meni. -Inibig ko ang mahirap, mituto akong maghirap at mamatAy sa kahirapan.....! -Sabi mo lamang iyfn! Bakit kangina raw ay itinatagfitagurl mo sa batA at inaiiylk ang pagka di siyA sumilang sa bahay na malaki kundi sa bahay na punit-punit? Hindi namin sa ak6'y nagsisisi kundl niiisip ko lamang kung papaano ang gagawin natin sa pagpapabinyag sa batang

Page  428 428 LOPE K. SANTOS iykn, ay kayrami-rami nating mga kaibigang hindi sisalang p&parito. Ang sfilitaa'y untibunting nipapasok sa tinurang pagpapabinyag. Ang kalamlamin ng langit sa kanilfng mga gunitA ay nahawing dahan-dahan at ang nfhalili'y mga liwayway ng pagkalug6d sa ising bagay na kagiliw-giliw pag-usapan. — At paano ba ang iy6ng pinLfpanukal sa batang iynn? -anfng ami. -AbA, ay di pabinyagsn natin agid nang huwfg nang abutin pa ng dalawfng buwin. -Dalawing buwfin pal& lamang eh....! Hamong makalimf muna, o kayf'y kung malaki na at makalalakad hanggang simbahan, uping huwkg nang iupa ng ninong ng kalesa. -Namin it6! di nfkausap na iyin ng park. — Eh an6, di mabuti ngA? M^rinig man lamang ang kung anu-anong mga latin na sesabihin sa kanya. -Kayft nagagalit sa iy6 ang Nanay ay dinarain mo sa biro pati pagkabinyagan ng iy6ng anik. Ang sabi ng Nanay ay hindi raw yatA tayo natatakot'mag-alagA ng moro sa bahay. -Morol..... bayaan mo nga lamang ang matandang iyfng tigib ng pamahiin ang ulo at kataw&n. Ang isasag6t mo ay ang sag6t ko: "Bak& p6, wikt mo, sipunin at mfpasma ang batA kung busan na sa ulo ng tubig; kay6 rin lamang ang ayaw na ayaw magpapaligh hang madalas." — Samakatwid, ay kailfn mo ibig pabinyagfn? - ang tan6ng ng ink. -Kung kailfin ang ibig mo. — Eh paano, hind! na ba tayo maghahand^? -Handi!? sa kahirapang it6! - ang gilalis ni Delfin. -Kahit papaano: kahiya-hiyi kith sa mga kapalk-anyayahin at mga kaibigan, lalo na sa kfikumparihin natin. — At sino ba ang ibig mo? -Ayoko ng mayaman: ibig ko'y marunong kahit mahirap, paris ng kanyang am&.... Ikfw ba, sino ang ibig mo? — Ak6?.... Mabuti pa'y si Felipe.... — Si Felipe namfing hindi ko mfwawaan ang iniisip at' ginagawing parati. -Siyi na nga, at kung sakaling di mayag, ay kahit na isa kong kasamahln sa Pfsulatfn. -Ik&w ang bahalA -- ang payo ni Meni. - Nguni't an6 ang ating ipangangalan? -Kung ak6 ang titanungin mo ay ngalang tagalog.

Page  429 BANAAG AT SIKAT 429 — WalA naming santong tagalog ah....! -At an6 tayo, pul6s nang dimonyo? Nagkatiwanan ang dalawA na ikinigising tul6y ng sanggol; tAwanang, nang mirinig ng matandA sa labas, ay ikinagalfk nang di sapalA at ipinagpasalamat sa langit. — Salamat sa Mag-in&ng MahAl na Birhen, - anya - at nagkasund6 rin ang mga batang iy6n! Ang kumuha at umiwi-iwi sa bata ay ang amA. -Dalhin mo rito iyf't h.umpak na humpak na ang bumbunan - ang hingi ng in& makasandali. Ibinigay ni Delfin nang paundot sa dibdib ng asawa. -Ising marikit na pangalan ang ating ibigAy sa batang it6! - ang pamuling ungkat ni Meni. -Oo nga, marikit - ani Delfin; - nguni't ngalang walA sa Kalendaryorg kastilA; sa halimbawa: Bayani, Dangil, GatPuri, Himagsik, Tagumpay, Sinag-Araw, Dakilh, Lakan-LayA, Builalakaw...... mamill ka! -Oy, oy, oy, hilo! - ang sabad ng ale na biglang sapapasok at nak&rinig ng mga pangalang tagalog na ipinag-ulit ng pamangkin. — Nfpakarunong ka namin! Ibig mo pang laluan ang utak ng gumawa ng Kalendaryo!.... Eh bakit ba't hindi kung ano ang pangalang tama sa araw ng panganganAk, ay siyA niyong ilagiy? Anong araw iyan nang ipanganak?.... Tignan mo, tignan mo. Hindi nagtugot hanggang di binuklat at tinunghan ni Delfin ang Kalendaryo. Abril: ikalabing-apat. Ang mga nasabing santo sa araw na it6, ay San Pedro Telmo, confesor at mga Stos. Tiburcio, Valeriano. Mdximo, mga mdrtires. -Ayoko nga po ng Pedro! - ang tanggi na agfd ni Meni. -Nagkikatusak na namfn iyin kahit safn. At saki ang palayaw ay Pendong, Penduko. -Di ang ilagay mo'y Pedring, Pedrito. -An6 man ba ang ipalayaw ninyo riyin ay dl Pedro rin ang labUs. — An6ng oras nang lumabas ang batA? - ang tan6ng pa kay Delfin ng matanda. -— indi p6 ba't nagbubuking liwayway na no6n? Ah siyA nga pali! kung gay6n ay dapat ngang ang unang pangalan ang ating ilagAy; o kung ayaw ka namAn ng Pedro, ay maiaring isulong mo sa ikalawA, Tiburcio yat&, sapagka't inabot na rin ngi palA ng araw. -Ah, ayoko nga rin p6 ng Tiburcio; pangit na lalb ang palayaw niyAn: Tib6.

Page  430 430 LOPE K. SANTOS — D huwag Tib8 ang ipalayaw mo, kund...... Usiong. -Isip ko ang sisabihin ng Nanay ay Busiong - ani Delfing tAtawa-tawf - malapit-lapit na iy6n sa insik na Bosiong.kan... Nagk/halakhakan na namAn ang mag-asawa, at pati na ng ale; sakA ang dalawfng batang nakApakinig ay tighs na tawa rin sa wikang insik na it6. -Abi eh magpasensiya ka, kung iyfn ang itinamA sa anfk mo ng Diy6B! - ang pagkakuwa'y giit ng matandi. -Anu-an6 pa ang mga sumusun6d na ngalan? - itinan6ng pa sa pamangkin. -Valeriano at MAximo p6. -Ayoko rin pg alinman diyAn - ang pigsi ni Meni. — Valeriano... Bale: hindi namin bali ang balingusan nit6ng an/k ko, ay tftawagin niy6 niyan. — Di Anong namfn ang ipalayaw mo: maganda at malambing pa.... — Nakul..... malapit-lapit na sa mcanong...... -Eh it6ng huli: Mfximo.... -ang agaw-sabi ni Delfin. — Sim6 namln! - ang sambot ng asawa. -Kay papangit na mga pangalang iyin!.... Alangang-alangin sa anfk kong pagkhganda-ganda..... At binigyan ng isAng halik ang sanggol. -Asus!.... nkpakapihikan ka namfn! - aning biyanan. -Pangit daw: may mga pangit ba sa langit, ay pawang santo at anghel ang nAroro6n? Diyata't wala ka nang n&ibigan is8 man sa mga santo nang araw na iyin? Eh siyA, mapagpipilian mo ang bu6ng Kalendaryo, wala kang mikukuha. ' -Bakit walA, Nanay!.... ang ngalan po ba ni Delfin ay walA Ba kalendaryo? — At an6? - ang pagilalfs na tan6ng ng asawa. -Delfin din ang ibig ko! Matamis at marikit na ngalan...! hindi ba? - ang sa bu6ng giliw ay itinan6ng sa asawa. -Delfin na ang amn&, Delfin pa ang anak! - ipinakli ng matandA. -Maanong magtigil kay6 niyAng ugaling kastilA pa ay....! - Josd ang am&, Pepe ang ising anAk, Pepito ang isA pa at Peping ang ibi, samakatwid ay Jose ring lah&t. Siy& na ngA lamarg kay6 niyAn: tila kay6 mga andk-hoari at lahing santo-papa: Alfonso ang amf, Alfonso ang anfk, hanggang mga ap6; Le6n na ang hinalinhan, Le6n din ang h&halili sa Roma. KayA lamang gay6n sila, ay sapagka't may mga kayamanang pinagmfimana-manahan at mga katungkulang pinaghahtlinhinan; nguni't kay6, an6 ang inyong ipag-falagatA ng ganyan?

Page  431 BANAAG AT SIKAT 481 Si Delfin ay mitawa-taw& na namAn; nguni't nagpakapigil at bakA magalit na ang kanyang ale. Ang hinarip ay si Meni. -Sinas#bi ko na sa iy6't isang pangalang tagalog na ang ating ilagay, nang walang pagtatalo. Eh an6 ba, mga Tagalog namin tayo? — Ikfw, - ang pabir6ng tug6n ni Meni -tail na tagalog ka; nguni't ak6, kami'y mga mestisa, kayi.... magaganda, hindi ba? At sinundan ng isang masarAp na ngiti. — Oo ngai, mestisa ka: - ani Delfin - galing ka sa pagka-nina-pupot. Ang mukha ni Meni ay biglang-biglang pinanganorin. Nasaktan sa gayong pagkakapamagit. NApairap sa asawa, at dl na umimik ng isang salita man. Nahalata agad ng matanda, at upAng makapagpayo sa nagdamdam na manugang ay pinangusapan si Delfin. -Kaysakit nga namfng magbibiro it6ng salbaheng it6! Kamala-mala mo.... Ang ginawa ni Delfin, nang mAkitang siya'y nakasugatlo6b, ay dall-daling nilapitan ang asawa at sa amu-amb at himas-himas, ay hindi tinugutang dl mapapagsaull sa dating kagilakan. Ang kagAlingan ng biyanin ni Meni, bagamAn gay6n na sa pagkamapamahiin at pagkaugaling-una, ay hindi kumakampi kailanman sa pamangkin, kapag ang mag-asawa'y nagkakasamaan ng lo6b. May katwira't walA si Meni ay dito siyA, at si Delfin ang minumura. Hindi katulad ng ibAng mga biyanan, na pagkakasagutan ng mag-asawa, ay silA na ang kalaban ng manugang. Sa pag-ayo ng tinurang ale at sa inamu-amb ni Delfin, ay nawala ngang parang kinamot ang naging kati sa balit ni Meni sa kapit ng saliting ninia-pupot. Ipinagpatuloy ng matandA ang pagsasalita tungkol sa ingangalan aa aanggol. — Tignan ninyo, - ang wikA - pag inyong inibi sa nasaKalendaryo ang pangalan ng batang iy&n, marahil hind! tul6y binyagan sa simbahan. -Bakit p6 hindi? - ang gilt na patikis ni Delfin. -Dadalhin ko sa simbahang aglipayano o sa protestante, kung ayaw silk. Ang matanda ay halos nApaantandA, kasabAy ang isang mabilis na Susmaryosep!....

Page  432 482 LOPE K. SANTOS — Ayoko ngA naman ni sa aglipayano ni sa protestante — ang tanggi ni Meni. -Sapul sa kanuniu-nunuan namin ay binyagan sa romano, it6 ba lamang ang matatanging batang it6? -Sa wala namin dito noong araw kundi romano lamang eh.... -Kahit na: saka na siyA mag-aglipayano o protestante, kung magkaisip at makilala niyA kung alin ang magaling. -SiyA, siyA, siya: saanman iyan binyagan - anang amaang pangalan ang kakailanganin. Hala, pagkayarian na natin ngay6n kung an6 ang ilalagay. Ako, sinabi ko na, ngalang tagalog: Sinag-Araw o BayaTii. -Ah, ak6 ay Delfing talagA! - ang pilit ng ina. — Ni Bayani, ni Delfin! - ang halang ng matanda. -Tiburcio ang inyong ilagay at siyA kong nalaman: it6 ang ayos sa matwid, at hindi natin ipagkakasala sa Diyos. Baka hindi ninyo nflalaman, mga bath kay6, ang sama ng mag-ibang pangalan sa Kalendaryo?..... Kung ipagkalo6b ng Diyos at lumaki iyan at, ipAlalayo ng Diy6s sa bat6 itama, magkasakasakit nang malubha, saka itawag ng pare at pahesus&n, magdarafng hirap iyan sa paghihingalo at di malAlagut-lag6t ang hiningA habang tinatawag ninyo sa hindi pangalang nasaKalendaryo. Ang kanyang Santong kalagyo ay magtatampo at hindi sasag6t; pati angel de la gzatrda niyan ay hindi lalapit, dahil sa ang tinatawag niny6'y hindi ang ngalang nasakanyang talaan. Kung mApasakabilang-buhay na iyAn at hindi magtam6ng-langit, kundi mahulog sa parusahan, kay6 ang sisisi-sisihin ng Diy6s, at anAk din ninyo ang sa inyo'y susumpA.... Kaya magpahingA nga kay6 ng paiba-ibAng ngalan!.... Sa huli'y ibinuntot it6 ng matanda nang bu6ng tika ng lo6b, kagaya ng isang pareng nangangaral, na pagkatapos makapaglarawan ng kakila-kilabot na ap6y sa kabilang-buhay, ay makapangyarihang nag-aanyaya sa mga nakikinig na magsipaniwala sa kanyang kinatatakutan. Nagkatjnginan na lamang ang mag-asawa. at nagkAkindatan nang kaunti. Sukat sa gayo'y nagkAwawaan na sila sa magaling na sag6t na "oo nang oo, walang pagtatalo," at sa kanilAng Barili'y binuko na lamang ang wikang "bahala na." Mag-iikalawAng oras na ng tanghall. Si Delfin ay babalik na sa pinapasukan. Datapwa't bago pinaalis ng ale, ay pilit munang pinapagpuno ng tanghalian ang mag-asawa, at ang mag-asawa'y maligaya namaing nagsalo, na, parang waling anumang mapaitang nagdaan.

Page  433 - - - - - - - IA AL Ik ldk - - - - - - - - 19.1 'A.01 AL AL - AL - AL - - - dL Ah, A, 'I" - - - 'A' - - - - - W W W W W W 1W W W W W W 1W W W W _W W W W W W W W W W'NV W W - 1W 1W 1W 1W 1W 1W 1W 1W W W W - - W W W - W XXV KUMPARING FELIPE -Malaking tao!...... Parang pumut6k sa tainga ni Felipe at ni Tentay, pagbungad sa pintuan ng bahay nink Delfin, ang mga pasalubong na salitkng it6 ni Meni. Araw ng linggo no6n, at hapon. Nang sabado ng hapong sinundan, bago naghiwalay sa limbagan si Felipe at si Delfin, ay pinag-usapan muna nila ang tungkol sa pagpapabinyag sa bath. Nagkayaring kabukasan nga'y isasama si Tentay sa pagdalaw sa mag-ina ni Meni, uping do6n magtap6s ng sAlitaan. Si Tentay at si Felipe~y nagsadya namAn. Sa ganing kay Tentay ay ya6n ang kiuna-unahang panhik sa bahay ng matalik na kaibigan ni Felipe, at siya ring k&una-unahang kita kay Meni; kaya, bagamAn sapil nang m&turang silA ni Felipe'y iising puso na't katawAn, ay hindi na halos nagpipana6g sa bahay; datapw&, nang matal6s na kink Meni dadalaw, ay naganyak ng pagsama at nagmapili ng pakikipagkilala. -Malaking tao ka, Felipe! - ang ulit ng kin&kapatid. - Magmula nang ikAw ay magkaasawa, ay dalawin-dill mo na kami...! Magkaasawa!...... salitA it6ng wari'y masamfng hanging sumabukiy sa pagkatao ni Tentay, nang m&rinig. Nanlarrig na biglang-biglA at nagmaputlang-kulay. May nanalaytay sa kanyang mga ugat na kamandag ng pagkahiyA. Siy& man nama'y hindi rin makapagsabi kung bakit tila nipapangimian pang tanggapin ang tawag na asawa, hanggang sa mga araw na ya6n. Kung sa bagay, ang pagka-baguhax ay karaniwang mahihiyain. DftapwA't hindi it6 ang nakapananaig kay Tentay. Sa mga salita ni Meni, ay parang may bumukAl na liwayway na nagpabasa sa kanyang alaala, na, ang mag-asawang dinadalaw ay kasil, at si!? ni Felipe ay hindi. Sa budhi niya at panimdim ay may niuulinig na mga bul6ng na nagaasabing siya'y di pa nfrarapat tawaging asavwa, kundi..... kaykahiya-hiying sambitin!...... kindkasama lamang. It6 ang salitang angkop lamang itawag sa kanyang kalAgayan kay Felipe, alinsunod sa mga kasalukuyang pananampalataya pa hangga ngay6n ng maraming pilipino. Ang magsama nang hindi n&kasAl sa harap ng kahalili ng Diy6s, kahit na ang kanilfng pag-iibiga'y sumusuko sa langit, ay di ugaling kapitan ng tawag na mag-asawa na. At ang mfkasfil namAn sa hihdt simbahang romano, kung di sa aglipayano, o sa protestante o sa mga tinatawag na kasil-katipunan, kashl-presidencia, kasAl

Page  434 proboste, kasal-civil, ay ipinalalagay pa ng karamihang kasAl na dikit-laway lamang, pagsasamang talibugso, mag-asawang tanggalin...... Sa gan/ing mga taong iying walang nalalaman o waling ibig bilangin kundi ang pi6't sikolong ipinamana sa kanila ng mga magulang, ay waling halaga ang mga parafing it6 ng pagbibigkis ng dalawfng pusong magsing-irog, gaya ng halaga ng pagbibigkis ng mga simbahang romano na marahil ay pikit-matA na lamang niling sinasampalatayanan.... Di lalung-lalo na ang magiging isipan ni Tentay sa pagkakilagAy nil& ni Felipe, na sa alinman sa mga kuskusbalungos at kuntil-butil na palakad na iyfn ng nagpapaligsahang mga pananampalataya ngayon, ay hindi sila nagdan?....... Kundangang sa kabuhayan ng mga babae ay may mga dating ng palad na pakAtanggihAn ma'y hindi na maiwasan, sana'y hindi siyA napasu6ng sa gay6ng kalagayang hindi pa maatim-atim ng kanyang mahinang budhing sa kasamafing-palad ay inialipin pa ng mga sulsol at bala ng pananampalataya. Nguni't an6 pa ang magagawa? Nftitirh pa sa kanya ang pag-asang balang araw si Felipe ay mahihimok ding maniwalA sa pagkakailangang silA'y mAkastil sa Simbahan, upang huwAg manatili sa pagkakasala...... Sa ganitong pagdidilidili sy nanumbalik sa kanyang lo6b ang pagkapayap& ng mga unang sigab6 ng kahihiyin, at siya'y natuluyan na ring nakibagay sa malug6d at matapft na pagbati ng bagong kakilalang sumisalubong IpinaubayA niyA ang mga unang pagtug6n sa bibig ni Felipe, at it6 nga ang kay Meni'y nagsfsalitA nang bu6ng katuwa&n at pagkapalagiy-lo6b. — Hindi nanfin sa pagmamalaking-tao na ang di ko ikinApagpaparit6.

Page  435 BANAAG AT SIKAT 465 -At a6, ayaw ka bang paparituhin ni Aling Tentay? - ang masayang parunggit ni Meni na isinabhy sa ising tingin, muling ulo hanggang paa, sa kasama ni Felipetg babae. Si Tentay ay n&pangiti. Sa gay6n pa lamang na mga unang pagbatl at pananalita ni Meni, ay parang nibabatubalanl na ang kanyang puso, at sa sarili'y nawikang: -It6 pali ang si Meni!.... kay gandang lo6b ngA namanl -Sino? si Tentay ang ayaw magpaparito sa akin? - ang habol ni Felipe sa kin&kapatid. -Hindi namin! Mahanga'y siyi nga ang malaon nang nagsasabi sa aking ibig na ibig ka niying mAkilala. Kay6oig dalawi ang bagay na bagay pagsamahin. Bagamin ikiw ay anik-mayaman ay siyh'y anikc-mahirap, ang mga ugall ninyo'y magkasuwatung-magkasuwat6.... -An&k-mayaman daw ak6! ang sambot ni Meni. -Huwig mo na nga lamang iyin banggitin pa sa akin....! -Ikiw nami'y anAk-mayaman din, Felipe - ang sabid ni Delfin na naroro6n di't katanggapan, nguni't sa pagpapaubaya sa asawa na siy&ng magpasalubong ng magandang lo6b sa bagong panauhin, ay hindi nagsAsalitA, kundt nakitawatawa ra lamang. -Magtul6y kay6, magtuloy kay6, Aling Tentay - ang magiliw na anyaya ni Meni, na lumapit kay Tentay at inab6t ang kamry, na anaki'y dating kakilala na at matalik na kapaIigayang-lo6b. Pabayaan niy6 na siling dalawing lalaki ang mag-usap nang patay6 at masok kay6 rine: tignan niy6 ang anAk ko. Oh, hindi pa niy6 nititikmin ang magkaanAk..... Nguni't dirating din namfin ang inyong araw.... Sinasalitb it6 sa bu6ng galik ni Meni; hila sa kamay si Tentay ns ipinasok sa silid, at do6n itinurb ang nakatihayang sangFo; na natutulog. Samantala, ang dalawing lalaki ay nagkafilabitanat inginunguso ni Delfin ang kanyang asawang anaki'y nasisiraan ng bait sa pagpaparangalan ng anik. -Kaydaling magkiibigan ng,dalawing it6! -- ani Felipe. -Oo nga; nguni't mangyari pa'y dati na namfn siling magkakilala sa ngalan at sa mga nangyayari sa kaniling buhay - ang wikA ng is8. Ang dalawa sa lo6b ay alanging mag-fnasan at alanging magsflitaan nang malaks -sa hatrp ng mapupukaw na bata. Nguni't sa sigabo ng katuwa&n ni Tentay, at dali niying likis na pagkalug6d ng babae sa mga sanggol at ng bukil na pagkasabfk ng ising babaing di pa nagkikapalad magkaro6n, nguni't naninaghill sa mga mayro6n, ay halos dinuhapang ang batA sa paggagap na mahagkan, at anya'y:

Page  436 436, LOPE K. SANTOS -Kamukhang-kamukha ng am!.... Delfing-pelfin I.... Sa pusb ni Meni ay parang pul6t na nibub6 ang mga saliting it6 ng bagong kaibigan. NAtamaan ang lalong maligaya niyAng damdamin. Nitapatin ni Tentay ang ibig na ibig mirinig sa sinuming makibati sa kanyang anik...... "Kamukhang-kamukhA ng amA!" At kanino pa dapat mimukha ang gay6ng kagiliw-giliw na bunga ng waling dungis na pag-ibig niyA kay Delfin?.... "Delfing-Delfin!" Kaya naman Delfin din ngA ang ibig niyAng maipangalan sa batang iy6n!.... -Delfin nga rin ang inyong ipangalan sa batang it6! -ani Tentay. -Lalabas din itong marunong na paris ng amA, at masay&ng paris ng inA. Ang bath sa kalamkam ng kfhahalik ni Tentay ay napukaw na nga. Iminulat ang matang anaki'y nasisilaw. Hindi tumatawa, hindi namfn umiiyak. Habang gay6n, ang ale ni Delfin ay sisusulpot. Mmmalas-malas sa dalawfng natutuwf, lalung-lalb na sa babaing panauhin na waling milamang gawin sa bata. -Baka mainit ang inyong mat!..... ang paalaala ng matandA, habang nag-fagawin sa isang aklat ang dalawa niy&ng an&k namfn sa gitna ng kabahayan. NApalingon si Tentay, at pagkasabi sa kanya ni Mening ya6'y ale ni Delfin at siy&ng pinaka-in& nilf sa bahay, ay muling hinarip ang sanggol. Ang sanggol nam^'y kata6ng nApangiti, na iiling-iling ang ulo. -Tignan niy6, tignan niyo - ang dali-daling sabi ni Meni -- may butas ang pisngi kung tumawa..... -Nakfi, kaygandi! - ang sabi namin ng natutuwwang si Tentay. — Mangyaring di may butas ang pisngi niyA, ay inagapan namin ng hilot na pagkaputol na pagkaputol ny pusod, ay isinulsol at idiniin sa magkibilA niy&ng pisngi. -Gano6n ngA raw p6 ang mabuti. -At iying batang iyan, - idinugtong ng nuno - tinitignan niy6ng mapuli at parang kayumanggi, maputi iy&n paglaki-laki; mikikita ninyo't nagkakabuhfy pa tayo, pagbabagong-tao ng ap6 kong iyan, ay..... maraming bakod ang sitirain.... -Paris p8 ba ng amf? - ang sambot na pabiro ni Meni. -Ab..... Si Delfin namAn, ang masasabi ko sa iy6, hindi sapagka't akin, ay mabait na nagbinati. Hindi nakamana sa nangasira niyfng ami at mamA, na iniluluhA ng bat6 ng kani-kanilfing asawa.

Page  [unnumbered] l,-olc K. SUSatos.- — "IBANAAL A'I' SIKATr" I: -Kamukhang-kamukhd ng amd!.,.-(ani Tentaly)-BaJc4 minit ang inyong matd?...-(ang paalaala ng mata. d).

Page  [unnumbered]

Page  437 BANAAG AT SIKAT 4S7 — Samakatwid p6, - ang habol ng manugang - may mga asawa na sili'y malilik6t pa? Pasasain ang inyong pamangkin at di magmamana rin, ay lipl pal!...... bagu-bago pa lamang kami ngay6n, kayi kung bagamnn ay hindi pa.... -Oy, oy, oy! an6 ang kaululing sinasabi mo?.... -ang maragasing sabid ni Delfin, na nak&rinig ng gay6ng mga salitA tungkol sa kanya, at dall-daling pinasok sa silid ang nagsalitA. Si MBeni ay naging parang isfng batang nAhuli ng ini sa pang-uumit ng ulam sa piminggalan; nagpak/liit-liit sa pagkakubli ta lik6d ni Tentay up&ng huwig abutin ng singil hi' Delfin. Alam niyfng si Delfin ay masakit mangungur6t. -HalA,. hali ka: - ani Meni - tila di toto6 ang sinasabi ko! Tawanan, tuksuhan at sAwayan ang nagkisaliw-saliw sa bu6ng bahay. At makara&n ang il&ng sandaling gay6n, nahulog din sa pagpapabinyag ang silitaan. — Paano p6, kumparing Felipe - ang aglahi na ni Meni -kailin tayo magpipabinyag? -Ab&, magpuipupuan na nga kayo: ib& na ang magkumpare -- iniaral ng matandi. - Huwfg kay6ng pumaris diy&n sa ihbng kung magtawag^'y "halika nga. kumpare," "halika ngh, kumare".... kayhahalay-halay sa nituturang magkakapatid pa nam&n! -Siyf nga namfin - ang may kindat pang pag-ayon ni Felipe, ba harip ng ale ng kanyang kaibigan, na kilalangkilali na sa pag-uugali. -Nguni't, bakit pa ba natin pabibinyag&n iyin? Sayang lamang ang kuwartang ibibigAy mo sa simbahan! Napadilat at nipagitil ang ale ni Delfin; nguni't hindl nagbitiw ng is8 mang salitA, kundi ipinako lamang ang mga matA kay Felipe, at anaki'y ibig magsabing: "Kaybuting kumpare nit6!" Ngu