"Pinaglahùan"
Aguilar, Faustino, 1882-1955.

Page  [unnumbered] A 63369 5

Page  [unnumbered] ii I (I i' P:Y~Y

Page  [unnumbered] }RAP4 ~~~~~~~~~~,=c ~I;;~C.~ /"~t:"9t' n~3,i5 I8.~ i r;.

Page  [unnumbered] t l /BIBLIO-FILIPIhNO P.O. BOX SM-116.STA.ME$A MANf A, PNItPPNES.

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] t ^ ses S a~~5 j~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ * e~* X A.:;...

Page  [unnumbered] I tr," 0

Page  [unnumbered] NOBELAG TAGALOQ,Pinaglahuan" KATHA NI Faustino Aguilar TU a. paiag-Alim 'ag Maynila-S. P. "MANILA soler n.o 453 (Sta,. Coruz) FILATEIICO' Aceyteros 163 I ~ Tund6) 19507

Page  [unnumbered] Pag-uungin fig nagpallnbag *t alt walang tatak na paris nito. ts,,~~~~~~~~~~~~~~ Tipo- itogifia GaE RMAINIA

Page  [unnumbered] ~4 z,;7, 2~M~ ~ ~ A~~:;y-2zL1r C" 4 3DP"~C9~~~~ — ~ ~ L~ —~~

Page  [unnumbered] C

Page  7 I AYAN ang tumawag at bayau ang dumal6. Nang umagang ya6n, un ika 19 ng Octubre ng 190... ang imaluwang na lansangran ng Cervantes ay nagsisilkip sa tao. Walang maluwagllwaig tkundi ang pinakagittat na siyang pinaglalagusafi ug magagarang karwahe, kalesa at kaleslng kinAsasakyan nang lalo pang magagarang m-ra mnginoo na kundi sa umga pulis na nagababant'y roon ay nangag-utos mnarahil sa kani-kanilang kotse- rong sagasiin ang gay6ng kakapal na taong nakaaabala pa sa kanilang paglakad. Ang mgRa mnginoong it6 ay nakatatal6s kung an6 ang sanhi at dahil ng pagkakatipong iyon. Isang pahayag/n ang nagbalita na magknkamalaking pulong ng araw na sinabi sa dulaang "* Opera" upang pagusapan ang pakikianib sa ilang amerikanong do6n sa Estados Unidos, ay nagsisipagpumilit matamro ng mga pilipino ang pananarillng malaon nang minimithi at pinamuhunanan ng dugo sa nakarafng paghihimagsik. Mula ng una'ng araw n' Mayo ng' 1898 na idinating sa ating mga dagat ni Dewey, at pagkatapos ng isAng digmang pinagsumiglahlng labis ng'

Page  8 8 8 ~FAUSTINo AGUILAR liaglalabang pilipino at ainerikano, ay napalagi isa kapuluitn ang paghahari' n','x Estados Uni'dos. Nag'Ing halaga' n~, dalawangpung anuawanqaw us piso aug sitiabing paghahari, pagka't siyang hiniug~i ng Espauya sa m,~)a pag-aari niya sa 1upaing it6' sa dakong Oseanya, na salamat sa katalinuhan ni Magallanes, kaya nasakop n~ ilaring Felipe. Mula ng- inapagtibay aug kasunduan sa Paris na niyari't niyari ng nankagpupulong na m,~oa kastila,t ainerikano, n& hindi man lamaug sumauguni sa m~a pilipinong noo'n ay kasalukuyang nagsisipanandata upang makapagsarilif, ay nitpasaibaug kainay aug Pilipinas at noo'ng 1899 ay hindi na ang bayang di nilulubugan n., araw aug kanyaung biuuwisain kundi aug lupa n6, apat na pu't SiYfim na bituin. Na'tatag aug bagong Pamahalaang nagsasabing mag-aakay sa atmn sa la'ndas nj~ ginhawa at pagkakasulong; pagka't tila pati ug' mg-a may sapat na gulaug ay nangangailanugan pang akayin at baka. matisod; n,&uni't hindii rin napugnaw sainga pusong pilipino aug mahal na panaarap ug, kan — yang lahi. Ibig makarating sa luklukang-araw, diYain Sn kina'liikmutin n~ m~a bayang maran5'al at laya, kaya aug lahat uiyang ka'ya at laka's ay itinutung-o sat pagakasun6d n5' ganito'Dg layon, bags, ma't slarisaring paraa'n aug ginagamit ung kanya'ngmarurufloug na anaik. Ibig n~, iba'y makapagsarili, n'uni't ang nais, naudin Dg; mga, dako pa ro6n 6' kaya'y na mnga may hawak ug sandok, ay hiudi ito, kundi. augr ginhawa at kasagausaag maftatanmo sa pagsasarili ay mfilasap uas sa pakiki'sukob sa mnalakiug bayang ngayon aty kuumakandi'li- sa Pilipinats.

Page  9 PIN AG LA H UA N Napakahirap linawin kun sino, sa kanila anug may katwiran pagka't sa ganganlytang niga pogt'Utungali ng isip ay madala's inaghari aug pagling-ap sa sariling kagalin,~an, ang pagkiling sa kanikaniyaing pangkat at hindi sa kagaling~an n~ bayang naghihintay. Tulad sa- mag-aasin ay walang pinupuri kundi ang kaputiain nang ganaiug kanya. Sa pagpipingogki ng m~4ra sandata dahil sa ganganitong suliranlin, ang,& paghatol ay di magragawa n~ iba kundi n& bayan lamang. Sapagca-'t siya ang talagraug hari, sapagka't siya aDug, tunlay na Diyos n6r mga magigitinfg. Napakahirap slyang akayin sit ikabiuibulusok- sa pagkasawi: hihiraug bihirang mapainali aug kauyaiug pangdarndarn. Noo'ng 1896 n-y naglantad n~ puso'ng di naagawan nj~ buhay at pagtibo'k u~Y may 300 ta'Ong pagkaalipin; at 11o'Dg 1898, ay nagpakilala naman n& kaalanlang mnagmahal sa sarifig pgkabayan', na untinuting tinamo6, na -biunayaran 14g isui isaing~ pataik na dugo, at binil'i n:&, maraming buhay. Dakila sa pagkabayani at dakila sa pagpapahayag nk kanyang mgoa ninainais, ay hindi Iuinfiluhog kundi humihingi ng talagang kanya, kaya n& umagang sinabi ay maraming anaik na bayan ang nagtitipon sa maiuwaug na daing Cervantes. Gaya nk n~iisaad na, ay paguusapan aug pakikiayon sa mga amerikanong sa Estados Unidos ay humihing-i nug ating pananarili. Aug ganito'ng kadahilanan ng pulong ay nalalaman nk mn9:a rnaiginoong nagdaraanan, at hila, nf nagkikisigang kabayo. Ahi'm nila ang ganit6'. Alhim din na kung sakasakali pati na sila'y makadudulog sa paghaharafing masar~ip na pagkain. Totoo. N-uni't ano'ng

Page  10 to 10 ~FAUSTrNo AGUJILAR littagag' Sa kanila' na, di naman nagdaramdam nang 'hirap at nina paisanin ng~ isaing dukha, sa isanig bayang sakop, nA ganito'ng gagawin? Hindi ba lal1ong mabuti ang huwag makiia1~m at nangr di caman manaipabamak? A~y an6 kung pananarilh Ang pagpupulun5 n? May kin~ilaman baga, sihi? Walang wala, kaya sat pagkakalipong yaon ay ma'rami sta kanila ang hindi man lamang -nabahaI-ang makiahi'm 6' kaya'y makilialo, Mana, paY nag-sipan~amnbang makisamna sa bayan:at baka mam C aip a ha makl A~ng bayan sa tano mang gawi'y palaging nagiisa', mnataniri na lamang kcuig nagwawagi, pagka't i'sa''t-isai'y lurnalapit at isa't-isii'y nag-uunahnsa pagsilbad. is~i 8a mr-a maiginoong it6' iin( umagang iy'on:ang gahias~ing nag-utos sa kanyaing kotsero na &nagsinkaw. Pagkatapos nry tinuingo ang daaing Cervantes, kasama ang 11anik niyang dalaga: si Dan-,ding, magandang binibining inagkcakalabing pitoing 'ta6n marahil, ait sadyang pa sa sa Tayuman upang,do6n magpaa"n ng muaghapon at moaglaro naman. May is'aing malaking looban siya' ro6ng nalilibiran n;( maa puniong mang'61 at saka isa'ng bahay na nialiwalas at sadyang sadya. Nangaro6n. na -nt nagsisipag-ayo6s ang asawa:at isa'ng pamanking dalaga ti~ ating maiginoo- Kinaigabihian pa lamang ng nagdaa'ng araw ay nagpaanyaya nas sa ilaing matatalik na kasuksukan at kapanalan~in sa atpaf na, hari, mn~a pinaanyayahang nagsipangakoug muagfilslparo~n. Isl~ing bilk na kaigihan, binati sa isfig kum-n pareng miahirap at di binayaran pagkatapos, ang kanihi'ng pagsasaluhan sa pananaughali. Sa lik6d

Page  11 PILNA(;LAVRI A N I it nA- karwahe nrx mnag-amai ay kasuno'd ang kalesin nrL, binatang si Victorino Rojalde, mayaman at mnasalapi kay sa amn' ni Danding, na si G. Nicanor Gutierrez. Kaya tlinipan~n nit6' na siya~ng magtatarnio sa, kaniay n5 kanya'ng anaik. Ang makisig na kalesling kina'sasakyain n~)- binata ay di naglalalayo sa karwahio ni Don Nicanor. Pag~bun~kad nila sa dagng Cervantes ay nan-apigil sa matuling lakad. -— thikit?-ang tano' g ni D. Nicanor sa kanyping kotsero, gay6ng na'kikita nang makapal ua tao aug nagsisilkip sa lansang-ran. -Maraimi pong tao. At siya n~a narn~n. Noo' y pati maluwaig luw'g na kaligitnaan n- lansan.an aiy Sikip na, -Ituloy mo, bobo, managasa ka. A t sat pflguakala inarahil ng- kotsero na wala nang~ tao dito sa lupa kundi ang kanyang pan~-inoo'n dahil sa gayong makapangyariang utos, ay urnanyong magpalakad. -Hintay ka-atig sabi nk isaing taong pagkraraka'y 'hinawakan ang riiye~nda nTY' makikisig na kabayo. -Iby, at sino ka? ang sabi ni G, Gutierrez: -Isai pong natatakot rnasagasa. Magkakainitan sana suna kundi durnat'ing ang isAng pulis, isa riyan sa ni~;n binabayaran n,~ basyang madalls di makasiya' sa kalooban nift6, na pagkatapos n~, ilting pag-uusisa sa nangyari at nj~ inarinig aug mga pinagsabl iii Don Nicanor na: 'i pblica, estorbo at kung an' an6' pa, ay nagtails ng batuta upang makar'aiA aug karwahe at kalefiln. -Kay sawn n~& narnan n- m~a satnang kai

Page  12 12 12 ~FAUSTINo AGUJILAR ian)raa-ang bulong na is~ing inarahit ay binata, may maayos na tik'as at dalo6 sa pulonig. -An6 ang iYorng sinfisabi?_ aug tanong nupulfis. Lahat ay nagbiling n!u-, mukha, lahat ay nagting-inan sa dakong kinalalagyain u~ dalawang nagtatalo. IpinaD'amba'Dg baka aug mn~a sagutang iyo'y maging dahil nq- isa'ng kaguluhan, bakit natt dalawang araw pa bago mnangyari ang pulong ay ibinalita, na n~ ina jhigcoe na aug gagawin ay hindi mapayapang pag-uusap; kundi isa'ng pagh-ihimagsaik laban sa pamialalaun. Mabuti na liamang at noo'n di'y tila nabuksa'n aug pinto ug dulaan. Libolibong ulo ang naggalawan at libolibong katawa'n ang nag-unahang makarat'ing sa dakong iyon, kaya na-libaing aug pulils na pumagitna sa karamihfan, hawak aug batua, at handang manmalo sa sino niang makI agitgit sa kanya. -Buka's na ba, ha? aug tanunx4an n5- tao. -Hindi pa, aug sagot ng mga na sa dakonug pinto. -Ilindi pa?-aug u'sisa n~ isaiug miatandaug sa kaibay6ng panig ng lansangan ay naghihiutay na ka'kamo'tkamo't sa ulo at hihinmashirnas sa bigote.-Hindi Pa!. Kung gay6'y igiba natin aung mga piutoug i'yan!-at saka itinaa's aug kanyang bast6n. Sa salitang it6 ay,~isn aug lob npg karauiihan. -Hintay kayo, hiutay kayo, —ang awat n- ising tila kasama nR rng-a naugungulo sa katipunaug iyon.-Maghintay tayo sa miagiging loob nk mayarin u duhlsau. DalawA -naming kasama aug naki

Page  13 PIN AGLAHO A N 13 pagtisap sa kanya, upang alam tn kung makapagpupulona tayo 6 hindi'. Ahng mga, salitang ito'y siyang nakahadlang -3a banta nQ, lahat. Nanauli sa dati aug roob nu& mg-a naghihintay na gayong kauminit nk araw ay parami pa na, parami. Ang, dalawaug sinugo ay hindi pa dumfirating. Saim'antala narna'y sarisaring' salitaan aug naririnig, at may itga u'sapan pang biglang nAipapatigil. Naug ara-w na iyo 'y nag-ubos na kaiya aug ka'wanihan n9- mg-a secreta. NMroong lahat halos ang kanya'ng mg-a tiktik, aug rn"'a pi'i, aug m,,a pinakamabuting bata at may matatalas na taynu&a. Sukat na aug wari'y pagbubuluug&an, upang sa anino, ng mga nag-uusap ay may maki'silong na isa'ng may bukol sa likod. Kaila'n ma'y n~pAkamnabutiug magiingat ang pamahalaan. -Na'ito na, nu"Iito na-aug biglang biglang naibuIalts na nmaraming bibig.-At sabay sabay sila halos na nagtinainan sa may sulok nk dafing Paz at Cervantes. Isaing karumata ang sa may bun'ad pa lamang ng lansangan ay tumnigil, na. Dito ay umibi's aug dalawa kataong di nuain-n toto6ng ki~gulang-an. Sa m-~a mukha nila'y nahahalata aug baka's nk isa~ng pakikipagtaloug di pa natatagaltln. Noo'n di'y di lilibong tao ang sa kauila'y lumibid at aug sabay- sabay na: lan6 ha? ay di halos magktlgiitan. Isi sa dalawa aug nakipag-usap sa pinakakaiuluwa ung puloug.na iyon. -Aug dulaaa -ay ayaw ibigay ng riiay-ari-an-g sabi ng- dumating.,

Page  14 14 FAU 'S NO AGUILAR -Ayaw, at bakit?-ang usisa- ng, * a kalharap -Ang niloloob daw niyang ito'y kagabi pa sain ipatatalastas sa sino mian sa atin, dapwa't di nctngyari pagkalt hating gabi na-ang patuloy nang nagsasalita. -Kung gay6n ay hindi natin magagamit ang "Opera"? -Hiudi po. — Humanap tayo kahit ising looban. — Siya nga, siya nga,-ang sabihan ng lahat. Panibago na namang paghihintay ng karamihan, samantalang di dumalrating ang naghahanap. Sa uga sandaling ito'y ipiuatalastas ng dalawa sa pinakakaluluwa ng pulong ang tunay na mga dahilang uinigil sa may-ari kaya ayaw ipatgamuit ang dulaan; ayaw siyang maiparamay. Hangang sa Inkapagsalita tuloy nP; anya'y: kilala ko ang aking pagtaliwakas sa ating salitaan, dapwa't an6 ang inyong ibig, may ising tabak na nabibitin sa tapat ng aking ulo. Maiaaring ako'y yurakan 6 kaya'y lurhan sa mukha n' maraming taong sa tapat ng aking dulaa'y nagsisipaghintay nguni't tayahin na.. man ninyo ang aking kalagayan. Kung ibig ninyo at nang huwag namang masabi na nagsasama akong ugali, ay umupa- kayo ng ibang dulaan at ako ang magbabayad, kahit magkano. -Ganyan, ganyan,-ang patap6s nk nagsasalita, ang isinag6t sa amin ngp may-ari, -Dito'y may hiwaga. Nguni't ans kaya ang ikinatakot sa atin? May miLa kaalit baga ang atinggagawwihg ito6 — Hintay kayo-ang sabid nang is& pa,-Kausapin natin si Chiching at marahil ay ipagkaloob ang kanyang dulaan.

Page  15 PINAGLAHUAN 15 -Sayang lamang,-ang pakli n. ntakasagutanr ng pulis, tatlong dulaan ang ayon sa aking balita, ay inupahan sa araw na ito nr isa nating maginoo at nr huwag iigang magamit sa pagpupulong na ating gagawin. -Gano6n ba? Kung gayon ay pinagsakilsakila l tayo upang mangapahiya? —anang isfi sa mna kaharap. — Oh, hindi kayo kahiyahiya. Nariyan ang bayang sa isa ninyong tawag ay duimal6, natiponr at tumalagg. Hindi matatawag, na pagkabigo ang nangyaring it6 kung di isang pagwawagi. Ang mahalagang layon na sa akala n' mra pabiglabiglh. kung magmasld ay nipakisama na sa libing nangmarami nating kapatid na namatay sa labanan ay buhby ri't di nagbabago. Sa puso nr bawa't. tagarito ay natatanim ang nais na lumaya. Bulaan ang magsabing nalimutan na ng pilipino ang pagibig sa Pananarili-at ang matandang nagtahis nfz baston na siyang nagsalita n' ganit6, ay siya ring nakapannsing bukas na pala ang dulaan. -Salamat-ang wari'y pagkahango sa hirap na sinambit ng libolibong nadadarang sa init ng araw, at inip na inip sa paghihintay na noon di'y nasok sa loob nt dulaan. Ikaapat na bahagi pa lamang halos ang nakararafn sa makipot na pagkakabuk/s nR pinto, ay nagsikip na. lbaba't itaas ay wala ilang pagsiglan ang tao. Sa isang palko ay inabot na ng mga unang nakapasok ang dalawang amerikanong umiano'y mga pinuno ng policia municipal at saka ngi mga secreta. Manonood dalw lamang ayon sa sabi ug mak&

Page  16 16 16 ~FAUSTJNo AGUILAR pasok na't makipaghara'p sa dalawa, ang pinakakaluluwa ng pulopg. -MWitutuloy na ba namin?-ang usisa nito sa dalawi. -Aywa'n namin. sa may-ari nk dulaan kung ibig niya. Sa harap ng paghi'hinaw na ito, ay napilitan aug pinakakaluluwa na rnagsalita sa nanoaroro6ng magsilabais uli ng matahimik, pagka't ang pulong ay ' bang araw na id'ias Lahat ay lumnaba's na nagmumura, dahil sa gayong riangyari. Is~ing kastilang matanda na sa Pilipinas ang nakapagsalita tuloy at anya'y: -Kun sa Espanya nangyari ang ganit6, 6 sa alin mang bayan n& Europa, ay may malaking sunog na sana iikay6ng pinagkakaguluha'n ang mia bornbero-. -Do6n nga marallil ay 00, tiguni't dito'y hindi,9 pagka't aug bayang ito'y may pag-asa sa sarifing ka'ka, sa kanyang magagawa, at di karakarakang. napadadali sa simbuY6 ng- isaing pigkcabigla lamnang-ang sagot DR MIs namang kasama, rin sa karami'hang iyon, baga ma't aug pagkakasagot niya'y sinarili at di na ipinarinig. Aug gay6ng karaming tao na dapat sanang pasigaw na tumutol, ay nalis sa, pinagtipunang tahirnik na tahimik at kung may sinasabi ma 'y 'Wslang iba kundi:-magpaibang araw tayo. Isabng malaking pulutong n& r~na galing sa dulaan ang pumatango sa dafing Salcedo. Sa tnpiit ng is'ng bahay ro6n aly nashno ia hnag nasok sa isting' makipot na pirnto. Sia mgca nagsi-;. pasok ay kabilang ang nangungulo s'a pulong- at

Page  17 .PINAGLAHU'IAN 1 17 aug iba pang kftsama niya sa gayong munukala. Doo'n sila nag-uusap na marapat gawin at doo'n din sinulat aug isaung telegramang ipadadala sa Ame'rika bilang pagbabalita na nangryari. Sa maramning nagtayo sa tapat n_~ pinto ay may il1'n ding mg-a secreta, na aywa'n kung may bina'bantayan Q' talaga'ng magsisipanood lamang sa ginagawa, Dumuugaw aug i'sa' sa m~a nagsipanhilk at miuling inulit aug m,~a sinabi sa loob ua dulaan: saka na ibabalita kung kailan, at sa'an gagawin ang pagpupulong. Unti-unting napawi aug gayong karaming tao, matanai aug ihi'n na nagsipaghintay pa rin do6n. -Saka na raw, saka na-aug sina'sabi'-sabi na binatang naikabanga ng puff's samnantalang lumalakad na kasabay n~y kung ihi'ng mga lalaki rin at pa-tunryo sa daa'ng Iris. Bakit kaya?-aug tano'ng na patapo's. — Bakit, aug wika mo Luis-ana'ng isa'.-Hindi mio ba narinig aug sabihan doo'ng ayaw ibigay ng mnay-ari aug kanya'ng dulaan? -Oo na n-a, n~unict au~g kasagutang iya'y di nakasisiya sa akin. Marahil may isaung sauhi na Waong malaki at di llamang'. -Ipagpatawad niuyo mesa kaibigan, anang isaug kuinatlo sa usapan-aug naugyariug iya'y di ma~isisi kanino pa man kundi' sa may-ari D_~, dulaan. Kundi ba siya -talagang aunghihiya, auo't gagawa unag Lyay6D?. -Aug may ari?-ang sago't na pamuli ni Luis, -tunay at nagkamafi, biguni't bakit natin hahanapan na lingap aug isiug di man natinlk-asingdanidam ni kadugo? Ako ma'y sumisisi sa 2

Page  18 18 FATUSTINo AGUILAR kanya at pumipintas, nauni't lalob kong sinisisi at pinipintasa'n ang nilit sa karnyang liiWag ibigay ang duilaan. -Auo'ng sabi nio?-ang patan6ng Dn~ lahat. -Kung waki'ng nilit sa kanya ay hindi tataliwakf'is. Marahil siya'y tinakot, at, binalaan at isinwo aug malkapagsasabi kUng sinuhulan pa n~ salspi! -INino, nino? -Nino?-at is'ing t'in~rInlg xnakaliulugan ang itinapos sa, ibig sabihin.

Page  19 11~AGOT at PaWiSain ng- dumat'n saTayuman s i ion Nicanor. Si Rojailde aty nmalUngkot Ang mukha niyang tuiwi na'y mninamaganda, in~ bibiyaning si fiora Titay kaya alang-aning palagi aug asawa nitong Don, ug umnagang iyo y napansin n~ tni,~a dinatna'n na tila malumbay. -Tila masarna aug ulo ni Rojalde aug sabi n5 -istiig naiuna na sa kanila, sa kainuman n'll serbesaug nakaupo sa tabi ng, isaing durung-awan. -lifts, an6' bang masama, baka n, talo in kagabi. -At nagkalaro ba? -Di kasL -iSaain? -Mahina nga pahA aug pangarnoy mo1. llurntiharuro't pa aug aming mina autoinobil nr) kamri'y rnagdaa'in saI tapat n,~ iyong bahay kagabi, ay di mo na napansin. -Baka naikakatulog na ako. Hindi na natapos ang usapan na dalawa, paigka't si Rojalde ay biglang surnalagmaik nug upo sa isa'ng Silyang malapit sa nag-fiusap matapos na aug nika ito'y batiin at kamay~n, Kasun6d niyang

Page  20 20 20 ~FAUSTflgo AGUILAR nasok na li'ling il'ng si Don Nicanor na hawak ang orasan at aug wika: -Naluwata'in katni. A las 11-15 na, ako'y inyo'ngpatawarin m-a ginoo. ilindi ko kasalanan atig, pagkabalam na nangyari. -0, kun sa anmin ay huwag ~po kayong 'mag — alaala, kailani ma'y di kami nalinip k'u ngr na sa..A iny6ng bahay-at pinatunayan aug sabitig, ito6 ngniagsalita, sa paglago~k nk serbesa. -Salamnat kung 'gayo'n-ang pakif" ni Don Nieanor-Ang akala ko'y hahapunin kamil sa daain. -Bakit po?-Wala pa bang naisasabi" sa inyo si Rojalde? -\VWala, bakit nag-aalaala kaming tumnan6ng at. tila siya'y nalfdlungkot. -Hindi naman, may iniisip lamang ako-ang sago't ng tiniukoy. -Isa'ng malaking bagay niarahil, isaing kalakal na pakikinabaingan. -aug dugto'ngg n~ no6n laniang nakihalo sa sal1itaan, pagka't mulat ng dumating aug niflalapit nangmragka'biyananan, ay walang hinartip kundi ubusin ang lainan n5~ inalaking basong hawakhawak. -Hindi, hindi-ang Ipayauo't na tugo'n ini Rojalde na libing na liba'ng at waring may hina'hanap sa loob nk bahay. Is6ang kindatan ng nvsa dinatna'n aug nagsabing:"wala, sirang stira ito kay Dadiubi". -Nalaman ba niyo, kung an6?-ang bigla ni Don Nicanor-Sa daring Cervatntes ay muntik na kaming magkabasag-ulo. -Bakit?-ang panabafy n-& dalawa na kapwa nagnganga nk bibig at nag-any6ng inga takAng takai. -Dahi'l sa maraming ta~ong nakaabala sa aming

Page  21 PINAGLAHUAN 2 21 --, paglakad at doo'y nagsisipaghintay, ng aywain kuing anong pulong tungkol daw sa independencia6pn dencia. Ilindi ba Rojalde? Jsiing tanfk6 nit6' ang itinago'n sa nagsalita na -sanaI 'y magbubuga' na, ng kun an6' an6', kundi nasok ang asawang si aling Titay at siyang nagba-' litang handa na ang pagkain, sabay'nk mlanhming na Lanong kay~ Don Nicanor, kung bakit tiniangliali. -SiYa ko rin n~ang ipinaliliwanag sa nina gicoong ito. -Gano6n ba? ay siya laba's na muna ta~yo at ~sa pagk-ain na' pagusapan ang bagay na iyan. Baka lutianmig pa aug litson ay hindi na tuloy tayo makakai n. -Siya ng~a nanian-ani Don Nicanor,-ku'ng nminit larnang masarip ang fitson. Tayo na po. Lahait ay nagsilaba's, at unang una na ang dalawang -dinatn~in na kapwa umaibigin sa tayn6,a at bunt6t na malut6ng. Sa bahay ni Don Nicanor, afin mang kaina'n ay piging iiang matatawag. Wala nang muasa'sabi pa -ang sino man. Sa kanya, ma-katitikim ny sarisaring luto at buwa'nbuW6D halos ay di sumaisalang may papigiffg siya sa m~aa kasugalani at kapanalan'in'sa apat na, pung baraha; ito ang kinahihiligan ni Don Nicanor at saka sa pag-amnbag n,& gianito6 6 gayo'ng halaga', sa pagpapagawa ng isatig bagong damit sa Nuestra Sefiora del Carmen 6 ibang santa na sadyang p~inamlumuhiunanan ni Don Nicanor, sa pananakaling aug kagandahang loob ~na ito'y makaggaa'n kun siya'y mamatay at magpataopo sit pinto ni San Pedro. Sa ganit6ng pagmnamaganding loob totoo'ng nfiPakamahilig si Don Nicanor at saka sa, iba't iba

Page  22 22 - 22 - FA.USTINo AGUILAR pang gawang. banal sa ikatfitubos i4s kaluluwa sa buhay na ito', n,~,uni't huwag siyang m,"Iilumungkahi sa pagybibigay n~ kahit piso sa isauWg akala 6 panihalang ukol sa bayan, pagka't wala siyang kasiglai sigla sa ganitong ~aga-wain. Kung mg-a kandila pa, parnisa kaya 6 isaing "grupo" ru9 hu — wetenig ay maluwag siyang magbigay. Gan.y-an kung mag-akala si Don Micanor, ganytnagkaulying i ga pqgkiukuro tungkol sa nia palaisipang ukol sa, baya'n 6 sa pamrnuulItty. Mawilihin din namnan sa -,pagsasamantala sat kanyang rnatayog na kalagayan, at nanfmihAsa na sat pagpapalagay na kakaning-itik larnang aug in~ra muaralita. Is."ing katotoohanan n~ glanito: aug litsong iyo'n na, umnuusok pa halos ug, pagduluganan nila ay Isadin gahung? Sa isa~iig malahirap, sa isk niyanig kunmparelng mia-, alipin kung wa-la silang alila at sota.kung ito'y umaalis. Ito' aug ibig ni Don Nicanor sa hlahat n~dukha: imasilnurin, hindi palatuto'l at di nagpapa — pakialaini sa mu~a pagkilos na, kasalukutsang hirm'harap ng- ating mgra mangagawa. Kfiya siio. man aug nakaulonlg ay walaug-, miaipagmamnalaki kundi aug kumpareng iyon. -Sabi ko sa inyo-.ang, sulit sa m,~,a kasaloat ang aking kumpareng ito'y totoo'ng mabuti. Nagpapakamatay halos n~ panunuyo sa aikin. -Mapalad kayong totoo6, Don Nicanor-ang tU — gon. n~) isa', Kayo6 knuig minsa'y kiniahihili'an ko. -At dapat nuiamln-auig sambot ng- isai pa. Mlasalaping gayon na larnango, palawagii sa panugangalakal, tano6 pa, aug niahbhanap ug isbiug tao? -Dahan dahan kayo ng~a- kaibigan-ang pangiting-iti ni Don Nicanor-Madala's din namang ako'y

Page  23 PINAGLAEIUAN 2 23 nakairaranas n,- ni"a sandaing masakhi'p na, di p)a Dniryo tinatawid ruarahil, nii n~ikilKilala man -Nino, n~gaya ko?-at durugatung'an. sanang iuahaba pang sa'sabihin n4 isfi sa mgka kasalo, ncruni't aug salitaia'y biglangy naputol sa -pagpapasok ng isa'ng capon-relleiaido na siyang pinagpaUl~an nug tin,~ng mnatakaw n,~ lahat, nA'liban na kay Danding na kunialkain uga diii hindi, dapwa't nialayo ang isip at tanr)-ay ngy imabining siuloy na mnula sta inalalagong mangai ay humahalik. sa in~ga noo'ng pawisain 4ii, nagsisikain. Wala sa pagsasalong iyon ang ating dalaga: Siy 'y na sa Opera" a t katitiya'n n9; is'~ng binatan' maki OtaSig tia nag-aari: ng- kanyang puso, noo'ng nakatalo ng~ pull's. Hlindi naipapaDsin~g sa piling niya'y nakaluk165k si Rojalde, binatang gtalingr sa Paris, sa Mat(drid, sa Berlin, sa Londres, sa, Roma,, sa New York, sa Tokcyo, ait dumatingog ditong may gandip na pagka'kilaa sa pangl-ancra-lakal. at pagpapatubo 1g puhunan; baga ma't walang natapos na pagfiaral, hindi n~ikikitang sa dakong kaliwa, niya By nakaupo si ailing Titay na lKanyantg ina', at walaDng pinag-iimgatan knndi huwa g inataputna n n~)'? saba w ii maguso't ang mainanm na barong habing Indang nia noon larnang isinuo't; hindi na'pupunai ang pagwawalang kibo ni Beatriz na kanyang pinsan, na dahil. sa kapaguran sa paghahandaang iyon ay inatunuflnill sa pagkain; hindi n~ikikita anig ga mnamiso halos na lam~n nk kapo'ig ipinapasok sa bibi'g n,~ isa' sa niga inanyayalian, Si Juancho Balani, bantog na ruanunugal at kilahaing majak~as sa. pagtaya, hindi 'man lanmang nakitawa sa paghahalakhakan n6 lahat nR ma'rinig na an~g

Page  24 24 FAUSTINO AGUILAR notario't madadasaling Manuel Barrientos, isa pa sa mga panoohin, at dahil sa pagkalang6 ay nagdarasal na pala ng Kiriyeeleyson, at ang boong akala'y lumilindol; a sa wakas ay hindi nakikitang bag6t na bag6t na ang kanyang ana sa isang langaw na nagpupumilit humapon sa anit niyang tuktok, Lahat ng iyo'y hindi niya nakikita, ni hindi narrirnig ang kalansinganl ng mga cubiertos at ang pagkabitiw nang notario sa hawak na cuchara. Ibang bagay ang sumfisurot sa kanyang mga mata: isang titig na wari'y nagmamakaamo, ibang anyo ang nalalarawan sa kanyang mga balintataw: isang tikas binata, nguni't hindi si Rojalde. Si Danding ay babayi, at babaying umiibig, kaya sa gitna man ng ma pagkakatuwang paris no6n, ay walang pinapangarap kundi ang pinagkatiwalaan ng kanyang oo. Bakit ang pagkakatinging iyon n(g kanyang katipan, ay makahnlugAing toto6. jAlam na kaya ang niloloob ng( kanyang aman? na-, tangap na kaya ang sulat niyang ipinahatid? Dalawang katanungan itong di niya masagot sag6t ng di muna papagtalunin ang puso at pag-iisip. Napansin ni Rojalde ang ganit6ng kalagayan]~ng na sa siping niya, kaya ng magkadahilan ay nagab6t ng isang bulaklak. -Oh, ipatawad ninyo sa akin, Rojalde-ang sabi ni Danding-hindi ko napupunanng m-ay bulaklak pala kayong ibinibigay. -Katakattaka —ang tug6n ng binata-kayo, na talagang magiliwin sa mga bulaklAk, kayo, na mapag-alaga ng sarisaring halaman at napakaramot hingan ng kahit isang malulugas na sa tangkay

Page  25 PINAGLAHUAN 2 25 ay siYang nakaligta nkayo'n sa pagtangap n~ isa" pa namnang bulaklaik din. -May iniisip ako6-ang nabiglaanang sngo't n,& d alaga-hindi palai ako'y nalulungkot. -Diyata? Lalo pa ninyo akong pinapagtaka! lAWalang ano, mang nangyayari sa akin. Huwag kayong mabahala. -At may mrna sarna ba kayo n- loob na tinitinmpi at "ayaw ipamalay kankino man kundi sa inyo ring sarili?-ang tano'ng ni Rojaldeng tila di nakarin'ig sa mga salita n~y kausap. -Kinukumpisal ba, ninyo ako, 6' an6'? -Ilindi namnan. Malayo s'a akin sing gayong banta, ibig ko, lamang maliming kung ano6 ang sanhi n~ inyong kalungkiitfin, yanmang talastaisninyong kapighatian ko ang inyong p)igha ti. "Ganoo'n ba-ang mnunti nang mhiis-agot ngdalaga-baikit'di 'no sabihin sa aking Rnan na iniuurong mo na ang iyong, akala sapagka't hindi kita iniibig? Hlindi mo ba nahalialata? Baikit, gayong ntiraramdaman imo namnign ang ganit6' ay nagpupumilit ka pa rin at pinagtutulung~an ninyo ink tatay ko ang paglilibing sa, aking puso? At lahat np~ i'to'y dahil lamang sa salapi, dahul lamang sa inyong ikabubuti?". N,~uni 't ang dalaga'y nagpi 'il at nakinilg na lamang sa ni-r,a salita n kanyang amna na, noo'y n~umunffuya na ng sarisaring matami's.,-Maniwala kayo't dili-ang sabi- ni Don Nicanor-na may itinatapat pan g isa~ng petis84 sa kan-yang bibig-na ang nangyari kan~ifia ay totoO'Dg nakamuhi sa akin. Kay dami pa nI& mga ulong wvalang lama~n dito sa atmn, kay dami pa n,& m~a, tuingiik! iAn6" ang kaniling gagawin? Wala namnin

Page  26 26 FAUSTINO AGUILAR kundi pagusapan lamang ang pakikianib sa isang lupon na do6n sa Amerika ay nag-uusig daw ng ating kasarinlan. Dakilang pagkakamali! An6 pang kasarinlan ang hihingln? Hindi ba tayo'y layanglaya na? Iyang mga nag-aakay sa bayan sa landias na umano'y ikatutub6s, bago'y sa kapahbmakan ang tn:no, ay masasama. Walang kahalintulad sa kasaman. Tingnan ninyo: kung nagkataong sa pagkakatipong iyon ay nagkaro6n ng gulo 6 an6 mang ligalig na nakapilit sa mia kinatawTn ng pamahalaang nangaroroon na magsigamit ng sandata upang mlapapanauli ang kaayusan, isino ang mangDapip' anan? Ang nimga dumal6, ang nagsiparoong niulol ng isang tawag na umano'y katungkulang daluhan, at hindi ang mnta nagbalak n- pulong na pagkatapos ay magsisipaghinaw at magpapawalawala. GaAno karaming buhay kung nagkataon, bakit nga'y dalawang araw pa lamang ay may humuhugong nang mg-a balita na magkakagul6 ro6n. lyang mroa nagpapangap na mabubuting pilipino bago'y mga mangangawil sa katihan, ay kung ano't nangagsisikap na ang malululunanay na kaugalian ng bayang ito'y mabago. Pulong lingo lingo, pngtatatlg ng isang kapisanan dini, pag-aanmbgan do6n, timpalak sa kabil:, paglhaialalan sa dako pa roon, na wari bagang sa ganganitong gawa y may pakinaban in ang tao, at nilimot na ang pagsisimba' at pagsaSabong na isaing libanangg mabuti at pinagkakakitaan pa ng panawid buhay. Talagang tayo'y pabulus6k ig pabulusok, at hindi kaya ko sinabi ito ay sapagka't may isa ak6ng sabungan. -Siya nga naman-ang paayon ni Rojalde-talaga mnga gino6 na dito sa atin ngayon ay wa

Page  27 PINAG LAHtT AN 2 27 lang, sinisikap aug ilain kundi ang maugUl6'. WPanianarili? Ni sa pang)arap! Malaka's na halakhaikan aug isiamnbot nk nimg-a-I kakahara'p sa sinailitang ito, ni Rojalde. -Huwag kayo't ihararni aug nagsisipanurarap dito na hindi nanrnan natfitulog-aug pakif na notario. -M,~a tao ito'!-ang pahatol ui Baltini-bayaan nli~yo aug kanikanya. Na ibig nila aug pagsasarili? Sulong, huwag nating hadlall,4an. Nababago't kayo, Don Nicanor at kayo kaibigang Rojalde? iluwag Mi)yo silaug pakiugan: saka ua nila nmakikita, aug kanialian nr) mrn-a ginagawang iyan. Huwvag, tayonig ninkialam sa kanilai: sa buhay na ito'y walaugt nmatgaling kundi mag-asal patay. -Huinatol ua naman si kaibigaug Juancho. -Hiindi paighatol aug aking ginagawa kundi ist'itg pagpa-paliwanag, na atiug kailan~_,an, upaug mnaputol agad aug inyong pagkabago't sa nangyari ngayong umnaga, pagkabago't na, maAaring ikasia n~ating kinain na, ntraramndaman ko naug natutunaw sa akiug tiyan. -Katuw'iran, katuwflrau. MNaging pUtoug ua m aIrin,~)al ii~)ayon tI~ atiug kinain aug sorbetes uat sa 1)aglalaro na natin n6, monte hintayin-alug0 patapo ni Don Nicanor. — Si-ya nf)-a aug panabaiy n& lahat na nangaginidigan. Aug magkakasalo, nug5 matapos na aug ~aina'n ay nang..,)agkaputoputaki. Au~g MCga la,,laki,:iy ug situng-o sa pinakasalas at doo'n, sa isk' namaug tiesang, bilo'g nly hinara'p nila aug apat na kaha'ian: si Balani aug naglalagay at aug tatlo inaman ing nanauaya. Sa unang pagsasagupa pa lamang Y natalnuan na si Rojalde- n4 may limaugpu. Augr

Page  28 28 28 ~FAUrSTINo AGUILAR ginaggaling aly aug notario Barrientos. Si Don Nicatior ay walang infiaban-an knudi ang paglab'i n,~ kabayo't pito6 na siya miyang kasuki, at ikinakabig n,~ malaki- sa alin mang laro kahit ni,~a balita at matutun6g ang n~ikakalaban. At aug ganito'y hindi nagkakabula: minsan ay kurnabig siya n~" kula'ng kula'ng na sampfing libo kaya nu- pagkakataong iyo'y muntlk. n~ m~pasaingla aug ka,-' luluwa ni Balani sa mayamang asawa nii aling Titayi. -Nakui, pit'-ugsabi nii Balani nk sa pagtitihaya. ~,~ baraha ay pito'ng basto's aug 1umiabais. -At kabayo sana ang kasunod-aug dugtoug ni Don Nicanor. -Kabayo n5-a po-anfing notario na naipakagat labi. -Dalawa-ang matigtls na sabi ni Don Nicanor na itinuo'n aug daliri sa pito'ug bast6s. -Vale-aug sagot ni Balani. Aug dacdawcng sinabi ni Don Nicanor, ay hindi dadalawaug ce'ntimos, kundi dalawaug daaug piso. Ginawa, aug laro at aug Iumnabas ay kabayo. Muntlik nR magkansusubasob sa mesa si Don Nicanor sa pagsipat n- hawak na manjar ni Baiarii at baka aniya'y may daya. No6n lamang siya ipinatalo nu- minamahal ina pito'ng 6aslo's. -May Mmasma, ua n~a ba akoug pangit'a-angi ibinu'buloug n- natalo na nagdudukot n~ dala-~ wang daan-kanu~)inang kuma'kain tayo ay nabunlukanan Ak6 nk isaing but6' na litso'n. Dapait sauaty dinini'g -ko aug tawag na iyon sa akin At huwag nang tumaya. -Ngayon ko lamnang narinig na si Don, Nicanor ay nanghinayang -ang wica, ni Balan'i.

Page  29 PINAGLAHIIYAN 2 29 l-Snoako6? Huwag aug dalawang daain kundi aung kahit maging libo, ako'y talag'ing di naunghibinayang. Muntik nang magkasuman~an aug dalawa kundi noon di'y ipinasok n - is~ng alila aug m~a copa ny, sorbetes-, -Pu~mayapa tayo at purihin aug Diyos -aug pabiro ni Barrientos sa nan(;,agkainitaD. - Naijito na aug maputing biyaya ng kapalaran- na singkulay ng~ gat~iS p-Talibhasa'y may gatas. Ni ang bant6g na m'anda nk mn-a israelita ay di marabil mnakakasingsara'p ng sorbetes na ito ini Don Nicanor, mnapalad na lalaki sa tanang nilikha at na'pakamaibigin sa pito'ng basto's na wvari bagaug aug ibig sabihi'y basto's tayong'apat na mngkakaharaip ng~ayon kung nag'tig pit6 aug atiug bilangg. j Bina1)ati kital, buliug masarap, tubig na. binuo, pagkaing taga-langit, na naba sa lupa at na pa sa bahay ni Don, Nicanor upang patikilm sa akin! kay sar~p mo sorbetes!!!-at hinawakaD, p-agkatapos ng talumpating ito6, aug isa'ng copa na tuloy tuloy nilago'k hiaulgangr sa m'agkangsasami~d kaya babatukan sana ni Balani kundi nakitaung humihinga na pahi,. Pagkatapos n'-Y ganitong pagkakasanid, na munti'k nang ipanaw sa "rnnndoa.1 itong magdaray1a" 0,g kahinahinayauga na biihay nj~ notario, ay ipinagpatuloy aug laro sa panainagitan ncy mp-a Ingo'k n~sorbetes. Nang hapong i'yo'y sady~ng sinasama. si Don NIc~anor. Tuwingy lalabis ang pit6' maging hindi 'basto's at tayaan niya, ay natatalo. -Talagai, Don Nicanor-ang wika ni Balani na n~ayo'y mahbi'hughog kayo.

Page  30 30 30 ~FAUSTINro AGu[LAR -ilindi rin, narahil lalo't ganito'ng di namati mInlakasan ang taya. -Si Rojakle aug hind'i sinasama ni ginagfal'n -aug paklil ng notario na noon lamang nakapatg. salitta at ha'hagod haigod pa sa lalamunan. -N~ia'amaan uinyo kung bakit?-ang usisa uro tinukoy-sapagka't hindi ak6 kumain n~ sorbetes,. llalakhakan Iaug,, isinahiuboug ug lahat,sa ik salitang it6' ni Rojalde. Aywa,,n kun sa, pagpapaintinig ng tainga ni Barrientos dahil sa gayo'ng pagkabiro nii Rojalde, aug ginawa'y tumaya uig nalakil, s'a kabayong espada, na sa kcasamaang palati ay nAtalo. Napapalatak aug notario -at sana'y u-aagsasalita, kundi hangaug sa kinalalagyan nila'.y umabot ng boobng linaw ang sinigawsigaw' ni flora Titay sa mqa alilang pinapaghuhugas nuy pingtln. -Ang mka dimohtona ito6 ay wala nang nalalaman kundi lumamon at inagpakabus6g, nii maugaghugas ug pinga'n ay hindi martirunong. iSa'yangr na salaping ibinaba-yad ko sa inyo! Sa k~aunting-sinalitang it6" n ating fiora ay dalawa pa aug kabulaanan: una, hanga noo'y di pa nagsisikain ang kanyang mng-a utusain, at dahil dito'y hindi pa mlla buso'g palibhasa'y ugali ni aling Titay ang huwag niunang pakanin ang mga alila, hanga't hindi nalilinis augr pinga'n, nafiisis~n aug kinanang mesa, at na'isasauli sa dating lalagypin aug lahat ua ginamit: ikalawa, hindi dapat kahinayang'an, ang ibinabayad sa mg~a alilang iyonl pagka't, sa kinuhang liniaagpu n5, isi at tatlongpu ng ikalawa, na pagbabayaran ng tigatlong' piso buwan buwan, ay sa m~ya alila pa aug labada nru, darnit, kaya, gayong may tigli'limang taon na si

Page  31 P IN A.;L AJUAN 3 31 lang naglilingkod sa bahay ni Don Nicanor, ay nan~agkakautatng pa II& inalaki. D~ipwa't ang ganitocy di pinaipansin ni Awor at WI tuwing magkakamali ang m,*,a alita ay kcillakatkat nat mabuti n6- mura. I Mapalad! -- Nagbubusai na naman ang asawa ko-ang pahimutok na di naik ubli ni Don Nicanor sa mga kfthrarp. Ang tatlo'y nan,.'a-,gkaiting.')inautt na lamang at waring sa piping pagausap ntinga' 6 M.at ay ibig na maalaman kun an6' ang, katutura'n nied gayong salitang, dina'i pas imtk Dapwa't si Ballani na, kulugatn. Man yata sa. piling',ay di maba'bakbak sa pagkakaupo lubha pa" kun ang apat na kaharian aug, siyang kahara'p at pinagglalartuan sa kanyang mr)a daldiri, ny mnuli na namaug nagbaba1 nk panudy6' sa m6-a kalaro. Si Rojtdde "ay tumaya, nuitanopa, pasubali lamang, huwag na, di inasabing lumalaro siya, baga ma't aug hinahanap n- mata' ay kun tiasaan si Danding na pagkakain ay n awala at sukat at tila. sinaknmal nff laho. Iniisip nry blinata kun an6' kaya ang kahulugain nry pag-wawalang kibo nrl dalaga habang sila'y kumakain, kun hangang saan ang a'bot ti& m7~a sagot na iyon ~a kanya na wva- ring pagbibigay inning, ano pa't s'alisalimuut auig iniisip n- nanmu1'ng si Rojdlde na dapat na sanang manmihasa sa gayong pagpapalagay ni Danding, palibhasa'y di namnan miminsang pinagpapakitaan siya:nP; gayong in~a taligiaa Dapwa't ang lahat ay niwawalang kabuluha'n ati Iiinihinuhang gawa lainang n~y kabataan ni Danding, bakit nata'talos pa nl~,-a niyang kung mahirap sukatin ang layo sa lupa, niyang kung tawagin nati'y Ianjit na ininsa'y mnababa at minsa'y matai's, ay

Page  32 32 32 ~FAUSTINo AGUILAR labo namang mahirap humaan aug niloboob ug6 i S ing babayiq Baikit naaalaala pa maug matiga's na pagkakapankako ni Don Nlcanor, minsang man-nn_),ailangan it6 ng sampung libong piso. "-Sa, akin ka umasa Victorino. Hindi ko ibig na sa, pag-aasawa n,& kais'-lisa' kotig anaik ay Mamagitan pa aug kahit sino. Ako'ng ak6' lamang aug, makapaghahari sa kanyang buhay, sa, kanyang puso at pati sa kanyang kaluiluwa," Salita itong hul'l na sa kamadalianan marahil. ni Don Nicanor upang makuha na angr sampung libo, ay di inalaalang na'alabag sa pananamnpalatayang kiristiya o, na, nagsasabing aug kaluluwa'y an nk Diyos na. makapan-gy'arihan sa lahat 6 n&, dimonyo na makapangyarihan din narnan kun sisiyasatin sama kalikut~ng ginagawa, lublia pa, kun aing may ari ng kaluluwa ay ising, makasalanan. iILIong misa cantada sana, aug Daiukol ni Don Nieanor sa kahit sinong taga-lan,~it kung mi'ala-ala aug ganit6! iSayang! 1t6 aug panc)akong sinasandata ni Rojalde sa kanyang pagtitiyaga, at ikinapagsasaloob kailan mna't makikita aug ana'k ii ~Don INicanor nk inga salitang: magliging akin ka rin. Asaug,_,Osa n3a kaiIan ma't nanasain, ang gaudangy iyo'y mnapapakanya, n~_uui't aywan kung baikit n6' hapoug iyong naglala-ro pa naman, ay saka, ikinababahala ink labis aug pan,~inj~ibig kay Dandiug. Mabuti't sa, pagkayamot yata ni Barrientos uti hindi na, nagtarna sa hull, ay niyaya aug niga kahariip na pa sa -carrera, sila, yamang malapit na rin hamang sila sa Hipo'dromo at saka oras nan pagtatakbuban,

Page  33 PINAGLARIYAN 3 33 -Tayo na-ang tugo'n ni Balani na nagsili'd sa bulsa'. n,~ kanyang panalunan.-Tayo-ang sagot ni Rojalde. na sabay tindig at kumamay kay Don Nicanor-hangang, sa, pagkikita 'Po uli. Ang dalawa man nii Balani at ni Barrientos ay nan,~agpaalam na rin at sabaly silarng tatlong nanaog samantalang si Doni Nicanor ay nag-uuna't naman sa ising "4perezosa" pagkatapos ipagabiling agahian ang minindal at in- mak~tuwi aga'd. Nagpapahin~a si Don Nicanor at baka ang kagalang galang niyang katauha'y mawalan nplakas. Nang na sa lupa, na, ang tatlo ay saka pa, ismang nakita ni Rojalde ang kanyang hiinahanaphanap: si Danding na, sa. is~ing bintanan~g paharap sa malalagong puno ng- mange, ay malOungkot paWing nakapanuni-aw. Pina~gpugayan pa mandin ng~ binata sa pananakaling magtam6 n- is6 man -laniang ngiti bago urnalis doon, ng,~uni't isaing tang-o na wari'y pilit ang kanyang napala. -M'ipapa-akin ka, rin!-ang huling isinaloob ngbi~nata, at nagMamadaling pumatungo sa pa'takbuhan upang huwag mlli'huli sa pagtakbo ni Vhnparci, na Slabado pa, lainang n5- hapon ay na'balita na iiiyang palalabasin. 3

Page  34 CABI at umuuia'n. Gabing dap)at sumpain ng Imrra may sakit na, rayuma, cahil sa kalamigain n5- han~,ing hutnihihip. Gabing dapat ipanalan~in n~ mg-a matatakut'in dahil sa mahulingong na kul'g at nagninin6-asang kidla't. Ang patak n~r ulan ay gamais halos at siyang ipinaglulusak ng m~a Jansan-an n- Maynila na, kaya lamang maganda' ay kung tag-araw, tulad din naman sa isa'ng babayi na kung bih'is lamang saka nakikitaan n - gara. Ang m~a ilaw-elektriko ay waring nan,~ag-6iantukan sa inanda'panda'p at sa m~a daang dating matao ay ila'n ila'n larnang ang nagsisipaglakad, mat~an~i ang m6-a pulis na may katungkuhing magbantay at nankagyayao't ditong matalas ang t'a3 -nka sa ano mang kilat'is 6' yabag kaya na di karaniwan. Ito' ang biyayang napapala, sa kanilaing ibinubuwis n~ m~a nan'inirahan, sa Maynila, na nrx gabing iyong pinagsun,&ita'n n& ul'an ay mnnagang nagsipaglapat n- pinto. Tul6g ang, bay,,an at hindi na'ririuig ant~ dagundong nk m5,a kalesa, at ang pagtatagintin-an na salapi sa ma bahay-kalakal. Nagpapahinka ang lahat, naghapuna't hindi,

Page  35 PINA-GLAHaAN 35 bunda't at guto'm, mula sa tmga ulo ng yarnan bancgrang-sa kadukhadukhaang anaik n~ pawis at paraparaug nagsisihanap sa pagtulog n~, lakt"Is Ita kinabukasa'y gigamitin ng iba sa pagsasaya', at n~ karaiinihan sa pagkita n~ ikabfibuhay. Aug pagtulog ay siutulad din D& kamatayan, walang itinatan~?2i, Iahat ay pitiaghiaharian, labat ay nasaisakiaw; pagdating n& gabi ay siya an~g pan~inoon. Mapalad Da pan~inoong, walang kawal at malalaking hukbo ni Iaksa laksang salapi, ay makapangyarihan naman at tinatalinma. N(",-uni't i'sa6 lamang masuwayin, aug sa gayo'ng kalaka's na, u1lln ay sumasagasa at sugod naug nakikipagunahain sa bill's ug kidlat na maminisan minsang, nakalilito sa kanyang mga paningin. Pagliko sa isa'ng daan at sa tapat n& isanug ti'la nagaantok na 'flaw, ay na'kilalang siya pala aug bitnitang na'katalo n6g pulis sa. " Opera". Lalo pang lumalaka's aug ula'n, nuguui't labo nam~ang nagodudumali aug masuwayin ua pagkatapat sa isa~ng bahay sa daang, A....ay tumigil at ntigmasid. Lapat na aug inga pinto't bintana ng' kiiia'tatapatan~g bahay na di naman lubhang matica's. Aug b-thay nia iyong sala't sa karingalan nug7 iga, bagong tayo, ay nsapagkfkilalang, matanda, na Cat mttrahil ay di lamang Iflimangpung tao'ng piuailnamahayain. Malakii Dg-a kuu sa malaldf, dap'tdi sasalang yari noo'n pang walang mn-a lkawani aug MUu~iCipio na naguutos paris ngdYong aug tataais nug nirra bahay ay pagpantaypautayin, sapagka't mababa, at at sia katunaya'y Pantay ulo lainang aug ni-a palababaha'n ng- bintana. Aug bahay na iyon marahil ay labi ngisang marahas na sakuna, pagka't sa biglang tingin

Page  36 36 36 ~FAUSTiNo AGUILAR fynapagkiiaagdtn ats at ang nagsasabi no' ganito'y ang iiyos n& kabahaya'n na frlan~ang — aIa4na kababaan ng silong. Ito'y bahagy nang umaanva't sa lupa. Sa gayo'ng kadili'm na gabi ay paekakama1a'n ang bahay na ito at iviwikain ng kahit sino na mnarahi'l isiing simhbahang matanda, at kabilang na n6- m~a bag'ay na kak ahapunin ng p~ananampalatayang kiristiyano. Siyang siya nk sa, isiing simba~an ang tabas-kamalig iiiyang bubo'ng na tisa na sa may gitna at sa pi-, uakatuktok ay may isa' paug mnaijit na gola na natatapos sa isiing kurus na kahoy. Ang kurust na iyo'y di stisalang naikasaksi n5- panah6n sa malalaki'ng bagay na nangyari:- gaano karaming lihim ang nalalaman ni'yang pipi naiman at hindi maka-, pagsalita. Kun ang bahay na ito'y nagkaitaong napagitnia sa inatatad"is na pader ay mn'ipalalagay sanang isaiing monasterio 6' tahanan n~) niffa babaying walanig puso kun sa mnka lWaking taga. lupa, mialiban kc'ay Cristong hindi na pitiagsawaang pagukulan nk ka'I — kanilang pag-ibig na libolibongr dalaga. N-uni't hindi, at ang bahay na iyong ala'ngang situbahan, alangang inonasterio, ay tahanan n6 isang mayamang kilala' sa boong Maynila sa pangalang Nicianor G~tierrez. 1yon ang bahay ni Don Nicanor na kina'tatapatan n(-) masuwayin kay Pag-, tulog. Sa m~ka kilos at anyo n;(- tao-ng natatapat sa bahay ay napagkikilalaing hiratif na siya Sa ga9yng' tinayotayo. Ang kalalitnan na gabi, aug maluakts ua uling bahagya, pa, lamang nagbabawa, ang putik sa 1ansan~-ang Abot sat may bukong bukong, aung ManPgisa. ugist d-apwa,'t marninitg kul6g, ay

Page  37 PIN A(LAIIITAN 3 37 hindi man niya Pansi'n, at waring niitatalng'6ng makipagtagalan sa noo'y tila matatalo na niyanig bubo n,& tubig mula sa it-Ais. Is-a pang bugsong.malaka's -kay sa MRna nauna, at ang u1a'y tumigil, tifuni't hindi ang m("a kidlat at kulo'g iia patutoy rna at waring nagtatawag pa na uno's. Isa', dalawa, tatlo, hangang lima'ng ub6' angna rinig sa gitna, no, dilim at hindi na umulit. lba namaing tunoog ang nairinig: marahan. n~,uni't hugong liik ising bintanang kapis na binubuksan. -Luis, Luis?-ang salitang gumambala sa kadilinian ng gabi. -Oo, Dandling ak6' ncra. -Matagail ka, na bang naghihintay? -N~ayon n~ayon laMang ako nalinip. — Kay lakas nly ulan, an6o -Oo n5-a at ina~ala kco nang baka hindi tiyo magkausap. -At btikit? -Sapagka't baka na'pahimbing ka na, namnian. -Ah, hindi na mangyayari uli ang gayon, ]iibha pa't ganito'ng ang puso ko'y ginigiyaigis n5' manraraha's naI mlla daThdarnin. -Danding, binibigla mo ak6'. N~ayo'n lamang kita naikausap nk gaDya'n. Ako kaya'y nililimot mno na? -i-lindi, hanga naayo'y iyong iyo ang aking pananalig, hindi pa surnasagi sa aking gunita ang paglililo. Nguni't oh manhik ka, manhik ka, at tila babagsa'k na namain ang ula'n. At -siya ncra nanman, ang inamb6n-arnb6n ay untiunting lumnalaka's at ang dating maiti'm na lankit aIy nagpanibagong sapot at bumanta na namang naagbulhos sa, lupa n- katakot-takot na tubig. Da~

Page  38 00 00 38 ~FAtJSTINo AGUILAR pwit't malayo na sa pagkabasa si Luis, sat isaing~ imbay ay nakapanbik sa itnas ni? silid na tutuluglin ni Dauding at aug bintanang dinaanan niya'1y muling napalapat n~) pagkakalapat na nagsifsabing: "dito'y walang nangyayaring an6' man". Wala nga, nauni't sa loob ay dalawang pusong kapwa bata aug nagsusuob tia mababang-ong kamanyang, dalawaing pagr-ibig na pinapagtali n& kapalaran ang nagsusumpaan, dalawang pag-a'sa aug nagtatago sa mat' n5- marami, hindi sapagka't masama ang sila'y magmahalan; kundi sa pagaalaala sa "'sukat ma'sabi". Sa gaano kalalail'g paglilihirn nci~tutulak aug tao niyang patg-ihlg sa "6sutkat na'sabP'" iyang mabigat na p~saning ipinadadalang pilit sa bala na n67 nma k-abulaanan sa parnumuhay. Si Danding at si Luis, ay hindi nakailag sa pabuwis na ito, at hindi miminsang nag uusap silh ng palihim. at mallayo sa "ilsukat madsabi", samantalang aug niga mlagulang na dal-aga ay nan_,&Ogpapahin-a sa kabilang silid nama'n nr-Y bahay. Aug paguusap nila nr), gabling ito ay napaiba, sa lahat: waring nakikibagay sa panabh'n, malaungkot.at walang katainisang gaya ug, dati lubba pat ng miakaraa'n na aug m~ja unang sandali. -Oo, Danding,-ang sabi ng binata-sasamanitalahI~n ko aug paguusap nating ito6 upang sabibin sit iyong ako'y napakasawing palad. Tuwi na'y ganito6,. para akong magnanatkaw na di makalantad sa maromi, patago kaing -maka'silay sa maligaya mong nmikh paumnit kung iyong ma'Kaharap, an6' pa't sa dilim lanmang ug gabi ntiipagtatapat aug aking pag-ibi,(r at 'sa liwanag Or araw ay hindi na. Mapal-ad daw oko aug sabi' nk, fan. Mapalad nug)a, pagka't may

Page  39 P JNAGLAHI-1AN 3. 39" isa' akong minamahal na nagmamahal nawan sa akin, mnay isa' akong inilibig na hindi imaipahayag katngino man sa takot na baka ng)ayo'n pa,'y mawa-la na. -Luis! Luis! -Danding, bayaan, mong sa gabfn g ito'ng mnaUlain ay nmiilantad ko sa iyo ang mg-a sugat ngr aking puso, nitonjgr pusong sapagka't iyo'y hindi dapat maglin'Id. n; lano'ng an6' inan. Matagal ko nang napupuna na ikaw ay may ipinaglilihirn sa akin, mula noong sumulat ka nPy kayo'y pa sa Tayuman. Ang niatatalinhaga mon~g sinabi sa iibam ay natatala pa sa aking isip: ",may sa'sabikiii ako' sa iyo", n6guni't hanga n -ayo'y hindi mo pa nasasabi. Aywan kUng nawalang tiwala ka sa akin 6' talaga'ng ang pag-ibig ko sa iyong di na imdlilimot kailan man, ay ipinalalagay mong kabang walang susi, kaya ang sasabihing iyon ay ipinakaka'1ihiiilihim'. Lason mang makarmamatay sa aking pananalig at pag-asa ang iyong SaSabihin ay ipagtapat mio ng hindi ko m~iwikang wvala kang pagmamahal. Nauni't huwag at baka, wala akong mnatwid na humingi sa iyo nPg ganit6' kalaking bagay. ISukat na-ang pagkaraka'y naisagot na dalaga sa gayong pag~hihinamp6.-Bawa't salita mo'y patalim na umiiwa sa akn lamtn aatbg Mo 'y aking ikamnamatay. Ako nga'y nagkasala sa iYo, nguni't pagkakasalang di ko naman dapat ipagaisi. Kinusa ko ang paghhilhim, at nia'aaman mo kung bakit? Ang binata'y hindi nakakibo, hindi maalaman kun iin6 ang isasagot sa kanyang kausap na sa sandaling iYo'y nagtifla anyo nP,- Kasawian 'dahil

Page  40 40 40 F~AUSTiNo AGUILA R sa kalumbayang napalarawan sa mukha at ea 'unti-unting pan,~inail'id n-' Iuha sa magagand' niyang mati, -Nadalaman mo kung, bakitl-ang ulit pagkasandali-Sapsigka't hindi ko ibig mamatay, sapasgka't hinahan(Yad kong ang puso ko na lamang ang madurog.!Luis, kulang palad. tayo!-at ilang luhang nagunahan sa pagpatak ang nagsabi sa binata n~o kadalamhatiang kinakabaka ni Danding. Labo pang napatilgagal si Luis at ang malamlam na ilaw n~p isa'ng. mialiit na globong kulay lungtiyain aug suimaksi sa kanyang pagkahabag sa pi'nakaiirog n~ higit sa buhay. -Luis, huwag kang matakot sa pighati. Ikaw ang sumalang n& sugat-ang patuloy n- boong kalungkutan ng nagsasalita=-Tapoa na sa atin ang lahat. Ito aug waka's n~ ating pag-iibigan. Oh! kay daling natapos. Nft'ayo'n ay sasabihin ko sa iyo au'g bagay kong ipinaglilihim. Wala akong ipagkakaila na an6ng an6' man, labat ay aking sasabihin yamang ibig nmo. Ang dalagang umliibig sa iyo at kun palayawan mo'y aldinq Danidinqg ay hindi na iyo n~ay6n. Siya'y wala nang sariling puso, siya 'y isa'ng kasangkapan lamang, na ipagbibiling di magluluwat. Jpagbibili Luis at sa halagang di mo madiabot. Ala'm k6ng sa pag-ibig mo sa akin, siampung buhay man ay iyong ipapal'it, dapwa't di sukat aug buhay, kai'anann- agsalapi, kailanCan aug PDlAk na matagint'ing, na panira sa lalo Mang Mahal na mga t'ipanan, at makna'alipin sa napakata'as mang hari, kaya n~ayo'y hindi na ikaw, aug may karapatan sa aking pag-ibig, inirog man kita, kund~i si Rojalde na mula n-a~yo'y kinap6 -pootaun k6.

Page  41 PIN AG LAH 111AN 4. 41 -Run gayo'n, si Rojalde....-ang baibahagyang nasnaw sa bibig n' binata. -Go, Lui's, siyaug bibili' sa akin at ang nmagbibi'li nama y aug aking m~a rnagulang. At marahil sa pagkalunos, aug dahg a"'y~Patigril. Hindi na, nakapagpatuloy, at walaug n~isaksi aug kanyang puso sa sakbi'bin g dalambati kundi ang saganaug luha at -ang pin'lpigilang paghikbi. Sabay sa pagluha, sabay sa paghikbing isinalaysay ni~ dalaga ang boong nangyayari. Siya'.y pinagsabihan na ncr kanyang ama' at n& surnagot,na may kapaitang lunukin ang maagap na pagkakapaoo kay Rojalde na hindi miar&sumnanguni sa kanya, ay nagalit, napoo~t at siya'y tinawag na tnasam~ing ana'k. Di umano 4y kaligtasAn nilang imiag-ainak ang gayong pag-aasawa at alangalarig sa p~agka'ligtas na ito sa isaing napakalaking pang-anib -at kahihiya'ng kaipapasukan kung sakali, ay dapat.siYang suimunod. Nasabi pa rin ng kanyang amoing kundi siya sasangayon ay mapipilitang magpatiwakal na rnunia bago masarmsaman ug lahat tna pagaari at lurnabas na kahiyahi'ya sa karamrihan. Aug kani'la. palang dan~ral at kapurihang mag-a'nak -ay maa'aring siklutsiklutin ni iRojalde. Napakalaki aug stiguti'n nk kanyang ani rito na di na maka-. uurong pa kahit ibigin. -At ak6, sa hara'p ug- ganyang sigalo't ay nali'lito. Infibig ko aug, aking magulang at iniilbig di'n naman kita-ang mka huling salitang sakdtd kapaitan n- dalaga. Augr gayong dagok nk kasawinug palad ay hhidi inasahan ni Luis, Hanga, nang m~a sandaling- yao'y hindi pnagkakasu ' angat aug kanyang puso. Naniniwala n& paniniwalang bulig, sa kaligayahian nk

Page  42 42 42 ~~FAU.STINo- AGtTJJLAR pag-ibig na 8a palagay niyaby isaing bulaklak ina naipakaban-o at di na maiiubusan ng- saimyo. Hangang sa gab'ng lyon sy pawang paglasap nug) katamisan sa sinapupunan n6, kanyangpnaaahl na Danding'ang naitatamo, mninstan ma'6y di n'aktidarna n~ is~ing tini'k na sukat ikapagsabing nagsapot sa kanya ang kalanaitain, minsan ma'y di nakailagok ng kapaitang ikapagtuturing na siya'4y nasawi. Lahat ay ligayai, lahat ay aliw at katainisan, walang9 lungkot ni pighati ni luha at pagdaramdanx AM, mu niyang may mg-a pag-ibiga na, taksil at nakamanmatay, dapwa 't kailan mia'y di nagakalang mangyayari ang ganito6 sa kanyang Danding na makaililibong sunurupa sa, pagmamahalan nila. ilindi aka'lain ni Luis na, sa isang sandali lamang~ ay mapapawing parang aso6 ang lahat niyang pag-,asa sa isaing babaying di naman masasabing sa iba pa kundi kanya nang lubo"S.,Nang mg~a sandaling iyo'y nagunita ni Luis aing pagkakapagkilala nila ni Danding, isaing hapon sa, Luneta, n6- ito'y kagagaling pa lamang sa isa'ng colegio rito sa -Maynila at inilaba's ng ama' dahil sa nalalapit na pagdiriwang n~g Del Pilar sa kSanta Cruz. Biglaing sumagi sa 'kanyang gunita ang ikalawang pagtatagp6' nila, makasanglingo lamang sa is~ng sayawan, at nagunita, tuloy ang kanyang pagkakapahayag sa sayawang iyon, na ipinagtam6' ka'y'Danding na kundi man isting 00 ay isa namang pag -papaasang sukat nang makaaliw sa isa'ngnangingibig. Qhl h iindi magiari, na ang gayong pag-fibigang pinapagtibay na imahigpit n~) isaing pag-irog, nat dalisay at waga's ay magbun-an kapaitpaitang, pagkadu'sta. Hindi, kailang-ang mamatay na muna

Page  43 PIN AG LA HCUA N 43 siya upang makapanalig -sa. ganit6'. Gayon ma'y kaharap si Danding, nadinig sa mg)-a labi nit' aug boong katotoohanan, ang pagbibili n,~,)isa'tg pusong may dinadalan~linan mian ay pilit na ipinasasakiaw sa, iba', at siya ay naroong wala namang magawa at di makapagsalita n- ano'ng an6' man palibhasa'y pinipi ncy gayo'ng kasawiang ikawawala n&, kanYaing mutya at tunay na ligaya. Ibig na, ayaw paniwalaan ni Lurs na may ni~a magulang ngaug nan~r)an,&alaka n~ aniik. Pinag-aalinlangan DiyRng ang pan(g;anpgalakal na ito, kun totoo man, ay iukol ni Doni Nicanor sa kanyanI g kais~isa'Dg a n Iik na babayi, pagka't si Don Nicanor ay mayarman at di mangangrailangan nug salaping ipananakip sa tayn~a upang huwag imarinig, aug sigaw ng isiing pusong tumututol. Aug pangin~ibig ni Rojalde, ay kanyang taIasta's. Nalalaman uiyang ito'y nagpapakaniatay halos kay Danding, at sa katunaya'y di miminsang napagkadahilanan pa n5' kanyang m11a pflgtatampong lambing lamang naman sa nagmamahal na, si Danding, datapwa'4t di niya. sinapantaha kaiPIn mang gayon aug magiging waka's. Si Don Nicanor, sa kanlyang paisgay, aty iSaiDg amaing may katuwiran at hindi kabilang ng- mg~a magulang na sit supot tumitingin at hindi.,sa ka.figayahan nr kanilang nmfa anaik, dapwa't naroroon si Danding na nagpapabulaan sa ganito'ng palagay. Go, aug Danding na iyong kinanya-kanyu at pinaglaanan n,~ boong pagkatao at pagmamahial ay ipinagbili na magulang, at siya sapagka't dukha'y di man lamang makasali sa pamamakyaw'. Aug kanyang malii't na sahod sa pinapasukang isang bahay-kalakal na dayo ay hind'i matipanga

Page  44 44 41 ~FAUSTrINo AGUILAR ug-aha's sal gayong pagbi'bilihan: s~ikat na lamRnag aingo magtifs, at au~g pagmutnunimuning ito'y si_yantg nagsurot sa kanyang mnr2a mata' n- na'pakariihaging palad n- dukha, na pinananaligan niyaiig natunwi sa gtani,'to: ngtiyo'y06 nmlakais, biukas ay miahina at sa rnakalawa'y niatanda nang pinatatapon tapon han-gang sat mamatay na dayukdok. "Jpagblibili ako sa halagang hintdi mno mnadahot"; it6 aug sabi ni Danding at may katotohanan uka namnsn, pagka't siya ay duklia, isa'ngr marahitang salamat sa kaunti ng ntilalaran kaya nakagigitaxv;gituiw n5~ kaunti. Dapwa't ganit6' man ay nagutiulik-ulik ang kalooban up- binata. Hindi makapanipaniwala sa lahat ng: narinig,,, at ipinalalagay na aug rnga ipinag'turing n- kanyang minam.nahal, ay isaing panaginip lamang kUndi man isfing pagbiro. Nang, mnra sandaling iyon si Luis ay nipatulad sa isa'ng ayaw mamatay na tinututulan pati nug! paghihingalo. Si Danding ay kanya, at laban dito'y wala nang katwiran pang maibabali. Kapagkaraka'y walaug lunas na ininagaling kundi' aug pag-tatanan. Sa liium nry malayang pamamalakad tungkol sa bagay' na ito ay makasisilong sila ni Danding: doo'y 'di na maka~iabot aug laka's at masagwang -pagakaamaAi ni Don Nicanor, kaya aug sabi pagkatapos nrr matagal na di pag-imik: -Laban sa ganyang paggahasa ugY iyoug MAmi naY, kagahasaan din aug panglaban., Magtaanan tayo, Iumayo rito at sar'ilinin aug ating p'alald. Aug ganit6ng m~ft salita'y bini'gka's ni Lui s ngT biglaug bi'gla at natatatakin. n6 katigasfing loo'b. Hindi~ mijiasama ni Datnding aug gayong hikayat. Siya ma'y nakapagakala na ring di miminsan ng

Page  45 P IN AGLA H A N 45 45 gayou, datapwa't kinahahabagain ang kanyangr am It att ang kany,1ing inai. Dito' niya utang aug pagkatao,,, aug nalalaman, ang lahat. Aug kanyang pug1 -suinod ay talaggng sa rni auag ~ nuitag k-,ainyaing puso? Isa'ng pakikipagttungali sa m~a udy6k ug pusco ang nangyayari kay Danding n- rnia sandaling i~yon. bsang matamis na damda'min augr nagtutulak Sa kcanyang surnama kay Luis, lumayo, a~t sa gitna' n6, kalayaan lasapin ang tmga katamiisan n& paggriliw, nguni't magpikit mian ng mata'y isinusurot~ iainan sa kanya'ng miga balintataw ng; pagst'snoa ~sa j,aaquzlang aug larawan n5g amang nagpatiwakatl dahil larmang sa kanyang di pagsunod. Mata'y mang pakakuruin aug Sinasapit uiya ay di mapanibtulos' kun saang dako kikiling: saa't saan main ay may kamatayaD, may lasong rmakfvmand~g, may sundang na -pang-iwa,Ll Napaiya'k, at di kinukusa'y sa balikat ug binata fmipahilig. bsang halik na p asif l aug iniluntis 6i Luis sa giayonlg kapighatian, at aug sabiug sabay ug-) pagliaplo's sa no6 ui Danding: -Al~m' kon~g i'niibig mno ako6 kaya wala akong iiatigaticgatig. ikaw ay akin at di kay Rojalde. — Nap"akathirap kaug papaniwalain-ang pahikbil hikbing sagot ng dalaga-at nr)ayong ma'kilala ko, aug kadakilaan nry iyong puso at ang karangalan. n~iyong pag-ibig ay labo kitang mina'mahal. Nguni't ~uatilwala ka sa akin Luis. Limutin mo rim Ak6, huwag Ikang umnasa niy an6 man at aug pug — bibili sa akin ay hindi na maunroug. Luis! Luist bakit ba di 'ka naghig mayamiau? -Danding!!! -Oh, hindi ko sinusugatan aug iyong pa-gkatao..

Page  46 4,1 -1+10 46 ~FAUSTIrqd AGUILAR Nimsbi, ko ang gayo'n pagka't hung may salapi ha ay hindi atk6' kay Rojaldo, kundi iyo na lamang. -Siya na. Ako'y hindi mo na iniibig kpya ha nagsasalita n~ ganytin. Pusong babayi ha nga mayroon. lpinagpapauna mo sa pag-ibig, diyan sa dalis'ay n'a damndaming bibihis sa hat auhan, aug kahinaang. lob. Dinaya mo aug aking pagasa. Hindi mo na, ah6 minamahal. May katuwriran ka, aho'y duhha, at di dapat mang~(arap nug pagaky~t diyan sa, kalangitang handa lamang sa m~a mapalad na mangagaga'. Oo, lillimutin hita sapagha't ikaw ay mayaman, hindi sapagha't hinihingi mo. Aalis aho ritong gahaih ang puso at walang- paniwala- at paghasabi nF) ganito 'y tu - mindig ang binata at hurnandang a'alis. -"Walhi hang awa Luis. Ihaw pa ang niaghihinanakit sa akin. Ibig hong sa pag-alis mo rito'y magtaglay n g paniniwalang hindi hita nililimot. Iniibig hita ug higit pa hay sa dati dapwva't ang ahing, mga magulang, ang pagpapahalaga' sa kanilang naipang~aho, aug kabaitang dapat taglayin II~) ising anaik...!Luis haawaan mo Ah6! -Mauunawan hita, ng~uni't Aan6 aug magulang, aug pancraho, aug habaitan sa harap ugk isa'ng pag-ibig? lkaw ay akin at hindi sa iba, bahit nigayo'y ihaw na rnf aug maghuhusa ng p8egwawalat sa ating ligaya? -Lallat nang iya'y totoo, maa~aring aho'y iyong pagiting&an ng sisi at pagdusta, dapwa't huwag mong. hinalain hailan 'man na hita'y hindi infibig, pagka't ito aug lasong mahamamatay sa akin. Iniibig hita, ngruni't,.. -~Kun gayon ay di mo mahahayang suwayin ang iyong m6ga magulang?

Page  47 PINAGL AHUAN 4 47 -SiIA auig aking jpan~alaw'aig' DiyO'S dito sa lua tbago kco sirain aug ganiit6ng~ tad~ha na ng aking pananampalatayang kintgisnati ay ibig ko na mnunang marnatay. -Siikat na,Danding. MWituturing inong ikaw ay nagwagi. liwan ko rito aug aking puso. Aalis akong wala nang pag-asa ni pananalig. Isiing bi'ihay aug inalisan mo n6- halagti6, dapwa't hindi kita' sinisisi sa pagkakaganit6, nalalainan kong ikaw ay walang sala, ang aking pinakasusumpa ay aug m~ya kamnahang bunf~a ncy dalawang gawa n~ tao:- ang salapi at ang pananampalataya. Pagkaraa'n nk may isaing oras,. si Lui's ay Malungkot na nanasok sa pinto nF) kanyanug bahay na sa isging nayon n~r Maynila, -ay kaumpok ni~ ilang bahay na pawid na p'ari's din n~r ka'nyang tinatahana'y naghihiwatig-nA di totoong niariwasaing ba'hay n,? nagsisitirai. Hanganig sat, makakubli' sa m~fa patak n- ulfin n,,t gayong kasun't na gabi, aty walang naiiulitnult ang binata kundi ang mka salitaing: -Antg salapi, ang pawnaanip~alataya, nipakalaiakais ang ni~a kaaway kong it6'. S

Page  48 IV HAPON. Dadalawang araw pa ang naka'raraicin. Si Danding na no6n lainang napagitna, sa mga, sigalo't nang kabuhayan ay walang mnaalainang gawin, Ang ganoO'ng png-kaalis ni Luis sa huli nilang pagutugap my totoo uiyang ipinoagdarndamn, — Hindi na ng-a niya ako mailibig-aiig ntigugunita, sa bawa't sandali-Dapwa't tmay katwiran ba 3iyang maghinanaki't sa akin? Kay hilrap nang, aking kalagayan, mapapasapiling ak6' ti isaDgJalaking kailan nma'y di ko giniliw, nmapilpilitan ako'ng nuakisama sa, is~ing tao na miula nang niagpapanhik dito sa arnin, ay di man laniang nakagising sa aking, pag-irog. Ala'im ko na aug pag-irog ay napaghaharian nk puso hindi n& pag-iisip. Sli Luis aug aking iniibig, siya, ang eking bfihay, datapwa't si Rojalde aug kinatip'n' nang aking m~a inagulang upang magari sa, akin. Aug aking nin~a magulang ay siyang nakaha'hadlang sa aking pag-i'big at kasalanan namang malaki' kung sila'y aking suwayi'n. An6' aug ak-ing imagagawa?. Akay ng~ mi~a pagkukurong ito'y n~papahilakbot na niadah's~ at saganang luha ang namamalisbis sa kanYang m~gal mate. Nang nika araw na i'yon Sl

Page  49 PINAGL4 II CJAN 4 49 I)anding ay na sa kandun~)an n' pighati. Sa gan'ing kan DY 6 lahat ay nialungko't at ang tingin sa piyanong dati, uiyang matalik na kaibigan at madala's ut~anoan n", kaigaigayang ing)a tUgtUgin, ay iSa'ng kabaong na paglalagyain sa kanyfing bangkay. Ang nagbaban~uhang bulakia'k sa mga, paso niya nr) halaman na, sariwangsariwa dahil sa kainaman' nang panaho'n, ay wahing inahihiwatig sa kanya'ng I)uso kundi pawang kalungk'utan. Pati ang masasayanIg talulot nk magandang Juianitaz, ay walang iniialo'k sa kanyang tinryin' kundi hinagpis, at ang malilift dapwa't naggagandahanog bulakiak ng- para~io sa, paki~wari niya'y nii-,a pata'k nk luhang jprnrupuflo pa sa nililikha ug~ kanyang pagkasawi. Laha t ay malungkot, kulay luksa, at kamatayan. Untiunting tinlitimbang aug kasaklapan n~g kany uag palad, dahandahang pinagmurnuni aug nakar aaug luwaihati nila ni Luis at bago tinatapos sa pagtirmbang nrf pakikisamiang pilit sa, isanDg di liatali nv-, kanyang pagsinta. Siya, na hindi naman hiratli sa gayong man da gok nang kapalaran, siya,.na, walang tinUtUngftung~an sa paglakad kundi tuhog tuhog na ligaya.1t aliw aywalang itaga! sa- gay'ng pighati. Ibig inagtapat sa, isiing puso'ng kaibigan, ibig in-agkatiwalaitn~v kanyang mn-a damdamin sa isiing kata'pvtang loob, dapxva't sa, bahay na iyon lahat ay kal abaD niya: ang kanyang na' ny- wala nang sirmasabi kundi:-pumayag ka na ana'ik ko. Si Beatriz nakanyang pinsan ay hindi Dnaman kasamia ma, bahay, at kung rnagkita pa sila'y walang aglahi kiiund~i:-pinsan, nkayon pa'y- iniha~handa IKo na aug n' ihahandog ko sa iny6ng kasal Ini Rojaldea ang kanyang am' ay walang salita kundi:-isip4

Page  50 50 FAUSriNo AG UILAitR isipin mo ana'k ko, ako'y iyong mnagulang, turiay kitang mnina'mahal, hindi ko gagawin aug iyong I'ikasasama,-at pagkatapos ay tatalikod na. Js~ing isa lamang' sa bahay na- iyon aug kanyang na'daraing-an ng mgnj hin~gpis nk loob, ang gadangkal -na larawang garing ng del Pilar na na sa sa loob nug isa'ng rnarikit na urna, at -palagi niyang hinihingan n~' awa, ng agItsa liwanag. Ngyuni't aug larawang iyon ay pipi uamin at sa mukhang na'pakaputing tulad sa gattas na dalisay, sa rnOA ting-ing walang buh-ay nk kanyang mgka rnata'ng bubog ay walang kasagutauig Inatfatamo si Danding. Napakamnalihirn ang larawang iyon na aywfin kung nakairaramdan -sa mata6s na rniga pagdalankin ugr dalaga, 6- kaiya'y walanig kabahabahala kaya di man lainang mnabighaning 'ungt sa dutn'raing at madal's lumnuhog. Gayon ma y napapansin tuwi na ni Danding sa di kinibokibo nang larawan aug isaing anyong tilat nagsasabi nang ganito: `dalanginauq mo akc$ nang dalanginan, at saka nia". Aug ganito'ng panaangako'y lalo panig nagpapalubha sa kanyarig Mn~a hinagpis, at ikinapagpapalagay tuboy us si~ya'y binabayaan na nang lahat, pati ng isa'ng in~ng sakdal kabutihan. No6'y hapong rnalungkot at lu'lubugan na iamang nang araw. Sa kalanuran 'ay matuling nagpapaalarn aug liwanag, at sa himpapawid ay nagsal'isalinibay aug malilift na paniking tila mga sugo MY nagtutumuling gabiL Nang rnga sandaling iyong naghihiwatig sa ba'la na naug isiug damndarning mahiwaga, sa loob nang bahay ni Don Nicanor, ay isting malaking bagay aug nangyayari. Aug mna n~i Danding na si fiora, Titay at" si Don

Page  51 PIN AGLAJIIA N 5 51 Nicanor ay magkahara'p sa dalawang silya at nag-' tiusap na mataimtifn. Naipapagitna sa kanila ang isaing bil6g na me-,sang m'rmol. Sa ibabaw n~ mesa ay may isi pang pumpong bulaklak, na lanta at wala nang kailay. Ang mcya bulakiak na iyo'y tila- alaala sa is~ing inirog na may sanlingo, natng n~papalibing. Sa palairindin~ang tinatagiliran ng naguusap, ay 11mframing larawan n& kung sinosinong santo at sfinta. Bawa't kuwadro nila'ng kina~lalagy'n' ay nimgkakahalaga marahil nang pu pung piso. Ang pinakaloo'b nang babay ni Don Nicanor Gutierrez, air talagang puno, na ganitong mg'a, larawan, many malalaki't malilift at sa bawa't sulok, sa bawa't hafi~gi ay may isa'ng santong sabit na wari 1bagang sa gayo'y ibig sabihin nang magasawang niayari, na sila'y ligth's na sa lahat n.5 panganib at sakuna. At anig ganitong kabanalan ay hindi sa IOb lamang nug bahay ma'kikita. Sa laba's man ay mapatutunayan din: saksi ang kurus sa bubungan, na nagbibigay tuloy ng, anyong mionastseiio sa kanilang bahay. Ito' ang tanging kinafhihitnafinuian ni Don Nicanor at nO, kanyang kabyak na Jalo pa manding banal kung susukatin sa di maihiwahiwalay na li1baging kalmen sa kanyang lifg. At sa katunaya'y -makailang miakaabala sa pakikinig-ni fior'a Titay sa mn~a sinaisabi nang kanyang asawa, ang kalmeng iyo~n, -Ikaw Titay-ang sabi nang ating Don,-rnng siyang may katungkulang magpaliwanag, sa aniak miatin tungkol sa kadakilaan n- biyayang ibubunga i~kanyang pakikiisaing dibdib kay Rojalde. 1luwag kang lum'ito'lit6'. Hangang bi'ikas ay ibig kong nif1aman aug huling sagoft ni Danding.

Page  52 52 52 ~~FAUJSTINo AGU-LILAR -Ang taong ito pahi, hindi na nag-iisip~ nr mga, sinasalita, iya'y hincli magagawoa n& padarosdaros, kailangang hinayhiinay na bikayatin si Danding bakit nka talagang ayaw. -Ano'ng ayaw? Maa'ari ba ang ganaing kanya63 -At paano namian ang ibig mio? -Itatan~ng mon pa sa akin? hindi nio ba nafhv lamlang sa pag-iisa'ng puso nilang dalawa' ay Ina-, liligtas tayo sa malaking kahiihiy'ln? -INalalaman ko, at kaya nig-a unman tuwi n' pangaral ang aking gina'gawa. -Pan~yaral, ano6 ang masasapit nug, pang aral? Pi — litin mo, ito aug aking ibig,-ang matiga's at pa~yamo't na salita ni Don Nicanor. Sandaling naipatigagal si flora Titay. Ang ina' mag-pakasamasama man ay ina'. Matalari ug m'agka-. pusoug ganid dapwa't tungkol sa kanilang ana'k ay nagkakapusoung tao. Ito rin uarnlan ang nang-, yari 1kay flora Titay, siya'y kainalhim n~~ asawta sa gayong pakana, nataltalastaS niyang si Ilojalde, kundi inasisiyahaug loob, ay madiaring magpahamak sa kanila, matiaring inaghigauti n,& katak~ot takot, hangang sa augy inalinis na pan~.ana n~ mga Gutierrez, na kintiAbibilangan na nug( kanya namnang pang-_alan, rty mapasa lusak at pagyurakanan D,, madla, n~uni't hiucli nanian ibig na daanin Is,, gahasa aug kanyang ana'k kaya't patalaik halo.~ na tuinugo'n: -Nicanor, dahian dahan ka, aug ibubuluso'k n 'y nk natin, hindi aniik nang, 'ibang tao. -Ikaw aug -may ktasalanan, napakaulit kang kausapin, sinabi ko na sa iyong may ilang araw nga~y6n na hikayatin mo si Danditug, n~guni't w'ait kang ginagawang anom~tln at tila himihamakha

Page  53 PINAGLXI-IUAN mak mon pa aug paggipilt sa akin ni Rojalde. Si Rojaide aug may hawak ng ating kapalaran, huwag motlimutin ang ganit6' Titay. -A~k6 man Nicanor ay nakaaalarn sa nangyayari sa atin aug marahan daha~n nang tugo'n-Hindi ~kaila sa akin na sla pag-iisa'ng dibdib- na, iyan, mnalifigta's 'ang ating dan,~al at aug ikaparnamalngi sa paghangya n5- m~,-a tao, dapwa't huwag ruong daanin sa gahasa at alala-hanin mo iyong kasabihan: paaI 'ma/lina ang lakad matinlik ma'y mababaw.% -alaimubawa na nainan aug ipapatay mo ngayo'n,~a a'king, mrla sinasabi, pilitin nifo si Danding, at tapus. -Ikaw aug pumiilit kung ibig mo,-,-nngc naipabiglia't paangil na pakll wu.5 babayi. Sandaling natigillan si Don Nicanor. Munti nang mabuhat aug kanyang kamay, kundi lamang na'Ouulitang hindi inabuti, kailan man aug tumanpa~lasan sa babayi. -Si Titay plala, ib ubuy)o mo rin ako,-ang m5-a.litang nasnaw sa kanyang bibig, pagkatapos matingnan si fiora Titay, nry tinging my galit. ~-Siyva ka na ug~)a aty.-ang pakif' ni.) babttytIto'ng tatakol sa akin, kung ikaw lamang-tat parang pagpapatoto6' sa kanyang ssalita'y naglilfis na nu- mang's n~r baro. Aug gayong anyo't katapan~,)ang tila sa isa'ng lan6,f ay ikinatawa ni Don Nicanor. Tumingins nagagalit na asawa at aug malamig na salita: -Huis, itong tufga babayi, makinig ka sana at 'iutwag daanin sa m~it nang ulo. Tayo ay nagkakautang ka'y Rojalde n~, pu piing libo. Ibig luau nating ba~yaran ay wala naman tayong ikakaya, malapit nang, matapos aug panahong takda

Page  54 ,54 54 ~FAUSTINo AGUTILAR nang pagkakautang natin, at parang isaing malaking awa, n4~ Diyos, ay saka, nagpahoyag sa akin si -Rojalde Da ibig daw niyang maging asawa si Danding. Nkay~n, an76 aug g~gawin ko? Aysiw Rayw man aug ating anaik ay pil'itpilitin mo nam6n. Jto'y 'di na, mimninsing napagusapan natin. -Siya Dka-ang padabo'g na sagot ni flora Titay,-at kaya sa untiunti'y ipinaaianinaw ko kay Danding aug pan~rankailan~an -niyang mag-asawa, na. -Ay an6 aug isinasagot sa iyo? -Wala, kundi luha, hinagpis at nina buntong, hininga. -Ganyan Da lamang iyan, at hindi pa napupusua~n si Rojalde. Magandang lalaki ito kurig sa. bagay, marunoug, mabuting makipagkapwa tao., mayamaD, at tila hindi na, naman alan,~ian sa ating an~k. Knsa bagay n-a, ay hindi,.~n' ya ko ba, sa batang iyan, kung an6' an6' aug kinakatwiran sa, akin'. ma'maya'y sabihing wala pa' sal kanyang loob, ma'tmaya'y hiudi pa, panahon,.maimaya'y ayaw siya kay Rojalde ano, pa't sarisari... -Na parang lama'n nk isa'ng tiudang-bayang utakan inku lahat. Baka na-man ang n~a sagot, na, iya'y naitutuhan ni Danding sa panonood nang Bag'ont Fausto-ang pabirong tapos Di Don Ni-, can or. Nagka'awanan aug dalawi at sa pagkatuwa, Di Dohra Titay sa gayong sinabi n~ asawva, ay kinuro't pa, ito at kundi n~paaray ay hindi marahil Wbib tiwan. -S6, dimionyo, -aug wika pagkatapos, ng~ maalaalang na sa haraip pa1i sila nk maraming santo, at ng makita aug patirilk na, matfi Di Sta. Teresa

Page  55 PIN AG L A- HU AN 5 55 ay tila sa, kanya' ipinapako-kung an6-au6 ang piniagsasabi nit6. -Ay an6, hindi ba? Iya'y nmga pagpapatunilpiktumpik na karaniwan, ganyain ka rin noong araw. -Siya na nga. ii biro. -ilindi ak6' nagbibiro, sinasabi ko larnarig ang kagagawltn ninyong rn-a babayi. -B~kit, kundi ba naruan kita talagang inibig ay may mangyayari sa iyo? -At bakit wala? sa talagang hindi ka makatatangi sa akin? - Naku, oy, siya ka, na n- a. Pag 1Kami ang ayaw ay wala na ka yong mallai -Dahil yata sa katwiran mong iyan kaya ayaw nio akong tulun~an nang paghikayat kay Danding,. -Sa ayaw ha? Sinabi ko na sa iyong ang bagay na iya 'y hindi sa dailasan nmagaga-wa, kundi sa dahandahan. Na'pakainit naman ang Rojaldeng iyan. Aug dapat niya'y nianuyo pa siya sa, atin at hu'wag tila kung sinong haring sukat sa isa~ng saIlitia'y ibig nang makuha ang atitig anaik. Magtahan ka n~a Nicanor, palibhasa'y hindi ikaw aug nahirapan. -Kung man~atwiran si Titay. Tila hindi mo nIa'alamang may katwir'an si Rojalde sa, pa~rpilit sa atin, kung siya nga ba'y uapaiba' lamang ay inakapamimilit. Sayang n,~ aking pagkalalaki kung inagkakaganoo~n, dapwa 't wala, tayong magagawa, nagakakautang ako n5, malaki, halos pati hiniDng)a ko'y nabili na n_~ binatang iyan -at aug lahat nating pagaari'y nasalapia~n na niya. Ngay6n ka pa ha maghahana~p ng panuyo? Di anhin na lamaing ay magfng asawat niya Si Danding at n- di ko niipapangarap pati sa aking kahimbin~gn ang kahi

Page  56 56 56 ~FAUSTINO AGUILAR hiyang sa'sapitin kung sakali, at aug pinto n- bilauguang rualapit kong ka'lagyan. Go, Titay, na'pagipilt ang akiug tayo. ikaw aug tanuFYing makasasagip sa akin. Sabihin rno sa atg an~k na buhay ko aug kanyangy ililigta's sa pag-aasawang iyan kay Rojalde. Hindi nakaimik ang babayi. Aug gay6ng m6,a sinalita. ni Don Nicanor, ay pumaram 'sa kanyang, pulo n~y nailalabing kaunting damdaming ina'; na~-.palarawan sa kanyang~ mg —a niata' aug saisapitill no'a painang ka-hihiyaun, at sa unti unti'y ipinikit aug matfri sa n-Apapansin njyang pagydadalamhati ri Danding-, kaya tinika sa loob ua, huwag nang dingin aug m~ra tutol at katwiran rn~ an~k at aug, ipilit sa kanya'y aug pag-aasawa kay Rojalde napupusuan man it6 6' hindi. Mula nang m6-a sandalingg iyon si Don Nicanor ay nagkaroo'n nry isa'ng katulongr na. toto6ng mnata'lik: si fiora Titay. Gay-on ti yawvang- awa siya kay DAnding, paglumuluhia naf ito'y nadudurog naman aug kanyang puso. -SiYa, uga Titay, malapit tayong mapahiarak, nababanaagan ko, na aug panah6n rn~` atinog Vagdaralita. Sa aking akala, ang is~ing antilk ay dapat sumunod sa am6 Inang utos nk muagulang, lubha p't kung paris nitong ikaliligyta's natin aug kanyang gaigawin. Na'pakasuwail aug, batang ivau, Rapak~asuwai 1. -ilindi an suwail, Nicanor. -Jpinngmamnasikit nio( pf yata, ango walang pagtinging iYan sa, ma~gulau'g -Sn ikaw namunu augo -twango mnatwid sa jyong ginagawa. -Ano aug sabi mo? -— aug bigla at pndaluh6ng na salita ni. Doti Nicanor.

Page  57 PINAGLAFA DAN 5 -I~ino'ytila dahil laniang sa utang..'... -J1iuWag muo nangr tapusin Titay. Pinapagsiklab am ang aking ulo. Ibig mo ring datumi aug,, di mo, 6antitikman kaylan man-aug saiit'n mysunto'k pa sa muesa ni Don Nicanor, at ikinayanig tuloy ngt) mn'a kuwadrong nagbitin hangang.sa pati ang 'aiagya'n n~ m' bulaklak ay mapalayo nk may,dalawang tumuro sa datingr kinaitatayu~n. -Huwag kang main~l)ay huwag kang mangul6,,-anp. iilarahan ni fior4i Titay na kaya lamiang matalpang ay kung hindi gall't na talaga' si Don Nicanor-ilindi ko sina'salansang aug lahat inong ibigo,, nauni't ang na-is ko lamang ay sa dahan dahan natin gawin ang bagay17 na iyan. -Dapwa't an6' ba aug sanhi't, iy~an nang iy an ~ang iyong sina'sabi? Siya- bang hinibinf-Ii ni 1)anding? -H1iudi, Ako6 ang putuipita nu- gayon, pagka t sinabi sa akin ang totoong may inilibig daw siya, may isang katip~ng hindi mad'aring limutin.... — Kuin gayon pala'. Tawagin moo aug, btatang, yan tawagin mo.. Huwag na, ako6 na aDug paroroon-at sinrtbayain np5 tindig ni Don Nicanor na kattil na kata'l sa kagalitan. Pinigil n6- kausap, pinaglambitinan sa dalawang bisig, hangang sa miapi'lit si Don Nicanor na umupo uli-1t6' lamang atig kulang sa akin-aug nabuka sa bibig pagkauiong pagkaupo ait aug sabing pahin~al bin~alKung gayon a~y sabihin mo sa kanyang bf'ikas na buka's din ay ibig, kong pakasal siya kay Rojalde. -An6' ka Nicanor? Hindi ka ba naliahalayan at iyong g9igawin? -May iniibig pahi aug, suwail, may katipa'n!ng1 tila ayaw ip~ilakas nuv nag~igalit na lDon

Page  58 FAUSTINo AGUIJLAR nguni't 6sino ba?-ang biglang tanong sa kanyang asawa. -Si Luis Gat-Biihay, iyong binatang sa isang sayawan sa bahay nk m~a Lopez ay totoong nagpakita, ng magandang loob sa ating lahat. -Kilala' ko na kun sino, hindi makapag-liligta'i sa, akin. Diyos ko, at ang napili nang mabait kong an~ik ay isa' pa, namang dukha at walang yaman. Ha! ha! ha!-an~g halakhak na wari'y pinilit at siyang itinapos sa, ibig pang sabihin. -Kung gayo'y kilala' mo pala' ang binatang iyon?-ang usisa ni flora, Titsy sa, asawang kausap na sa pagkakaupo't hinala'balakla-k sly waring nasisiraan ng ba'it. -Mangyari pa, ha! ha! ha!-Isfng halos walang m61amon, isa'ng kawanif lamaing na kundi sa sinasahod ay marahil matagal nang dinakip dahil sa pagkaha'mpas lupa. Ang mrya dukha, sabibin mo kay Dancling, ay di magaring makisilong inang lanmang sa li'lm nang aking panambil-it6' ang ma — tiga's ni Don Nicanor na nagkakangmunuula saka galitan at poo~t na, poot. Gayon na lamang anDg kanyang kapootan sa napili n_~ kanyang an~k, na, sa ganang kany'a'y isa' lamnang alipin n6- puhunan. KUng masalapi man lamang sana! "Angv m.ga duk.4a ay di mradaring mnalcsilonc matt lamang.sa Wim ng alcing pan ambi1"I. Ang ganitong kuro ni Don Nicanor ay nakasindak n~y gayon na lamang kay flora Titay. Ang gayong pagtatan-i, sa ganang kanya'y malaking paglabag sa katamistamisang ugfa tuntunin ng isa'ng Jes~is na nan~aaral ng pagkakapantaypantay nk m~a tao. Nguni't kung pasusuriin nga nama'y may katwirang niagkuro n - ganit6 ang nga, nakakakaya sa

Page  59 P1NNAG LA H iAN 5 59 kanyang palagay: na sa, kapalaluan ng mga maraflita,qng sanhi. Sa kabilang buhay man aing pfigkapt~alo ny pinarurusahan n~, ap6y, dito sa lupa, ay Ialong dapat parusahan ang ganyang sala, a'yon kay fiora Titay. Sa rn.,t banal na kasulatang kanyang napagbabasa, ay nasasabing ang awa lamang ang dakilang lunas sa m6-a pagkaapi' sa buhay. Ang awa ay katutubo sa bala na, Walan~g pusong di pinaiaanahayan, at sa palagay niya'y sa awa dapat mnangcapit, ang mga maralita at huwag sa pegpapalalo 't hayag na,pakikipaglaban. Nagunita tuloy ni ffora Titay -ang una at kabhulhulihang pagkakapanood nilang inag-a'nak sa isaing pagdiriwang ng~ m~a inangagawa. Si Gat-Buhay ay naroon at isa' sa nir;a nagtalumpati, kaya di kinu'kusa at atas ngr mga, pagkukurong inaghahari sa kaiiyang isipan n5~ m6~a sandaling iyo'y naiipaalaala ang gayon sa asawa. -Si~ya n~a palai.-ung sabi ni Don Nicanor-Ang bins na iya'n ang narinig kong nagsabi n6- kung an6' anong kauninhin tUngkol daw sa, pangaapi n,~ m,~a nakaririwasa. Siya ang nagsabing anXg. pagkakapanta~ypantay ay magandang salita, na sa m,~5a labi Iamnang madalas ma'bakas, at sa kabuhayan ay hindi na. Mayroon nrya, di unianong paokaikapantaiypanitay..'uni't, sa mnka malalaki lamang, sa, mia poo'n, at bindi sa lakat Paris ng ibig sabihin. Ang pagkatotoo6 raw n5,) salita'ng lyan ay huwag' hanapin sa, nangyayari kundi sa iga, buslong pinaglalagyan saY kanya' n* ta6. ilanapin di umano sa mg-a gawaan, sa nmga poo'k na pinagtitipunaii n,~) libolibong bisig:_11 m~a dukha, sa mnalilfit na damipa, nk nmg-a mahihirap, do6n sa m-a tahanang pinamamalisyan nk

Page  60 6- 0 FA tTS-rlNo Akc~uFAR, _ luha, at saka makikita ang pagkakapantaypantay. Nakakukutya pa, aug dugtong, ang ganit6, dapwa't siyang katotohianan. llanga't mnay dukha at Mayaman, hanga't may nagpapasasa at nagagutomn, 1hangang may pinagpapala't ibitiabaori, aug pagkaka,pantaypantay ay matutulad sa isaing laruu'n lamang na sisiklo'tsiklutfin, hindi isting katotohanang igagalang. At lahat daw nA- ito'y dahil sa salapi, na sa,, tinawag, niyang kaputol na pilak na siyang ipinamimili kailan man sa Ialong niga mahial na adhika at siyang ikinapapadiwara nA~ di kcaklauntinig m6~a layon. Aug salapi di tunano'y u~pakaimbing kasangkapan ncr tao at siyang batis' nAr pagkaapi nk libolibong dukha na may nii~a buto'ng hapo, mn-a laka's iia paga'l at m6'a tiyang walang, la' 1ni1an. Sa taginting nf' salapi ipinako si Cristo u6, isbing bayang di nakauunawa sa kanyang in(~a aral, ait sa kalansing dhig iy an n6A salapi miniin nufayo~n aug alin,~awni —aw sa p)agt utol nA libolibong kulang 1)alad, m~c)a bagong Cristo nA-) kahirapan, na ipinapako nA5, mnra nagpapasasaq. Ito aug tinawag niyang pait daw ugr) kabuhayan. Kaya aung kapalaran daw nA- mwga dukha ay napakapait, napakaayop na kung may Iigaya mang sukot ituring ay di iba kundi ang kanilaug pagkaiaba. At ang lalongr katawatawa'y nalit6' yata, sa, pananalaysay, kaya binarap, tinugis at pinilantik ang tmarami raw nag-aakalang hanguin sa kasalukuyang lagay aug tu')a mangagawa, bigyan sila n-, m6ga ibang jpaniwala at hilig, ug-uui't di man masamibit na baguhin aug kanilang bu'hay at ipakil alang sila'y tao, ring di paih~huli kung sa karapatain diyan sa m5'a hangii n,.-)ayo'y pin'poonm at di kinakctpwa sa biglang sabi, -ibig n'a papagningnin,,,in aug lab~s

Page  61 PINAGLAHU xJ N 6l hi' di man linisin muna ang loob. Hindi nahalata ngr ulol, na siya noo'y lumura sa langit! Idinugtong pang napakamurang toto6 ang gayong pa ganldukha'. Kung toto6 di umano na ang unang platwid ng tao'y ang mubuhay at maging laya, ay bigyan natin si!a ng btuhay,-ang kanyang hikayat,-nguni't hindi iyang hiram at napangyayarihan ng salapi; kundi buhay na sarili at kagigiliwan, na huwag ikapagsabing sila'y busabos kundi ipagkakapuri s8 harap ng madla. Ito ang buhay na dapat ipabibiyaya sa mga kulang palad-ang patuloy-na kaya lamang k iaikakaniting itik ay dahil sa nangagkapalad, na pagdaka'y karukhaan ang nmmiulatan sa liwanag, at an6 Inang pagpapagod ang igugol, arawin man pati gabi, ay walang sukat mahintay kundi ang gipit at hihikahikahos na kabuhayang siya nilang ikinadudusta, pagkadustang itinutulot ng mnatan — dang ugali at kung minsan pa'y ng mn'a utos na rin, palibhasa'y katawan lamang-ito ang madalas imatwid-ang kanilang naibibigay, di paris ni mluayamang siyang may puhunan pagka't nagbibitiw 'ng salapi. At sinabi it6ng-tila may pagtuya, ng ull1 na iy6ng di pa magkasiya sa kanying k'apapangaral ng mnga katiwalia'y, nagmimithing magpanganyaya sa minamahal kong anak, ka.a sabihin mo kay Danding na ayaw ko sa ia hirap-at lalong ayoko sa isang u161 —ang pat loy n iDon Nicanor, nang galit na galit at naka):i)nagat labi-Ayaw ko, at kung magpupumilit siyaiy gagawin ko ang aking pagkaamna. Sa pagkapoot yata ni Don Nicanor ay napatindig tuloy at pinapaigsikip ang k inalalhgyan nilang

Page  62 62 62 ~~FAjUSiMNro AGU ILIAR 8,ala8, sa lalakil n~ hakbang. Yao't ditong a'sa mo'y salar'Ing inuusig ng may kapangyarihan. Sa anilt niyang tukto'k ay man:&,ilan n-il6Dg butil nP a wis ang gumigiti, at ang pagkaka'ikirait pa n- kaliwang mat'A at aug di magkasundong labi at n~uso na waring nagaaway sa di pagtahimik at kinakakatal, ay nagpapahalata n~ malaki ujyang kagalitan. Maimaya'y uniupo, manmaya'y magatindig, mamaya 'y miapasunt6k, mapabunt6ng hining a: siya 'y walang pagkalagyan. -Hangang saa'n umnaabot ang kapan~ahasan ng-! niga pat6y gutom na it6-ang wikang marahang pasuntok aug m6-a kainay at an~llit aug bis'ig na pinapanugin i'g paiandin. Kasalanan it'Dg lahat ugma nagsasabing ang dukha at mayamans pantaypantay na para bagang sa lupa ay walaug babayi at'lalakiiug uagpapatiba~y sa -katotohanang ibaiba ang kaagayan ng tao. Ang in~a dukhtt ngayon!oh ano'ng sar6.p ng kahapong. lahat ay pawang pagsunod!-ay manain'g titigas nug ul1o. Kakikipantay na sa maa mayayaman, a'sa. mo'y totoO'ng toto6, nang dapat silang igalang bago'y mra yagt lamang na sa siga man, ay hindi pa bagay. Hindi, hindi mangyayari kailan 'man na augank k6'y sa isang dukha mahulog. Sinabi kong siya'y kay Rojalde at ito6 aug mangyayari ano man aug masapit. Dapat nga palang aug -mgra dukha'y dikdikin, dapat ug~a palang sa bawa't pagkilos ni'lang may kahalong un_~ol, ay isa'Dg hig-pit nu4~ tanikala aug iganti, Kftilan ma'y sa ilalim,' ito aug bagay sa mga. dukha at kamning ncrayo'y mga pan-ino6n, ai'ig sa i'babaw at siyangll magaghari habang panahon. Habang panahori, upang huwag nang may makapan~aha's na s~ ino

Page  63 PINAGLAHIYAN 6 Irl:) vo nan-at i'sang mariing suntok ang ipinagpatoto60 sa kanyang kagalitan, sunt6k na ikinagitli xii flora Titayl at 'nakapagpaudlot sa isa'ng bata~ng lalaki na no6'y nakatayo sa miay pinto at waring mnay ibig sabihin. Si n-ora, Titay ang nakapuna sa bataa~ng, agad inusisa kung an6" ang ibig. -Nairito po si Srto. Rojaldle at naghihintayang sagot n- bataang kay Don Nicanor nakafin~rin at pinagwawari' ang anyo nitong kakaibai kay sa dati. -Kan6-ina pa ba? -aug si'yasat n& babaying nngpahalata nz-' pag-aalaalang baka nairinig nj~ p~anauhin ang usapan nila'ng mnag-asawa. -Kapapanhik p0 lainang, at iniwan kong nakatayo sa..... -Patulnyin mo rito-ang gahasang, salita Di Don Nicanor na nakitatl6 sa usapan. Nalis- na patkb6 ang bataan at pinarunan si Rojalde,, samantalang si flora Titay ay nagtindig nama't uniali's. -lSabihin mo sa ating anak-ang huling bilm ni Don Nicanor sa asawa n~ papaso~k na it6' sa silid-na ayaw ako, sa dukha, ayaw alko sa u161!

Page  64 ANG tilkas ni IRojalde, ay ntipalarawan sa buka' na pinto. Sa napVakalanilam nang liwanag Wnp~ hapong sa loo'b nk bahay ni Don Nicanor ay. huuiihin,~i na, n,& ilaw, ay walang Miisisinag~ nt' anong an6 nian sa mukha't kasuutan n& binata kundi ang korbataiq pulaung pula na suinusigaw malayo pa, sa pagkakapagitnang iyo'n sa kanyang-.putia'ng damit. Dahan dahang sumnalubong si DonP Nicanor na aug tin~in ay sa ising yakos na Pape,; na hawak sa kainay n,~ panauhin. Nagbatian aug dalawa; istang silya aug inialok kay Rojalde ni Don Nicanor. Nagkatigilan muuna silaing may ilang sawdali, waring isai't isati' nagaalan~tng niagpaiuna nk pagsasalita. Sa harap ni Rojalde, aug boong kagalitan 1n; Don Nicanor na di pa naluinwatang ikinayanIg n D rnFYa Ikwadlrong nagbitin do6n, ay nathalinhan n~, isaing pagsuko. Aug kaharaip ni~ya'y siyang nmiix hawak -n~) kanyang kapalaran ait dan,~al1, at ang ~ dalting mka papel ay labis labis nang nmakapagsasabi nPg, katotohanan. -Si Rojitide namnan ay waring pinanawan ng dating kasiglahting lo6b ati kapalagayAin kailtin nma't na sa bahay nii Dor

Page  65 PINAGL AHfJAN 6 65 Nicanor, gaya no6ng magkaina'n siIlk sa Tayuman, at sa pagwawalang kib6't kusang pagpapakatipid sa dating n-initingiti na.tuwi na'y pasaluboing sa mka bibiyanin, ay nagpapahayag ni~ katotohanang- may malaking sanhi ang kanygng pag dalaw. -Patawarin niny6' ako Don Nieanor, nkuni't may in~a sandali sa buhay nk tao-ang wika- ni Rojalde-na hindi man ibig 'ay s~pilitang igagambala~ sa kanyang kapwa. Daramdamin ko po na ipalagay ninyong, kalapastan ganan ang pagkaparito k-o nra-' y6ng wala'ng ibang nais kundi alamin ang katuparan ng isa' nating salitaan. Nahulaan agad ni Don Nicanor ang ibig sabihin ni Rojalde, at dahil sa, malaking kahihiya'y hindi kumibo, at halos di makatingin sa kausap. Ikinahihiya, niya ang nangyaring iyon na ang panauhin, pa naman ang siyang tila nakapangyayari sa kanilang usapan, gayo'ng it6'y na sa kanyang pamaniahay na sarili. Kaya lamang di mapanisin. Yiii Rojalde ang kanying parnumutla ay dahil sa diUrno na buma'balot sa kaniling dalawA. -Hindi pa ninyo nalilimutan marahil-ang patuloy ng; binata na, no6ing huling kuha ninyo sa akin ng sampung libong piso ay pinapagtibay ang inyong pangako. Inuulit kong ako'y inyong patatawarin. Hindi sa kayo'y ginigipit, kundi Tumnigil na sandali si iRojalde nk pagsasalita, ibig niya'y mnaalaman kun an6 ang isasagot ni Don Nic-anor n Ialao pa manding napipi at di man sunmagot nk kahit kaput6k sa, mga pagpapaalaala nk binata na parang sundang na umi-iwa sa kanyang dibdib. Pfiminsanang sumalakay sa kanyang gu

Page  66 66 66 ~FAUJSTINo AGUILAR nita ang di pa natatagalang paguusap nilang inagiasawa, ang pagkakapagtapat dito nk kanyting ana'k na may katipan. na pala', ang pagkakapatalo n~r sampung libong lyo sa gkadayong dalaw-ang araw n~ monte sa Sampiro: ang m~Ta alaalarig it6' na naggugumit sa kanyfing guntaynkaird kay Don Nicanor, bakit n,&a, an6' man ang gawI n niya ay wala namang ikababay-ad na talaga sa naipakalaking utang kay Rojalde. Nguni't ang mga sandaling iyo'y di sa pagsisisi, kundi sa pagpapasiya, kaya ang sabing walang kaulik ulik ng kalooban. I-Kaibigang Rojalde, ipinatatawad ko ang inyong pagkukulang. Pag sinabi ko ay' di na mababago, at dapat kayong umasa sa aking salita. Huwag ninyong sabihing tila ako'y nagbibili ng anaik pagka't kayo'y aking pinrigkakautan~an. Hindi, kung talagang ayaw ak6, sino ma'y di makapipilit sa akin, datapwa't sa inyo ak6 nakapagpaoo, at ito6 ang siyang mangyayari an6 mang masapit. ISa maa salitang ito'y naipasalankit si Rojalde. Kanya' pa namang binabantang gahasain si Don Nicanor, daanin sa ma'initan at takutin kunwa sakaling magtigas-tigasan 6 kaya'y magpawala-wala. At dahil dito'y dala' tuloy ang maa kasulatang nagpapatotoo ng utang sa kanaya nit6'. Sana'y pagsasabihan niyang: kayofiy aking kin~ikala-gan sa inyong pan-ako, ngauni't isauli naman ang ganang akin, baga ma't ang ganito'y ikasasawi niya palibhasa'y si Don Nicanor lamang ang pinananangnan- tuwing mnakakahalat a n~ isaing pag. -aba ni Danding. Ang panghihinayang niya sa mg-a bi'16g na bisig nit6', sa ganda n-k m'a pisnging namurnurO'k-mur6k at sa lalabing-pituhing ta~ng g~u

Page  67 PINAGLAHIYAN 6 67, lang ni Danding ay gayon na, lamiang. Gani't6ng panghihinayang ang kinauiu-wian ng bo6 niyang pagibgsa dalaga, at hindi sa, pag-ibig na, nagpapa-. dakila sa tao at naglalagay sa kanya sa karurukang di maaabot na masasaniang adhika't nakabihiyang hilig n- katauhan, at saka sa pag-ibig nam~in -sa iligaya, sa katamisang rnapipittas sa kandun~an n_~ isaing habaying maghahandog sa kanya n5- kabataan, at pagkasariwa,,pag-ibig sa lamfing bata ni Danding, sa m~a hafllk tagalanr)it nito6, sa magandang katawain n5, binibini na, sa, pagkawaring hiram sa m"'a daliri at katalinuhan ng- i'sa'ng eskultor ay sukat nang makasira n- bait sa, sino man. Ganito6 man ang kanya~ng pag-ibig, ay pag-ibig narn~lng pinagpapakamatayang talagai. Na'sasanla na ang kanyang dan~al tungkol sa pagaiasawang ito sa, kanyang m(-a kaibiga't kasamasainang tuwi na'y walang ipinamamalita kundiang malapit ~niyang pag-aasawa sa magandang- n'ik ni Don Nicanor Gutierrez. Maka'ilan nang sa lipun-lipunan nj~o m-a pinagpala, sa, m~aa sayawan atkasayahang dinadaluhan n!-2 ating blinata', ay napakilala siyang katipa~n n~ tala, sa, daa'ng A. gaya n- tawag no, lah~t sa ayaw sa kanya'ng si Danding. llangaing sa ilan na sa mn~a matatalik niyang kalihimang-loo~b ang nagpalagdang minsan sa ising pahayagan ng na'lalapit niyang pagkikipag-i'sang Puso, bagay na di man pinabulaanan nk, ating binata, sa pagaakalang yaon din ng-a ang k~lsasapitan at saka, sa pag-asa naman n- lub6s sa, kapang yariha't laka's ni Don Nicanor. Kung nagusisa man siya rito, ay ea kaibiga'n laman'g niatal'san nilolo~b n- bibiyanin at sa pagnana~

Page  68 'co 100 68 ~~FAUJSTIN-o AGUJILAR sang magipit 81, Don Nicanor. Hindi nka naman siya nagkimnali.6 -Ang nasulat, ay nasulat na-aug patnloy ni Don -Nicanor-~-yari na ang lahat at wala nang kulang, kundi tupdin aug iny6ng pag-fising dibdib., Sa pagsasabi n- ganito'y nalalamang nadgbubu144'n siya nlruni't may katwiran namang man-akov paigka't inaakalang talagtg, na ano man aug ~tfngyari, ay papanRautilihin aug ganfing kauyfi at ayaw man ang antik ay da'raanin ea bala hangaug sa di surnang-ayon. Bukod ea rito, ang m~a saDdaling iyon 'ay di na dapat pang ipag-alinlangan. Dalai ni Rojalde ang taltian n- kanyang nakukuhang plilak at wahing makapaglifigta's sa kauya' sa kapahamakang ofisapitin, kailan ma't ibigin n~ binata, kundi aug pakikiayon n- kanyL~ng dalaga. lKailan pa mnatututo aug aniik ng pagsunod sa magulangf Ang and'k rnz baayi ay puthunaw~ kawikaain itong pik'lt matang pinangnaligan ng ating Don, na hindi sapagka't kabillang ng mka mayro6n at- may pinag-aralang kau-nti ay ligtas na't di napaghaharian ng mka maling paniniwala. Siya'y paris din naman ng ib~ng hindi nani'niwala sa kababalagha'n, dapwa't niwalang niwala sa asuwang at mangkukulam. Aug anadk na balayi ay puhuian, it6l ang pagkakataon, at ngayo'n dapat samantalahin., -Kaibigang IRojalde-ang salita pa ni Don Nicanor na parang walaug an6 mang kabalabalakid aug budhi sa sgisabihin-nagkamali kay6 ng pagbibigay kahulugin sa aking ipinaukako, jKaila'n ninyo ibig mapadaos aug kasal? M~ayo aug magsabi!

Page  69 PINAGLAHIYAN Sa matingkaid na liwanag ng' ilaw-elekt~rikong nio6'y kasisind'i pa lamang sa Io6b ng bahay, ay va'halata aug waring pagka'paluks6 ni Rojalde sa ini'iupan nk m~rinig aug ganito'ng m-a sali'ta ni Don Nicanor. Sa waka~s ay nagtagumpay rin siya! Ang mapagmatags na si Danding, gaya n- kanyang pagpapalagay sa dalaga, na kaya nagwawalang pansin ay sapagkai't talagaing ayaw at may kat'lpanang iba; ay mapapakanya rnf. Hindi na mawiwika n-ay6n n~ m-a kulang sa paniwala -niyang kabiruin na aug sinasabl'-sab'ing pag-aasawa kay Danding ay isaiug kapalatluan lamang. Katotohanan na at katotohananug di maitatatwa. Naroo'n aug makasa'saks~ing si Don Nicanor na nug)ayo'y sa kisame nakamata at tila naghihintay na may gumapang na butiki upang ipahuli sa Maimanugangin, pagka't makaitl6' ng- hin-6n nit6' u~paliwanag sa m- a sinalita ay di rin nagbababa n& mate. Ibilg ib'ig nangI sabihin ni Rojalde na kina'bukasan gawin aug pag-iis~ng, dibdib, dapwa't pinakukundang-anan ang pagwawalang kibo ni Don Nieanor na sa pagkakatin-ala, at sa~pagka't tinatamaang maigi n~ liwanag sa tuktok na anit, ay tila isa'ng San Pedro kung mahal na araw. Kundi sana nagpahayag nk gayong kaliwanag aug ama ng kanyang kina'kasi, marahil ay binuklit, na aug ni~(a papel na hawak at is6 isging iniulat aug araw, tao'n at buwang ikinuha sa kanya ni Don Nicanor, n? unang -limang libo, ng klwn labinlima, at 'ung huling -sampu pang, libo, rin na hindi nawni~ ginug'ol nito -sa an6 maug bagay ua ikabubuti' n g karamnihan kun'di i'pinatalong lahat sa 9monte, sa Auwete'ng, sa salong, sa- takbwAan n - kabayo ait

Page  70 70 70 ~FAUSTINo, AGUJILAR sa iba pang airuang pinagtapunan niya nk di ka'.kaunting salapi. Hindi n~a. na'iubos ang gay6n. kalaking nautaing kay Rojalde sa pagkatalo nualamanDg. Kung minsa 'y nananalo rin, dapwa't ka-.hati sa panalunan ni'ya ang simbahan na nabus'g sa n~a pamisa, at iba pang pagmamagandang loob, gaya noo'ng na'pakainam na gayak ng nag-. daa'ng pagsisiyam sa Sta. Cruz na pinaggugulan Ini Don Nicanor -na di kakaunting s'alapi. Aug huling pagkabalaki'd niya'y no6Dg maki'isip na magpahuweteng. Ang bahay Diy s'a ftTayuman ay di na naafisa'n ng lupa dahil sa, pagi-namanhik xnanaog makalawa maghapon n- mr),, infnininkil. Na una una'y nagtamasa Si Don Nicanor, na sa, parnamagitan ng- daa atpgsba sa m~a, pinapaniningil ay tiakapagsusupot tuwing hapon nk Jimha 6 pito'ng daa'Dg piso. Noo'y maliwanag na, maliwanag aug araw ni Don Nicanor:' may tatlong buwan din siyang nakapang-ul161 sa maraming nagsisita-ya na may naka'pagsanla tuloy na kanilang ari-arian at may nan~agkautang ng~ Jampas tuktok. Hindi nawalan n,. isfing kaibigan Si Don Nicanor na, humikayat di-tong itigil, ang gayong pagpapalaro na um~agaw nk kaikanin sa libolibo kataiong nararahiyo sa mam'insanMin1saDg pagtama, dapwa't ang paghikayat na ito'y lalo pang nakapagpasigli sa ating mayaman, lalo pang nakapagipatapang sa kanya kun baga sa, bayaning nasusugatan, at matiga's na sinabing: "mangyari -aug niangyayari aty hindi' niya ma'ititigil aing pag — papalaro". At hindi n ga -narnan itinigil, patuloy rin ang, paghakot na salapi sa, na'uulol na karamihian, na'riyan ang mga mangagawang nakapagpapaktalo sa

Page  71 PINAGLAHU'AN 7 71 isa'ng nfimerong napanaginip na I'labas n-~ boong sahod sa sang lingo, nari'yan ang pagbuwis n, m~a tunga'k, na kapagnakakita nk isa'ing ahas ay tataya sa bilang na "isa"'. Tatl6ng buwang ang nina kasuki ni Don Nicanor ay walang ginawa kundi managilnip, magsabing nasaktain siya sa ganito 6" gayongg bahagi n~ katawa'n, upang tayaan ang ganito6 naman 6 gayo'ng bilang. At n~ lalong malubos ang paghahari at kanyang pagtatamasa, ay lihim na nagpakalat QY isaing palatuntunan sa pagtaya sa huweteng: guinuhit ng- isa'ng taong nakabikaka, nilagya'n ukni ma tanda sa filo, sa mu6a mata', sa ilong, sa nguso, sa labi, 'taynka, li'g, kabalkaba, dibdib, mga bisig, sa lahat n~ daliri, iga, hita, binti, tuhod at iba pang bahagi nk katawan, at ipinamnarali, kunwa pa'y,sa lihim din, sa ilang kaibigan larnang na ain man daw sa m~a bahaging iyong may tanda, ang ma'katugon nrr nasaktain sa isa'ng tao, ay hanapin agad ang katapat na. bilang, tayaain it6' at walang pagsalang di tatarna. Agganit'ng tuntunin ay sadyang pakana, ni' Don Nicanor upang lalong 'mak~alambat ng- maraiining ul161, bagay na di nag-ilang araw at siya uga namang nangyari. Lumaka's ang pagtatayaan, ang mg~a ma'nining-il ay supot supot na kung magPasok ng- naipaninkilain kay flora Titay, at ang m~a pag-uufan~gain nama't pagsala sa oras nk m~a dukha ay lalong nagpalalo. Sa lahat ng dako'y da'ing-an at Pananaghili nk m~a, walang itaya ang rnaririnig, samantalang si Don Nicanor, ay tawa nanian ng tawa at walang pamarali kundi matig~s daw gaan nk kanya'ng katawan. Si flora Titay, na sadyang di mahiligIn sa pagghihiy~is nP- uni

Page  72 72 72 ~FAU-STINO AGUILAR sagwa, noo y natutong nagpalalo: walang bagong ayos nk hikaw 6 singaing na di na sa, kanya'. Tuwing lalakad ay hindi mataga, aug bayaran man ~ sapunglibo ang kanyang m-a suota kulang pa rnf. At sabay sa paguubos-k~yas na it6' ni-fiora Titay na aug pagmamaram6t nama'y kanyfing sinagisag. Kapag' aug dumaraing ay isa'ng nangangailan~rang hindi kahilaha'n sa patngimge, ay nagpapakawalawalang Asa mo'y di kumakain isa'ig lingo. Isaing araw, aug pagkakatiwala ni Don Nicanor sa mabuti niyang kapalaran, ay nasamantala n,~ isa'ng m~niningil. Napatnmaan aug ating Don nQ tayang pito'ng daang piso na ish, raw nialaka's Iumaro, bago'y di. iba kundi aug kaalaim niya sa pagdarayang si'yang gumawa nk IaIa'ng, Aug magnanakaw ay ayaw m'akakiki'ta ng- ising magnanakaw rin, at aug gay~ong nangyari sa kanyit, ay muntik nang ipinakipagusapin kundi napigil n& maa na'pagtanungang nagsabi na sapagka't bawal ang huweteng, ay malaplit na siya pa ang ma'parusahan. Mula noo'y nagipit na n& nagipilt si Don Nicanor at aug kaunting nalabi sa kanyang maraining salapi, ay ipinagpatubo namadn ng 30 % at saka nagsapalaran na sa ibang laro. 11ang m~)a bahay na pawid na dadalawahing daang piso aug nfilfit niya sa mga pinauutang na walang ibayad pagdating ng- araw palibhasa'y m~a dukha. Sa bagong paghathanap buhay na itong na'isipan ni Don Nicanor ay mnakababan- 6nbanU6 n sana siya kundi sinama sa mn~a paglalaro. Bhikit kung mangilit aug ating Don ay malinis na malinis, walang maitutcd aug nagkcakautang, palibkasa aug ni~a katibayang hawak ay pawang pagkapaglaguk

Page  73 PINAGLAHIIAN 7 -73 ' lamang ng- gayong halaga, kaya kung magrlitisin na sa haratp n- huk6m ay lumalabgs na, hindi lamang ayaw magbayad ang nagkakautan-g, kundi tekas Pa. Ang bula'g na paghatol n,& tao ay palaging nagtatangol kay Don Nicanor. Gaano aug katunayan ng sabing aug kautusa'y gawa nk niga tuso. Natapos aug pagwawatlang kilbo ni' Don Nicanor at aug sabing tila may hinanakilt sa kausap:-Maling mali kayo sa pagp'apalagaty na kayo'&y akiu~g dadayain. Hindi ako isa'ug bata. -Huwag kayo'ng magytanuhn sa akin-aug putol na maagap ni Rojalde. Kun sa mg-a sinabi ko ay may di kayo na'ibigan ay inyong ipagpr atawad. Yao'y dala' na lamang nk aking pagkabigla. Hindi ko ka'ya at imagagawa kailan man na kayo'y. lapastan;5anin. -Gayon man ay dapat kong damdamin aug inyong m~a sinabi, ng"uni't pinatatawad ko kay6 alang-alang sa kamahalan ug bagay na piuaguu-,sapan natin. -Kun gayon P0 'y..................... -Huwag inunna iyan aug ating pagusapau. Naparito kayo upang nmakipaglinaw marahul n- akiug boong nakukuha, at it6 muna aug kailan-aug tapusin-ang mak~hulugfing salita n- atiug Don. -Don- Nicanor! — Hindi, hindi, 'alam na ninyong ako"'y talagang mal'inaw kung makipa'gusap. May utang ako sa iny0 at dap-at kong, pakialam~n. -Sa wala naman kayong utaug sa akin, ay nno ang ating pag~llinawan?-aug tugong tila napapahi'ya n- binata, baga ma't unginiti-ng'iti. -Aug salita n- mg-a mahal na tao ay siyang

Page  74 74 74 ~FAUS~riNo AGUILAR dankal. Kay6 aug bahala-ang9 sabiing kung ga sa tabak ay may dalawang talirn, ni Don INicanor. Munti nang ibigay na la'hat ni Rojalde ang ml~a -katibayang dalai niya' sa pagkakautang ni Don Nicanor, huiwag lamang mnagalinlan~an pa, ito sa kanyang binubukong di na paninin~il kaiIa'n mabt matatamo6 aug kainay ni Danding; dapwa't inalala ang sa huh', na'isip na mabuti na, rnf ang may katibayan siyang hawak, kaya, aug ginawa na, laniang, ay pinapanatag aug loob ni Don Nicanor, sa pan~an~akong ang m~a utang na iyon ay di na mnababangit pa uli. Aung pagniusap nila'y na'pabaling na sa, kun an6' anong bagay na wvalang katutur"In at sadyang karaniwang mailamutaik sa pagpapanayam nig dalawang niahalagang tao na paris nil~a. Na'riyaii aug pagbabalita, ni Don Nicanor n,& pagkialasfing na nanman ni Barrientos, yaong nakasalo, nila, sa Tayuman, minsang magkliainuman. silg ng- ipaigdiwang ang kaarawan ng? pagsilang sat maliwantig nk pusakal na palalarong si- Balani, Nariyan ang pagbabalita ni Rojalde ng hull nilang pagkakapamaril sa, Pinak, ano pa't pati bfthay ng? may buhay at pagpint~as sa, ganit6' 6 gayO'Dg litaw na gino6' sa, Maynila, ay naging pulutan nilaI sa paguusapang iyon. Isging bagay na di man lamaiig n"tukoy ni Don Nicanor: aug tungkol. sa katipahnan ni Danding na siyang nagi'ging hadlang ng? natatagalang pagbibili niyai rito. Pinaka'in,&,at-i'n9-atang huwag mabangit sa, paguusap nila, -sarnantalang infisip naman kung paano ang gtigawfiag para~ln upang pahirin sa isip ng? kanya'ng an~k angg ga,yong pag-ibig, na sa palagay niya'y isAi latnang kaululsin ng? nababataang loob na si Danding.

Page  75 PINAGLAHUAN 7 '7r-% Naiini'p-inip- ma1j ay uniaasa na sa kanyaing pagwawagi, pagka't ~ano6 ang magagawa nk anik sa isa~ng magulang; kundi'sumunod, lalo pa kun paris ni Danding na may mababang kalooban? Hanga Ct nagugunita 'ang kanyang magagawang mga kaparaanan ay Ilao namang sumasaya'-ng pakikipagusap kay Rojalde hangang sa sabihin ditong ang pagiisa'ng dibdib ay idaraos sa hinahar~p na buwan 'n116 Mayo, yamnang ang ta6n ay magtatapos na. Masama-sama man ang loob ni Rojalde ay nayag na, bakit sa samantala'y pinahihintulutan siyang nmakapanhik doong parang tunay nang katipan n~ dalaga at makausap it6' kailan inan ibigin. Natapos ang paguusap nila sa matibay na pagasa ni Rojalde sa kanyaing pagItatarn6 kay Danding. Wala nang pagsala n~ayo'n, hindi na, paris n-9 dating alapaa'p ang kanyaing loob. Masayang masaya siyang nakikamay ka~y Don Nicanor ng magtindig sa kina'uupuan at walang kabahabahalang nanaog, sainantalang sa sil'id na kinalalagya'n ni fiora Titay at ni Danding, itohy mamataymiatay halos sa pighati, n~ sumagot na sa ka'hihikayat ng inan: -Siya rin lamnang ninyong ibig, yamanDg matagal na palarng na'sasanla ang aking katawan; ay wala akong miagagawa kundi. sumunod sa inyOng kalooban at paal'ipin sa aking pant-1inoo'n.

Page  76 VI M ALUNGKOT na nakaupo si Luis sa harap ng isang malaking aklat-talaan. Si Luis Gat-Buihay ay isang binatang may 24 na ta6n. Ulila at siyang nagkakalinga sa kanyang m~a kapatid na, pawang babayi.' Walang inaasahan kundi ang kanyting sahod sa, buwanbuwan. Mula n- m~isip nDa mg-a mangagawang pilipino ang pagtatayo, n- m~a kapisanang magtatango"I sa, kanila, siya, ay nakisama, agad-agad. Sa m~a una pang sandali'y inakalang ang katungkulan -niya'y makisama, sa m~aa walang inuusig kundi ang isi nilang karapatain. At mula noo Cy taim~tim na naglingkod sa layon n- rn~a mar~lita. lsfi siya sa, mg'a nagpapaupa' n,~ dunong at nalalarnan" sa, masalaping buma'bayad, at dahil sa may naaabot na kaunti, ay maliwanag na napaghahakang siya ay gatasfin ding paris nk kararnihang dukha, kaya may pagkamalulong sa kany~ng mcra pagkukuro, ti'iluyan. kung mag isip ait isa' sa nanaiinip sa mataga'l na di pagdating n- kaarawin n - tunay na pag-iisa' ng- maraming mnga maralita.

Page  77 PINAGLAHIYAN 7 77 Kiinasa'sabik'an niya ang isaing panah6ng walang -pangifloof at -walang alipin, walang nakatatag' at nmababa. Jyan ang kanyang m-a hiyon, iyan ang kanyang rnga pag-asa na araw araw ay pinalalayo ait ginagawang larua'n n~ inga palakad sa buhay na magaan sa Ifilan at masama sa marami, at na mn-a mnan-an-alakal at ma'mumuhun-ang walang sawa sa pagpiga at pananamantala'. Hindi ito6 Iainang, pinakamimithi rin nama'n ni' Luis na ar'iing taong karapat dapat sa mabuting pagpapalagay, ang dukha, huwag isaing kasangkapang hinahanapan n~r magagawa at pinagkakaitain n~ uipaing naiuukol 'sa, kanya' ng mga kailangan. Ninanasa rin niya, sa ikagiginhawa nk maraming palad, ang paglaganap ng pagkakapantaypantay na di titin-5in sa uri ni sa kulay ng balaft. Sa ganaing kanyti ay kapitapita ang pamumuhay st isa'ng kapisanang hindi pumo'poon sa salap~i, kundi sa kagalin-an ng lahat, walang kalupittin at di tumitingin sa kalagayang mataa's 6' mababa n,~ isai't isa', kundi sa pagkatao lamang. Isaing kapisanang hindi nangangalakal n- dunong at pananampalataya, at hindi nagbibili ng galing sa laka's n- iba, ang kanyfing ibig. Nanainabik si Luis sa pagdatal n,& maligayang panah6n na ipagliging kabaitan ng kawang-gawa at hindi paris n,&ay6ng ang pagkaawa ay binibili at ipinagmarnalaki n,& m~a nakakakaiya sa pamumuhay. Kawang-gawang gantip na ganfip ang kanyang ibig at hindi iyang pagpapangalp nP Mnga nagtatainasa na i'kinalulubog pa ng mga kinaaiawaan at hindi ikinahahan- o sa -hirap'at pog.. Idaralita. Ang mg-a pag-aari sa ganang kanya ay di dapat mtiisapalad at pakinabangan ng ijilan,

Page  78 78 78 ~FAU'STINo AGUILAR kundi n- lahat: lahat ay para sa, isa' at isA para sa lahat, iyan aug marubdo'b na adhika n' binata na sa pagmamalas n- karaniwang nangyayari sa kabuhayan na tao, ay nakapagwiwika tuloy na n6,ayo'y hindi iginagalang aug rnatuwid. Marubdo'b din niyaing adhi'ka na bawa't isa'y magkasiya SR, kanyaing rn-a kailang-an na latnang at huwag mag-imbot n~ labis sa kanyaing pamumuhay, dahil sa kung magkaganito6 ay magkaka-cl roon n a n& m-a apiapihang kapwa, magkakaroon nR dukha at ang paguuna n~ sariling kagaling-an sa ano mang gawin, ay di matatapos. Ang sugat na ito n1gy m5-a kapisanan ay di rnafalis kundi kung wala nang a'adhikain -ang tao maliban lamang sa nauukol sa kanyang ikabubuhay, at huwag aug mRna naglulumabis nat pag-aari't kayamanang napakamabi'sang pang-udyok sa ba'la na upang maging palalo, at magnais na mapatan-i at poonin ng, karamihan. Lyang pagkakaroon ug fluan, ng malalawiak na lupaing ipinang-aalipin sa mnga wal1ang ka'yang nakikismarn', at ginagawa pang alila n~ mga mayari ng tinurang mga lupa, ay isa'ng ha'yag na pagnanakaw sa ganang palagay niya, yatnang aug lupa, gaya rnf naman ng, ibang katutuboug bagay na kailaugan ng tao sa kanya'ng parnumuhay ay di dapat angkinin na kahit sino kundi pakinabang-an n& lahat. Aug lupa ay di na dapat pagbarian n' kasakima'n uk tao. Lyang rnga kaparanghiyaa'ng kadalaga'y nagiging tanda n~ pagkapalalo,' ay ibig niyaing maal'is, Iubha pa ang masagwaing pagpapahiyais sa katawin, pamamahay at kabuhayan ng, mg-a mayroon, na sa ganang pagaakala ni Luis ay ising pagduhagi- sa m &a nagsasalit. -Hindi it6' lamang kundi

Page  79 PINAGLAHRUAN 7 79 pinakaa'adhika rin niyang ang kapangyarihan sti parnamahala, ay magiing kahuluga'n ng kalooban n& hlahat at huwag n- ilang rnangagaga' na sa pagka't ipinagtatangol ng laksa' laksaing baril at sandatang pamatay dahil sa may salaping' -bigay ni Takot na na'iuiipa, ay siyang nak~apauigyn9yri, at mnalup'It na dumudullagi sa mka banal na karapatan n~ tao. Awang a'~va si Luis sa m-a bayang walang loob na maghiganti at naniniwalang sa ikapagtatamo, niya, ng Ilao at alaong mga ginhawa, -ay kailan~an ang marnan~inoo'n. Sa palagay niya ang m~,a bayang may ganito'ng paniwala ay siya ring dapat sisihin sa kanilang palgka'wakawak at pagkabusabos. Lahat ay n'akatatalasta's na kapag-inibig ay mangyayari, kaya sukat ipagtaka' ang pazkahalukipkip at pag-wawalang kusa ng mararni sa kapangya-, riha't pananaki'm n&filian, na siyang nagpapasasa ea pinag~pawisan no, lahat at nagsisipagtamasa ng hindi niba ani. Jsai pang kasamaang ibig niyang maalis ay iyang pananagaisag n,~ lahat n& kagalin!,Lang sarili sa an6 mang gawin, magling sa, pagkaawa, mnaging sa pag-gawa nk magaling, maginpg sa pag-gawa ngkaijit-ijitang bagny at ang sariling budhi na. tunay na kabaitan, ay di man lamiang ma'sinag sa ano mang anyoin n- tao. Ang salitang ako muna., na saa't saan man ay rmaririnig na binibigkais ng b~Ua na, sa, harap nPatio mang ikagagaling' ay kinamum"'Uhian, ni Luis. lHinahan~ad niya, na ang kagalingan, n5, lahat ay Siyfing ~ma-g-udyo'k sa. tao sa pagdaraos ng ano mang akala, ait huwag ang paki'kinaban-in ng sarili na Paris nR nangyayari ngay6n.,

Page  80 K 80 ~FAUSTiNo AGUILAR Muhi -rin siya sa paghahari ng kalupitin, isi pa sa mka dakilang kapinsalaan sa pagkasulong ng pamumuhay, nunui't sa pag-kanmuhi niyarng ito'y di nagnanasang paris n- iba na pag-uutas'in aug m5a nauglulupit sapagka't natatalast~s na kun toto6ng ain maug panah6'y may kanyging katangian, ay. ang kasalukuyang mga palakad at kalagayan naman sa pamamnayan at pamuinuhay aug siyaing nagpapayabonga sa panglulupit. Upang i'to'y maal'is at pamiusanan nang niaghari ang tunay na katuwiran ay inaadhiadhika na binata na, mabago aug kasalukuyan, at mahali'nha'n ng isang panaho'ng sukat ikatupad na niga aral at hakahakaug ng-ayo'y inaaringT panaginip Jamaug. Jsgng panah6ng iku'tatatag nk tunay na kalayaang walang hari at pan-inoon, at huwag paris n,& sinasapit na na sa dulo n,& sandata nk Inta malalakas aug ikapangyayari' 6 hiudi na mahalag~lng karapat~ng ito. 116 ang kanying muka layong pinakananasang marubdob na makita sa kabuhayan, dapwa't maalon pa aug -dagat, masung"it pa aug dilirn, at aing luma at bagoug miga aral ay kasalukuyang naglalamas. Wala pang nagbabali nk tuhod: kapwa, sila' matataga. Hauga, ngay6n aug maling pagpapalagay sa mka maralita ay pinaniamantungaunan nly mga mayroo'n. At di klinukusa'y nfiiukol aug ganitong karnalhan, sa- nangyayar'i sa kanyang buhay. Si IDanding ay walang sala kundi aug kanyang Iga, -inagulang nal sa pamimiilit ay nagsisipagakalang gurniawa na magaling. Natitalastas -niya, ang katuwiran ng dalaga sa pagsasabing: ikaw. ay dukka; wald kang iI'ilili ea akin, sapagka't

Page  81 PINAGLAHUCAN S ang katotohanan nka naman kung ipagtap~t man kay Don Nicanor aug gayo'ng pag-fibigan nila ay wala ring ka'sasapitan at mana paY magbunka I-In5 kah irapang loob ng dalaga. Kailan ma'y di papayag si Don Nicanor na isaing maralita ang inaging kapalaran n6, kanyang anfik, sapagka't ito'y pagpapababa sa uri nR dalisay na ginto. Isa' siyang dukha at si Rojalde ay masalapi,. kaya paano man ang gawin ay si Rojalde aug iiagkakapalad. Laban sa ganito ay tumututol n,& lihirn si Luis, hindi niya maamin kailhn man na aug pagkadukha. ay magIng kapintasan pagka't sa akala ni'ya'y -di na dapat tingna'n sa kalag'ayan aug isa't isa' kundi sa kaariang makagawa nniagaling, at makahar~p sa ising bagong katayuan. Kundan -a'y hindi ito aug kapanahunan ng pagkaitanyag na gayong mn~a arab, kundan-a'y hindi t6 aug araw na ipagghuhunos DR mka Don Nicanor sa kanibang maling pagpapalagay sa dankal. Maliwanag na napagkikita ng binata aug kanying pagkaapi, napagkukuro aug laki at biga't ng batong ipinapataw sa kanya, nfilabamang siya~y nasasaliol at walang madali-ring dahilan na tan~ing nangyayari kundi ang magaspang na pagkakaikikil sa m~a' pabakad n~ayo't paghahaka in~ tao, baga. matt siya',y umaasa sa hinaharip, diyan sa panaho~ng n~atatabinkan pa na masinsfing ulap at naugangauian-an nk isa'ng malaka's na buhawi upang mamita'k sa silankanan at tumanglaw sa katauhang niniyak at lumuluha. Hindi lamang sa pagkasawi niyang sarili naigkakasiya na pagsukat si Luis: ang kanay~ng pagsisiyasatr ay pinaiabo Ba taning 'nagdarabita, sa Ltnra lalo pang api' kay sa kanya, diyan sa mg-a 6

Page  82 82. 82 ~FAXTSTINo AGUJILAR kaya may ki'naikain ay sapagka't nagbibil'i ng- la~ka's. Ango mga sawing paris niya, ay maraffli, dapwa't lalong marami, di mabilang halos ang mg~a aliping nagkalat, naglipana at saa't saan may nan~amamatay n,~) guitom dahil sa kagagawa'n ng m~a tagatangol n- kasalukuyang Jagay, at sa pag,papabaya ng mffa pamahalaang malulupit.!Ang in~a pamahalaan! Mula sa may sinusunod na hari at m~a ana'k mahal, hangang sa nananagrisag n~, -kalooban n,~f bayan, ay bihira ang di kinaibabakasa'n. ng laka's at gawing mapanarili. Sila ang tagayari, tagatupad, nagbibigay kahuiugtin at sumisira sa mg-a (dtos kun kailan~ran, na di 'man mahin;-in ng- pananago't, palibhasa'y sila rin ang may hawak n,! kapangyarihimng makapagpaparusa: marami sa m~a pamahalaan ng-ayon ay siyang larawang buha'y noo'ng.-m~a mangagag~ng kahapon ay nmay-ari n5, m,~a buhay at kayamanain, at ti~ayo'y nan,~agsamasama upang ma~ipagmasakit na labo ang kanilkanilang kagalin~gan at nang laong man;(agkalakais sa paghiahari. Sa harcqip n4 ganito'ng m~ffa nangyayari, ay walang inaasahan si Luis kundi ang laka's n6- katauhan, niyang karamihango bagsa'kan n5- lahat ntl. hirap at unti-unti nang ungigisling, diyan sa kung. tawagi'y bayang maktapangyarihan kung natpopoot at wala nan~g ipagt#.iis, diyan sa tan~,ing nakaga'gawa n~ m~ra himalang higit pa kay sa Diyos... Sa lakiais aC, katauhan siya umacisa upang mabago ang kasalukuyang lakad n10 panillmuhay, na gayo'ng ipinagykatawang tao na ng~ isiing Diyos, ayon sa matandang kasulatan, ay di pa rnf nag-j'iba. Sa gunigunil ni Iiuis ay madahis tuboy m~ipalarawan ang -putlaing anyo ni Cristo,

Page  83 PINAGLAHCIAN 8 83 ' naYakapusong nmamatay sa hara'p n-5 isa'ng nagagalit na, bayan, upang ma'ipagsangalang aing kanya'ng nmi-a adhika. Isa'ng Cristo ang pinataysa kurfis, dapwai't iigayo'y libo, laks'a ang ipinapako sa pagdaralita, nk n0'a nagkilkimkinm sat ligaya Dn& karamihan. Sa udYO'k n5, ganit'ng tura pagkukuro, si Luis ay napatindig sa, kanyang uupa'n, biniitiwang sandali ang panulat na giiiagamit at iniwan muna ang akiat na, pinagtatalaan n~ na'nasok na, salapi't iba, pang tinutubo n~r bahay niyang pinaglilingkura'n. Nanun~aw at waring ang nais niya'y mapawi sa, palaypalay na han- ing nainasok sa, duran6-awan ang gayong nakal1'1agim na, m~a, pagkukuro. Ang unang nakatawag sa kalooban r~_i binata, ay isa'ng pulutong n_~ mcra taong may hawak ina mnalahabang pinga', may sakba't na likaw likaw na lubid, nangyagtayo at maimata. mata. Aug mka pananamit nila'y sakdal ng dudumi', walang mka sapin sat paai, at ang mg-a salawal pa'y hiahangang tuhiod, at ipinakikita, aug m~a bisig at binting tuPOk na, tupo'k sa, araw. Ang kahubdangg yao'y' siyanz naghihiwatig, n~ kanilang pagkadukha, at tiagsasabi rin namanDg sila'y m,~a kulang palad na na,.,bibili n5 laka's sa balang may ipabuhat, sa sino mlang may iutos kahit ano6: sila ang m~a kantan6d sa saganang piging no kapisanan, nia sa, tinayo Usyong iyo'y naghihintay na, mahagisan, huwag na, n~but6' pagka't it'Oy may lasa,;' kundi n,~ simi aifan lamang. sasa mka natitipon ang nagsalita: -Sa lahat nuga naman n_~ kalakal, ay nilpakahirap ipagbili aug lak~s. Akalain niinyo'ng nalfis

Page  84 84 84 ~FAIJSTINo AGUJILAR ako sa bahay na di pa nag-aagahan ang akinD tatlong bunso at ang asawa kong kapan-an~anak pa lamaing at maysakilt, Nalils akong, di man nakapagiwan n- kahit an6, pagka't walang walang talaga, at umasa ako sa pagpapasa'n, na hindi man nagbibigay n- ikasasapa't sa, mia kailang-an sa btihay, ay naiipamamatay gutom naman, n,6u ni't ito ang sandaling beles man ay wala pa akong a~kikita, at aywan kun saan ko kiikunin ang ibibili namin. ng ka'kaning mag-anak. Waring pinagtiyapan ng m- a kahrar'p ang pagsagot na sabay sabay ng:-Talaga ng-a. -Kung magnakaw ka nam,,In-ang patuloy ng nagsasalita- ny s~sabihing masama ka, walang,hiya at tamed. At hindi 'lamang ikaw ang lalabats na magnanakaw kundi pati mia ana'k mo'y magnanakaw pa ring tatawagin. Manghingi' ka n- limos ay maraming" piksil at pagallinura ang iyo tmunang makakamtan bago makatipon na labing anim 6 peseta. Nariyan pa ang sasabihin sa iyong: kalii — mnakas mong tao, iano't di ka gurnawa? iMumawal, gumawa! iNa'saan ang gagawin? Ganito'ng laka's nu. ang ating ipinagbibili ay mahirap pa ring Mabilhan tmay magbigay pa kaya sa2 atin ng- paggawal -Siya ngang totoo-ang sambot ng- isa'-tayo, ang palagi nang walang isubo, tayo ang'tuwi na'y pinipintasan at ani'mo'y mka tamad bago'y nariyan ang mga, dapat sisihin, sapagka't sila ang may. kasalanan at hindi tayo. Lahat ay bigay natin ss kanila, at lahat nama'y kai't nila, sa atin. Kanilang lahat ang mabuti at atmn ang tanfing masama. Silo aug m-a buso'g at tayo aug mn~a guto'm, sila ang sa, ibabaw at 'tayo'y sa ilalim: it6 anag laka4 n9,

Page  85 PINAGLAHUA N 8 S5 panaho'n. Tingnan ninyo-ang patuloy ng- nagsasalita na itinuro ang mya, titik sa pinto ng ising tilai mtilaking tindahang kinatitapata'n nila-diya'y -sinaisabing: mnalapagsasanla ng~r an4' mcnun bagay na vitzlalagd'. -Toto6' ba?-ang putol n., amaing walang n~iaipakain sa an~k-kun ganoo'4y rmagsasanla ak6". -Naing an6l-ang usisa n. isa~ng putlaing oo~n lamang nangusap. -Nanig is~ing bagay na mnahalaga, walang kasing halaga: nk aking lakais iia sarili, n~ inagagawa ngakinig mga bisig. — Dahan dcahan ka kasaman-ang putol n,~ putlain-sa panahO"Dg it6', ang lakais ay walang ha1laga kundi rnf lamang kailan~an, nariyan ang mg-a ni'kinang, likha n& karunun~an, is6 pa rin'g umaapi sa paris nating, M-a' dukha, na siyangr kahalili nglaka's n,& tao. Ngayo'y hindi na bagay na mahalaga ang laka's, kaya di nio maisasanla riyan. -At may Diyos, may panananampalataya, at may kapisanang dapat kumandi'li ang na'itugon rsa sarili nii Luis na mula sa durun'awa'y naka'rinig n~ gaIyong pag-nusap. Aalis na sana ang binata, sa kanying pagkakadunc)aw, datapwa't isa~ng aling-asn66s ang ikinapako n.kany~ing m6-a titig sa isting dako n& lansankan. 11 4ng taong marumi ang kamiseta, nakasombrero W4kupi'ng kupi'ng Da Baliwag, ang 'matuling tu'~~takbo at hagad ng is' narning pulis na ha~wak 'ntig batuta at patitis na kasunod n~(, hinahabol. Nag-abot ang dalawa, hinawakan sa batok- ang tuai~takbo at kulang -na lamang nap angudn-od sa laupa sa lakas nk dagok na ibinigay ng pull's. La-hat n- nangakakita sa, gayong nangyari ay na

Page  86 86 86 ~FAUISTINo AGUILAR pipi, isti rna'y di nakakibo, at nagkasiya ang mg~a nanonood sa, kanikanilairg paghahaka at pagpapalagay. ~Ano ang kasalanan n1g taong iyon? Sino ma'y di makapagsabi, datapwa't ang kinaaninawan n~) lahat ay islaingo babaying sa da'rating na pAgdaka'y humandulong sa lalaking putlang putla at hawak ng puli's. -Este lwmbre, tekas, &sale tekcts? FEte chav-, deispues vainus, mnucho vamus, asi, asi-at anyong tumakbo pa ang babayi-at saka no pag~a — ang dugtong. - Yes, mi -sabe-ang pan~iti n~-iting sagot ti& puli's-Naw, /wrnlre-ang, tukoy sa kaniyang da kip-kala6iis, sigui. -Patawarin na po ninyo ako-ang hibilk nf lalaki sa babaying n~iroroon. Hindi po ako tatakbo kungr may ibabayad, -Ay bakit ka luniarnon, walanghiya? -Naga'gutoini po ako, at wala namang maiibili. -Nagsabi ka sana ng mahusay, di pinakaiin kita, p-....1....... MO. -Hindi ninyo ako pakakanin kung nagsabi nl~, tapat. dWaanong di gayo'y kalaka's kong tao? MAlll rahil pa'y itinaboy ninyo ako nf~r taboy-hnyop, gnya ng, pagkaitaboy sa akin sa mga pintong tinawagan ko upang humin-i nry gagawin. -Siya, siya, hindi na AkO nstkikialetiui MR iyo, mnanganTYatwiran pa raw au~g tekas na it6,-ang patuyang -sabi n - babayi na sinalubong nam,'Mn u paghalakhak nk ilan sa mka taong nagsisipanood. - liste tieva este Aomnbre-ang harap sa puli's'na nankan-atal s-a kagalitan. - Yes, ye-s, common, 8igue pronto, ang wika nr.

Page  87 PINAGLAHUYAN 8 87 pull's sa Pitong hawak na pinaltik pa mandin ng palopalo. N116patigagal si Luis sa nakitang iyon, at niitanong sa sarili kun sino ang may kasailanan. Nguni't may maa kautusan n,~a pala'Dg nagpaparusa -sit kasalanang panunuba, na dili- iba kundi ang huwag magbayad n~ ano mang kinuha 6' binili: ang taong iyon ay dapat parusa9han, sapagka't malinaw na nakagawa no, sala, n~uni't ishio namain ang dapat parusahan, sino ang rmasisisi dahil sa kawalan niya na nia'gawan iipang nmgy ibili ng, kailan,55an sa buhay? -At m~ay Diyos, may pananampalataya, at may kapisanan-angr paana's na namang sagot ng budhi ni Luis, samantalang sa katapat na pinto na kin'dtatalaan ngy mg~)a sahitang: maca~pagsa.sanla ii_4~ ano manqi baqcay na mahtalagad; ay lumnalabtis ang tunog sa pagkakalansingan n5, binfbilang na salapi, at samantalang sa lansangran ny miasasaya't nangagngiting muukha ang, nagdaraain niyang naikikita. -Kay pait n& pamnumulimy-ang nina huling salitang n'iiPulas ni Luis sa kanyang nip~a labi nk 1)agbalikan' ang gina"gawa.

Page  88 VI' SA loob n;( Msng bar, iyang imka tagaya'ng na'kahalili n- dating rnya tind-han n~r isa't-isa, at kabilang na rnf nk mgfa kabag,.uhan~g ipinasok dito n,& -kabihasna'n; ay Ptatong lalaki ang magkakahara'p sa isa'ng lamesang bil6g at nagsisidaIan-in sa tWtl namang basong pinuipusan dahil sa kalamiigan n~ serbesang n~ilalagay. Kun s usukatin sa kanila'ng maa anyo, ay inahihi'nuha k-aagad na sila'y mnva hapo at do6n lamang nagpapalipas pagod. -Akalain ko bang di narnan manalo'Lsi -Dupilas sa takbuhang yaon. Kay laki no, natalo sa akin -ang wari y daing n4 isa'. -At magkaano ba?-ang usisa n4 is~ng kaharaip. -May 15 ticket. -Talaga'ng kayo gino6ng Barrientos ay sadyang walang palad inakipaglaro. No6ng araw sa Tayuman ay kay6 rin ang napagtal6, at n'4ayon pala'y n~ipitongpu't limsth~in kmyo. -Ayw~ln nta ba kaibigang Balani-ang tugo'n ng' pinagsabihan-nguni't ang pagkatalo ko nrayoni ay dahi'l lamang sa masarnang pagkak~tiktik-Hfis, an6 bang masarnang 'agkak~tiktik.

Page  89 PIN AG L AHfUAN 8 on 0'Y Jiuwag na kayong magsabi niYan. Sukat ba naman kayong maniwal1' sa sabi ni' Katembo, sa siya'y is~ing sota lainang ni Reignalf -Paano ang gagawin mo sa nang bago gawin mgtakbuhang kin 1*sasalihan ni Dupilas, ay lumapit sa akin at sinabirng kung may puhunan daw laniang siya ay itatayang lahat sa kabayo n- kanyvang pan~inoon, ang Dupilas n~a, na s'ipilitan daw pafiunahin. sapagka't n~rinig na 'Ito ang i'Sap ni 1itegnal at saka ni~ Lonhines na may-ari ng Te-!,as, kabayong malakasj tumakbo na kasali rnf sa tafkbuhan. -yaganyan ang nangyani sa inyo-ang(. tugon ni Balani. Bukas n6,a ay sa akin kayo makisarna. May nalalaman akong isang kabayo na kukuhat ba'kas n~ unang ganting palai: siya nating tYAysfn at sipilitang kayo'y makababawi't' ako'y nmInanalo na namiin. -Aling kabayo?-ang tanong nk is6 pang kasania nila, na sa pananaga na kulay ay mahahalatang lasing na lasing na. -Masama namang sabihin ko pa kung alinang sagot ni Balani. -Ay bakit ninyo na'alamang mananalo?-ang usisa ni Barrientos. -Sapagka't inihiwatig sa akin na isa' sa m~a matnok nk may-ani n- kabayo'. -Huwag kayong pakaasa at sa m-a pa'akbuhan n~nyon dito 'sa. Maynila ay may is6rig bagong palakad ng- pag~sa.sabwatan. Sa halimbawang ibig makasalapi n& ising may kabayo, ang gagawin ay lalapit sa kanyang man6k, magbibigay rito n' is' 6 dalawang daang piso upang ipamusta. Pag ang pamumusta nito'y,n~kita ng iba ay si

Page  90 t1A '!fv 90 ~FAtUSTINo AGUILAR pilitang susundan, bago ang gagawin na may-ari, n~6 kabayong, nananalo, ay kukuha, naman nk tike~t sa, ibang kabayong nalalanman niyang siy a naang nmagwawagi, palibhasa'y it6 ang sabwatan nila, n~ ibang may-ari Dk m6-a kabayong kalaban at saka ugilang hinete. At sa ganito'y n'iuulol ang karamihang naglalaro kaya ang wika ko sa inyo, 'Y huwag kayong pakaasa-ganito ang sabi nk kanilang kasaina, na sa pagkakaupo, sa- silya ay halos nagtutuka na sa pagkalan,&6'.I — Diwa'y kung an6' na ang nangyayari sa lyo kasama-ang biro ni Balani n6- mapansin ang pagtutuka n,5 kasa'salita ltamang. -Bakit?-ang usisa n~) tintikoy. Abay sa tila ka napuyat na tatlong gabing sunod. Ising baso lamang pala ay wala kang itagfil. Nagk-[4tawanan silang sandali. At dahil diyan sa palikaw-likaw Da maa pag-uusap sa ainm man bayan at saan man dako, ang pag-uusap nilang tatlo,'y na'pagawi sa ibang bagay. At ang nkukoy tukoy nk, matabil na si Balani'y aug malapit na raw pag-aasawa ni Danding. -Totoo nrra ba-ang patakai ni Barrientos sa nagbabalita. -Talaga'ng katotohanan at sa hiwatig ko'y sa Mayo sila mag-iisaing dibdib. -Batang bata si Danding. Wala pa sa panaho'ng mag-atsa-wa, kun kailan lamang Py nakkita ko pa silang rnag-infi sa pamimili, ay walang nasasabing ano man sa akin. -Walang nasasabi sa iyo?-ang MOy pataka' ni Balani. -Wala.

Page  91 PINAGLALHUAN 9 91 -Kay kaibigang Gutierrez ka magtanu'ng at ngmiatalo's aug kalinawan. -Paano ba ang nangyari? -Di umano'y may mn~a kadahilanang nagaatas kny Gutierrez, na papag-asawahin aug kanya'ng an'k kay Rojalde. May kung ilan pug libong pisong na'papadawit, sa salitaan, at sa katunaya'y nagsadya raw si Rojalde isa'Dg araw sa bahay na ating katibigan.. Nauni't ayokong magdalahira, bakit nabalita ko rnf namang matagal na raw itinipan ni Gutierrez aug,, kanyang anaik kay Rojalde. -ilindi ko akalaing totohauan naa pala aug Im~a paglakad ni Rojalde. Inaasahan kong si-ya sy sa babaying di tagarito mag-aasawa, pagka't ganit6' 'i ugnkaugalian ng, ating m5'a may pilak. -Ako mian n~a'y umasa ring biro lamang, datapwa't iyon pala'y hindi. -Bukod pa sa talaga'ng ma1"hirap limutin ang ni~a katainisa't aliw na ma'sasamyo sa isang kandungrang kayumangi. -Aug mainam lamang nito'y may katipa'n duw si Danding at tila isa ito sa m,~ sanhing kanilang ipinagkakasigaloft, kaya aug dal1aga ay ~aingailan~an pa jag bala at pagbabanta n,~ ania' bago iiapa-oo. -Aug pag-ayaiw na ganya 'y isa'ng bagaty na ka.. raniwang nmangyari, baga, ma't sa huli'y sumusuniod din, kaya di natin dapat pag-abalahan-ang 1)Utol n& kafinuman nila na biglang 1umlin~on at kinampagyan aing isti sa mff-a naglilingkod sa bar,Tatlo pang baso aug wika. Madaling sumunod aug pinagsabihan at maiyarnaya'y maa punuan na naman aug kaharap ni — lang tatlo, na di man nagluwat at sa unaing plag

Page  92 92 92 ~FAUSTINo AGuIl.AR tataasan ng kanilang rn,% kamay ay nagsipangalahati. -Balani-ang sabi ng notario-ang pag-aasawang iyang ibinalita mo sa amin aty minamakagu136t ko na: ang tungkol s'a isa~ng dalagang may katipfing dati, isting mnangliligaw naman tinipanain nang ama, at ang, pag-ayaw ng dalaga sa tinipaiang it6, kaya pinilit ng magulang; ay karaniWaDg mangyari at araw araw ay napagkikita, datapwa't fla sa katwiran kaya ang ginawa n- ama, at may katwiran naman kayang sumuway ang anfikl -Sa ganang akin — ang tugon nk kainuman ay na sa mnatwid ang ama', sapagka't siyang dapat mag-akay sa anak sa tanang ikagagaling, siyang maly katungkulang nlagturo ng marapat, palibliasa'y siyang - pinapananagot n~ karamihan sa an6' mnang mangyari. -K~ttwiran ang kanyang ginawa kun siya sana ang makiki'sama sa magiging asawa ng anaik, katwiran kun sana' y walang katipain ang dalaga, sa pagka't ang ganito'y panghihimasok sa kalooban uk, iba na lalo't sa pag-aasawa'y siyang dapat sundin.. -Marahil nqa'y na sa katwiran kayo, datapwa't nng nagudyok na di sasala sa amang iyan upang pilitin ang anaik, ay aug kaligayahan din nitong nahuhulo niyang ma'tatamo sa pag-aasawa, lubh pa g a't mayamang paris ni Rojalde au mkakatagpo. I-Kun gayo'y natniniwalhi kayong ang kaligayahan ay sa- p-amamagitan lamang ug maluwatg at saganang pamumuhay n'tatamo at sa ibangpaan ay hindi na. At ang ligaya n- kalooban, na sa m~a mag-asawa y nagabubuhat lamang sa tapat us pmg-ibig? -ang sagot ng notario.

Page  93 PIN AGLAHUAN 9 93 -Aba-ang biro at panmamagitna ni Balani sa. dalawadng nagtatalo-kung wariin ko'y taimtlfM naf tairnt'im sa inyong m~a kalooban ang pag-uusap na. iyan, bago'y di man tayo makauutang kay Gtu. tierrez kung niaging blyanan na nPa mayamang Si R~ojalde, ng m~itatsaya ka'hit sa isAng sota. Tawanan, 'at tawanang malakas ang naibulal~a' na panabay-n,& tatlo, kayai n~palinkon tuloy ang anim 6 pitong anierikano na sa dalawang pinapaglapit na lamesa ay gulo'ng gulo sa pagbabarikaft at di magkamnayaw ng m-a. sinasabi.l -Jfuc/w malo, bad yu-ang sabi ng issa, sa tatlong nagkakatuwa.-No, este chiste no mas-ang marahang sagot, ni Balani, sa pagkakitang ang mat6l nk amierikanoing nagsalita ay naghihiwatig ng pagkamuhi nk IanDO0. -Porque AahaM1ad? Goddemnyu!-ang miatiga's na pakli na aimerikano, na palibhasa'y lasing %y di nalalamang laban sa, palkikipagkapwa tao aing nfigagawa niyang pagkukulang. Sasagot sana n9- pagayon ding ayos si B~alani, na sa pagkapahiya, sa m~a, kasama at saka sa mna naglilingkod sa bar, ay munti nang di makapagdalawang isip, datapwa't bukod sa kinalabi't ni Barrientos, n~o kalabit natatakot at waring hunnihinmok na huwag nang kumibo, ay nagunita pangang kaikalabani'y ame'rikano, na sa paano't pawaoula'y di niya magagah'is. Saka kinabatunan na ni — yang ugali ang masilaw at huwag makituk6l, may katwiran man, ea isa'ng di taga, rito, aywan kunr dabil sa may maputing balat it6' 6 kaya'y sa pag — Papalagay na matsats ang uri nk alin mang da — Yuhan lamang. Pa,8iensia na, ang himok nk notario.

Page  94 94 94 P~ATJSTINo AGUJILAR N~unit an is~nilang kainu an y siyang di nakatiis at nagasasagot sa m(5a amerikano. Mabuti't napagawatanan, hung bindi 'y nagkabasaguilo sana. Maya, maya'y nagtindigan si Balani at Barrientos at baga man hindi pa yao'n aug sadyang panahon nilang ia'alis ay nagsilabas nang niyaya ang kainuman sa pagnalaalang baka pa lalong basag-uluhin nz-' mga amerikanong naroon. Ang pag-ahis nilang it6' ay ipinagtawanan na m6'a naiwan, ipinaogkaPanaho'n nilang magsabi n6- sarisaring bagay iaban sa pilipino, hangang sa aug ginawa n~ gal'it sa halakhakatt ay tumawag n~, isanig naglilingkod sa bar at ang sabi: -Hey, boy!, Worque pilipino mucho loco? Ang pinagsabihan ay hindi kumibo, nagsa BaIlani rna ano pa't ga~yong mga siya'm yata silaug pilipino na nagliliugkod doon at nakaririnig n~r paglait, ay di man lamang nagkaloo'b ang kahit isa, na magpabulaa'n, samantalang ango m~a armerikano ay may m~a suntok pa sa laniesa sa kinatatawa at ii~ia tuwa'ng tuwa sa kalasingan. Nang na sa lansang)an na aug tatlo'ng magkaibigan ay wala pa ring kibo. Pinipi sil.6 n6- gayo'n1gr sigal6t. Pati na pagsasalitaaan tungkol. kay Danding ay nakalimutan na, at tila mga natubigan. Maya -maya ay nagsalita ang kasama ni BarrieDtos at ni Balani: -Munti na tayong miapaslubo. Ako ay di palalo datapwa'.t hung ganito'ng lan-!,5o na ay matapang din. Lalo't na sa ka'hiyaang paris no'n. Pinabayaan sana ninyo ako... -Mabuti na ang, walang basag-ulo kaibiganan 'sgt ni Balani.-Paano't paano mna'y ma'abala

Page  95 PINAGLAHCIAN 4 Gr; ka at saka sa m'a, ganyaiiDg tao'-y dapat ang pcssie Usia. Ang pinagsabiha'y di -na nakapagpigil., Ang gayonlg rnga, 1pagkukuro ni Balani'y di niya, mi.narnabuti. Siya, kailan ma'y di makapagbabata n1 kahit ga hanip na pagkaapi; tinuligsa ang kadtan~uain n~g marami, ang tila pusong babay i sa basatgulo n& karamihang pilipino Ialo't puti ang kalaban, at di Ikinukusa'y isa'ng iiahabang theI Ilumpati ang kanyang ginawa sa, paiglalakaran nila'ng iyofl. Sinabing hanga't ang ginagawang pangtakot n5- m a ingng pilipina sa kan'kanilang bunso kung nagsisiyak at ayaw matulog, ay ang m!,5a salitang: naiyam, na ang nuno, niaiyani na ang kaistila, 6 ndito nta ang' pulis, ay pa'hirapan anyanDg magka ml-.ra pusong bakal tayo na di masi'sindak sa pankanib. ilang-ang di nababago iyang mga aral-bahay na, nalalangap n~y bata sa sinapupunan nr) kanikani'yang a'nak, han-ing punong puno ngmi~a mnaling aral at likong pani~wala na itinatabing sa I'sipan. ng m~ga musmos, ay pulos na tigaling babayi ang sa'sagisagin nating lahat. Ang m.5a ama'ing alipin ay walang iaana'k kundi rn,1,a busabos-ganito6 ang, sabi ni Rizal-ang dugtong niya at ito'y isa'ng katotohanang dakila. Jyang masamang pagpapalAgay in- m~a pilipino sa basag-ulo na, pinaka'kalayuan dahul sa, ligalig naa ibinubun~a at ikinaa'api tuloy na madahi's miay katuwiran man; ay isa' pnsang iikinadtidun,&o na ating m~ya bata, at pagkadung-Ong dtfladala nila, hangang sa, magsilalaki at mangiag!ly in a m.a. At sa samang ito ay nagkakahawahawa ang lahat, walang di na'lahiran. Pinaka

Page  96 or. —l 96 ~FAus~rlNo AGUILAR,bunga n4 masamang paniwalang iyan ang Da. pagkikita any'Ang kadunku~n ng miarami, iyauZ~ kadung-uang pang-it pa kay s fa talaga'ng kadu-, wagan. Kailangan, isaing katungkulan na m-a ina', n pagkakaisip ng kanfkanilang anaik ay turuan n m~a 'bagay na ikabubuti, ipakilala sa, m~,a bata na mahal ang pagkatao kay sa lahat, at ting pagkataong ito'y utang sa bayan, na karangaban ng' tao ang imagtangol ng matuwid, na hindi kabaitan aug paapi, na 'ain mang pauganib ay di dapat layuan, na aug pagtitiyaga ay siyang iina sa lahat nang kabaitan. Ang kakulanka4n nk iut~a pagkakilalang ito ay siyang pinagmumulan nig pasapyaw nating pagyakap sa ano mang layunin, iYang sugat na maantak n~ sang-kabayanaing Pi. lipinas at kapintasang itinatalampak sa ating ni a, mukha ng- mg-a nagsisipulang palaipintasin. Dapat ding ituro sa bata-ang patuloy ng- boo'ng sigla-na walang na'pakabuting puhunan kundi ang nagagawa ng sarili, huwag aug magagawa u~u iba na hindi man bayaran ay kikilalaning utang na loob pagkatapos. Aug mga babaying pi'lipina, ay may malaking niagagawai sa bagay na, ito, si'la ang labong natakababago sa maranmi nating mnaa kinabatunang pag-uugali.' Turuan nati n aug m-a bata, iyang mnagsisihalill sa atin sa kinabukasan, nk ayon sa, mga nangyayari, huwag sa parnamagitan rig niatangap nating mga aral na totoong mayagift at bagay lamang sa siga. Upang mabago ang kalagayan natin sa parmamayan ay nangailangan tayta ng paghihirnags'lk, at sa ikababago naman n4 Inasasama nating kinabatunang m~a ugali at hi

Page  97 PINAGLAHUAN 9 97 liga, ay kailatiagan ang isang paghuhunos at ang pagtatayo n- no6'. Maminsan. minsIan, ito'y hindi inaitatatwa, ang kadungua'n n~f pilipino, ay di na uagbubuhat sa, kahinaan n~, k anyaing loob na bun~,a n,5 masasamang aral na ntitutuhan, kundi sapagka't siya.'y sakop, ipi't at walang kabuwagran. Toto6', nc~uni't 'ang mami nsan minsang iyan. ay nagsisiwalat din nk isa'ng sam~a: n~- paniniwalang ang nakasglsakop ay dapat pooniIn, at ito'y isi pang sira na magaganiot lamang n,~ pagtuturong ang tao ay di dapat rnamoo'n sa kapwa tao. Walang kapoo'n-poo'n kundi ang katwiran, sa kanyang kahulugang talaga, aing katwiran ay siyang panginoon na, lahat, haring makapangyarihan na di kumnikilala n- lahi, kulay at pagkatao, sapagka't ang 1~ak's niya, hindi man na'saslalig sa patal'im, na, paris no, i'bang mnya laka's; ay baganap sa, Sangsinukob-ang itinapos na, m~,a salitang sabay hawak sa bisig na kaliwa, ni Bari'ientos. Ito'y di kumibo at naipatingin na.lamang sa hausap. Ibig sanang sagutin upang ipakipaglaban ang kanyang rnatao's na paniniwa'lang ang lahat ng. mnya katwirang iyo'y pawang bunganrpugtuloq laimang ng, kabataang, nahihinibing sa gitna n~ marainin aliw at kaligayahan, sa buhay, at kapag iniiukol sa m~aa naugyayaifi ny wala nang halaga'. lbig sanang ipaliwanag sa kapagsasali ta pa lamaing, na hindi kaduwagan ang kanilang paglayo sa, pa1)g5anib, kundi sigpappakatao at pogtuturo sa, Ilagagaspang na iyon, nguni't si Barrientos Ely di inakapagsalita. Pasalubo"ng sa kanila si Rojalde na 'mula pa, sa rnalaqyo'y 'nakan-iti na. 7

Page  98 FAUSTINo AGUTI LA R M-Ma katoto-ang wika n- ma~kalapit silakayo ang una kong binabalitaan n~ aking ptAg. aasawa kay Danding, aug an~ik n~ ating kaibigang Gutierrez. An6' ba ang palagay nin'yo? -Mabuti- aug pakli agad ni Balani. Mabuti kang mnangangaliski's' Si Barrientos -man naman ay nakisag6t din, at pati na n- kanila'ng na'kainumnan. Nagkatagalan sila at maminsan minsan pang nan~agkabalqkhakanD. Si Rojald'e ay walang maalamftng pagsidltin n& kanyang tuwa. Masayabig masay~- at palabirong totoo ea kanyang pakikipag-usap noon. - ~ ~ ~ ~ ~~~,.

Page  99 ViII JSA nang katotohanang kalait sa boong Maynila ang pag-iis 6ng dibd~ib ni Rojalde at ni Danditig. Sa buwan nk Mayong ipinamalita ni Baflani sa loob nk bar, ay dalawang buwan na Iamiang ang kulang, kaya kinaflinipan nip ating binata ang naipakabanayad na paglipas n- kurisma, iyango, buwan na kainitan at m~,a tagulaylay ina kurigr nagdudulot man n- ligaya't al'iw sa mg~a binata at dalaga sa m~a, pagbabasahan kun gabhig tagliwanag, sa m~la may hinihintay na paris n~i Rojalde at sa maraming nagtitimpi nP pagkain nl~2& lan~iag kati, 'ay nakayayamo't Damain. Ang pagdalaw ni Rojalde sa bahay nk bifbiyafling si Don Nicanor, ay hindi na makalawa ni timisan &a isang lingo, gaya n- dati dating giuagawa. Araw araw na, gabi gabi, pagka't ang mh~ pinto nk bahay na iyon ay buka's kay Rojalde sa bawa't sandali, mailiban sa m;(a oras na.!Vla pagbub~ulungbizlun~canan ng- tao aug kanyang o~gtparoo'n. Mula n~ tipanan si Rojalde ni Do~n.Nicanor, tipang di man sinasangayunan. ni Danding aY di naman matangih~n, palibhass'y sa kanyang azfI, 'a' g binata 'ay litonglt sa pguaakala nk

Page  100 100 FAIJSTI(No AGUILAR sa~ri-saring bagay na kung rnakaraos na sila ay magiging- alliw n(- kanyanig lankit, Inakalang ang bahay na kanyang tinitirhangkasalukuyan ay walang gaanong gilas upang tahanain nilang mag-asawa, at ang ginawa 'ay burnilil sa Santana n& isaing mainam na cltale't, sa, tabi nnC ilog at sa, lilm n5~ malalaking ilang-ilang, na dahil sa, masusing pag-aalaga n& kanya'ng pinatanod muna ay walang sawa ng` pamuniulaklak at kumpol kumpol kung riagsibuka' ant, ina,a bukong nag-uingos sa, niga, sariwang dahon. Hindi. pa nagkasiya si Rojalde sa, ganit6', at halos nakagugol nk mahigit sa kalahati ng kanya'ng ibinilhi ng.bahay sa pagpapaayos na mabuti ng nlia di niss, n~libigang bahagi nito6, sa pagpapayari na~ isaiDg pa'hingahan sa halamanan at sa pagpaparagdag ng sari-saring bcilaklakin sa, pinagdatnain nangibt ibang punong pag-ahilw sa tingin at rn~a halanan'g bumnubulakiak ng sakdal n6- aina. Sa, halamananig iyon ay kabilang ang lalong k4'hirang hirangang dapo at mg-a punong galing sa Hapo'n, pati n6, palasak n a m',a samnpaga. Nagpapakamatay si Rojalde n- pag-iisip n& sari-saring bagay na mnagiging kaaliwa'n ni- Dandiug. At ang ganitong pagsusumikap ay inalug6d na ibinabalita sa dalaga, sa, hindi matatagala't ilia-.giging asawa, n a niya, bibigyan in~ kany'ang pangalAn. at sa, hinaharaip ay siyang mag-fiin(atni kanyang puri. Sa, katunayan ay walang paroku an~g binata na di may balitang -,dala' tungkol w, gauito6 6 gay6ng halamang kag'galirig pa laainaug sa, Hapo'n, sa ga'nit6 6' gayo'ng bintana ng tatahan-ang bahay 'na ipinabago. Nang huling pag-uusap nila, ny tuwang tuwq Si,

Page  101 PINAGL AHUAN10 101 ilo~jalde, sapagka't n- hapon ding iyon ay gatling 5i~ya sa Santana at kapagbabayad pa lamang sa. 1116a mangagawang nagsiyari n5, ipinaa'isyos nR ka-,kanain. -Wala~nang kulang aking giliw kundi ang mg-a palamuti. Ito'y madali nang magagawa at ang isai3anguni ko sa iyo n;(ayo'n ay kun ano6 ang mabuting ipaguhit sa bubun~an at sa mga pah'riindin-?aD. Ikaw ang hinfihingan ko ng isaing munukala upang lalong dumingal ang ilala~gay roon,,sapagka't kcaming mg~a lalaki ay di totoo~ng nak~atitalos kun. an6' ano'ng gaya'k ng Katalagahan,ing nakawiwili't bumibihag sa, puso, di graya ninyong mka babayi na siyang may inp~at na kcaligayahan. lAt saka sino pa ang aking paliirugan sa isaing bagay na paris nito, kundi ang aking pin6poon?. -Mabigat na bagay ang hinai ninyo sa akin -ngpakldi na dalaga.-Ang tao ay di nagkaka.isa' ng& hilig, may mgra kaloobang palaging Ma-,sa~ya at mayroon. namang kalong na parati n&11 kalungkutan, at sang-ayon sa ganito'ng nangyayvari'y may naka'kikita n- kamatayan doon. sa kung inasda~n n& iba ay pawang ali'w ang nasisinag. -Totoo, datapwa't sa paghahakat n- tungkol sa kagandahan ny iisa ang niloloob nk lahat, walang pagkaka~ligawv ang maa salita kun ang patotohianan hialimbawa ay ang pagkabus'ilak ng araw. -ilindi ganya'n ang aking palagay at kung naipapabukod man ako sa paghahaka n~ iba. ay huwag ninyo'ng pagtakhan. Taitawanan ninyo ako inarahil, datapwa't kun ak6 ang masusun~od, ay isling malungkot na libingan. ang aking ipaguguhit sa kisame n- inyong — bahay sa Santana, at Sa,

Page  102 102 102 ~FAUSTINo AGUILAR ibang dako PaftY isa'ng babaying nakaluksa, is~rig puson'g patay at is~ng Pag-ibig na -nagdaidalawhati. Matagal na hindi nakaimnik si Rojalde, pinAgkurokuro aug kahulugin ng- gay6ng mni6A- salita na binigka's ilia kausap ng, walang katawvatawa. -Di'yata at isa'ng libin-an?-ang naiitanong jig makasandali. Ano'ng kasayahan, ain aug 'aliw at ligayang ma'iidudulot sa isiug pook nia kaklana'ii ng lyong ibig ipalamuti? -Sa ganaing inyo miarahil ay walang ligayti aug, gayon, datapwabt sa akin ay oo, sapagka't ttk6o na nabuabuhay lamang sa turing baga ma't ~patay nang inatagal, ay walang ib-ang kasintahm(kundi ang lungkot, aug panglaw ri-Y libin~aii. -Nakapanguinlyilabot Stifi iyong m~,a salita. -Huwag ninyong pagtakhi'n sapagcka't siyam g toto6'. Nagtanong kay6' sa, isaing pa'tay at ito"Y walang sinabi kundi ang kanyaiug pagkagailiw sa 'kamnatayau. -Wala sa loob nio aug iyon'g mga sinasahl, Hindi dapat gunitain aug kalung kutan kUng WIpipinto sa pagtataru n0 iigaa N~yngw nang kulang kundi ifilang panahon upang - magifli lubusang kay Danding ang aking bu'hay at- pag - ibig, ay, di marapat dalan-inan aug rnga alaalaug malungkot: iya'y kaaway nry ligaya at lasoucg hindi dapat laguk'in' sapagka't muakawawala tu'4 pag-asa, sapagka't mnagpapabulaan -sa katotohanatig pagtakas ng diljim kung nilnikat a-ng araw. -Kay hirap ninyong papaniwalain. Makail1all ko nang masabi na sa pag-iisaing dibdib natin as. hi'ndi a'li'w ang aking mngtataruo kundi kalungku

Page  103 PINAGLAJAIYAN 10.1 cr'13 tfil) at paglkasawi. Alalahanin ninyong n- mg-a unang araw pa ay it6" ang aking nasasaloob. — Toto6 na nka, datapwa't inakala kong pagkaqraain ngk ilang panaho'n, pa~gkaparam sa iyorg isip. n0 maling paghahaka tungkol sa akin, ay paniniwalaan m'o namang kaligayahan ang idinudulot SA at n~ m~lasaya'ng hinahara'p. -Kun sakaling inflibig ko kayo, kun sana'y inyo aing aking puso, datapwa't hindi at may na~g-aaring -iba sa aking pag-ibig. Binilbigkas it6' n6Z dalaga n6, dahan dahan, malumanay at waring aug njais ay isa-isang itarak ang bawa't salita sa puso ni Roj alde, na hindi naman makakibo at sa pagbabago n6, kulay sa mukha ay napaghahalatang kinaikabaka ang kanyaing, sarili na nagsasabing yao'y pagka-aba D& -dangal, baga ma't nagbubulong 'na lalo pang kahihiy~n ang sa'sapitin kung sakaling rnakipagkasira at mapagalamain ng laliat, n& kararnihang bumati na sa kanya nboong lugod sa m5ga pahayagan; ang pagkakaurong n&, kan~ila'ng pag-lisaing dibdib. -Danding, Danding-ang niitugon na larnang na mlay ka1~along himnutok-dahan dahan ka nug pagsugat sa akin, sapagk-a't ang iyong pinapatay ay isiing pusong. walang ibang sala kundi suminta "Su iyo ng' labis. -Hindi pagpatay ang aking ginaigawa kundi ipagtatapa~t. A ng gAnito'y k-ailangang maalaman niYO: hindi ko 'kayo iniibig ni niafibig kailan man, sapagka't ang aking puso, kung tumiltibok man ay hindi na akin kundi sa aking pinagsanlaa'n na siya kongo. hari at pinopoon. At ang pinopoon kong iyan ay 'inyo nang ki'lala' kun sino. -— Malupit na Danding, may-ani na aking pag

Page  104 104 104 IFAUSTINo AGUILAR ibig, sukatin mo, ang iyong sinasalita, maawa ka sa akin at alalahanin mnongo ako'y iyong' magliging asawa-ang nankanMatal halos na, pakl if n- binata.q -Kayo ang. may kasalanan n5A lahat. tSino aug nag-atas sa, inyong sintah'in aug isaing wala nang pag-i'big? -Sawing palad ako, aking ipinagtatapat, n-uni't iwala ka na ba namang awa, sa akin? -Hindi awa larnang kundi kayo'y kinahaliabagan ko pa-aug patuya at mfasakilt na salita ni Danding, na na makahalatang aug di pagkibo n~ kausap ay naghihiwatig nk adridma kanya'ng mga sinalita, ay nagpatuloy ait ang MaINi -Huwatg ninyong ipagdamdam. ang aking m6,a sinabi, sapagka't 'ibig kong lahat ay ipagatapat n~oayo'n nang hindi ninyo ma'wikawikang kayo'y aking. pinagtaksilan. Mapapa, inyo ako n6, hindi umiibig at magsasama tayong wala kanyong ma'tatanaw sa akin kung hindi aug pagtatap'at n,~ is~ng babayIng mayvasaw'a, nauni't hindi aug pag-irog n~ ising masintahing babayi. Kung na'nsyag kayo sa paraang iyan n&, pag-aari sa akin, ay kay6' aug bahala. Lalong napipi aug binata. Aug kalamigaing loob na ginamit sa pakijipagusap hangang sa mqa sandaling iyon, ay nagigiug kapootain nang dan-an lamaug at naipapanahon sa pagdadala' n16 bukayo ay inialls na sana, ipiuagtanimn habang buhay at isining-il ng walang tantan kay Don Nicanor haugaug sa, itc~y isakdal sa 'mga hukuman at magrkahiyahiya. Tinitimbang aug kanyang katayuan at saa'n man patunauhin aug pagkuikuro ay lum~iabas ua siya'y tila namnimilit, nagpapal~imos n- kaunting paglinksp sa is'ng

Page  105 PL.NAGLAH(TNN10 - 105 Nwalang isinasagot kung hindi: ayokong walang kabalibali. Natatalastas, na siya, islfing mayaman at hiumihiga, sa salapi, isa'ng huwag lamang na, di mindirilat ay niluluhurain na halos n~x kanya'ng m5-a alila sa bahay, siya, na isi sa rni(,a binatang napapatan~i sa boong Maynila dahilI sa pagrkamakisig at kayamanan at kinal-ilituhan n,& di iisa'ng dalaga, ay na'papababa, nawawalbin np~ dan~a1 sa nangyayaring 'iyon. iMagpalimnos ang isa'ng Rojalde, n& pag-ibig pa namnan! Kintawa tawang pagbabago ito ng kapalaran na hiudi Aakalaing sukat mnangyari Dn- sino mang nakakikilala sa kanya. Noo'n lamang siya, na'paharap, sti ising babaying di niya maiunawaan. Noo'n laniang nakaitag'po ang palawagi niyang nasa ng isang hadltang, na labo pang minarnadakila nk binata, sapagka't pag-ibig n~k babay.i 'na tuwi na, y kanya'ng pinaglaruain at siniklot-siklo't. Siya ang niluluhaan n~uni't hindi siya, ang lurnuluha. Siya -aug sinasarnuan at hindi surnasarno, at saka nkayo'y walang pinagibhain sa isa'ng bata, na pinapalo na'y kurnakalong pa, rin sa inai. Dahi'l sa kanyuing pag-irog ay mnapanariling gayon na lamang, at ibig matamo lhindi lamang aug sariwang katawan, ang nagbibiiugang mg~a bisig, ang magagandang pisn~i, ang matatamis na, halik na ma'ikikintal sa kanyaing no6' ng min)a sinagang labi n,~ dalaga, kundi ibig pang mapakanya pati ng pag-ibig nito. Kanya'ng bluong buo, kanya'ing lahat, at bahagi na,'y huwag maipasaiba. Bukod pa, sa in'laatas na rin n_~ dangal na sarili na huwag tumalikod sa binantang pag-aasawa kay Danding sapagka't Waong kahihiyan angmg tatamo, palibhasa'y sa 1h~yagan at sa kainya mang mg,1,a kalagulaguyong kapwa binata, ay walang

Page  106 106 106 ~FAUSTINo AGUILAR -araw at pagtatagpong di nagparangyt'a n~ kanya~i pagbil i nuk ganito 6' gayong kasangZkapan dabil sa na'1alapit na pag-aassawa, nD kanying pagbibilbii sa ibang l1upa n5' lalong m5;a piling palamuti sa bahay, ano paNt hindi lamang ang magainak 1,1 Don Nicanor ang nakaa'alam na may bahay ina siya sa Santana na handang tirhan nilang nntgasawa, kundi isinama pa manding di mirninson doo'n ang ilan niyang kata'patang blob at ipinag) — paran~alan ang kanyaing in"1a ipinagagawa, mi lahat ay walang ibang tungo kundi pasalubunann ncy lalong madadakilaing bagay aug mag-aari n kanya'ng pangalan. Ito ang tria sanhing ikinapag-aakala ni Rojalde na ano6 ma'n ang sapiti'.y dapat siyang mag-asawa kay Danding. Mangyayaring ito'y walang pag-ibig ranaaring italampak nit6 sa kanya'ng mukha at sa bawa't sandali ang maa sabing: hindi i'yo ang aking puso. n~uni't huwag lanan'g rnaihayag na kaya di natuloy ay Mapagka't- nagkasira sila at umayaiw atig dalaga. Aug pag-gugunita lamang na ganito any ipinanghihilakbot na n- binata: mawahin na siya ng puri kun sa lihim, huwag larnang sa haiyagan, sapagka't aug karamihan ay m'adalam na totoong di magpapansl'n sa natatago, baga ma't walang kapakupakundan-ang kumutya sa r~, dunkis na nan~ginkibabaw, gayong sa ilalim mlarami ang bu'ak a Kaya nagwawalang bahala na sa ano mang sabihin nR kausap, nagpapakadagi hindi man, huwag lamang datnin ang guhit na kanying pinang~angambahiing tuntmbA' un~rfn. -Marahang sumagot sa dalaga pagkaraLhn n,, matagal tagal na sandafiing hindi pagkibo..

Page  107 PINAGLAHUAN 107 — Pinapagtatalo ang aking kalooban n& iyong,w141 sinialita. N~lalarnan rnong panr-alawa kong buhay ang iyong pag-ibig -sa aki-n. Ikcaw ang ujapapatan'iging tala na turnatanglaw sa madilh'n kong kapalaran at hinahara'p. Run ang pag-ibig ino0 y siya mo pang ikakait isino ang, iyong kinaaway? Isa' mong tapat na lingkod, ising dahil Sil iyo y magdudulot nR kahulihulihang tibok na 1b1'bn)y kung kakailan~aain- Kundi 'no ako iibigin ay isa'ng buhay ang a~agawan mio n~ pananali-angpatuoyn binata na boong -sigl' ng kalooban, na waring n& mg~a sandaling iyo'y wala sa Ikanya'ng sarili. — K~a~yo aug inaysala at hindi ako: umirog kayo sa isaing patay na hindi na muakapagbibigay na anlong an6 man-ang pakling -maluimbay ng dalaga. -Danding!. -Danding! maawa ka, sa, aking paghibik-aug saino ni iRojalde, na, kundil nahihiya at baka may maka'kita sat kanyn, ay nanilklubh'd na marahil tulad sa m,!a baring talunan na napaijawa sa nagwagi-huwag mong lubusin ang p)ag(-ayop, huwag kang. miagpakalupilt at ang pagirog ko'y pahalagaha~n. Ang pagpapakalupf't sa isaiing di naman lumalaban ay katutubo lawang sa iu~a walang puso: ikaw ay may puso rinig ipinagdaramdam at dahil dito'y umaasa ako sa iYOng paglin~ap. -Huwag kayong maghintay p9 an6 man, saix)ag ka't ang is-I"ng di na umaasa ay" di nanin" inakapagpapaasa, sa- kahit sino. Isa' akong sawi na inagawan nor sariling loob, isa' akong alipin Da sunudsunuran 4 pangino6n, at ang. mga pailginoon -ko'y kayo at ang aking am6." Nsgkaisii ka~yo ng pagpatay sa akin nang di man duminig

Page  108 108 108 ~FAUSTiNo AGUILAR,sa itinututol at tapatang pagsasabi na ginigiLixw ko si Luis. Ngayon ay isaingr biyaya lamang ang hinihingi ko, biyayang di ipinagdadamot ni n6, rnababang~is mang hukofh: huwag niny16 akong hanapan n&, pagg-ibigy, ang nasa kong ito'y inyo sana namang igalang. Ito ang sabi n6- daloga na wari'y siya na niyangg huling loob, kaya lalong nalit6' si R-ojalde na wala nang inaalamnang sabihin sa pagkahalatang hanga't tumatag'al ang pag-uusap ay labo naman11g,siyang nftipapalun~i. Si Luis, kailan ma'y si Luis! Ito at tinning~ it6 lam ang ang dakilang sabid na diA niya ikapagtamo6 n(.,- ganap na kaligayahan, it6' ang ullap na pinakadunkis n,~ kanyaing kalangita'Dg pinani6apan~arap na maningning at nasasabugan n& m5'a, talang nmakislap. IkAilan na, iyo'ng pabangi t ni Danding sa n~kalan ni Luis! Si Luis sa palagay ni Rojalde ay isaing aba, isa'ng dukha'ng walang kaluwvagan sa pamurnuhay, isaing patay-gp'tom na kaya nabfibuhay ay dahli sR sinasahod sa bahay-kalakal na pinapasukain, isa'ng kawani na kapag inagkulang sa kany'ang tungkulin ay ipagtatabuyang tulad SR Aso nl~l kanya'ng panlyinoon, isang nabubuhay sR lium n~y puhunan at kundi sat tulong nito'y matagal na sanang napalibinig. Ito ang palagay ni Rojalde sa pagkatao ni Luis, na gayong kaaba'abaan qaa lahat ay siyang haring di mapagliluhan ng- puso nii Danding. Gaanong saklap at gaanong lason ang ipinalalagok kay IRojalde n&, pang~alan ni Luis, na i'big ni'ya'y ma'kita-ng tup6k kun miaY ka'pangyarihan lamang sa ganit6!l Oo, lalamurayin niya ang katawin ni Luis, hihimaymayin ang m.ga

Page  109 PIN AGLAHiU A N10 109. - 1ani~n nito6 upang huwag nang niakapagdulot pa sa kalooban ni Danding ng4 kahit ainong damdavaing ikadudusta n~~ kanya'ng pagsint6. D~atapwa't hindi, hindi it6' ang ikamamatay ni Lu is sa matai ni Danding ang goy lalo panig hkadadakila, n~r binata sa puso ng, dalaga, sapagka't. ipalalagay na siya'y isa~ng sawi, isa'ng tinampalasan n4 may laka's at marahil pa'y lalong paka'ibigin kay ss dati, ka~ya siya'y nag-isip, buwalangka's n5- isaing munukala na ikawawalang: liaiaga' ni Lijis, hindi lamang sia mata, ni Danding kundi pati na sa pagbibigay sa kanya ingniadla. At ang pagbabantang it6' ni Rojalde mula no- unang araw, na miagtapat ang dalaga, ay di napaparam sa kanyaing isip kailan mian: kasama saan man paroon, isinusubo sa pagkain at inuunan pati sa pagtulog. Ibig niyang magbiganti, inguni't alin ang paraa'n? -Si Luis kailan ma'y si' Luis!-ang naibulong sa sarili, at waring Dasiraan nu isip na biglang tumiayo at naglakad. Sit kalituhan u- kanyang isip ay kun an6' an6 ang naguguniguni: sa, pakiwari niya'y naroon si Luis at nakan i t i ugiting may paghabaig. Siya ang tinatawanan, siya.. at sat paggugunita n~ kanya'Dg palad ay di nakita'ng nasok paln si flora Titay sa kinalalagy,,vn nila nii Danding, pagkatapos mabulung~an si Don INicanor n&~ kiing ano6 ano'ng katatawanaiigiuilhalakhak nit6' nr, bigAy na big'y sapakakaupong ang kaharap ay isaing taaang tS6, at ang: sabing pangiti. -Aalis ka na ba Rojald~e? An6 namniang dali ino. Umiawit ka ngka Danding, kay tagal iiang inaaniag ng~. iyong~ piyano, tingna~n mo ng~,a't tila

Page  110 110 FAUSTINo AGUILAR nagsasabing: hnalimutan mo na ba ako? — at iti. uuro ang piyano na sa ~isaing dako nk salas ay nakukulubung~n n~ ising kaiyonig kulay bughaw, na nasasabugan ng m~a tala, tulad sa-. kaputol na langit kung' walang panginorin, bago humia. Iakhak n- halakhak maligaya at waring ganap.na ganap ang kasiyahaJng loob na walang muntj mang ailalahanin sa kabuhayan. -Si nanay naman-ang, tugo'n n- dalaga, wxala na akong nalalarnang awi't. Nali'mutan ko nang lahat, pati ang malumbay na NAostalqia ni Fulio G ilI Ang tinig na iyo'y nakagising kay Rojaldo, nanuo't sa kanyang 'kaluluwa at nakabuhay sa kanYiing dugo. Saka p4 laMang nagunitang ang kaharap pal'a' rooby hindi si Luis na n5-inkitin~ifti ng n~giting may paghabag, kundi ang, iniirog at ang magiging biyanang noon lamang pinansin. -Maanong tumugtog ka na-ang samo ng, ina'. "Si Don Nicanor man namang kapapasok pa lamang no6n at nakaulinig sa pinag-uusapan, ay nakipainanhik din, kaya hindi natagala'y naali's ang k"Iyong bugliaw, at lumabas ang kumikintab na piyano na sa pinakaibabaw ay may isng larawan pa nii Santa Cecilia, ni'papagitna sa dalawatig putol na bulakiak n~, bato6 at sa kulay na barnumutla'y nagpapahayag nk' pagkauhaw nila sa tubig alat. Nupo si Danding at ibiniala ang pakikisunod n6 piyano sa isang malungkot na kundiman. Maya maya'y umaawit na. Ang kanyang tinigC, tinig na sadyang malarnbing, noo' y nagIng pagtang~is at sa balang bigka's zig salita'y may kahalong isaing buntong hininriia, na ptunupulas sa dibdib niyang kalong nk mara

Page  111 PIN AGLAHaAN11 III rnling pighati. Ang katamtamnng liwanag ng ilaw na kung mabasag sa nagpuiputiang daliri n-~ dalaga ay nagtitila maningning na tingeid sa karagatan kung gabl'ng madilifm, ang mataos na paki'kinig ngo dalawang matanda, at ang pagpigil ni Rojalde sa kanyang paghin,~a upang huwag may ninligtaan kahit isfing sa-lita sa mka nuinulas sa gayong gagandang labi; ay nagpapadakila pa sa ina'awi't na kundiman ni Danding. Ang kariyaing pagtangis ay dinadalai ng banoyad na palay palay hangang sa lansan'gan, umaabot sa malayo, humahali'k sa m-a bagong bukang sampaga...- at nakik-iayon sa kapanglawan ng gabi.... Isaing tao, isa'ng lumalakad, ang -biglfing napahinuto. Ang tinig na yaong labis na kilala at hindi niiniinsang nakaali'w sa kanyang mga pagaalinlangan, na tumatan,~is ng gayong kalungkot, ay nagingr sundangr na tumarak sa kanyang puso at nakabuhay n~r m~a- alaalang mapapait...Ang taong ito'y si Luis, na noo'n lamang napadaan sa tapat n& bahay ni Danding, multi n~ gabing maghiwvalay silang kapwa may lason sa puso.

Page  112 Ix NANG gabing iyo'Y nuWi Si Rojaldeng pou't na Po~t An pagkamuhi niya'y di anbin lamaing ihanap ng basag-ulo 6' isai kayang ma'kiakagalit 'na maikapanuntukan. -Sa bahay!-ang bulas na sabi sa kanya'ing kotserong n~ipailag nk may sandipa' sa paghkakatayong pfugay aug sombrero samantalang nIianakyat au-g kanyang pan~)inoon sa kaleSing nI,-Y tatlong oras niang naghihintay sa tapat ng-bahtn ni Don Nicanor. -Hindi ba ang sabi ko sa iyo'y sa bahay? — aug labo pang pagali't na tanong ng binata sa imkatan9r~rang kin~ikausap, na hindi sa kabin6lhain kundi talagaing sa pagtataka* sa.rnukha at anyo, ng ktuiyang pan~inoon, kaya na'papatigil.' Pagkakapatag nli Rojalde sa uupaing may sapin pa't sandalaii unan unanang sutla na kina'lalarawanan jag ilaiug bulakiak ng lirio, ay inagaw aug riyend~a sa, kotsero at siya aug nagpalakad. Lumi'lipad, hindi tunmatakbro aug magiflas niyang kabayong alasin, na D4 gabing iyo'y nanagana sa palo, paloug maririfa at walang awa na halos ikalagOt Dg mga Uga't Dt kabayo sa, pagtakboug walaug patumainga, ~k

Page  113 P PINAGLAH IA N - 113 kita ang gay6n ng mga pulls na hindi naman nag-,isikibb ni nangagtataka sapagka't kun totoo mang l:,ay isang -lupon at kautus&ng umiiral tungkol s;l pagkakandili sa mtga hayop, ay lab's maralil at di nasasaklaw nr kanyang bisA ang mga mlay sukal ng loob na paris ni Rojalde. Bagy6, hindi na hangin lamang ang katulinan,ri kalesin, na sa bawa't sandali'y pinapagkakapakpak ng di ntnayad n;g lupang m5a paa ng alasan. Bawa't sandali rinr nama'y sun6d sun6d tag haging ng kumpas,, na mamaya'y magtila lunfilugas ng maraming dahon, at mamaya'y tila anvil ng punl'. Ang lakes ng hanging bumahayo sa no6 ng binata na pinamfimugaran ng( Inaiitli na panukala laban kay Luis, ay lalo pa manding nagpapasigla sa kanyang pagpapatakb6. Marami nang lansangan ang kanilang napaglagusan, saan man sila patungo'y nahahawi ang tao sa pag-ilag na masagasa, at baga man di miminsang munti napg mapabanga sa ilang nakasalubong na kapwa kalesa, ay patuloy rin si Rojalde. Ang ipinangangamba ng mabait na si lRoman, na kanyang kotsero, ay baka kung magkasakuna'y siya pa ang maiwan sa kuwartel. Siya pa —namang hanga n- mga sandaling iyo'y hlindi naghahapunan at gut6m na gut6m na.iAn6 kaya ang nangyayari sa aking pangino6n?ang tanong sa sarili ni Roman.-Kung wariin ko'y:- malaking bagay, sapagka't kaikailan ma'y hindi ko nakikita sa, kartya ang galit ngay6n. Magpapakatatag ako at bakA sakali-ang dugt6ng pang dinama ang isgng pilat sa binti minsang pinalo siyani Rojalde. It6ng mga panginoon, ang patuloy, ay mabubuti lamang kundi maiinit ang

Page  114 A 114 FAUSTI.No AGUjILAR iilo, nkunj't huwag may ma'kakagali't na iba ati kaming mn~a naglilingkod ang nagbabayad na wari bagang sa labinglima 6' dalawangpudng pisoug, ipinasasahod sa amin, ay may katwiran na silAng nmanampalasan. Lumayas ka, hindi ka namati babayaran at kung 'sakaling magsakdal dah'il sa iyong pagkaapi' ay pararatankang nagnakaw. Aing n05a taong itQ, ano'ng hirap pakisamahan!? Ano mang sigrla' moug ipakita'y di ka sasalanan tic isaing angil sa magiaipon, 6' isa' kayang pang.-t ral, ano pa't na sa -kanilaing lahat aug buti, silat na lamiang aug, marunoug ng lahat, sila aug matsipag, sila ang ufir~in, sila ang tao at kami ang hayop. Na'paka kapalarang-a'so, aug amin. At malimit pang sabihing kami'y mka walanghiyt'I. Walang hiya' kanmi? -ang patuloy 'ni Romain naf n~IfpangitI ngJ nrgi~ng nmasaklhip.;Patawarin urn sila't hindi naldalaan. aug ginagawa~!-anig pagtulad kay Cristong, na'itapos sa kanyang pagmumuni ui.Walang hfiya'-ang cdugtong pa-ay yaong kutnakain np~ di n'iya pinaghahamiapan, yaong nagpapasasa, r;ug walang kapaggodpagod. yaong umaalipin sa kapwa' dahil sa kanyaing salapi-, yaong di pinakikiiiabang-an nk iba sapagka't uag-aakalang wala' siyaug katungkulang dumamay sa nas'asaw']. yaoug paupong inaaky at'u n,5,ilak atdma nakakikilala kun anu6 aug tuf6 —n~ p awis sa p aggawa, yaoug uabf'ibuhay sa~ paguanakaw sa loot n& bayan na Paris mo, mahal kong pan,&ioonu. Walang hiya' raw kanii!-ang imarahang pataw4A ni Roma'n na itifluturlo si. Rojalde._ Ito'y biglaug Sa nlilinzron at may sinunda'n nk tin~ing dalaw'angy babaying nangakagakay rin sa, kalesin at, kay'a napuna ug binata ay dahilI sa malaka's ua pagta-'

Page  115 PINAGL/\HUAN_ 11 IV5 tawanan. Akala ni Roma'n ay siya, na, ang ntiranAam'an, kaya, biglaing itinikom ang bibig at kunwa'yN hiningiJ sa pan~inoon ang riyenda, at baka, anyat ~napapagod ay nang malialinhan. -Hdwag kang maka~abala buwisit-ang a'ng~il ni Rojalde na, mull na namang purnalo sa, kabayo, pagkatapos na. ito'y niapapihit, upang sundan ang hina'lululanang kalesin ng dalawang nagkakatwo. -It6 pa ang na'pala ko-ang sabi sa, sarili nii 1Romain, na, tatawa-tawa" dahil ~sa may masamaing hinala, na sa pagsunod na+4%iyon ni Rojalde sa kalesing naikasalubong-kundangan nama'y ak6' ang niay s'ala, Jano't pipintas~n ko, ang maynyamang panginoon na, tulad sa, lahat ng- masalapi ay nang&ag'sasabing sak'it Da raw DR maralita ang humningi ng matwid? At sapagka't napansin niyang hlong matulin kay sa dati ang pagpapatakbo ni Rojalde, ay nasabi nDa lamang na, ~a n paimuntuta'ng iyo'y matatapos sa, pagsusuob n,& kamanyaing ni pan,~Qinoon sa paanan nina, alina kruivwn gaya. ng karaniwang mangyar-i. Siia, aling kutwan aly dalawa, at dalawa rin rnaman kaming iuna mam~ang, kutivan, kaigihan nang makapagsayaw i~kahit an6-ang pabiro pa ni Roma'n. Hindi natagala't nag-abot ang dalawang kalesin samalapit n& Cinemiatografo Filipino sadag Azoarraga, at noo'n di'y nadinig ang ganito'ng -aiitaan: -Rojalde-ikaw palai-ang wikang patakat DR dalawang inabot-akala nami'y kun sino kang hnimaihabol. -Nagkakamali rin pahi naman kayo. -iindi ak6' ang inyo'ng hinihintay ian6?l-ang tugo'n ni Rojal-,eng lurnapit lap'it pa, at tila wala nang sama n- loob.

Page  116 116 FAUSTINO A GUILAR -Ikaw namtn ang napakapanibughin. Halikanr nga't sumama ka -sa amin-ang malanbing ni sagot ng tinan6ng. Kitang kita ni Roman ang pagkasikll n, isang katabi sa nagsalita, pagsikil na wari'y nagsasna bing: yayayain mo iya't paano, iyan ba ang ativg, katipn t — iSain ba kayo paroro6on?-ang tanong ni Ro jaldeng hindi nakapansin sa nangyari. -Sa Gagalangin-ang tug6n ng kausap-Aytav ka bang sumama.-ang tapos pang nakita ni Roman sa liwanag ng efektrikang hindi mnalayo s:t kinititigilan nila, na pinabaunan nu isang ti nging malagkit, pagkalagkitlagkit na tulad sa bagkat. -Sa ibang araw na-ang pakli nr binatang bumunot n. isang pany6 at nagpahid sa mukha, bago dumukot sa bulsa ng pantal6n. -Ikaw ang bahala, mag!Tabayad ka sa akinn — ang bala ng kausap na mukhang di maalai magpasakit kundi magbigay lamang ng ligaya. -Natatalaga ak6 sa kaparusahaIn-ito ang pak!i ng binata sa dalawang nagsilayo no6n din at lumiko sa daang Ilaya. JIinaiwiwilihan pa sana lti Roman ang pagtinlin sa isang magandang dalah gang may tindang mga bal6t, mani, at kun anc an6ng kakanin sa may cinematografo, nang big lang pinilantik ni Rojalde ang kaliyang alasan nt tinumbok ang daang Jolo. Ang kaawa awang si Romin ay nagkaaiya na lamang sa pananaghili s< ilang binatang nakita niyang kaump6k ng dalab gang may tinda.: Nang malapit na sila sa liwasan nug Binundok ay hininaan ni Rojalde ang pagpapatakbo at

Page  117 INAG ( 1 A H U A N 117 nagpakaiging sumandal na ibinigay ang riyenda kay Romfan. -It6 ang kababalaghan-ang nawika nito ng:iyav nang nagpapalakad-naging sukat ang pagkak;atagpo namin sa dalawang iyon, upang ito'y magb-tigong loob at m'aniwalang hindi parang ang mga i;ns angan n' Maynila na rmaiaring pagpatakbui:tln nr boong bills. Napakasintosinto ang ulo nir-ng mra panginoon, kanikanina lamang ay la-:.lnunin ako, at ntayo'y naritong mukhang kaawa awa. lKahabag habag na panginoon ko, may tinik Vito marahil sai lalamunan. HIintay ka, sasabihin ko i:.lIng humanap n,- isang suhi, nguni't tsino kaya.il: dalawang iyon na naglagay ng hielo sa ulo:-ito? At sa alaala ni Ronian ay binasa ang ising itth}abang ttalaan n' mga babaying kung araw ay - kikinang, datapwa't kung gabi'y nanragbibili ii pag-ibig sa bawa't makaaabot sa halaga n,:s nilang halik, ng isa nilang yalap. Marani sa bbat babaying ito"y nangapalulong sa gayong biii1ny sanpagka't ibig magsikislap ay wala namang;iTVa, mIarami ang dahil sa talagang nagmamasalap- sa buihay na pagayong punong puno ng aliw, t:'uni't may ilan din namnang kaya nagsisamA ay.i kasalanan nrg lahat, sa Im a huling ito'y ka)ilIang ang mga ulilang kulang sa mag-ampon, trg nilinlang nA' mgl walang pusong manngangai:-kal ng lamnan, ang Ila dnkhang sa kakulangait )~ mag-akay, ay nan,('apilit sa pagbibili ng ka —:.\vati lupang may ikabuhay. Tulad sa kidlat na::Vnr talaang iyong kin'hahlaluan ng mnga sadyAng isama. at mga pinasama lamang, ay nagdafn sa alaala ni Roman, hangang sa ang gunita niya'y ':lapatigil sa dalawang.pangalang bantog, at kung

Page  118 118 118 ~FAUSTINo AGUILAR tawagin sa boongr Maynila ny sina Sandy. Ang dalawang iyo'y di iba kundi si Bi'nay at si M~atilde, rmagagandanig babaying siyang panarpn lahat na makikislig at sa'lin s~aling nagdaan sa bisig n- mga Waong ulo n,(y yaman sa Maynila. — Tuloy na tayo sa bahay, iRon~an-angr (itos Ili RojalIde sa kany~ng kotsero. Aug utos na iyo'y nalKapagpaluiwag sa kalooban nito at nakapagpaasa sa humahapdi na niyang tiYan, gutom. na gutorm at huniihin~yi n,~" kaniri. Naglago's pa sila sa ilang lansangan at pagkaitai tapat sa may sirnbahan nc) Sta Cruz ay nadinigr ni Romain ang maklasamipungr tugtog nk orasanl. Aug m~ra tugtog na iyo'y naghabiliia n~') iba't ibang damdam-in sa puso Da magpan;)inoo'n. Samnantalang ginfigunita ni Romain, na ang ka'kanji niya pagdating sa bahay ay malamig na namalp at m~a labis na ulam pa, niabuti kundi inanto'k aug kal'ibanaan n~iyang si Gunday, naglilfinkod sa bahay ni Rioialde, maliksin~g dalaga na hind' nian kagandaha'y pinagagandai Dn' Mga paD~a-, n~ailan5-an ni Roman; sa dibdib at isipan namamn ni Rojalde ay magkakabakang m,~a gunita at ala-ahi ang naghahari. MNatutulog na ksya s'i Dailding nk inga sandaling iyon? Saain kayang dake nakahilig at sino aug ginuigunita? Oh kung maa~ar:i lazuang na mag~~~~~~~~~~ing unan siya, sanaynkaks s~a mga lihim na 'isipan n& dalaga! Tul6g wn nira marahil at waring naikikinikinita pa ango paghahalili ni Danding nP; damiit, aug paggsusuot n~, nianipis na barong paughiga na nmapagla1iaguisan ng mahinhing palaypalay kung hating gabi, ang pagkaal~at nk mayuming buh'k sa magagand' niyang ballikat, ang paghihikab n5- ni~ya labiag

Page  119 P1INAGLAHUJAN19 119 ivong tulad sa talulot nr- isaing SaMPaga, alng J'wtirahaiig paglapit sa ilawaing panggabi upang tpapagkalatin ito n-. kawiliwili't gi nintuang liAvanag, ang pagupo muna sa 1hihigain upang duma-' langin sa larawan n)~ is'ing Ina na Awang ipinaI a1a9gaeq- ni Rojaldeng na sa may ulunuin n6 -da loga at siyang nag tatarnod sa tahimilk na pagJpapahinga nit6,o, ang 'paghiga paghatapos sa gitna n&6- gayo~ng malamlam naliwanag na nag-aanyaya,sa, pagtulog. Ang magandang katawan ni Dandhig sa gayong anyo ay naipalarawan sa kanyalng gunita: ang nagbibilugang bisig, ang. gin atasang batok, ang sinutlaa'Dg pisngi ang maaiamong tin~lin n~ dalawa niyang matang hiniraim sa ttala, ang masayang no6 n a tulad sa liwayway II& isaing maggandang unmaga, ang pagtahi'p D~ dibdib, ang kinilos 4kilos na naghihiwatig ngy bago at bago pang kayanianan n~, is'ing katawaui ba ta. h.....hat n~r i-'o'y lumilit6" kay Roj.alde na sa pagkahilig sa kilnyaing kalesin ay nagsasaloob na kung siya na ang may-ari n6g gayo~ng kagandahaD,, y -paluhod na lalapit at magsasabi ngf ganit6': — Giliw. n,~ aking buhay, tapunan mo ako ng5 iaug11 tining, mlay pagg-ibig. I auDg iSai lamnang Aking luwalhati-at pagkatapos ioui! p)agkatapos ay, saisairnin niya aug paglagok n~r kaligayaha-n. Malango6 sa pag-ibig at sa m,~a bisig ni Danding ay is'Dng kapalarang mninamadakila na sa lahat, nmanyamang, binata.' -Go, map~alad ako at may isaing Danding. NMuni't biglang biglang sumnagi sa kanyding alaala si Luis aanmagandang any'ng natutulog, na larawan ng tunaly na kaluwaihatian, ay nagkaba

Page  120 120 120 ~FAIISTINo AGuJILAR gong any6 sa kanya'ng tin5'in. Dahan dabang tiI,., nagbabankon at tatis ang laylayan n& st'Iyang ikinakikita _sa isaing ginarinkang binti' at marikit u~, paanug wari y nan~ingimning tumuntong sa malanihot na sapin n& stihig sa silid na kinalalagyfin niyna, ay lurnapit sa is~ng mesita,,humawak nKAr isaing panw.lat at tumunghay sa is~ndr maliit-rra papel not kulay sanipaga. Aug lank-it at kaluwaihatian' n Rojalde ay sumusulat, n- dahan dahan, patigil tigil, at waring ibinabagay "arg plkn) a mog aug pagtititik n,~ ibig sabihin. "Luis- ng aking pag-irog: —a'ng pakiwari n1i Rojaldeng siyang-pamula ng' liham-ising halill. muna.- iN"Ilalaman nmo? Kagagaling pa lam-ang dito ni Rojalde, si mamimilit, si walang pakirarndami. Maramiing bagay ang sinabi sa- akin, nagtanong kung ano raw ang mainanr- ipaguhit s comedor n~ bahay niyang ipinagagawa sa S'ani tana'. iAn6 aug aking isas~agot! Sinabi kong ane, mabuti'y isaing pusong 1utmuluhA at is~ng pa ibig na tuniatan~(is. Aywtin n,('iY bai kung ito, aiig na'isagot ko, palibhasa'y ikaw na-ngikaw aug alin~ na~aa~ala. Oo, akin minanmahal, ikaw at ikaw rin. "Marami pang 'sinabi sa akin dat apwa't isinfl got kong huwag siyan'g humin~i n& pag-ibig sft pagka't ito'y i'yong iy6', lamiang, sa'rili mo ant hindi sa iba. "Nag~tgalit ka hba? Oh, huwag mo ako'ng ipalngay na taksil, naikikin'ikinita ko ang iiyong pagr illng na may alinglangan, huwag ka ba~ng nap:ikalulong: wa~I akong ini'ibig kundi ikaw, irof. kong Luis, minamahal n~ aking kaltiluwva.. "Hibang na ako miarahil n~g pag-ibig sa lye. buhay n~r aking buhay, ka'y& kung, kahara'p ko

Page  121 PINAGLAHtAN 121 i RPojalde ang akala ko'y ikaw nang may-ari ng ki puso, ng,(uni't hindi, siya'y walang mga attil llmay matatamis na halik na paris ng iy6, uir lkaiirog kong Luis. IlHiwag libo, huwag laksa, walang bilang na m~1a halik ang iniaalaala ko sa iyo. tAt naalaman!O khming bikit? Sapagka't iniibig kita ng bigit ra i,4lat, higit kay sa aking mEa magulang, iniiti i kitang tulad sa Diyos...." At sa ganit6 natatapos ang sulat, na sa pagkanlit ni Rojalde'y tila nababasa at napalarawan st;i k;nying matang bago itinago ni Danding ay pitifbaunan muna ng isang halik. Oh, kay laki ng, b'lritbig na iy6n kay Luis. Diyata't wal1 nang mnitllabi sa kanya kahit bahagya ng pag-ibig na iycrng katamistamisan, at lahat na'y mapapasa ma,,alad niyang kaagaw? Hindi siya humihingi ii ituarami, nuni't gadali man sana'y magkaro6n, l}wvig ang paris ng nangyayari na siya'y walang 1ii::ishan kundi ang lahat n6' pait, ang lahat ng katilklapatrg nanatay sa katiyang pag-asa. — Lihim kittlng magkaaway Luis-ang nawika sa -:-trili —iyo ang pag-ibig ni Danding, nrunni't akitgY lahat ang paraang ikapapahamak mo: salap;t!h)i at salapi-ang tapos na wari'y isang bagong Nap Ie6n. Alo, pitgkakagunitang ito sa nrralan ng kanying ktw yaw, ay biglang pumawl sa maligaya niyang it),::tsnisip nr magandang larawan n& dalaga. Sa i:nif anyong tagalang-it na ikinaallw sandali, i!nitllili ang tikas ni Luis, nr binatang ib,g -isa'y mayurakan at ng huwag nmaging hadlang p)a 3A kanyang pagtatam6 n, ligaya. IKn6not ang no6, salima6t ang isipan, sikip ang

Page  122 122 122 ~FAISTINo AGUILAR dibdib at nagnanaisang maghigant'i sa kahit sitio. n~ masok sa Pinto6 n~c kanya'ng bahay. Dahil sa hindi pagkakapag-mnagandanig gabi n& tanod-pinto' isaing matandang latlaking dalawangpung tao'n nang naglilingkod sa bahay na iyon, ay mnunji ii~ sipain at pagulung-gulungin sa tady'k. Tuloy tuloy na, singztulad ng isaing matuling palasO sa pagakyat sa, hagdan, sarnantalang ang sota, at ang matandaing munti' nang masipa ay lumapit kapwiv kay Romain na sa hindi pagkibo'y nahalata' nilang mararning na'lalarnang bagay. -Anobah~, ilamasama ang ulo n, sefforito.?ang halos panabay na, tano'ng n~ dalawa. -Talag, kay' rngin~at kayo't balkA tay3o ang pisanan. -Aba at an6' ang kasalanan natin?-ang gapahatol na pakifl n~ matanda'. -Si, mang Sirno pala'-ang gilt ni Roman-tila n,~ay6n lamang kayo sa ml~a' pan~inooD, Imaluwat Pu ba ang humanap n6- dahilan? -E, e, siya n~a naman -ang hawig lalawigang sad'd ng Sota. -Kaya magpakataf1as ka-ang putoll ni Romifin sarnantalang kinaikayuran ng) pawis aing katawang mapalo n;( kabayo- baka, aing c'abot sa i'yo'y Paris nT m~a, palong ginawa, kay alasa'n kanina, maraliji ay nabalata'n ka tuloy. -At toto6' bang gaif't na, gali't-ang usisa ni matandang,Simo na dila't ang rnata't bukai auig bi big. -Maniwala Po kayong, gayo'n na larnang R1)9 kagalitan. Hindi fisang angil ang tinlis ko kaninal mabuti na lainang at nakaisip umuwi', kung hiuidi Ay aywvan k~o kun an6' angr nangyari.

Page  123 PINAGLAHUA N 123 -Bakit?-ang siyasat ng sotang nakatalikod iklay na't hawak ang mortigon n& kabayong V nagtatatadyak at ibig maktagulong sa lupa. — 1akit?-ang pangiti ng tinan6ng, at bago tuniin!in ng tinging may kahulugan kay matandang Simo-sapagka't may kulukoy sa ulo hin......... haniin...... ang tukt9k. Ngkaligligan ang tatlo at higit sa lahat na tuwang tuwa ang sota na pisil pa mandin ang tiyan at maupoup6 na halos. — Pedro!!!-ang tawag mula sa itaas ni Rojalde. -Senorito!-ang malakas na sagot n5? tinawag nm sa pagkabigla ay walang maalamang gawin. -An6-ang ulit ni Rojalde-mula sa dursngawang na sa dakong halamanan at daraanan ng )pgtunigo sa kamalig ng mga kabayo-hindi ka pa ba nakapagkakalag,,hayop? — Nakita na ninyo matandang Sinmo?-ang bulong ni lloman sa katahb niyang mula ng- marinig ang tinig at tawag na napopo6t ni Rojalde ay nanlamba na't nag-isip masok sa tiraban niyang silid na na sa ilalim ng hagdan-sabi ko't umaaso h! —ang tapos ng nagsalitang noon di'y nawala sa isang pinto ngt silong, pasan ang guarnisy6n t na sa saisip si Gunday, saka ang kanin at filanl na malanmig niyang hahapunan. Si matandang Simo ng mapag-isa na, ay nasok sa kanyang silid, kung silid na matatawag ang may sandipaft kalahating parisukat na walang pinagibhan sa yungib at na sa ilalim nr hagdanan at marahil ay kinahinayangan lamang ng nagpatay6 ng bahay, kaya sinamantala. Sa yungib na iyong bagay na taguan ng mga kasangkapang minsan sa santaon kung gamitin, nakatira

Page  124 124 FAUSTINO AGUILA R si tandang Simno. Do6n na inubanan ang kanvy(ng binata pang ulo ng ipasok sa pinto ngr nmRa IKo jalde. DIo6n na nanghina ang kanyang malal:tks na but6ng wmulW ng' mapasa bahay na iy6n, ay ginamit na llamang sa paglilingkod sa iba at minsan — na'y hindi sa sarili. Palad n& dukha, katalagahan sa bfihay nr, mahirap!t - Unti unting ang katahimika'y naghari sa mntlaking bahay. Sa itatis ay wala nang naririnig kundi ang tagugtok ng p)aa ni Roj:ilde sa loob n5' silid na tulugain, at saka ang hixdi tmappuna, sapagka't inalilihim, na pag-uusap ng mtarahan, pabulong halos at may halo pang nauntlhihiyang n 'iti nr noo'y magkaisang ntian nang si Ronimin at si Gunday, pagkatapos na makain ni Roman, hindi ang kanin at uilai na manlamig, gaya nt kanyrng sapantaha, kundi ing niasaraip na pagkaing bahagya nr-g tinuka ni Roljitde kung baga sit isang ibon. Oo, ang madilft at m lagiw na sulik na iSyong na sa maytabi ut dapugdin at siyang pa'hinutahan ni Gunday, ay pinapagliwanlag nila sa pag-ibig, naging kalnvalha'tiang puspos n5 ligaya, at ang pag-uusap na marahan, pabulong halos, ay natapos sa pinaplqg isiang halik n, dalawang bibig na kapuwa sitmisint.... Sa lupa ay ang galapak n,' paa ni alasan, ntl na akay-akay ni Pedrong antok na ant6k imal ay natatakot namang magsilong at baka siya'y sinusubukan ni Rojaldo sa siwang nf mnt)a bintaitlng titiatakasan pa rin nQ ilang guhit na tmaliw?,'?g at saka ang mnaminsan minsang pag-ub6 ni:iwdng Simo na siyang ikinagugulat ng mtga ipis na sa ulunan niya'y naglalaro.

Page  125 1p IhT A (- I AL U THT A A NT t 97t & t I -k A I.. I, AT- IL vJ I. I - ) t,. NI"lya maya at pagkaraan ng mahabang sandali'N unang nawala ang tagugtok sa itaas, na sinuildan n tunog sa paglalapat ng istng pinto bagi ang bulun~an sa may'dapugan at saka ang ut(ibo galapak ni alasan sa lupa. Walang nirinig pagkatapos kundi ang hilik ni tandang Simo hiik mn may kahalong ungol at waring sa isang inablangungot. Ang matanda n'a'y nananaginip. iapanagimpang dahil sa pagkagalit ni Rojalde ay pinalayas siya ng gabi ring iyon" ipinagtabuaano tulad sa hayop at hindi na iginalang ang map tputing uban ng kanying (ilo hangang sa imalnias pang siya y tampalasanin. Isang makaamglyarihang: "lumayas ka n(yayon din" kasaay ng ising mariing tamnpal, na wari bagang iumayad nga sa pisn6i ni tandang Simo, ang kimmgulat ng nahihimbing na matanda. Pinahid n mlakapat na palad ng kamay ang pawisang noo, at bago nupo sa hinihigain. Ang kadilinila' ni lid, ang pagkaluskos ng mn'a ipis sa ba nig yilyag pinagsirasira na ng panal6n, ang pag-iisi a (rSyong lagay, ang paghahalinghingan n- kaayo sa kamalig na silunan ay nakabakla kiay inat ndang Sino: sa pakiwari niya'y nanaba ang anifkt at tuinataklob sa lupa, kaya sa pagkatakot y liumiga uli't nagbalot na lmaigi sa lumang alnil)t na habing Iloko, kasangkapang pinakamalahal niya sapagka't bigay n1 ising nakasintalanm babayi. ng kabataan pang hindi naglilingkod Ia iila Rojalde. Matagal tagal din bago nakatulo,gt gayong mull na namang napahimbing at h'tmang sa naghilik pa ay di rin nakaligtats sa ptin:tiaginip. Napangarap na namang ng marinig ng: lumiayas ka at pagkatapos hipuin ang pisnil *:, '~r_,;..*.S

Page  126 I 126 FAUSTINO AGUILAR niyang tinampal n2 Rojaldeng iyong halos sa kanyang kandungan lumaki," palibhasa'y musinos pa ng maulila, ay nasok sa kanyang yungib, binalot ang kaunting damit na kanyang nabili sa ilalim n di kakaunting katiisan, isinaulo ang isang sombrerong Baliwag na kulay tinapa na sa katandaan, binilang ang may limang piso lamang yata na kanyang natitipon at bago llama. kad, lumakad n2- walang. lingong likod, tulad sa isang magnanakaw na ayaw pasilay sa iniat ng tao. Siya'y hindi taga Maynila. Sibol sa isang lalawigang malayo, na halos na sa dulo pa n, kahilagaan ng Luson, ay wala ni isa mang karagi anak na mnatatakbuhan sa malapit. Nagiisa, uli. lang lubos sa Kalnaynilaan. May mga kakilaa nga siya, ngini't isino ang di mababag6t ng p)g tingin at pagsunod sunod sa bawa't maibig ng isang matandang paris niya y malapit hang maging gusgusin? Sa lupa'y wala pang Diyos na sukat makalining at makagawa ng labusang pagdamay sa kapwang nasasawi. Nalalaman nr kahabaglia bag na matandang marami sa ma kilos ng to ang sumusunod lamang sa isAng hangad na ibi maikamtarn. Kailan ma'y di siya nagkita ng aiill gawang di itas ng kagalingang sarili 6 kaya'y ng nais na kalugdan. Ang limang pisong baon ay hindi maipagata gal sa Maynila. Makadudulang nga siya ng bagon hanap-buhay pagka't hindi magkukulang ng is:in masalaping makabibili pa ng kanyang nalalalbin lakas, nguni't ibig nama'y papangyarihin ian sariling loob, maging pan(inoong minsan ang kan yang katawain at huwag tuwi na'y busabos. No6 lamang siya nakatikim n g kalayaan, nguni't lbaki ^- '. ' ^~:'~":. ' " - '':] - ~ ' ^ ^ i. ' *^ '' i ',.. *..

Page  127 PINAGLAHUA N 127 lilhinang piso lamang ang baon? —Hindi nga pala binrayaran ni Rojalde, sapagka't n, palayasin iji 'y sinabing nagkakautang pa n-i mahigit sa dalawang daang piso at dapat ipagpasalamat ang hindi pagssamam n' mnlxa damit niya't pag-aaring nllirahil ay sa kinakukupit kung infiutusan, kaya naplamili, bagay itong maituturing na nakaw at m1taiusig pa sa harap ng ma hiukuman. Ang utang na ito'y natatala ayon kay Rojalde, sa isang malaking libro na hawak' hawak at siyang bintvbasa samantalang itinuro kay tandang Simo 'fng nakabukas na pinto. Napaluha ng boong saklilp ang matandang bantay-pinto dahil sa gay6ng psg-kaapi, at waring nakikita pan'g ang mga patak nQ liiha niya'y nakadidilig sa unhaw na dahon ng' mta damong na sa isang kaplranitang kanyitng tiitltalaktak, samantalang patunio salinakhang kubong natatago sa lilim n- isang malabay na manga, bago'y sa unan lamnang bunabagsak at siyang ikinababasa unti unti ng kanyang mga uban. Lumilulubha an ang kanyng bangungot. Latkad din siya, paris ng Judio Errante ni Eugegrio Su,. at ang tinutungo'y ang bahay m1na ng istng pamangking may pitong anaik na maiilit at siyang pinagbibigyan n' kaunti niyang kinikita, tuwing may mippgpapdalhing pauwi >a kanilang bayan. Sa baong limang piso'y wala hnag malalabi, halos nagpapalimos ng kinakain Imalkarating lamang sa ibig parunan, nguni't ang kaliyuan ng bayang pinagsasadya, ang katandaan niVa, ang kahinaan ng katawan ay di n: ikiaratling sa bayang sarili. Sa paanan ngr isang buiro at sa ilalim ng nakapapasong sikat ng araw tna kanyang ikinaliyo't ikinahiga sa lupa, ay

Page  128 128 FAUSTINO AGUILAR I. napangarap nm siya'y namatay ng unat ang da. lawang bisig, pasunt6k ang mga kamay at!la ang hanap ay si Rojalde, ang ganid, na si. lng mula ng kanyang pagkasawl. Ang kanyang D aK luluwa'y kinand6ng ng hangin, sumamla sa \iua alapaap, napaimbulog sa kalan.itan, hinarafi sa Diyos at doo'y nagsumbong ng kalupitang giliW twt sa kanya ng walang awang panginoon. Nagbubukang liwayway, sa kasilanngana'y!umingiti na ang masayang liwanag, ang nma mtanlgar gawang maaga kung pumasok ay nagsalf-saiin<tv! sa tmga lansangan at ang imga dukhang di naghapuna'y gislng nang nan-ag-iisip kun saan iukuha ng makaknin sa maghapon. Sa unang )aghikab ni Rojalde na unat na unit pa sa nYlu-l ming sapin ng kanying hihigang -natatabiafnr, ng mrga mahal na encaje, ay kasama ang nli.lan ni Danding. Magdamag niyang binalak ang kaparaanang sukat gawin upang mapahainak si I ifi, kaya' hawi na sa kanyang no6 ang i'lap ng ktpootan, at unang ibinati sa umaga ang D:- ian ng' kinakasi. Sa kinaigabihan ng araw na;V0oa ay gagawin sa Malakanying ang kaugaliang i)ag' tangap ng mataas na puno ng Sangkapui ani; siya'y paroro6n at hindi sasalang nmikakakatgpo si Mr. Kilsberg, may-ari ng bahay kalakai na pinapasukan ni Luis. Bahala na siyang niagiltitahi ng sasabihin, huwag lamang na di [iaS mangyari kay Luis. Lubha pa kung ikas^ia nit6, ay lalo niyang pasasalamatan. At sinainia sa kanyang alaala ang rmia pagsasasabihing,ag painatinat hangang sa taasan ng araw sa ig kakahigA. Si matandang Simno ay gising nang mat gal.?* e *. >,.'.:; ' I.is., t. 1 >~'.r.' / w.. o. B ': 1, *

Page  129 PIN AGLA HUA N 129 ' (da1awaflg tugtog sa pinto ang i'kina~1undag niya lialos sa banig at patakbong ikinapagbukais: ang tunlawag na iyo'y ang mag-galgat~s na taga, Maiml'ay. Dahil sa alikabok na nangankapal sama wria nit6, ay buoing buong na'gunita ni matandaug Sirno ang kanying panegiuip, pati n~ p)agkiaratfty sa paantin ng burol. -Toto6 nka kayang ang igaganti sa akin ni 1{ojalde, ay ang ako'y Palayasing tulad sa hayop Iang nDitanong sa sarili. At liling-iling na kinuha aug walis upang linisin ang hagdanan at ang boong si'long: yaon ang katungkulan niyang gawin sa tuwing umaga.... Sa buka's na pinto'Y nasok ang masayang sikat jiir araw, na waring urnaawit ng kaluwaihatian.

Page  130 x ANO m,~pa diyos sa lupa ay nagt'itipon tipoti. Sinaisaksihan tik isa'ing' naghiliin~ralo nang araw na pasibsib sa kalunuran, ang sunod sutnod na pagdat'ing ng magagarango sasakyain sa pinto n,~ balhay-pamunuang Da sa Malakany~ing. Ang rnasayang sinag, n5- araw na iY,,g umwi t I I kcaluwaihatian. sa piling n~ nagwawalis na si inatandangc~ Sirno, ay btahagyang kumlikinfing Sa Dmahinhing agos dci; Pasig at nagpapaalamn na, sa mnia murangr dahon ng nagta'taasang kahoy Da sa pinakahara~p ni~ bahay, na,, iyo'y nagtitila mn-)a baiitay na tagapag-in5,at sa mahalagaing buhay nry tuinitira-l roO~n. Ango, maluwa'ng at malakIng lansan~an np Al.ilakanying, ay unti unting nas'Isiksik sa mka karwahe, kalesin at berlina. Dating at dat'ing an1 m5(-,a'Panauhin, Da sina'isalubong nama'in ng& isaingr katiwalang tumangap sa kanila at sa nginitingitif kungr nakilkikamay, ay waringo nagsasabing' kay doli Pala nF inangfawlil. Nang araw na iyo'y maraming durnal6' kay sa talagittig karaniwan, palibhasa'y nakakayag sa madla ang pa'una nang pagpuri mu " ilang pahayagan, sa gagawing pagtangap na it'6

Page  131 PINAG LAEHU;AN 1 13t ni mataas na pinuno sa kapuluang Pilipinas. Lahat halos nr mga pulis na nag-aayos sa hanay ng nla sasakyan ay pagod na pagod na sa kinaaan-at n11 mnra bisig na hawak ang palo palo upang ituro 'sa mna kotsero kung alin ang dako nilang tltigailan. Nguni't ang pagkapagod na ito'y pinipara m nr, kasiyahang loob: sila, silhng sila la*miang ang sa m-a sandaling iyo'y hari nD nangatitipong kotsero. Sa malamlam na liwanag nr hapon ay humalili ang liwanag ng ilaw elektrikong nagpakintab sa ma'tt patak ng tubig na naiwan sa malalagong dilh.,n nt kawacl-kawaran at muthang naglatag sa hinab'-haba ng, halamanan, at siya rin namang tullianglaw sa pulupulutong na taong nakapupuno;.. m'luwang na tangapan ng bahay. Ang mga ".lon^ iyo'y hindi nagpapahin:a: may yumuyukod, In?: umliling, may bumabati, may nakatingala, Imay naka.tun,'ong wari'y nag-lisip, may hindi tumnitinag, may nakikinig sa sinasabi ng kausap at mrnyron namang sap6o ngT mga palad na tila nailit6 sa gayong di magkamatyaw na salitaan, sa,a:?ong walang ayos na pananabil ng, pupfing bibig, sa gayong halohalong tinig at sa gayong stilimb:aSan ng mna pinagbubuting bigkas. Maya maya lahat ay nagtindigan at sabay sabfy,; tulad sa m' a kawal n ising san ly na hukb6,,aa nanhaglahad n, kamay: ninikat ang araw 6 ang gobernador na lunalabas sa isang pintong kaih arap n nan'aghihintay na panauhin. Itahat ay nagpnko ng kanilang tingin sa mukha ni2 gobernador at baka sakaling mahulihan ng; isA niyang damdamin 6 panukala kaya, nguni't lahat ay walang an6 mang ntpansin. Ang malinis ni

Page  132 132 132 FAUSTINo AGUJILAR yang noo ay walang kakuno't kuun't, bagkus pangsa kanying m;(,a labi'y naglalaro ang isting n~iting tila nagsas'abing: j'akdn kayong' lcahat! Tumnayo sa. gitna, ng& maaliwalas n'a tangapan, at~ wa lang pinagiblian sa lankaw kung nakarnamata ii6 matamis, na limapit sa kanya ang nika panauhiiv, Unang durnulog ang isang may mahagwRiy na ti. kas, mnukhang mnahaba at putlaing tulad kay Cristo-Kagalang-galang na gobernador-ang wika --- lubo's na lubo~s po ang aking kaligayaban n& paigbati sa. inyo. -ailain man kayo'y mairug'in-aing pakli nC, gobernador sa nagsalita, at bago nakikamay p iba't iba pang lumapit sa kanya ng- may m~a pu16't din sa labi at may mgya lan;(is sa dila. Sa~ lahat ay bumati ang gobernador, ba'la na'y tiDnaI punan ng kanya'ng ug~)iting may dalawang talifria t ang how? do yoa do, salitang dayuhang karani-l wan nang pangbati ngayon dito, ay nult nult na' n~rinig hangang sa ika'gulat tuloy Di Rojaldeiig libaing na Iibiing sa pakikipaglsap kay Mr. Kils berg, nangr siya nang lapitan uk gobernador. -Mabuti pang tug'n n,~) binatang di ningkantututo n~ sasabihin dahil sa pagkabigla-att ipatawad ninyo sa akin ango di ko pagkaba-ti kapagkaraka-ang tapos na wari'y, nag-aalinlan~'an, -Oh, ginoo'ng Rojalde-ang tug'n, Dgi gobernador-nailalamian na ninDyong tayo'y magkaibigfanD At patuloy na naman ang pagbati at pakiki'kamsy sa ibang nanga'roon. Isaing tatayo tayo, nang MAOt' gal na mamaya'Iy ayusiWf angy paigkakatali ng corbata, mamaya'y hipuin ang pagkakasukhi~y nli biyak niyang buh6k na baka nagugul6, hng - mamantiala sa pagkakataoiig may isa'Dg kausap W

Page  133 PIN AGL AHUJAN13 133 qolernador at lunnipit n5- kunuwa 'y' nagopapawalawala, bago ang hangad ay ma'kita siya nit6', at nk huwag nalilimutang paris noon na, tila di kakilala. isa' n~)a namang pagktttigil nP, salitaan, ny naaptsiya't ganit6' ang Sabi. -Kagalang galang na mnagino6'-ang payuko pa Jbagong dulog-isa' pong haimak na pifluno( sa. Q'~gng dukhang lalawigan, ang naghahandog na iiagalang sa, inyo n- kanyangpgllnod -Kay6' pala ginoong Candelaria, nalalaman ko:rmaing kayo'y talaga5ng mabuting maglingkod. Pi-,iasasalamatan ko po nS labis ang iny6ng inga diaita-ang tapos na dinugtun-an inakasarndali n,~ ganit ng.tan'ng.-Wfailan Pu ba malilinis sa mka' tulisan ang iny6ng lalawigan? -— Kagalang galang na gobernador- ang tugo'n ni Gr. Candelaria na may halo na naming yuko'dya 'oy is'ng baga n nakala Ikong di na r agluluwat. Kasalukuyangpogbnblgksk inlg is'igprin ik'dadakip na walang sala sa 116- parnunuang 1nab's na nangliligalig n~ katahiitniikan-an~g tapos ng- nagniamapuring sa kilos ~.katawain at nira anyo ay tila n~a is~ing mafalas na, batyaw. -Pag nagkagayon po'y mnagkakamnatwid na na-man kayo sa is~ing bagong pagkilalang loob n& paniahalaang amerikano sa Pilipinas, at mararagdagan pa, ang maningning nang talaan ng- inyong 7iffT16a paglilingkod. Kay" n dapat uliranin nf~ ibang m~ra punong lalawigan. Hindi namali ang p rahabaaan, ng papphahalhu1 sa inyo-at, niwakasan ising ng~ititng wari'y nagsasabing: mapapalad Im.nga walang malay.sapagka't kaanild' ang

Page  134 134 FAUSTINO AGUILAR Isang manunulat na nlakarinig n, salitaang ito: ang dumukot agad agad nr lapis at itinanda s, kanyang talaan ang sumusunod: "I'agbabalaJk n, punong lalawigang Candelaria na dakpih ang m.ig;' puzlong labas. PJinanlakuan siya ng goberezadi, na magiging marapat zun, sakali.'a ls'iqg payikilalaag loob ng. pamaialaatn 'ng ~s, ados ".qi(it', sa Pliptpinas.-Nrinitidn pa ng ugiting mI.ailaglag-matsing". Nang matapos ang pagttatalaqs ito ay nagpalipat lipat sa iba't ibang ]uluuntr. ng inga panauhin, anlg manunulat, na sa paghkai ibig makapangisda ng maraming balita ay ntr aapat na katawMin kung baga sa panginge. Si gi noong Candelaria ay nakihalo ha rin sa iSang lulpor ng mailgting na politikong na sa pamahal aan, ang gobernador nama'y nakilialo sa pulutong:11 mna mangangalakal na dayuhan naa sa isaing sulol ng tangapan ay nangagkakaisa sa pagpapaligl na ang lalong marapat upang guminhawa ang iu paypay na kabuhayan ng Pilipinas, ay tangapiil dito ng, walang an6 mang siniil sa Adu'ana ang Jahat hn nmga anihin sa Estadbs Unidos, at sakl; tulutang makapasok naman doon ngr ma],ya ri ang m'gaanihin sa Pilipinas, baga nla't mapat}:a tangi ang tabako at asuka], na kung luluwagi;r pati, ay ikahahapay ngr mg'a naghahanap bCihy h, americano sa ganit6ng kalakalin. Nagkaputaputaki ang salitnan at' ito ang pagk:; kataong sinamantala ni Rojalde upang tapusin atg; pakikipagusap kay Mr. Kilsberg. It6 ha iilirg, fling habang nagsasalita ang binata, ay nagsldn'i -Ginoong Rojalde, hindi ko mapaniniwalqaan kailan man, na si Luis ay makiisip n, gayonl. Siya'y is6ng mabuting kawani, matagal nang n1ag

Page  135 PINAG LAHUAN 135 iling kod sa akin, at ang walongpung pisong sinasahod ngay6n ay natamo niya sa pamamagitan ng isjaig mataman at marangal na pag-gawa. -Pinananaligan ko kayo-ang pakll ng binata na nagpupumilit maihapsy ang m-a katuwirang iyon ng kausap-nguni't ihindi ba totoong sa likod ng is6ng dilim ay mayroong un6s? Ang sanipung taong pagkatira niDyo rito ay di ikapagsasabing batid na ang lahat naming ugali, at lalo pa ang sa mga mangagawa na nD mga huling taong ito'y nangagsipagpalalo n- gayonl na lamang. Huwag ninyong itutol na ang kaunting napsgaabot ni Luis ay siyang di igagawa ng.laban sa inyo, Gay6n man ay kayo ang bahala, kaya ko kayo pinagtatapata'y nang magam6t hangang niaaga, huwag g na matuloy kung mangyayari, ang kanyjing m(a binabanta. -Tignan natin, tignan natin-ang tugong palin)on ni Mr. Kilsberg sa pulutong nD in-a kapiwa niya manangalakal na dayuhan. -Walang nag-akay sa akin kundi ang paglingnp sa inyo, mahal kong kaibigan-ang tapos ni Rojalde at tumindig sa pagkakaupo bago nagpalipat lipat ng pakikipagsalitaan, sanantalang nng manITanngalakal 'ay napatungo sa kinduupan ng kanyang ma kahanap-buhay na ang isinasaloob ay aIrt. mga narinig na pagtatapat ni Rojalde.-Dapat kong ipagpasalamat ang pagtatapat na ito ang bulong sa sarili n& kaump6k na sa pulutong na nilapitan-may masama na nga ba akong hinala sa mga kilos ni Luis. Ang madflas niyang pakikipagpulong sa aking mga mangagawa, na ngayo'y maaalam nang magmatuwid di gaya ng datidating saan man batakin ay slmal, ay isfi nang

Page  136 136 136 FAUSTINo AGUILAR sanhing snkat kong ipaghinala. Ah, marahil ay gawa rin niya aug hulling pagkakahin~i sa akiu, nug mg-a mangagawa ko n& dagdag na 20946 sadcating sahod. ~At noo'y sinisisi ko aug Kapisanum n~ Pag-gawa! Oo, na'ulol ak6 ni Luis, datapwa't ako aug bahala, nutilalaman ko na kun an6" aigy gagaw~in. Isfing Dgiting pinilit ang itinapos ni M4ister sa kanyang pagmuinunimuni, bago nakikat16" sa usapan n~ mu~a nagtatalo kung bakit napaliatumial aug lakad D~ panganpalakal dito. Noo'ig0 araw, inakalipas lamang ag iintanynak-tpagtutubo na n5, libo libo, nguini't naayo'n, ioti naayo'n! ay bahagyn nang makatawid. -Tayo rin aug may sala-ang sago't n5; isai sit m~ya nag-uusap-dapat Dating hing-in, kundi man Maitatamno ang layang pagpapasok, na sa loob inan lamanag n~, tatlo~ng taon ay babaan aug sin-il zv-, Aduana sa mga kalakal na dinadala rito. Ala ramni sa m6ga nag-uusap aug patan-cong umayoti sa gayong panukala, n5uni't mayroon din namansg hindi, sapagkia't yamang may bayang mii~mimni i ay it6' aug papagbayarin n~g sa Aduana, n~y dapat tubuin, n& lab'at na; palibhasa aug tuntunin D. pangan~alakal ay sumakmal hanaang may ma'sasakmnal. At aug Pilipinas ay talagkng sakinalini: i bakang gatas~n! Sa isa'ng dako n~ tangapan, si Rojalde ay nmta nkal'n~aa16 halos sa ka'papasalamnat sa Mga nagdudulot sit kanya Da inaligayang bati dahil sa ua'lalapit na pakikipag-isting puso sa magandanir an'k ni Don Nicanor, karaniwan at kinakalawang) iiang bigkais at pasalubong sa sino inang m-ag-aasawa. Sa m~ra pagbating ito't pagkamay nP umft raining, kaibigran sa makisig at mayamang binaah,

Page  137 PINAGLAHITIAN13 13.7 ~ynisasabi-sabi nito sa sarili na hindi na kailaII ing apiapfihin siya ni Danding at pagsabihan twoxi na ng": Jdn~di ko kayS inibig', sapagka't hindi rit lamang natatalasta'S D m~a nakikilugod na kyotiog saho'l siya, sa pagsinta, bagkus pang nagsisiptmiwalang kanyhng lub's na Iub6s ang p'uso ng bijfljbjini.!Kung miY~alanian ang gao ~kany'ng,u)~ kaibigangr kaharap! Kaya n~a hindi na piiulpuna, ang pagdusta sa kariya ni Danding, ang 1),gasabi nitong siya'y hindi infibig ni mallibig ailn man, ay ng- huwag lumabas na kahiyahiya, 1_1, h iwag mapabilad sa pagbiro nk mka kaibigan. '-Kay Laki n,., 'itang mo sa akin Luis-ang n'Jhulotig na, pasuinpa, at ang tinfnin ay kay Mr. Kilslierg na wa-ring, tina'taya kung kumaga't 6' hindi Vr1 knya'ng pain. Sldakonig kina'lalagyan n~,' mga pohtfiko ay mallgptna, pinagtatahunan ang iba't ibang bagay m, t tniutukoy sa i-n~a palakad bayan. Naro'n aing mul- ng~ Cristong na, sa ikapitoing wika, bantogr i: taa-patnubay ng isaing partidong nag-akalang 'U~ 1. Iimnaunahang tungkol niya ay humikoiyat sa:utt nag1Lhimagsik na pilipi'no upang sumapayapa w~. EKausap niya Si Candelaria, ang mayuk'd, na punong lalawigan, ang nan_~akong daraklip sa mD~a iUimiog laba's na nalalabi pa, bagay na kaniytingr nmiti1aiagaang dalhin, yamang di miminsang pinatuimayan sa gawa ang kanyaing kakayahan sa balyt am ito. Na'alaala pa yaong pagkakapaglakbay,iasa kun saa~n saang lalawigan ng~ kasalukuYv~ ng hinihikayat ang nr)a naghihimagsik. Nairoon lifii, baga ma't bihirang magsalita, ang ki'lalaing 6 B1enitez Draga, maibigin sa bayang siyang bumili may sampung flibong baril sa ising sakfin na

Page  138 138. FAUSTINO AGUILAR pinunong hukbo at ang pinagbilha'y ipinaneanIa lakal ngay6n at sa daring tinutubo'y maanong maalaala man lamang ang mraraming bao at uli. lang niniyak pa dahil sa pagkamatay n[g kanilang nlga asawa at magulang sa mga labanang nang. yari. Kaump6k sa pagsasalitaan ang lalo pa mnili ding may pag-ibig sa bayang si Dr. Cuating (Tor cuato), gaya ng tawag nog kanyang m a katoto: isfng nagpapangap na mabuting pilipino, nluuii't walang gawa kundi magsabi sa sino mang mkiausap na ang lahing pilipino'y hindi pa nahahawnd sa pagsasarilf. May ilan pang kasama rin sa pulut6ng na pa wang mga taga amncz, m:ga taong nagbubuhiy dapo at kun saan malaki ang fliim, ay doon nakikisilong. Bihirang bihira sa nagkakauImpuki; g iyon ang may tunay na budhing malinis. Sa lka galing an ng bayan, ay ipinagpapauna ang kanilalg sarisarili na siyang lalong imahalaga, mahal at di bagay ipagpahuli. Mapalad na bayang may mga3 ganitong politiko. -Kay bubuting kamay n, naghahawak sa lipalaran ng bayan-ang wika sa sarili nig Minlu nulat na sa pagkahapo ay napaulpo sa isang sulok at mula roo'y nagmamasid sa irga nany-:kyari. —Mapalad ka bayang ko-ang dugtolg pai — sapagka't kapalaran din naman ang magpatabas:n ganit6ng mga limatik. Isatng: "hindi po, maginoo, kayo'y namanami' na narinig ng manunulat, ang ikinapalapit sa pulutong na pinagnamasdan. Nagtatalo si TDr g, t ang mukhang Cristo. Nguni't tulad sa hantiil napawi ang malakas na tutol na iyong di na naman sinunditn, kaya ng nmapalapit siya'y walA

Page  139 PINAGLAHUAN 139 n:ng narinig na ano man, maliban sa halalhakalng malakas ng mnga nagpupulong. Ang manunulat ay di nakapagtala ng an6 man: sa ilog na iyo'y talaglng di siya makapainginisda. Isang magiliw na ayya yang umalingawngaM sa taynga ng lahat: ang sandaling iJinoml nig sarisaring pangpabasa sa lalamunan ay sunapit din. Ang mga labi at dilang nagsipanuyo at nDalay na sa kasasalita, ay hangangailangan ng hamog na makababasa upang m;sy itagal pa u]i, kundi man sa paghalungkat ng iba't ibang baggy tungkol sa polltika ay kahit sa paninirang purl sa ganit6 6 gayong maqyugzvl, gaya n, tawag sa m a may danldaming mwahii na di nagbibili ng kanilang mI'a pananalig at layon, palibhalsay nangrakatatalastas na hindi ang lagaty na kaalukuyan, ang marapat sa Pilipinas, kundi ang isatig kapalarang lalong may mat as na uri, Lilang kapalit ng dugo ng kanyang m:a baya'ing sa lahat ng dako'y nagsuyo ng bulay na yakap anT watawat ng isang banaIl na adhika. Ang gay6ng klraming dugo'y di mababayaran nF ibang bagay, ni ng mga pasubali, kailan/ang ba3aran s't tunay niyang halaga. Ang pang'ako ay utang at hangang di nakikita ang katuparln ntg, mflra pangakong ginawa, ang bayan ay hihingi n,. matwid, hindi mapa.pagal kailan man sa pagungkat. Kaya ang damdaming makabayan ay siyang naglhahri sa lahat ng puso, doon naglagay ng kanya1g luklukan at di matitinag ni n. kiamatasyan man..Ajng ingay at halakakhkn nu mg(la almsisiimcm sa itais ay nakagalak sa mga na sa ibaba: iSalamat at natapos din ang paghihintsay na iyong may ma dalawang oras at kalahati na!

Page  140 140 FAUSTINO AGUILAR -Tap6s na sila, uiuwi na tayo-ang wika n~ isgng kotsero sa katabi niyang sa hindi pag-imik at pagkakahilig.sa loob nc karwahe ay nag-alantok antok na. -Ha?-ang tan6ng na pagulat ng pinagsabihan -narito na ba? -Hindi, aba, tingnan mo it6, kuncdangan ay hindi ka yata natulog ng tanghali, kaya ka inantok agad-ang tatawatawang salita ng gumising sa nagaantok. -Paano ba namang pagtulog mo nit6ng sa wala kaming tigil ng kagugulong mula kaninang umaga -ang may kimot pa sa ulong sagot nl antukin. -Bakit, sino ba ang pan6ino6n ninyo?-ang tan6ng na magalang n~ bumiro, ng makitang mabuti sa liwanag, na ang kausap niya'y isa palaig natanda na. -Ang aking pangino6n? Ising mapalad na maginoong pagkagising kung umaga'y walang gawa kundi lumakad. Pagkatanghali sy iiwan ko Riya sa isang fonda at ako'y dalidaling umuuwi sa bahay upang maghalili ng kabayo. Sumusubo pa ako halos ay nagsisingkaw na naman, sapagkka't ang ibig n)- panginoon ko'y naroon na ako uli kun siya'y makakain, kaya di ko man lamang mahagkan ang isa kong anak na ulila't inaalagalan nT maawaing asawa ng sota sa bahay, Dunmrating ak6 sa fondang uhawuhaw pa sa di pag-inom na mabuti, at pagbaba nf aking panginoorn ay tuloy kami sa isang Club. Doo'y naglalaro siya ng billar hangang mga ika 3 n. hapon, samnintalang ako'y nakatigil sa lilim ng is6ng tallisa at doo'y nagtutuk6ng inaalo ng ginulong gulong ng m5a bolang pinaglalaruin nila. Pangagaling

Page  141 PINAGLAHUAN14 141 nfliiin do6n ay tuloy kami sa kany~ing pina'pasukti~g banko, at ako'y tigil na nama'n do6ng hahawIKv n~(Y marami nang kalesa't karwaheng naghihinitay sat San Gabriel. Makaisa' 6 dalaw'Dg oras ity uiiaito na namtian ang mapalad kong panginoO'ng walf-ng kaawaawang pumagod sa akin at sa kanyfiiig kabayo, at ang tambad nami'y sa is'ing bai% K~uig puno na ang kanyaing tiyan ay tuloy kami uli sa bahay: siya'y magbibihis, at it6' ang ~pag_ Jkakataong sinasarnan tala ko upaing kandun~) ing sandali ang aking an~k, hagkan na tigisa sa dalaWang pisugci, at ito'y panakaw pa, sapagha't ugali niang vangifloon kong hun ako'y nakatigil a~y ipalinis tug pawis n& kabayo6 kaya y papaspasan ang incl- gulo'ng ng karwahe. Minsang makita, ahong hawak ang aking bunso ay pinagbawalan pa. 1Ang aking panginoo'n, na'pakahigpit kasama!-ang may bmit6ug hiningang tapos n& nagsasalita. -Siya ngka, naipakahigpit-ang ttugonD ng k aus ap. -~ anggalngnarnin sa bahay-ang tuloy D9 nagrbuntong hinhingi-afy sa Luneta naman ang amiinig paroo'n. Doo'n mo sana kamii nuikita kaibigan: palibid libid nia asa mo'y may binafhabol, w~alanga tigil ni sandali at ncgalaiy man ang baywang ko'y hindi makapagpahina nk lakad. Ayaw nita naw ang mapalad kong pang'inoon ng mniatitiily sandali. Tango rini, tango ro6D, Ingiti sa da'ko pa roo'n, iyan aing gawa sa Luneta n~ panginoon kto na hung aking tayahi'y na'pakararning kakilala. Paiigagaling doon kung maa ika 7 n& gabi ay baliii na naman- sa Club, doo'y maglalaro siya't inaghahapunain, samantalang ako'y na sa hium na Pama1 TD n talisay na ang inaalaala'y hung nakakain MI 6 hindi pa ang aking anfik. N-ay6ng gabi,

Page  142 142 142 ~FAUSTINo AGUILAR kaya di na kami nagtuloy sa Club, ay sapagi a'lt dito nga., siya, napadahi1, at aywa'n ko pa kung pag. katapos ay miaglalakaid na namain kami. Malaking toto6, ang aking bina'bata, at kaya ma'alaaI'ang tao ring pala' ako ay kung nagpapahin,~a nat fimang sa gabi', sa tabi n~, aking ana'k, na sa 'kawTalang-mahiy, mapalad na sangol, ay di nakatatalast~is kung gaano kabiga't ang mag-agaw bulhty. Qo, kung hatting gabi na lamang, dakilang sandali n.r pagpapahinga, nahahalkang mialaya pahi' ako, at tao ring paris ng iba, di ggya kung ara'w na ang palagay ko sa sarili ay hayop na ri't di totoo'ng n~halayo sa mrla kabayo kong gina'gamit. -May katwiran kayo tanda-ang sabi ng- nakikinig-lahat tayo'y may ganyaing palad. Hlindi ko pa n'ra sina'sapit ang nangyayari sa inyo6, datapwva't lahat nanma'y katungkulan kong gawin sa bali y, maglinis, magsota, nmamill', utusa'n pa, lahat n't, sa mnakatuwid ay hindi lamang kotsero, hindi lam' nng alila, kcundi busabos na nabili n(- m~a mahal kong pan~rinoon. ilgang, sabi ko, sapagka't maty kP - pangyarihang makapaguutos sa akin ang rnagtinda kong pan-5inoong babayi na totoong maklibigrai, uing pan~~inoon kong lalaking an6' man arng igoyfk na mainam, ay rnukhana tiro'ng ang tatl6, nifbng anaik na ayaw ipatatawag sa kanikanilang panfr'aIan, kundi 8eflorl'to, na ang ibig sabihi'y m~,a panrlinoong nmalijiit, ang dalawang hipag na babayi nr& aking pan'-)inoong dahil sa m-a pangoit at ivalang ilonayaawmng batiin n(- mffa nagsasadyiq sa bahay na kung pakiramdama'n ko ba,',v sa pan~inoon kong babayi nanryalilit6', at saka, ang is6 pang pinsan ng,- aywain kun sino sa akin'g tnu' pang"ino6n. Jyan po ang dami ncr akingr pinagli

Page  143 PINAGL A IUAN 143 iingkuran, na nagkakaibaiba,naman ng ugali, pagka't ang inafiutos ng una ay binabago nE pangaiawa, mabuti na lamang at may mahaba akong pagtitiis na naipagtatagal ng pakikisama sa mga taong iyon. At wala namang pakinabang sa pagtitiis na it6 kundi dalawangpung piso isang buwan at pagkaing labilabihan. Ako'y di na makatatagail sa ganit6ng tayo, mag-limpok lamang ako ng kaunti, at sila'y aking iiwan. Titikman ko naman ang nabuhay ng sarili at hindi sa pamamangiinoonnng tapos ng boong sigla ng nagsasalita na sa pagkakaupo'y nagtaas ng ulo at tumingin sa Silangaiang wari'y naghahanap nr araw. -— Mapalad na kabataang nakaaasa sa sariling lakais-ang himutok ng kotserong may anAk na alila-Kaming matatanda'y patun-o na sa hukay, ni uni't kayo, kayo 'ang makakapakitalAd ng boong sigl i sa mahirap na pagtukla.s ng kakanin. At tulad sa isang nangangaral na iniunat ang bisig na kanan, at waring pinagpapala ang hukbo ng tSilt binatang maralita, na nakikita niyang dumarnting sa lilim ng bagong bandila n,: Pagkakais at Katatman.n. — Sulong kayo-ang w'ari'y ibinubulong ng gumagalaw niyang mga labi-mga anak ng Dalitang maghihiganti sa. ngalan naming mga sinawi nr maiasasmang palagay at palakad ng isting kapisanang dumadalangin sa Pang-aapi: iwagayway ang. llyong bandila at ang amin man lamang mga but(y maliliman ng kanyang busilak na kayo. — Iombre, usted otsenta y otso-ang pabulis na tan'ng ng isang pulis na dumulog sa matanda at siyang ikinapagbaba nit6 no bisig at nakaputol pa sa natamis niyang mga pag-gugunita. Ang ma

Page  144 144 144 ~FATUSTINo AGUILAR tand a'y tuman'o: lyon n~a ang kabilanug n~g ukol sa kanya. -Porquo~ no varnus, jeosa, slip? 9-ddemn yitan g may aimba pa nq pulis, na noon di'y tunmayo sa gitna na daang halukipkip ang dalawang ka. May, unfi ang lig, p abikaka, ang m~a paa, at minadiinangpagpasa pit ~matandang kanyang ginulat. Sa pinto ay nakatayo nang naghihintay ang isaing taong may maki'sig na tikas, at huilng iling nanig makitang dumiirating na ang kanyting karwahie. — Madala's na kay6ng nmakalirnot ng-ayo'n maginoo as inyong katungkulan-ang 'sabing masy pattqya sa kotsero n_~ maipatapat sa kanya. Ito'y nagpatalastis n- iHang sanhi sa pagkabalarn na di ikinasiya nk pan~inoong noon di'y nupo sa loob at gahasang nagsabi. -Sa club! -Sa club na naniAn p)als-ana'ng sarili n1Wp;inu tusan-at ang aking ana'k aay di ko maalaman 1-tnag naghapunan na 6' hindi pa. iKay hirap na bfhay nito! WHangang kailan kaya, ako rmagt'itiis?- nag tano'ng sa kanya ring- sarili na sinago't np& bigla at inatuling pagtakbo n~k mga kabayo. Suno'd sun6d na, nagla'basan ang nivra panao1hin Sa tawag na 99 ay lumapit, ang kalesin ni lb. jalde. Ito'y nabalarn pa ng ilang sandali dabhilo Opa-kikipag-usap kay Mr. Kilsberg na hangang s laba's ay hindi niya hiniwalayiin. -Pinapag-iisip ninyo ak6' ng mnalalim-ang stig't iii Mr. Kilsberg sa isa'ng mahabang sinalita a Rojalde. -Sa wala kay6ng dapat isipin-ang agaid ugid ay itinug6n n~r pinagsabihan-pinagtataksila'n khiYO

Page  145 PINAGL-AH AN 145 n4 isa niny6ng kawani, kaya dapat hnmanda, gumawa ng mga paraing ikafilag sa kapahnmakanang huling sinabi ng binata na umakyat sa kanyang kalesin pagkatapos kamaya't pagsabihan ang naiwang Mister ng isang: lingkod po ninyo. -Sa bahay ni Don Nicanor-ang utos kay Romgn na nagpapalakad na'y nakamata pa sa isang taong nSkita niyang matagal nang tatayo-tayo at sisilip silip sa siwang ng mga bakal na ga hinlalaki't nakabakod sa harapan ng bahay na iyon. Ang bibig nk mga pulis ay walang tigil sa kasisigaw ng iba't ibang bilang at lapit naman no 1apit ang mga sasakyang nanalis na may lulan na. Ang taong nakatawag sa kalooban ni Romnan sy naroon di't hindi umadlis, Tila siya'y ipinako lkay, hindi makakilos. Ang gayong liwanag nFr mfa elektrika, ang nagkikintabang kulay ng miga k'ales at karwahe, ang magagarang kabayontg nfisisingkaw, ang manginlin ngilan pang kotserong nakagayak, ay naghihiwatig sa kanyang ang m'a taong nalilipon doo'y pawang mga ulo ng yaman, ngresisihiga sa salapi at di paris niyang minsan mt ghapon kung kumain at ito'y phirapan pa. Ang iniwang mga bibig ng tatlo niyang anik na hunmihingi ng ktnin, ang wari'y nakikitang pagtulo ng luha ng, lump6 niyang asawa sa isang barong kinukupit kupit na bigay lamang ng ising naaw-a at talaggng ihahalili sa suot na sinamay, ay waring nagsasabi sa kanySng na sa pintong iyon ang kapalaran, ang awang ikaliligtas nilang mag-, anik sa maghapon man lamang, ang lim6s na Wnaibibili ng kaunting bigas na mailulugaw sa gabinm iyon upang mangakatulog ng may pasal sa tiyan ang kanyfing manga bunso. Siya'y hindi na 10 -, r ** ** -*.^: - ' ^ *'*t '-^ ^ ^ ' '''~. *. -",: '..

Page  146 146 146 FAIJSTINo AGUILAR nag-aalala ng sa katawang sarili, baittad na Siya sa mga paghahapunan n,& isa'ng lunmbong tubig na di miniinsang ginawa at ikina'gising sa gutom kung mka hating-gabi. Saka siya na'papaiyak, saka niya na~alala ang lahat nk pagkadustang tinatam6O sa maghapong paghanap n~g di makitakitang paggawa. Sa pinto nk bahay na iyong, sa tinain n,~ amang walang ma'ipakain, ay nababalutan nZO pilak na lantay, dahil sa pagkabusilak D- pintang kumikinang pa sa tama ng naglifliwanagang iMaw, ay hindi na marahil siya mak1a'laasap ng- ano mang kapaitan. Do'n. ay hindi' marahil. nakikilala ang pagkcamaramot, kaya siya'y naghintay at tumayo tayo. Noo'n lamang niya sgusubukin ang magnmakaamo sa kapwa, no6n lamang niya titikman ang tumawag sa puso na m~a may kaya,. Ang ganito'y kinasusuklamin niya tuwi na in-uni't anong gagawin! Paglalabasan na n- m~a naiwang panauhin, ng m~a nahuli, sa pag-alis dahul sa nmatagal na pakikipagusap sa gobernador, ay nag-unat siya n~l bisig at isinahod ang palad: n-uni't walang mahulog na ano man, bagkus pang lurnalayo ang iba at ang akala'y kakamayan sila ng gayon karusing na tao. Isa'ng pulis na nakakita na gay6ng anyo ang lumapit na, dali'dali at sinungabang halos napalugmok ang katawang nanghihina sa gutom ng kaaw~awang, ama' -Usted ladron. Dalawang matang nandirilat ang nagpako n tingin sa pulie, na sandal'i namang natigilan nz~ muakita ang tikas n- taong iyong tila nagtataghlY

Page  147 PINAGLAIHCAN17 147.sa katawain nk m~?a tandang malinaw no; pagkam~asarna nk is~ng kapisanang di nagpapapansin sa dalita ng mka maralita. Pagkatapos n- sandaling pagkitigagal ay dadalhin na sana n~ Pulis, mabuti na lamang at dumating si Ginoo'ng Draga, na siyang namagitan. It6' ang tumano'ng sa taong hawak n-~ pull's kun sin~o at taga saan, at sa mga labi ng- inusisa'y narinig aug ising malungakot na kabuhayang puno no, mararning pagtitiis, ng- madlang pagkaapi. Sa. sabing "ako po'y isa'ng among may ta-tlong anaik nia malijiit at isaing asawang lump6, pa," ay nfikasaliw ang wikang "hindi na po ako makakita ngayo'n na magagawa'n, baga ma't araw araw ay pinaggpapakahirapang makita, sapagka't isaing lagnat na munti ko nang ikamatay ng- nanasok pa sa escollera, ang ikinawala n- dating sigla n& kngkatawa'n.. -Siya na, siya-ang tila payamot ni Draga na dumukot, sa bulsa. Ang daliri niya'y naka'salok s~a loob ng maa piso, sasangsalapii'n at lalabing anirnin. Naluwatan din bago nakapagbunot, sapagka't a'linlanaan siya kung magkano aug dapat ibigay. Kung piso ay n~pakalaki, mabuti'y labing anini na lam'ang. Ito'y di pa gaanong bawas ngPinagbilhan niya sa maa baril nk paghihimagsik. G2anit" ug-ang halagai ang inilagay sa nakalahad iia Palad ng dukhang ama', samantalang kina'kawsap ang pulls upang huwag nang hulihin ang taong iyo'n at pagkatapos ay sumakay sa kanyingberlina't ganito6 aug nasasaloob: -Sain kayang res taurant n6gayo'n mabuting ku.inaan? Aug dukha'y naiwan sa pagkakatayo, nakamata,

Page  148 148 FAT STINO AGUILAR sa magagarang sasakyang nagsisilayo, at mahi gpif na tangan sa kamay ang labing anim na ibinigai ni Draga. -Labing anim lamang! —ang wika-akala ng nia, yayamang ito'y sapat na sa tmrga kailanigan nw isang mag-anak na maralita ang an6 mang ibiay nila, at sa pagkahabag sa sarili'y naitapon sa mn; layo ang labing anim na hawak. Nang mapagwari ang kanyang ginawa ay tai tigilang sandali, bago lumayong dalidali, tulad sa isang lang6, sa pinto nr bahay na iyong any(, ng nababalutan n& lantay na pilak, na ang iniisip ay kung sawn kukuha nu maipakakain sa kanyang asawa't mra anfik na iniwang dumniraing ni gutoin sa maralita niyang dampa. Ang nangyaring iyo y sinaksihan laman-g ni mg2a bituin sa lanrit, at ng is-ng taong katacong dumaraan: si Luis na galing sa bahay ng isS'g kakilala. Ang taginting ng itinapong kaputol 'a pilak ay kany ng ikinalingon at ikinapagpako E mata sa tiias n mar 'alitang lunialayo, at riti unting nawawala sa gitna ng dilim. - <^l * m.

Page  149 xi A ga~bing pagkaapi n~ isa'ng dlukha, ay, suinlu9nod ang ising sikat nk araw na kaayaaya. Aygtala ng Pasig ay nagbabankon pa lamnang sa, C.i yiing pagkakatulog. Ang kanya'ng inka lansa-, 17, ~, 1ag wala pang tao at bahagya nang pinasisigla Ap inangisanlisang karro n6- tinapay, ay walang;piragibhan sa. mga daraanan sa loob ng- isaing Tlo:sital na bawa't bahay, mnalaki man at munti, ay tulad na rin sa m~,a hihiging pinagpapahi<i -aan n6, ml~a may sakit. Wari sa gayong di,pagrimik at pagpapakapipi ay ibig pagtakban ang >I aIat n~ sugat, ang lahat nR baho, ang lahat ak >ah uluka'ng itinatago sa kanyaing sinapupunan. Sat.gyng anyo ay walang magsasabi na ang bayang votkulog, ay binubuo nA- kakaunting mnapapahad at niaraming nika sawi, na doon sa nmaliliit niinllg dampa at giring giring na tahanan, ay naVil lg-iisip kung talaga n~ang katutubo na sa buhay n~ tao ang di pagkaka*pantay-pantay sa kaitgyan, 6 kaya nama'y nangyayari ang ganit6ng Pagkakalayo dahil s'a masasamang palakad sa pinoP~o n-ay6n sa ain mang dako. Unti unting nararagdagfin ang sigli sa m- a Ian-.

Page  150 150 150 ~FAUSTINo AGUILAR aangan at ang m~a bahay-kalakal at gawaan, ay~ nag-uunahan sa, pagbubuktaS n~ kanilkanilaing pintoupang lulun'in ang daan daang mangagawa na pagkabang-on sa banig ay wala nang inaagapan kundi aing huwag ma'huh sa, pagpasok at n~ di nwanababawasan n- sasahurin. Isa saa m~a unang nagbuka's ng pinto ang rnalaking bahaty-ka'lakal ni Mr. Kilsberg-, pagka't ito'y may utos na araw araw at tuwing ika, 6 nk umiaga ay magbubu kas, utos na tinutupad naman n-~( walang kabago bago, palibbasa ang isa'ng pagkuhulang sa gayon ay naikakalialaga n- isadng pigmura saf bantay pintong doon na tumitira. Maya5 mayA ay ilang: magaiidan'g araw _po taiidangi his cual ang umalingawingaw sa nakabukang pinto, Yaon ay bati ng ilaug mangagawang nangaakaga(i yak na gingo'n na nagda'ratingan na, at isa' ist' namang binibigya'n ng matanda, ng mg6a c1h pal)a palfitandaan tUWing ikawal6' ug umaga ay katUngkulang na isa'ig kawatn' sa, bahay ring iyon na lipunin, bilangin ait iharap paigkatapos kay M-ister Kilsberg, upang maalaman nit6' kung gaano, ang m~a nagsipasok, sapagka't nangyangambwng baka siya mapagdayaan sy snyang din ang apat, 6 walong peaetang ma'ibabayad ng labia. Dating at datifng ang iba, _pang mga mangagawang nanasok sa bahay, na lahat ay nakagingo'n,' at lahat nama'y may mka no6ng suno'g, may ni,,a! palad na lipaka'n at m-a bisig na bata'k. Makai kalahating oras pag1~atapoa ay isaing ingay ang, nfirinig, dahandahan muna tulad sa, malayong Wgs nk isAing tal6n, bago malakia' na, at naging pukpukang walang. humpay, naging daing ng balkal na nagbabaga, nagifng ~g-iyanag-it inq mga mWDin,,

Page  151 PINAGLAHCIAN15 151 nag ing anHIl n,& palhh'n. Ang gayong karanming bisig ay walang pahinba, lahat ay may ginagawa, lahat ay nag-iubos' n- laka's, lahat ay nagpapawis, sainantalang sa itaa's na bahay ay tahimik na, nagaagahan si Mr. Kilsberg. Sa likod na, inuupan niyang silya ay nakatayo ang isaing alagad na buong buong tayD- a sa ba'at hin,~in n& kaniyaing panginoon. Si Mr. Kils. berg ay is6ng dayuhang sa may mga sampung taong pagkakatira' rito ay nagkaroo'n n~ rna bagong ugali at hilig nk katawan. Noong bago ba~go pa at ng siya'y ka-wanil lamang na taga paini'il sa in~a insik kung araw ng Saibado ay totoO'Dg matiplid: isa'ng tasang kap6' na hinahaluan D'4,_iSa'ng maliit na copang alak ang kanya'ng agahan, n5~uni't ng-ayo'n at dahil sa, naka'kita '4- m,5a kasainalng ~makaptimumuhunan at sa, tulong naman n"I maraming daya, at di totoong kailinisang mga, I)akalna, sa, pangan4alakal, ay hindi na, gayo'n ang kanyaing ba'hay. Nalis, sa pinapasukan at nagtayo n& sariling bahay-kalakal. N~rayo'n ay may kabayo na siya, m-a sasakyang magara, isang kata~yuang kagalanggalang at kasalasalarnuha na n17 rn~a dating nakapaiibabaw sa, kanya'. Ang kanybing gawaan ay totoong naipabantog, at hindi kakaunting tao ang gumagamit ' mka, yari roon. Labo pa ang m-a ka'3Ong inaangka't niya, sa. ibang lupaI na siya, na Jamang larnia n~k m~a tindahan sa Rosario. Tuwing araw in- lunes ay gayon na, lainang ang panhi'k n4 salapi sa ating Mister: sunod sunod na insik ang nag-ii'wan doon '4& daa'n daaing piso..Nang huling dalawang tao'ng ikinagipilt n- mka Ilb~ankal4aakal, ay nag'bagong hanay,- siya, nag

Page  152 152 l~~2 FAUSTI m o AGUILAR pautang n5g salapi Sa m5A kapwa manlnYanO~alakra1 na nangalulugi dahil sa kali'ijitan ng puhunan, at aug tubong hinihingyi'y 30 o/6 ising ta'n, kaya Ilraraini sa nagsikuha ang ntang walang mnang4ibayad at sa kahihiya'ng maipasakdal kun sakali sa rnia hukutnan; ay nangagbili tia n- kanikanilang kalakal 6' tindahan, sa mapalad nating Mister, usa pag na sa mr-a pagkakataong ganito ay -totoo'ug mabuting pumarafin upang 'irii~t na lainang aug binibili at nang, hind'i na nagpapaluwal. -Go, sa buihay na ito'y dapat ma'uto nk lahat~-ang nisasabi habang n-umun-uya, kundi ako6 '~tutongr kumnaliwa't kumanan tkaila'n ako magkiakabuhay-hari na paris ng~)ayo'n? Malayo-ang 1)angisilng na'itapos sa kanya'ng pagmumunimuni. Aug ngising iyo'y nakapagpaakala sa alagad na may mabuting ulo sil Mr. Kilsberg, kaya nan~aha's us magsalita ng flimang piso. -Ha, lirnang piso!, at saan mol dadalhini-ang tano'ng na bigla sa nagmamakaamo. -Namatayn poagi~kong kapatid, a a lang mtlipagpalibing, kaya ako'y nagmamakaawa sa inyo-ang marahang sagot nk alagad. -'Wala, nalalaman mo na aug ugali ko. Pagkatapos n5- buwan saka ako nagbabayad-ang as-,got ni Mr. Kilsberg na sinabay~in nk isaing lagok na sikulate. -Mag~ing, awa na po ninyo, sa akin!-ang ulit nu& aliia. -Hindi inangyayari, hintin mo, ang katapusain ng buwan-ang pagal'it na salitang sinabayain W~ tindilg. Na'Pakalabis i't6ng m~a ali'la-.ang wika pang nanasok us- sa pinto u~kuyn altn-n

Page  153 PINAGLAHICAN13 153 kAhi11 Yata'Y may katiisan kaming m,-a, pantino6n Im" mInitatagal sa 'kanili~ng m ~-a -pagsusumagwa. Nwapkarami ang walang-hiya sa buthay na, ito-t impong pabagsak na kuno't ang nooht salub6ng an,() thin kilay. -Saa'n kaya lak6' kukuha n-ay6n n& ma'ibibi - gaty sat aking kapatid-ang tano'ng sIa sarili n'g11lila sarnantalang naglilig1 pit sa mesa. Ah, hintay ktv —~ang patuloy na warily nakaalala n~v isiing im~ibalaging bagay-t'iutang palai ako kay mang Ihui, siya'y mabuti at saka maawain, hindi park1 nitong walang Mifwanf sa ganiid-ang turo sa kin lalaagy~n n~ kanyfing pan-ino6n. Si Luis ay na'nanhik no6n n(Y hagdanan. Kiwnasap ng- alila, shiabi -into ang nangyari sa kainya,,ang pagtangii na panginoon, ang pagmanvatiglits na, hintin nang niatapos ang buwan, gayoncr limang piso lainang namiin ang kanya'ng hinihinai at ito'y hi'abuloy lamang sa ising namataying kapatid. - Jmiug gayoni ay hindi ka binigyan nor an6 man? i-anog- tanong ni Luis. — lfindi po-ang 'maiyak-iyak nit sago't n,& alila, nia pagkatapos aty sa kausap duina'ing at nagsalita. lto'y di naman pinakiusapang matagal, kaya ng rn hIigya~n ang alila n- hinihiram na liming piso ay aso sabobat upo sa kanying su atn. lsa, man sa m(Ya kasania niya ay wala pa roO'n. Nagiisa' siya sat gitna n6P gatyong rnalaki rin naThang bahagi n& bahay na ginigawang tangapan nii Mr. Kilsberg yamang it6' aug hinihin-i nk?U' kailan an nk 'kanyang kalakal na hindi lamttng sa Maynila kundi pati sa mwa lalawigan aY tualakas' nit nfbibili. Aug puhunan niyang

Page  154 154 15~~ FAT-TSTINo AGUILAR dalawampung libo, ay nag-ibayo na, at- mahigit pa marahil, kaya madalas tuloy Imasabi ni Mis. ter kung na'ririnig ang kinaidadaing n- iba ni. yang m~a kamangangalakal, na ang di nasisiya. hang loob dito ay S'apagka't ayaw na talaga'. Ang Pilipinas ay mayaman at aug dapat simpani'y masamantala ang kayamanang iyan sa kapakina., bangfing sarili, ang palagi' niyang salita. Si Luis ang lalong nakadalam n~ mnga palikaw likaw n- puhunan'g iyong dalawanmpung libo, na sa kulang pang tatl6ng taon ay naging 60,000.00. Siya man ay nagtataka' rin sa pagkakaraming it6 ng tinubo n~uni't na'sasabisabing dapat ng~ang nimgkagay6n pahibhasa'y walang kaawaawa si Mr. Kilsberg kung makapagdagdag sa halaga nv in6a. kalakall niyang ipinagbibili, pari's din nama'n ii~I4I ginagagawa ng iba. Na'pakalabis ang p'agdaragdag na itong halos ipinagtutubo n6- sanda~in sa sandaan din. Saksi n~ kanyang pagpapalagay D~ ganito aing hindi natapos na ginagawang is'ang talaan ng, halaga n~ may labinglimaing kah'n kaiyo na ipadadala sa Sebui n~ araw na iyon. Sa bayang pinangalingan ay nagkahalaga ng 500 piso, nagugol sa pagkakasakay sa bapor at bayad sac aduana 200 pisong lahat lahat at saka sa pag. papadalang iyon sa Sebu i ay 1,500.00 na ang siningil ni Mr. Kilsberg.!Paanong di magtutuibo na malaki, paanong di ma~sasabi tuloy na ang pankankalakal ay walang pinagibha'n sa nakaw kung magkaminsan! 116 ang nmga palgisipang natatala sa g unita ni Luis, at saka pinaghahaka rin inaman niya kuiig dapat na nngrang ang isaing bahay-kalakal na tumutubo, ng gayon, ay talagang di 'makapagpia

Page  155 PINAGLAHCAN 155 pasahod n~. malakilaki sa kanyaing mka tagapagIingkod. -Kay hirap ngk mabi'hay!-ang naiibuntong hininka nk binata, at saka binuksan ang kany~ing sulata'n upang kunin ang' di natapos na talaan n~r n10a halagai, nguni't ibang bagay- an g na'salat ngkanya'ng m-ga daliri. Jsa'Dg Carton na ng bunuti't tigna' y Ilarawan palai ni DandinDg. Ang babaying iyon, kay tatamis na mga alaala n& ginf'giSing Sa kany~ing isip! Ang inibig ibig at pinakamahal ay naroo't kanyang kaharaip, na waring nagsasalita, waring may ibig sabihin, tila rnagtatapat ng isa'ng bagay na totoong mahalagai. Ang iin~a labing iyong pangiti pa, ay humihing~i n~, halik- sa kanyting si Luis, at ang noo~ng tila nagmumuni ay tila kiinilkislapan n5- isai namang' alaala na ipinatUtUngkol sa lalaking mapalad na tunay niyang irog. Minsan, makalawai, na ang la-~ raivang hawak hawak ay hinagkab, sa tapat Dp. rnalabing pangiti na singisa" n,~Y bumubukang bulakiak. Kay laki' n, 'pag-irog niya kay Danding, na halos sinasamba, pinopoO'n. -Danding kong giliw at kailan ma'y akinsag na'sabi n,& nag-iis~ing si Luis. Isa"Dg karagatang inalawak aing n),ayo'y naipapagitna sa atin, ako'y walang salaping ikaaiabot sa, iyo at ikaw' namat y inihahanap ng salaping, iyong m~a magulang. Mpakasawing palad tayo, pinapaglapit na m'insan nk pag-ibig at saka nga~yo'y pinapagbiwalay nk hinaiharing kagali'ngan n,~ sarili: kung ako'y lnayamnan ay pao6ohan din ng iyong am6, ipalalagay ring ako'y isa~ng iRojaldeng karapat dapat rinagtam6 nk iyong kama y. INaipakabirap ang SU

Page  156 156 156 ~FAUSTIt4O AGUILAR milang at mabuhay sa pagdaralitang paris ko,ang tapos ni Luis n& boong kalungkutan. Mapapait na nvl~a pagkukuro ang binuhay sa kanyliing isip na larawang hawak, na tila ibig nvtgsalita, tila ibig tinagtapat nu5 isaing malaking Iihiin. Sap6l ang nio6 n~c isa'ng palad at nakamata sa Iarawan ni Danding, na sa sarili'y isa' is~ng sinusum pa ang mina pagkakabukod bukod sa pamuinuhay at kalagay.an n& tao. NMpakalaking baggay pa aug pag-aarala't susuriin n~ m~a ninibig sa kagalin'an. At sa kanyaing isipa'y isa' i'sing binasa ang m5'a samang naghahiari, na- ikinasasawi n6 mararni at siyang hanga' ngayo'y m-a ugt pa n5- katauhang sa bawa't sandali'y binabaluu.inn ng dugo. _Ikaw at ak6'-ang kausap sa larawan-ay kapwva saknral. at sinisi'la n&T mg'5a palakad at samfing iyan. Tayo'4y karagdagan pa sa bilang na libo libotig pinaluluha niyang kung tawagin n~ ilang di na nagkukuro ay kapalaran. daw, bago'y bunga lamang ug kawalan nug pagkakapantay pantay at n_~ mn5a pasunod na ibinibilang na tuloy n~ rn~,.a di maalam magmalas, sa mga katutubong ugali nk tao. Ainm iang palakad na ikinaitaba ay hindi mattatawag na katutubo, siya'y Iikha lamaug at gawa ng mg-)a mapapalad, na pagdating n,~ araw at kapanahunan ay mahahalinhan ng ibang a palakad. ding lalong naa'ayos sa matwid at, sa hatotohanang pagkarnagkakapati'd n;g lahat. Maganda' kong Danding, kulang palad kong kasi, nalalanain kong hindi mo ako nililiniot, at kting nanaynag ka man sa hikuyat u- iyong ama' ay hindi a pag-ibig sa aking knagagw kundi sa paniniwalang ikalawa nuong Diyos ang iyong ami na di daPat

Page  157 P1NAGLAH OAN 157 suwayln sapagka't ipagkakasala ng dakila. Kaawa asrang irog ko na binabawalan ng malfng pananaipalatayang sumapiling nt lalaking pinili ng kaunyng puso. Sundin ang pag-ibig 6 suwayin ang pananampalataya na sa gRnang iyo'y mahal at dakila pa kay sa buhay: iyan ang suliraning nagtabaka sa iyong puso na ikinapagsasabi mo tuloy na ako'y iyong iniibig at di malilimot kailan man, gayong makikipagisang palad ka na laman1g sa iba. iDanding kong irog at akin kailan mann! hindi mo natatal6s kun an6 ang pag-ibig — an^ tapos ni Luis na kagat-labi't iiling iling, at waring sa isipan niya'y marami pang bagay ang natatala na di na lamang sinabi. *- Mang Luis,-ang paglapit nr utusan nila sa tangapan ay sinabi sa bitata-tinatawag po kayo nC (Nmo. -— Sinong wamo?-ang tanong na patakia ng pinasttbihan. -Ang amo po-ang ulit ng' tumatawag. -Si -Mr. Kilsberg ba?.-Opo. -Ay bakit amo ang iyong tawng? Ito'y iyong tatindlaAn, sino mang tao'y di maialipin niT iba — tt sinabayan n~r pagtindig na tuloy nasok sa sulatan ni Mr. Kilsberg, Ninsok si Luis ng walang agam-agan sa sulatan ni TMr. Kilsberg, sa pag-aakalang may sasabilin ito ( kaya'y 'may itatanong namnin ukol sa nima librong kanyang hawak. -M'. agandang araw po-ang magalang na bati n. binata.,it:tatis nr matt, si Mr. Kilsberg sa binibasang pahiyagan, tiningnng mnatagal ang bagong pasok

Page  158 158 158 ~FAUST[No AGUILAR pa nakatayo sa kanying harap at hindi na, sinagot kundi tinanong agad kung nakatapos na sa ginagawang talaan nk m~a halaga, ng kaiyong ipadadala' sa Sebu. -Nkay6n din po'y tatapusin ko-ang sagot ni Luis. -Nkay6n din, naayo'n di'n!-ang may patuyang paklil n~ m~n5gan6-aakal-sa, makatuwid ay toto6' nka pala'ng may mga libang gawa kayong ikinaAabala. iNalalaman ba ninyong kung may ikinagagalit man ako sa isaing tao ay ang pagkukulang niya sa m.-a tinfitungkol? -Ma'ginoo-ang salag ni Luis sa, gayong fdlostila po naman ang di pagkatapos nk is~ing talaan ng~ m~a halaga, na di madaling gawa, ay hindi makapagpapatotoo sa di pagmamasipag na ising tao. -Hindi n~aa kung sa bagay-ang giut ni Mister Kilsberg,-nauni't sa paano ma'y naghihiwatig n- katotohanang aug dapat magpakasjipag na iyan, ay abalkng abali sa ibang.mg.a bagay na kanya'ng ginagawa. -Mister Kilsberg-an g tugo'n ni Luis-tila po kayo'y may isinusumnbat at sapagka't hindi ko ibig na sino ma'y maghinala sa akin nk hindi uanarapat 'ay isinasamo kong ako'y tap'attn-ang salita ni Luis na umaapuhap sa kanying gunita n- bagay 6 m5ga sanhing sukat ikapagsabi n& gayon ng kanyang kausap. -Sadyang ako'y maraming sfisabihin sa inyoatng may pasandig pa sa silyang sinalita ni Mis'ter, bago nagpaningas nj~ ising tabako. Si Luis ay naghintay kun an6' ang sasabihing iyon, sapagka't matay mang dalunmatin Ba sarili ay walang maalalang ising pagkukulang na dapat

Page  159 PINAGLA HaAN19 159 ipagkadahi1lan ni Mister Kilsberg sa pagsusurot sa kanya nk an6ng an6' man. Sa may pitong taon nang paglilingkod sa bahay-kalakal na iyon ay walang ipi'nakita kundi ang katapataing loob, ang paqgtupad sa tungkol na hawak, na kailan ma'y,di pinngkulangan kahit bahagya. -Oo,-ang patuloy n5, nagsasalita-ako'y maraining sasabihin na pawang tumutukoy sa inyong pagkakilagay rito. Tungkol sa karingalan na inyong paglilingkod ay wala akong madadaliring an6 man, na kikita ilong kayo'y isa' na sa moa kawaning ma'ibibilan'g sa mga unmiibig sa ginagawa n~ui't sa likod ng ganyang kprpr ninyong pagkamarapat ay may natatagong isfing saina na sumisira sa akin, sa bahay na ito'ng pinarnamahalaan ko. Sandaling tumigil ang nagsasalita at Waring ibig tayahin sa ayos nk mukha ni Luis, kun ano ang nibol6ob sa gay'n~g mga sinasabi ni'ya. Nkuvi't ang mukha- nR binata'y walang ipinahahalata, inaliban sa pagtataka' at pananabik na ibig niaalaman kapagkaraka kun ano6 ang samang iyo n. -At ang samang iyan 6 lasong inyong pina-,kakalat ay dapat kong salansangin kapagkaraka, paghuwag akong abuting paupo-ang patuloy. -lpagpatawad po ninyo sa akin na kayo'y hadlan - n-ang putol ni Luis-nkuni't dapat kong s~abihin 6' ipagpaunat na kung may isa'ng masama, at nagsasabog n- lason sa bahay-kalakal na ito, aY iba marahil, hindi ak6". -Kay6' at hindi iba-ang may kainitan nang PAkR n~ pinagpaalalahanang naipatindig tuloy-kayo na nagtuturo n~c kung an6' an6 sa aking mka manR~agawa at nagpapakilale sa kanila na m~a mat

Page  160 160 FAUSTINO AGUILAR wid na pawang pasaliwa, Kay6 na nagtuturrng eila'y humingi ng humingi, gayong di nam'ln m&alam tumupad sa kanilang tungkol. dKakauliti bang sama ang ganyang asal? Iyan ba'y di kataksilan nang dapat kong ikagalit? Ang ganitcng salita'y nakapo6t kay Luis. At sapagka't nastalan na rin lamang ang talagang sugat, ang lalong mIat pinakamamahal niyang layon at adhika, ay tilalagang magtangol. Nang m.a sandaling iyon ay hindi ang kanyang punong si Mr, Kilsberg r: inakalang kaharap, kundi istag katalo, isang kI:away na dapat harapin ng' boong puso at kasi.g lahan. — IKutaksilan bang ipinalalagay ninyo ang plgtuturo sa mga mangagawa ng kanilang kar platfin-anng pabiglang tugcn ni Luis na sa g^::v, mna isinisunbat ay walang kabakl baklta.- lataksilln bang maipalalagay ng sino mang ltniS malamig na isipan ang ptagtuturo sa m;-a mxa::i-. gawa na kailan ma'y api, ng tanang kaparaulug ikaiileg nila sa ngpakalupit na paniniil n:g pi-iil nanl Hlindi ko likalain, m'lginoo-arg tnloy nai svlita ng binat a-na ang akling prg-:itky sa li~a mangagawa rito, ang paghikayat kong miargt:, sila ngr isang kapisanang mnapaninimbulluanan k1tug magkasakuna, ang pagnanais kong silila'y ag-^ damaySin at mantatuto ngi pagsasapisaping sat8n} mang dako'y siyang itiniiibuy ng' kalagaymt ilu m(rol maralita, ny ityong masamain at ipal.'i:y pang israng pananaksil. -At bakit hindi-ang madaling pakli ni Mfister Kilsberg-sa ang lahat nA ma iniaaral itir y0 sa kanila ay iyang s nri saring kaululanig nab;i,:sa sa kung an6 eraog tl.J't na waltng ibsingt'Pil0..1;g-gi

Page  161 PINAGL A HU AN16 161 liundi inagambala sa maayos na lakad n~ panaholog Kung paniwalaan na n-g rnia muangagawang naiiasok sa akin, dahil sa inyong mga aral, na totoong maliit at hindi kabayaran sa kanilanig. pagod ang spat na pesetang ibinabayad ko maghapon Da kayo ma'y makapagsasabing naipakalaki at labis pa, jay an6' ang kanilang ilisipin? Koy6' na aug magsalita at magkuro kun gaano kalaking sira ang ibubun~a no ganyang gina'gawa ninyo. -4Tila po naman. walatig gaano-ang sago~t na baiiaysd ni Luis-sapagka't ma'unawaan mang maIjihit na toto'o ang kanilang sahod at buminc~i halimbawa n~ karagdagan 6' kaya'y magsiakla's, ay wala silang ginawa kundi mag-usig lamang nor isabig matuwvid na, talagaing katutubo. -Matuwid palalng ipinalsiagay ninyo ang paghin~,i n~ labis?-ang itit na init Da nitlitanlOng Di Mr. Kilsberg sa kanyaiDg katusap. -Di kasi po, palibhasa'y wolang kalabisa'n sa buihay n& maralitang kailan ma'y siyang bagsakan nk lahat n6~ bigaht, siyang sadlakan nk mC)a pahira-p n- m~a kapalakaran 8a buhay. 'At saka alin ang kalabisin as pagghinhi, n~ malakilaking bah, gi sa tinutubo n,6, isti~ng minangawkaakal na walang kapakcipakundan-an mgbaon ng~ nkipin? -"~sukatin sans, niny o ang m~a sinaslt-n maga~hasang sabi ni mister-sapagka't kung ganyan n6-a ang in'yong panainangnang m(-a pagkukuro ay wala nang kamatuinatuwid ang mca maY~a yfman as bu~ihay na ito, kundi lahat ay sa dukha-at sa silakbo n& kagalitang di mapigil Pigil palibhasa'y di ni ya akalaing makapan,~aha~s si Luis n& pagsagot pa sa kanya, ay biglaing DaiPatiiidig at dinaxhapang. si Luis na sana'y sa'sak

Page  162 162 FAUSTINO AGUILAR tain kundi naupansin sa malumanay na tingin at warlang kabago bagong kulay ng mukha ng hinata, ang nais nit6ng magtangol sa sarili, -Luis-ang nasabi na lamang ng pasuntok ang dalawang kamay.-Kaiiwa pa lamang niny, sa akin. Ipasalamat niny6 ang kayo'y hindi ko sinaktan, gayonwg iiuy iabi s kuiug ntiawid t iuma. ningil dahil sa upasalang ginawa ninyo sa akin. Ipinagbabawal ko sa iny6 mula ngayon na ang aking mna mangagawa'y pagtuturuan n) kung an6 ano, pabayaan ninyo silang mamalagi sa tt.hinmik na kalagayang paris n~ dati. Sa kap:pangaral ninyo n&r ganyain ay hindi kayo nagpap-. ginhawa sa kanila, bagkus tumutulong sa pag-aalis n, hanap-buhay sa mga nan6nangailalangang gumawa upang may makain. -Hindi po pag-aalis ng kabuhayan ang aking ginagawa, kundi pagpapakilala pa ngang sila'y di dapat mangasiyahain sa ikinabubuhay ng ay6n pagka't ang napapauwi na lamang sa kanilang mga bibig na nagugutom ay ang ikaapat 6 ikalimang b.hagi ng dap Mt ilang m^tamo, dhbil sa pagpigaing walang kaawaawa n')- mga malalaki —ang sagot ngi binatang di rin tumitinag sa dating anyo. -Pa'Lpiga palanor inin91-slngny jniyo 9vrg kr gandahang loob namning dapat pang pasalamatan. KAiullg n'agbib gay buhay sa ma paris ninyong kundi sa m'-a ginagawang ibinibigay namin ty di mantgagkadugo, ang siya pang malmimiga! Nakatatawang mya paniwala ang iny6ng ipinakikipagla' ban-a-ng may halakhak na itinapos ni Mr. Kils' berg. Wala, t1laga'ng ang mgn:a marurounong a ito'y may mga katawan lamang ay wall nanlang ulo.

Page  163 PIN A GLAHU AN 163 -Nagkakalmali kayo maginoo ang biglhng putol ni Luis na nasaktan n, labis sa gayong pagyurak sa dangal ng mga maralita. Kami'y may katawa't ulong ikinararamdam at ikinakikilala sa kalhpitan ng mga mamumuhunang hindi kaya lumiliingap sa amin ay dahil sa awa, kundi sapagka t kami ang kasaugkupang kinakaiiangan nila sa pagkakaro6n ng marami pang salapi. Kung kaawaan ang nag-aakay sa inyo sa pagbibigay naming magagawa, ay hindi na sana maririnig kailan man ang tuwi na'y panagot na: "wala kang mapapasukan ngay6n dito pagka't hindi kulang ang aking mangagawa", sagot na katimbang din n?, pagsasabing: "hindi ko kaiIangan ang iyong lakis, marami ako rining binubusabos". Iyan ang dahilan ng aming mga pagtutol: ang pagpapalagay ninyong kami'y mga alipin, hindi kapwang dapat pagpakundanranan. -At an6 pang mga pakundangan ang ibig ninyo? Hindi ba kayo'y inuupahan na sa inyong naggawa?-ang tan6ng ni Mr. Kilsberg. -Inuupahan nga, nyuni't upang hindi nakagiginhawa kundi sapat lamang sa mga kailangan at isang dukha upang huwag mamatay at ng tuwi na'y mngkalakas na maihahandog sa pangino6n. Ang mga pakundanranlg ibig naming matamo ay ang lahat ng nababagay sa aming pagkatao. Halinbawa: sa gawaang ito ay may mga batang nanasok na hindi mangakapag-aral pagka't mula pa sa banig ay kahirapan na ang nasuso, kaya ng mThIngagkaisip ng kaunti, ay unang hinarap ang pagbabanat ng but6 at nang mangabuhay, Ebakit hindi tulutang magkaroon ng layang dalawang oras man lamang sa maghapon upang makapasok

Page  164 164 164 ~FAUSTINo AGUILAR sa isaing paara~lan? Bikit aug pag-gawa aiy di ga~wing lamang na walong oras at huwag siyani at kalahating tulad sa pag-gawa -n~r isang hayopi IBakit sa maa Rawaang paris nito ay hindi mg takda n~o is~ing halaga~ng pinakaganting pala sa isiang mangagawang tumanda sa paglfiigkod at hindi na nvakagamit na bisig? Btakit hindi nvagbibigay '4 isa'ng sadyang abuloy buwan buwtan qsa nan4'au[ujija, sa maa mangagawang nasasawi sa pagpapagalaw n4 isa'ng makinia at kadalaaa'y sa kakulangan n4 in~?atn4 m~a ni~anumuhutia'tnuag papagawa? Bakit tuwi na'y ipagkakait sa mcYamraralita ang paglasap ng kaligayahang talagang kanila? Mg-a ganitong pakundangan ang hinihin~i' namin, na hindi naruan masasabing anasagwa palibhasa'y kaikaunti pa rin at walang kahalahahaga' kung, uuriin ang malaki, walang kasinlaking kapakinabangiing n~tatamo Dk iQ5a mayrooD, sa1 DMa hihlirap na paris naamn. -Ah!-ang napabigla ni Mr. Kilsberg- mahuti rin naman Pala' kayo. Ang ibig palaniyo kay'o na lamang ang aming, ipaghanap, mamulhu nan karni't kayo ang niakinabaing, iyacy pagplapasikat n'4 araw sa kalunuran, iya'y paghhin~ii mabaligtad ang sangsinukob. -At bakit po,-ang naitanong na may n~`iti pa, ni Luis-inaakala ba niyong mahirap-na g: walv aug mnagsaul '4- kahit bahagyang pinarigaga~h'(1hf1 -INangagaga" ba, kami?-ang sa1-got na pattmong tuloy '4 pinagsabihan. Si Luis ay hindi tumugon n-uni't sa istang tingying itinapon sa kanvaugkausap ay nfipalaman na ang ibig sabihing: "hiuldi lamang nangagaiga' kundi higit pa sa rito Yaug inyong ginkgawa". Ang hindi pag-imik n- bimatti

Page  165 PINAGLAHIYAN16 165:iy ipinalagay ni Mr. Kilsberg na isaing pagsuko atplgsisisi, kaya nagba'gong isip at ang sabi: -N-agaksaya tayo n(Y panahon sa issing bagay na walang kahalahalag6.,Hindi ko kayo tinawag upting pakipagtalunan, knndi upangpgbiaj itigil na ninyo ang pag-akay sa aking m~a tao. -Dinaramdam ko pong di mapaayunan ang inyong hingi-ang matigas na pakli- na- binata. Kuin saan naroo'n arng mg-a na~iapi ay doon dapat itudla aug liwanag, kun saan may tumata-nis,ay doon kailanaang paratnin ang lunas. -Kung gayon ay sasuwayin ninyo ak6?l-ang may di'lat pa nff matang usisa ni Mr. Kilsberg. -Sapagka't hinihiinki ninyo aug isa'ng bagay na 'wala sa matwid. -Ilindi ba ako aug nakapangyayari rito at sianinyo'ng puno? -Sa akin po lamang na pagkakawan'l, hindi sa atking pagkatao't sariling kalooban. -Nl-ayon di'y lumayas kayo, hindi ko kailang-an dito ang isa'ng taong walang utang na loob. Sulong! Layas patay-gfitom ---ang bunghalit na simalita ni Mr. Kilsberg na itinuturo an'g pintuan. -L-alayas ako kun siya niyong ibig, n-uni't ipitaiaa'aala kong aug inyon'g ginagawang pagkukulaig, sa akin ay katutubo lamang sa mga taOng walang dangval-ang sagot ni Luis na lumalaba~s na sa pinto. Ang ganito'ng m-a salita'y 'iPimnagsiklab ug-l kagalitan ni M. Kilsberg na sa Pagd(idil'im ng paningi'y naka'hawak n- ising pandagng, papel na ihaliagis sana kay Luis. Nguni't aisangl pulutong na m-fa imangagawang biglang na~-ok Sa kanyaing tangapan ang ikina'igil sa inaaSlang gawiln. Sa rnukha ug mrya bagong datfing

Page  166 166 166 FAUSTINo AGUILAR ay nahahialata angr pagkalunos. Piping lahat aIt, isa' ma'y di makapagsalita, sa kanilaing mka P~a, wisting noo'ty nana'naig ang parnumutla at ang pangdirilat no-, una mata'y nag-hihiwatig, n0* i. aing nialakling 'bagay na ibig sabihi't di ma'iPasmm~ n~-' bibig. Si Mr. Kilsberg ay napaurong at ango unang hinawaka'y ang susi n&, kabang bakal na taguain n6, mrnuaring salapi't na sa tabi n~,6 kan. yang uupan, at doo'n napatayong tila i'saing bayny. fling naitatalagang magpakamatay na muna b(ago pabayaang makapasok ang kaawsy sa pintoiig ipinagokatiwala sa kanya: wala rin naniang kiho't tinatalasan ang ano6 mang ki'los na masamia nag mg~)a bagong dating. -Hindi po namin kayo pagnanakawan-ang unang nasalita ng i'sa sa mabagong dating-Kaya pa kanii nakapanaaltias unmakyat dito, ay ipagbibigny alarn namin sa inyo na, isAng mangagawa sa tabasain n5, m~a tanso at bakal ang nadurngann ulo, dahil sa pagkalagot n~r panghilang tanikah,. -Hindi sana, siya, mamabmatay-ang dagdog ng' isa' pa-kundi imaliit aing tanikala-ang dagdag n t salita ng- isa' rin niyang kasamahain. -'Siya naa naman kundan~a'y gumagamit tayo rito n& di totoong matitibay na, kasangkapan, gayong marami naurung maipapalit-ang naiibulong nk isa'ng pan~fat16. -Ano6 sa akin kung may naniatay man? Iiibing!-ang sago't na papiksi ni Mr. Kilsberg nabu mitiw, sa susi't umupo pagkcatapos. Ang akala ba ninyo-ang tuloy pa-ny pati pagkamnatny n.,f-sine, man sa inyong magkakasaina ay katungkulln kto pang pakialama'n. Sukat na ang kayo'y binabnYa' ran ko at tapus. Kay datni n Ia pala ng walanghlisa

Page  167 PINAGLAHG.,XN 167 agnaibulong na lamanog at hindi ipinarinig sa illya kahar~ip, na karugto'Dg nr) ibig niyang sabihin. — Kundi mnan po ninyo tui.-kol in g m ak ialhim stt ganito~ng sakunang nangoyari sa loob n~l ilnyong gaivaan ay miagpasiya man lamang kayo, pagka't ang bangkay ay na sa inyong, bahay- ang tUgo'n D~ isaiiig nagn~angalit sa kagal i'tan n,~ matrinig ang gayong mga, salita nii Mr. Kilsberg. -Ibigay ninyo sat policia 6 itapon sa lansan~an, -aug di kinukusa'y natbuka, sa bibig ng namumuhing miii6-numuhunan. Lahat n,~ magkakasamaha'y nagpako nlk tin~,ing pot na po't kay Mr. Kilsberg, m~a tin~ing wari'y patallim: na ipinagbubuka's nila sa puso nry gayong ganid na sa haral) nug isa'ng bangkay ay di pa maging tao. Isai sa m~4a nanhik, binatang may matipunong katawan, bisig na malalaka's,' at mg~a datliring singtitiga's nr- bakal, angr may lulia sa iuata't kagat labinig n~palapit sa mn'mumuhunan, Rywvan kun sa anong dahil- at sa, atas na kung:ut~ong damdamnin. -Panaog kayong lahat, n(Tayo'n din-ang bulas niMr. Kilsberg sa mg~a kaharap niyanig hindi sa p~agkatakot sa, gayong utos, kundi sa pagkakaguiiita sa kasamang patfiy, kaya nagsialis. Nang dumating sila, sa lupa ay inabot na roo'n si Luis at ango iba pang mP~a kawani na n~ man~)akabalit~ sa gayong nangyari sy nagasipanaog ma lahat. Aug ulo n5- sawing palad na, manga-I g~twa ay nagkadalawa: sabo'g ang utak at aug duguang lamad ay tumatakip sa kanyang m~a ftataing ngy abutin n~r kamataya'y di na naiipikit. Ang kanyang bibig ay pangiwi, marahil sa hirap),

Page  168 168 168 ~FAtJSTINo AGUILAR at sa nakabukas na kaniiseta, ay ntikikita aug iSAng nangi1n~ifim na latay sa dibdib b~gsak pa rin marahil. nk bakal n5' siya'y nakahandusay na. Hinanap ni Luis ang tanikalang nagpahaniak sa kaawa-awa. Sa may ulunan niya, at sa mnay dalawang di'pang tags, ay bibitin bitin aug tatiikala,- gagralaw galaw pa ri't waring tinatawanan ang bangkay n~ kanyaing sinawi. Sa piling n5- bangkay ay nan~agtayong nalifipon aug lahat ng, m5-a mangagawa sa bahay at sari saring usapan aug nangyayari. May nagsasabing aug may kasalana'y ang namatay, sapagka't tumapat doo'n, may- naiaawa sa naiwang mga ana'k at asawa n& nadurugran n& ulo, may nagpapatotoong kaya naipahanmak ang mangagawang iyon ay sapagka't ayaw mnigsilsirnba kun lingo, atio pa't sari saring palagay at salisalita aug naging kamanyang na panuo'b sa-Thangkay na nakahandusay sa lupa, hati ang ulo at sabo'g aug utak. Si Luis lamang aug walang kibo. Hahtikipkip aug in-a kaimay, nakIpako aug tin~in- sa bagg,kay na kaharaip, at ma'luha luhang tumaitanong sa sarili' kung kahalaga na n~ apat na peseta maghapon aug gayong utak na stinabog.

Page  169 x~l TINGNAN MO1 Titay- ito'ng m6,a pahayagan, - kung minsa'y nakayayamoft dahil sa ka'sasalita n6~ hindi tumnpak-ang may paina't pa sa sily6ng kinguu'pain na sinabi 'ni Don, Nicanor sa' katnyang asawang panatag na panatag sa pag-aayos n6- m,~a barahang na sa isa'ng bilao. -Bhikit naimain?-ang usisang tila wala sa loob' n6- pinagsabihan na hindi rin nagtutugot sa paghanap n& isaing kabayong espadRng- nagkukulaing qsa, kanyaing binibilang, 'at ang matairnti'm na i Sintlsisip ay ang labanain nor pangingeng makapa'wanghali lamang ay sisimulan na!, nila n_~ anim 6 pito'ng kasuki na tulad din sa kanya'y walang hinttyang magtapon n~r lima 6 anim na, piso ara-w araw.-~Ah, di lilitaw ka rin!-ang na'idugto'ng ni rlora Titay na hawak na ang kabayo at isinama Slf kanyaing mga nabilang na. -Apat na manjar n~a ngyayon-ang sabing tuvvangr tuwa, bago hinar~p ang asawang nakamnata laiilnang nama'n at -ang wika: lano6 ba ang sina'sabi' nlo Cano~y?Ang tinukoy, na hindi nan~ian nagalit sa gaty6ng al)lgbibinya'g na panibago sa kanya at bagkus pa

Page  170 170 170 FAIJSTINo AGUILAR n~ang natuwa, sapagka't nalalamang pag-gayon ang tawag ni flora Titay ary tandang ito'y naglalanibing at may malam'1g pang ulo; ay malumanay na sumagot. -Ito bang m~ra pahayagan, kung iniinsa'y inaka-i pagsalita n,& hindi dapat. Tingntin mo in-a lanmtig ang sinfisabingit6: Isi(NG KAPAHfAMAKXN-MA-N(AGAWANG NASAWI-ang ba'sang Malaka's din nanmn sa -pinakaulo n- balitang ibinabalita naman sa asawa-Utak ang sumabog na ito, at fitak na namnan nk isAng marailita. Kahapon n,~ umsga sai gawaan ni'Mr. Kilsberg na na sa daang B... natngoyari ang ganito'ng sakuna. IsairDg malaki rin nainang, pu'tol na bakal ang turnama sa ulo nk kinulalng palad na, nahati sa dalawa at isinabog ni6 kanyang utak. Sina'sabing hiindi sa -kasalainan D~ niamatay kaya, napahamak, kundi dahil sa tanika-' lang kina'tatalian n- bakal, na di umano'y kafiawang-in at sadyang marupok kaya di nakattng'Il sa kabigta'in n& bakal. Aug sawing palad na itd'y nagngan~alang Agushia Kathab-tgtan, taga-Sila'ng, Kabite, at may naiwang isa'ng asawang may sakit at dalawang anaik na, mustnos. An6 pa't tatling bibig na nama'n ito'Dg walang maikakain, bakit ang kinlikita ni Kahabatgan ay a~pat na, peseta lamang maghapon. i Apat tna peseta lamang!..... it6,*, itong salitang pahiimutok sa huhi na wari'y pagsisi sa puh~unan ang, hindi ko ibig-ang tapos ni Don Nicanor nrl unvbasa ang balita-Tila ipinahlahgay na naipakaraniot ang puhunan at n'pakahiit an'g ipinasasahod s matngligawang namatay. Pahibhasa y hindi naiki kilala n5- m~a nageisisulat sa pahayagagn ang talagaing halagti na puhunaln at ng-a pagkabigo namnat

Page  171 P [NAG LAHUAN17 171 sa pangyankalakal, kaya ganit6' kung man~gagsalita_ Sa an6' ha ang kamalayain nila sa nangyayari'ywala naman silang gawa kundi surnulat lamang~ nr sumulat? -Gal't ka nbay6n sa nta paliayagan, baka kung au mialagay riya'y tungkol sa pakikiisan"g dibdib iu~ anaik mo ay wala kang pagkasyahan sa tuwa. -ang, sagot ni flora Titay na hinaluan pa n~ isaing p.J.e na totoong malatmbing, pagkialambing lambing kaya napatindlig tuloy ang atinig Don at hinipo ang 'baba n6 giliw na, asawa't ang sabi. -Si Titay ko, pagkaganda' gandai kung makaiistuid. -Abai, aba'-anaing babayi-si Canoy, siya ka na't baka may maka'kita sa atin, Nagkatigila'n ang dalawa, at waring katpwa sila nahinitakutan sa maraming larawan ng mg-a Santo6 at santang nuiroroon, na aug iba'y Imay mg-_a matangr tirilk na asa MO y naghihinDa0o, mA3yroon narnM qug wari'y humihin~,i ng pag-ibig dahil. sa nir~a tingcing rnapunr)ay, lubha pa ang Santa Cecilia sa ibabaw n,& piyano, na sa pagkakatingala sa lan.git ay tila surniisisi khy flora 'Titay sapagka'4t, napahipo an baba. -ilipo lamang nama'y ikasalanan na n,:a kayst — aug isin-asaloob ni flora Titay samantalang wala aug kanya'ng asawa at may ginawa sa labas, nkii1ai't hawak din aug bilao n- niga baraha na tit-, Jagdng pinaniniwalaian ulyang hipuin man n-_, hiPuin ay hindi malkagagalit kahit sa 'nipakasungWit nua santa. Nagtitika po ako, mahal na Santa Cecilia- aug sabing hawak aug sotan~goros at siyaing kititikausap-na kaila'n ma'y di na imuliug magkakasaila, sa iny6ug haraip. Mahal na Santa, it6 p(>

Page  172 172 172 ~FAUSTINo AGUILAR -ang aking ipinan,~anhako. Sasabihin pa sanang:."magtitirik slycs nur dwaqawang~kandila ldndga ihan din, n4~Y arctw na I-yon 6 sa hapon kung Makatapos na maasqa sa pan gingre", ng"uni't sa papasok si Don Nicanor na malayo pa'.y pasigaw nang nagsasalita't gala'k na gahi'k na ang sabi. -Naki'i Titay, pagkaiinam, oo-at tuloy nupo sa unang silyang natagpuan. -Nang alin?-ang may pataka'ng tano'ng ng pinagsabihang ang tingi'y sa isang maliit na cahitangD dala dala ni Don Nicanor. -Nang nic~a na sa loob ni'to-ang may palaki pa nT& tinig at kaunting dilat n5 mata'ng isinasagot agad ni Don Nicanor samantalang pinagagalaw-galaw ang hawak sa kamay na ayaw namang biti'wan. -An6' n~a iyan-ang payamoft nang salita ni flora Titay sa kanyang asawang tila nagbibiro nia nama 'y gayong naroon at di man nagkukura'p n~ mat4 si Santa Ceciliang hindi pa natatagalang pinanwhkcuan niya n k boong psagtitika-Tingnain ko n~a, napakapa1abi'ro ka namain. -Hindi, hindi mangyayari-ang titawa tawang salita' ng- kausap-hulaan mo muna, kUng a n6O i t6 at saka ko ibibigay pagkatapos, bago sinabayan ng, tindig at muli na namang pinaglaruan sa mi-a daliri ang -kanyang hawak. -— Psh4, kung ayaw ka ba!-ang may kaUnti nang-tarnpong binigkas-ni flora Titay na ang hinarap na nama'y ang kanyang mffa baraha. Ang gayong pagtatampo 'y nakapagpabagong loob kaY Don Nicanor. Mahulog na ang lan~git, n~uni't huwag lamang ma'turin~,ang nagtatampo si filora, Titay, ang kanyang minamahal na 'asawa, ang

Page  173 PINAGLA HIAN17 173 gini'giliw ng boong puso, aug paratlurnan nk kanyang! buhay na, kung may manr~isan_,i1Sa Mang uban sakali, ay mubuti namaug tuming-in sa kanyal at mlay m~a lambing na toto6" niyang miinamataluis. -Ilindi na Titay, hindi na-ang pagluhog na ha los ay ibulong ni Don Nicanor sa nag tatampo' ni rang kasi-Sa'sabihin ko, na ang totoo: ito'y mg~,a pabiyas na padala- ni iRojalde upang maigamiit ni Danding sa araw n5- kanilang, kusal. -Siya n,-)a ba?-ang nanainabik na tanong ni Fiora ritay na napatindig tuloy at umnakmang kunin aug hawak bawa k ni Don Nicanor. Ito'y luniayo layo, n5, kaunti at hangang lumalayo'y sinusundan naman nii filora Titay na wala nang tamip6 ni kagalitan, bagkus aug haur)ad ay makita kUng ano'ng mra pahiyas iyon. Maya mayay ibinaba n6- lalaki aug hawak' niya sa mesangmarmol na na sa gitna n5- salas, at pagkatapos buksa'y isa' isa'ng kinuha aug na sasaloob na pawang nagd'irikitang mnaa pahiyas. Sa m~ra unang sandali pa laniang ny p~inagtakhan ni flora Titay aug imalaking bato't pagninitioning- araw ng- siusing na warin g nakikiagaw~ sa kgajonadahan n~) tala sa hapon. isa' isa' niyang hinipo aug hikaw, aug peineta, ang gargantilla, ang(, pulseras, aug wari'y paimutong na ipinalilibid sla Puso'd, aug alfiler sa pang,,ijig, at saka aug ul~ n pang sinugsing din na kun baga, m~an may maIlihit isa bato6 ay di rin naman puhuhuli sa kislap at kinin"Ingkin?'ng nu~r ibaug m~r Siugshlg na, na'kik ita niy, a. Aug ni,3a pahiyas na iyong gagamiftin n,7) kanya'ng analk at malipalalagay naug arn nitong tunay mula ng sandauig 1iYOD, ay hindi

Page  174 174 FAUSTINO AGUILAR lamang dadalawangpung libong piso. Is& lamanig bat6 kung ipagbibili 6 isasangla ay maipagpapsnginge nang isang buwan man ni fnora Titay. -Talaga ngang si Rojalde ay mabuting ilmutugang-ang sabing hindi napigilan at tuloy kinuha ang singsing na may ningnlng araw at isinadaliri, -Baka rarumhan Titay-ang maralha, nluini't may pag-iingat n, asawa. Datapwa hindi nito pinansin at tulad sa isang nasiraan n.g isip na nay patal6ntal6n pa't paindak indak. Si nora Titly, ay waring pinagsaulan n(r batang lakais dahil sa bisa ug kumikislap na singsing. Ang kaiindak niya'y patuloy at sinasalitan pa ng" mga wikang: iunlki Canoy! maanong ako'y dalaga pa at ng nakahanap sana ng' ganitong katipang maalam magnwahal. Si Don Nicanor naman, at aywan kun dahil din sa pagkatuwa, ay hindi pumansin sa gayong sinabi ng asawa, at walang kaimik imik na wari'y pinipi ng gayong kayamanang kanikanina lamaig ay kanyang pinaglalaruan. Nang mapagod si fora Titay ay ang gargantilla naman ang dinampot at baga man alang, Ralan'tan sa liig niyang kung magand mang datiVy hindi na ngay6n, palibhasa'y pinapagkakulubot;na ng: mia tao6g nakalilipas, ay malamibing patg ipinasuot sa kanyang Canoy na sunudsunuran maman sa asawang di niya ibig makitAn g nagatatup6 ni nagagalit. -Maganda ba ak6 ngay6n?-ang malamyos ta usisa sa asawang hindi na nakatug6n, sapaglkhit nilapitan agad ni niora Titay at niluglog sa balikat na ang sabi: -Kay buting manugang ni Victorino. Marhllil siya'y magbabait naman kung maging asawa ni

Page  175 PINAGLA H UAN 175 ng ating Danding. Pinananabikanl ko n Canoy ang pagkabilang niyang tunay nating naik. -Baka naglilihi ka na Titay kay Rojalde. -0, eto ang iyo palabir —at isang kur6t na manipis ang pinasayad sa katawan ni Don Nicanor na napahalakhak na lamang sa gayong pIgpapatotoo ug asawa sa taglay na kalamiigan nu ulo. Sa kinakikilos ni nora Titay na mamaya'y umupo, mamaya'y magtindig, ang gintong dalisay ng gargantilla, at dahil sa tama naman wi liwanag, ay lalong nagniningning na tila ang ibig sabihi'y di nagbabagong talaga ang kanyang uri, mapa sa liig mang matanda 6 kaya'y sa iig ng' ising binibini. -Siya nga Nicanor, kay laki ng kasiyahaing lo6b ko ngay6n, waring ako'y may lakas pang ikatatagal sa apat 6 limangpung taong buihay. Tila ang langit ay nabuksan sa akin at nuayool ko nakikita ang malaking kabuluhang mtatalmo natin sa pag-aasawa kay Rojalde ng ating anak. -Ikaw lamang ay ayaw makinig sa akin. iMay hihigit pa ba naman nu kabutihan sa isang ptgaasawang paris niyay maglalayo sa atin sa pagkapahamak at sa kahihiyang tatamuhin sakalirg isnkd1l1 tayo ni Rojalde dahil sa aking utang sa. kanya?-Talaga Titay na kun sa katalasan nisip ay wala nang uuna sa akin!-ang may pan:iti pa ni Don Nicanor sa kanyang kausap na an, huwak na nama'y ang kinalalagyan ng mga pahiyas at sa nagkakanduduling na tiinin sa mga nagniningninaang bat6, ay naging isang sakim na dumnadalangin sa kanyang kayamanan. -Siya nfa, nabulagan lamang ak6 no6n. Ay an6 kaya, kung maging asawa na si Daniing ni

Page  176 176 176 FAIJSTINo AGUILAR Rojalde, hindi na n~a tayo sin-ilin?-ang tan'n n,& babayi kay Don Nicanor na pagkiirinig sR gayong pag-aalinlang;an ng asawa, ay napaupong bigla na ang tin~iy sa pinto at baka na~roon si Rojaldeng kanyang pinang-an~ambahan. -Aywan ko rin-ang dahan kahang salita't Avtt ring bulong sa sarili ni Don Nlicanor- Dn,_l it bahala, na tayo kay Danding, kutig nairoon na ba'y di pagtatakbantakban na tayo ni Rojalde, hkaya ngayon pa'y pawang panunuyo na ang ipinatiftta. naw ko, sa kanya. Alala'ng alala' nga ako Titay sa mangyayari isa utang natin sa kanyang 30. 000 piso! Isa'ng buntong hinin,~A, isaing himuto'k na di napigilan n~y nagsasalita, ang itinapos sa gn Yong pagsagot. -N~runi't hindi na tayo marahil sfsin_~ifin: iS~ling manugang na paris niyatig nakapaghahandog till ganito'ng kayamnanan, ay di mangyayaring nuigka budhing sakim na magftutunton pa sBa utang n~l biyanan. lwaksi mo ang pagkalungkot giliw hong Canoy, at ang tinugan mo na lamang ay kung maganda' ang iyong si Titay kunig ganitO'Dg nakagargantilla,-bago uminda'k na naniang tila In" mnihinki nk isal pang anra'k kay San PascutdKay sarap pala' n~k ganit6', rnaanong may is'ii pa tayong dalagang m~ipakakasal. At ang pa~katuwa ni fiora Titay ay nauwi sa ka'hahalaklijk, sa ka'tatawa, samnantalIang si Don Nicanor a: pi — napannimdi namnn n~kanyang mn)-a sariling, pagkukuro tungkol sa utang na 30.000 Piso. Ang di pagkatalo's kun siya'y sifsingilin 6' bivdi; ni Rojalde sakaling miagling asawa na ni Dandinl ay isa'ng alinlan6~ang di rnapaknit sa kanyang Dg u. nita at mnula ng ipahayag ng asawa ay hindi a~

Page  177 PINAGLAHJ~A N17 177 wijapawi pawi sa loob. Tunay n~lang nk huling pag()-uusap_ nila ni Rojalde tungkoi sa utang na it' aty halos ipinan ako nrr binata. na mapakanya lamanogr Si Danding, ay wawalfing halaga ang pautangc. Nauni't isino ang makapagpapatoto6' sa akin -atng sa sarili'y sina'sabi ni Don Nicanor-na ang 1i1aa kasulatang hawak niya'y di gaigamitin balang araw sa ikapapahaniak ko? Biga'y na biga'y ang pagkakaloob ko n,& aking ana'k sapagka't it6' ang tanging paraang ikafilag ko sa pagkahi~ya, datapwa't kun. sa katapusa'y magugulio ring lahat ang aking m~a panukala. at ang tlikas ni Rojalde ay siya ko ring kaaway na maikikita pati sa pagkaihirubing, ay wala ring bisa ang pagpipilit ko n6, kapangyarihang ama", wala ring laka's ang pagsamantalti ko sa pagsunod n6, isaing ana~k, at kailan ma'y mapapasalalay sa burak ang pinakkhiiuatan kong puring sarili. Napakagiplit na kabuhayan ito'ng akin, at ang asawa ko'y tatawa tawa pang hawak ang m~a pahiyas na bigay ni~, lIPinamnugangin ko't aking kaaway! At tulad sa is~ng u161, si Don INicanor ay iiapatindig na bigla, nanglilisik ang m3'a matai, katalI aug m~a labi at ti'ln aug nmga bagaing. N~uni't is~ anmn halakhak ni fiora Tita~y ang nakapagpagunita sa kanyarig may is' Ona Pahaing natutwa sa kanyang piling. Munti nang fliaraaa ito dahil sa kanyanog, pagkamuhi, Ikunidi naipasabay aing tawag us: iWanoy! nrgr ating flora. Bahagya nang sinagot ni Don INicanor na nang fLiga sandaling iyo'y nakaupo na nama't ang ginugunita'y ang kanyang bfihoy. Kaikailan ma'y di naangyayarfi sa kanya ang gayong pagkapit sa pa1 ~~~~~~~~~~~~12

Page  178 178 178 PFATSTINo AGUILAR talhnm. Sa kanyang gainita'y biglang SUMagi ang mn~ya panah6ng nagdain na naikapagmamalqki sa lahat, ang mka panaho'n ng- pagkapugal niya sa malagon' dam6, no6ing siya ang naninins(il at hindi sinisingil. Ang tatlongpung libo ni Rojalde ay ising mabigat na pasang nagpaptalubog sa kanyang palad na waring pinagtiyapan naman nig m~ga sakuna, upang duhagihin. Isa' isa'ng napawi, isa' ising isinakabaong n~ paghihlikao's, isai ising naparam na. tulad sa bula; ang mga labo niyang di malimut-limutang ugali. Ang mola sayawang-tuwing araw n- lingo'y inag. hapunang ipinagkakatipon nk M.P~ kaibigan sa kanyang bahay, ang ininsan sa sangbuWang pfig. tangap sa mgla kakilala, ang pagdal6' kail1in maf't aanyayahan sa iba't ibang lupong lalo pang ik. natatanyag ng kanilang pangalang mag-anak, rang hapon hapong pagli'libang sa Luneta na hi'la, r9 dalawang mnagagrarang kabayong puti at tila ising bagong Santiago kung itinatakb6' na n- matulin, ang nisak'lawa isaing lingong pagpasok sa m" dulaan upang mak~panood n' ganito6 6 gayong palabas, na napapabago, ang katgaanan Diyang kumuha ng isa'ng abono sa 6'pera kung dinaduftw aug Maynila nor ain. matifg samahang italiancn wala nang lahat at pinapanaw nr) kanya'ng prxgdara'lita. ilindi n~a siya, naghihikahos na paris n,"' iba, hindi siya sumasala sa oras at ar~aw airaW4 rna y umuusok sa kanyang kalan ang dala 6' tatlong lutong ulam, mayroon pa. rin siyang W4,.palamuti sa loob ng bahay, may isa' pa ring.kabayo, may nmga mecedora pa ring nagbibigay 11g anyong kagalang-galang sa, kanya kung kinfluimpan at nagbibiyabo datapwa't hindi sa gayong bWM~

Page  179 PINAGLAHIYAN 17 179 na matatawag na katarntanman siya, namihasa, Th(lini sa i'sang buhay miasagana at nalilibid nk, air. ming aliwv at kaligayahan. li-uwag mapalagay ang pang-alan niya sa ml-a' pathayagan sa tuwving may sayawang pinagkatiMn~ n m~?a taong tainya'g sa, Maynila, ay isiing lascllng, hindi niya malalago'k, isang kamatayang maargap sa buhay- ni Don Nicanor.- Hinahanap, kin~asasabika'n, inaasa'm na, matkapanunmbali'k sa pyong lagay, sa, baytang na pinakarnatad's upan~g mulul. roo'y magningning at makasillaw sa ibfit. iumis~la'p, huwag magdilim:l it6' aing kanyang adhlika at sang-ayon sa bantang ito'y ipakiki'isaing dibdib ang kaisa' isa' niyang anAk sa, binatang si, llojaldc, makisig at mayamang gayon na lamang., S' sipan ni Don Nie-anor ay sarisaringr panukajla ang bina'balangktis dahil sa na'lalapit na kapalarang iyon. Ang biyanan n- isaing pinakaulo sa yamnan ay hindi na, ma'ipalalagay na ruali't: siya'y magkatliar~oon na -n~: kaunting k~ahulugadn at pagpupug...pn n~y mora kang ma'kasalubong niya ng-ayo'y di man lamang magsiting)in. Kukuha uli kay 1To'alde na kailangang halaga, sa, isa'ng hanap bbyna nal'isip niyang gawiln, at na di siya nMatangiha'y sasamantalahing talagat ang m~a unang ITAnW pagsansarna - bagong ikakasal at M91.0asalita sa manugang na walang di sa, pagAYOTn Ialo't tutulong si Danding, ng pag-amuki. a anik niya laniang nangaugapit aug ating aFo:ang kabaitan n~ isa'ng antlk na Paris lin FIinding ay nayag sa mg)a sinabi n& magulang, dy~ mnagagamit pa ring di sasala sa sno mnang kn YkInv panukalain, Sa ganito'y hindi dapat mag~lin tatigan, nababanaag na ni Don Nicanor aug

Page  180 ISO 180 ~FAUSTINO AGUJILAR. in uganda niyang kiapalaran sa hinaha rap,at katunaya'y siyang madala's na kasanma strna -sitn Mnang dako, aug paiiiniwalaug mlapapanalhon iia nam~n siya sa pagphahawak nrg malalaking halagra, Lalo pa sana kun siya aug gawin ni Rojaldeng tagapangasiwa sa lahat n~r kayamanan, yanmang ulila na rin ito. Sa ikatutupttd n5, iganit6ng panuukail" niyang kung mangyayari'y sapilitang igiginhawa nf) malaki, ay inahihikayat na kay Danding, hindj pa man, ang dapat gawing paglalakbay sa ibait ibang lupa sa loob man lamang n5~ isa'ng tLt~ upang aniya 'y malibing ang kanyang anaik at makaratling namaitn sa dakon g kalunurang mlullat at gisling sa lahat nug) bagay. Si flora Titay lamnang anug di sang,-ayon sa ganito'ng mungkahi, pagka't hindi niya ibig na ngayo'n pa nam-ang nugkanmanugrang n;g muasalapi ay saka mapahiyo sa kanyang anak. Maaiari rin namang makap aglibang dito kung ibig, sa Pilipinas ay maramni ring ni-a lalawvigang ilatatahanan sila, njyuni't huwag na lamang, sa ibang lupa sapagka't hindi niya,,mAnidad~anA-yan kung magkasakasakift ang giliwv ait pinakamamahal niyang bunso. -Isang ta6ni lainang nan~in Titay aug madalais na. ipakli' ni Don Nicanor- pag ito na aug Iaspag-fsusapan, nila. iDatapwa't ayaw na ayaw ang babayi at madalai pang 8iya'y m-lapaiyak tuloy kung totoong naglp1 -pumilit Si Don Nicanor. Aug mag-asawa'y totongabala sa paghahanda sa kanilaiug mgia ana'k kung inatuloy na, walang sandaling di ito aug kanilang n~pag-uusapan.- Kailan na,'t nagkakasarili sila Sft salas na iyong pinakatahanan, ng maraming nam'iatay na banal, / ay walang nang-fbabaugit kundi

Page  181 P IN AGL AHUPAN18 181 54-a oaitn: kasal, IRojalde at Danding. At ba tgang sa pagdarasal kung_ hating gabi, ugaling n~nmana ni' Don Nicanor Isa kanyang nunong may Isin daa't labingliniang taon na nTY mamatal, 9y n ang naihihingi n,~ awa sa kinakaharap na larawan ni S. Roque, ang dalawa nilang anaik, ang niinainahal na n4,a bunsong iyong hahiarap,qa katt a.hiniikan. Lubha pa si filora Titay na hangtI sai nakak-atulugan na, tuloy ni Don Nicanor lywat pa ring tigil ng~) kapapagalaw sa labi at nlaiso, aywan Ikung dahil nga sa pagphin~-i n~)' kwavaan 6" kun sa pagsamong papanalunin namain iya sa panginge, at huwag paris noong talo na lam' rig ni~l talo at bihirang bihirang manalo, gaYono kung m>a \iernes. at Sabado, -umniulan man 6' hindi, ay anim anirn na kandila ang patirik ini~ya sa iRemedios sa Maalat, at Sto. Cristo sa ULm,;'os sa Kiya. o, m5,a pintakasing dahi amp gtwa~ ng, kab dagbauali noong araw, ay kanya,iavi ng pinanunnyuan dahil sa panginge. Hindi na natapos tapos at palaging bulaklak nir kanilang dilang wnag-asawa ang: &i I7torino na/bin 'y!w71d' pa ntapari~rilo, lalo na kun ang binatta'y ait -aIa sa pakikipagusap sa mgya kaibigan -it di,ni aaonaa, tuwi na'y nag-iisip sila 'ni ssari sariiig pakitang loob -na sukat ikatarok nk binata sa kanilaing pagmamiahal. Si Rojalde, hindi pa nian, ay hari na sa babay ni Don Nicanor, at aug, kanyang n, 'aliy w.alang idinudulot kundi pawa ng alfw at kaligayahan sa, dalawang bibiyaIin. N6-iuni't na, araw na iyon, araw nat ikinaiindak ni n-ora Titay sa inalaking tuwa pagka't nagPapaganda' sa kanya't -nagpapakisig na lalo ang argantillang na sa lalaggyan. nf niaa pahiytis na.

Page  182 182 182 ~FAUSTINo AGUILAR Padalai ni Victorino Rojalde, ay kung bakit ija" pasaloob nila kapwa ang baka kung ma'daos ii anga dalawang minamahal na bunso, ay manin~jli din si Rojalde at sila'y lalo pang ma'pasakhli-.-Mabuti Titay kung matuto si Danding-aiig marahan at may buintong hininkang salita ni D.on Nicanor mula sa pagkaka upo. Nabiglaanan an~ kausap sa gayong sinabi at halos nabitiwan ang isinusukat na singsing sa kanyang daliri. Tinitignan munang mataga']. si Don Nicanor, na war i)i ang ibig ay tarukin kUng may ganap na Isipnn ito' 6 wala at bago' turmano'ng. -Matuto ug an6o? Ano ba ang iniisip mo0. -Aug utang natin kay Rojalde!-ang mawin - kot ua pkif] nil Don Nicanor-Na sa kany,,ug' lahat ang ml-5ra kasulatang ika'papabamak ko, im sa kanya ang akiug buhay-ang patuloy n6' boong,(, kalumbayan na ma~kasandali pa. -Tila ka, namian hindi lalak.i, ikaw rin ang sumisisindauk s.a- sarili mong kcalooban, llindi ba 1ama'n mo na si Rojalde kung ma'padaos, anD gLfS -O na-ang halos ay pabulong na pag-fqoii ni Don Nicanor. -Ganoo'n Palai, ay ano't a'alalahanin 'mong i singilin ka? TIn"'g Jam~in kayo,, ano't h1ihlintin uio ang pagtutuntunan? Siyti ka na niyang Canoy, ginugunita mon ang di mangyayari-ang taposn 1i flora Titay sa kanyang m~ra salita na aug hawak nama 4t siyang- sinusubok sa ulo, ay aug peineut tig may labiugdalawang butong kuniikislap. -Ang nvin~ca manok Titay sa loob nD? iS61)9, tankal ny nagtutukaan din, walatig ninira saba kal kundi aug kalawang.

Page  183 P.INAGLAHUAN13 183 -HU's~ maa halimubawa iyang hindi maiiuukol sa iyo at kay Rojalde-ang sagot u - asawa. — Titay, Titay, ang 30,000 ay hindi kakaonting salapi na dapat limutin at sukat. Maano na nkaing nmgkaftotoo ang iyong sabi, nouni' pagnagkabula, pagnagkabula...! ang huling sabi't hindi na nata-~ Pos na salita ni Don Nicanor na napatindig tuloy at dumunaaw sa dakoing lansangan. Ang malakas din namang han~in sa lainsan~ang miula pa sa malayo y may dala' nang alikabok, at saka ang malapit nang sumakatanhalilang iiit nr, araw na lumniliy6' sa lalo maug matataig na paninOiin, ay siyang di ikina'kita ni Don Nicanor sa dalawang babaying, nagtutulak na pinto sa daan at kapwa tila nagmamadali n~g pagtatago sa kaitiitian. Narinig niya na ang orasan sa, katapat na bahay ay tumugtog, n-uni't hindi na nasundain n~bilang sa pagka't isa'ig masayaing: tia Titay, tio Nicanor ang umalingawn~aw na bigla sa saIns, sabsy sa: lano6, m'ay laban, ba tayo? n,(.- isa im rin tinig ng- isa, n arang babaying nupo agad sa tabi ni n-ora Titay. Si Don Nicanor ay bigking naipalinaon at tatawatawang luniapit sa mga:7 bagyong dating. Jto'y sina aling Mensia at ang anii1k niyang si Beatriz, ang pinsan ni Danding na noong magkain~n sina Don Nicanor sa TayumanaY katUbong tUbong ni ffora Titay sa paghahanda. Aug m-a dinatniin ny kapwa malugod na nakiPagharap sa bagong dating na mag-ina, at ang una unang napansin ni aling Mensia'y ang hawak na lalagyan ni flora Titay. Nangffl~a unang sandali'y nagwawalaug bahala, it6, datapwa't sa maulit na paghingi ng bagong dating, ay pinabayaan nang isfi isfing, mahipo, isgi is~ng matignain mula sa, sing

Page  184 184 184 ~FAUSTINo AGUILAR sing na may kislap-araw, hangang sa gargantilla at peinetang suot ni fiora Titay. -Malaki laki rin namang salapi ang naipainili, mo nito Titay: ito6 lamang singsing ay 'mnagokakahialaga n6, nahigit pa sa sanglibong p)iOag salita ni aling Mensia nr) matapos. Nagka'tin,~inan ang mag-asawa at waring sabay silang nag-akala na ipagkaila ang katotohanati tungkol sa m~a pahiyss na lyon, nguni't si ffora Titay rin ang hindi nakapagpigil, una una ay sapagrka't pinsang buo ni'ya si aling Mensia at ikalawa'y hindi na, naman. kaila rito ang nmalapit na pagdulog sa altar nli Rojalde at ni Darn ding upang miag-isa'ng palad na sila habang bul~ay kaya, sinabi nang ang lahat n~ pahiyas na iyon, ang gayong kayamanang natatago sa, is"'ng IIaHit na sisidlain, ay bigay lamang, hando'g,ni Rojaldeng kanyang ma'manugangin. -Naayo'n lamang umaga iniabo't sa akin sa hagdanan n9- pinapagdala-ang dugtong ni Don Ni-canor sa, m5a paliwanag na ginagawa na kanyang asawa. -iAt ipinadalai ba sa iba ang kayamanang it6?ang tanong na may pagtataka ni ahing Menisia, na ang ibig sabihi'y malaking kamaliain ang ginawang pagkakatiwala sa ibang kamay ng ni,,_,a pahiyas na, paris noo'y di maa'aring di makatukso sa sino mang banal at may puring tao, palibbasa ang isa' lamang ay libo 6' iahigit pa ang ha lagang taglay. -Ipinadala' lamang-ang, may pagmamalaking sagot ni flora Titay-Jpinadala' lamang at ito 'Y katotohanan ~~~~~~~~~~~~~~~pa n-k pagka' di mahinayanini Rojalde sa salapi, in gkaano, mangr halaga.

Page  185 PINAGLAHJUAN18 185 -.-Aba' ay siya n~a-ang tugon naman ng, Paniwalaling si aling Mensia, sapagka't kung iba iba si 'y hind i magkakatiwala ni sa is'ang may Cristong nangun~usap sa dibdib. 'N-agkaitawanan silang lahat dahil sa sinalitancr i~yonU ni aling iMensia na humnilig at nagpaugo' uvrOV sa mecedorang kina'uupan, at it6' aug pagkaikataong, sinamantahi' ni Beatriz upang kunin ang~ iia~hgy~n n~, mrya paliiya's at siya narnan lang nag_suri Wla\Tng maalamang gawin si. Atling, gpya n~, tawag sa kanya n& matatalik na kakilal-a, sa blara~p ng gayong magagandang palamuti. Mamaya'y pagalaw-galawin sa daliri au g singsing, rnamaya'f.y itanl,~ ang gargantilla upang tingnan kung sa nmnlaV(),,n ay kikinang din aug m_~a batong na sa pinalka relikario at sa pagkakasabog sa paligid n~ isaing ma5it na Viigen ay tila m~a bituing nag-gantitilaw. Sari saring alaala aug gumuhit sa kanyang gunita dlahil sa mg a palamutiug hawak, n~isaisip una una Tut mhapahid si Danding 'pagka't nakatagpo ng mayamani, nia~alaa aug di naman masagana nilang buhvy na sukat baga'ng ikabili nk isa' man lamang bi-. kaw na paris n.. kanying hawak, at sa wak'i ayv tiasabi sa sariling ia-anong ang katipan niya'y magkaloob ding matghandog n~i gayong kagagandang m-,a pahiytis kung miaipagtapat na ang kanilang pagl-ibigan sa kanyang amn~t inti. -~alagring iba n-a nmnag ayman!-ang isinialoob n~y matignan. nang Ilahat ang ni~papalitman sa handog na iyon ni Rojalde, bago humarap sa kanyang tia Titay at_ itinanong kung namas si Danding na tila raw nagtatago 6' nagmnamalaki dahil sa mag-aaaawa na at sa iSA pa naruang nakapag~ialaala n~g gayong kayamnanan.

Page  186 186 FAUSTINO AGUILAR -Hindi naman nagmamalaki si Danding-n a pakli ng tinanong —mar'hil ay na sa silid la nng at may tinatahi. Nalalaman mo na naman ang ugali ng pinsan mong iyan kung an6. -Hintay nga't paroonan ko-ang sabay sa pagtindig na sinalita ni Atlng, bago tumnungo sa silid pagkatapos iwan sa mesang marmol na naroroon, ang bukas pang lalagyan ng mna pahiyas. Sa salas ay naiwan ang matatanda na nag-liunsap ng tungkol sa kainitan ng panahon, sa dapat snanng gawing pagdidilig na makaitlo msghapon sa mga lansangan upang huwag makabulag ang alikabok, sa mainitang labanan ng panginge pngkapananghali, sa nararapat na pag-gawa nr sorbetes upang huwag mangagpawis na toto6 arg magsisipaglaro, sa nalalapit na niahal na arabv sa Santa Cruz, sa nababalitang bagong kagay^kan ng Magdalena, sa hindi pa mna'y mahugng nang pabasa sa daang Alcala ni Capitana Tisin, an6 pa't sarisaring bagay na mahahalaga't hirtdi, ang kanilang napag-salitaanan samantalang sa loob ng silid na tulugan ni Danding at sa tabi nw hihigan nito, yaong hihigang kinakitaan sa guniguni ni Rojalde ng magandang tikas ng binibining natutulog na sa kinilos kilos ay nagpapatanaw ng bago at bagong kayamanan ng isialg katawang bata; ay dinidinig ni Ating ang mwOdalamhati ng kanyang pinsan, ng ikakasal n1" akala niya'y maligayang totoo, gayong may tirlik pali sa lalamunan, may lason sa pueo at wovllt kaulaulayaw kundi ang paghihinagpls. -Oo, Ating, mag-aasawa nka ak6-ang marahan at pabunt6 bunt6ng hininga ni Danding-datapwa't

Page  187 PINAGLAH-IIAN18 187 niag-aasawa sa hindi ko infibig. Mahig't pa sa, ibinabalita mo sa aking inihandog ni Rojalde ay rnaija'aala niya, datapwa't kung sa akin ay walanig magi'ging kahulugan ang an6' man niyang ibigay at, sa palagay ko'y buhol lamang n& isainD' tanikalang iginagapos n~ tatay, n~) nanay, ni Rojalde sa aking katawain. -Diyata? —ang may awa't pagtatakang tan'ong ni Ating. -Ah, hindi mio nalalaman kung an6' ang pfigibig, ikaw ay hindi pa pinalalagok ng lason n~ masunglit na kapalaran. Jianga n~ayo'y bulakiak ka pang di pinakukupas n6 pagkasawi, sa paanan ug, kinalilikmuan mong maa aliw at ligaya ay di pa durnadalaw ang daluyong na pagkadusta, sa m~,ra pisn,,I, mong nagsasariwaan ay di pa huniahalik ang mapapait na luha n~k pagkalunos. Mabuhay kang tabhinik giliw kong At'ing, sumaligaya, ka magpasa. watang hangan! -Pati ako'y iyong pinaiiyak-anig magiliw na. paklli ng kausap at sinabayan nk isa'ng halik sa pisngli n,, pinsan at sa ganito'y tila ibig ampatin ang ilia luhang iyong tumnatagi'stis. -Huwag kang muagdusa aking Ating ang ayo nnalulunos-ipinagtatapat ko sa iyo ang lahat. sapagka't ikaw na lamang ang akinig aliw sa buhay na it',au dibdib na mapaglalagakan ko ug5, m samanaug loob.-ang huling salita ni Danding na. sa pagkalumbay ay yumakap sa kanyang pinsan, Da yakap na ipinag-abot ng, kanilanig m~ya PU3sO. Kapwa sila lumuluha ng, nitghiwalay, kcapwa may dusa sa puso at kapwa naman di mangrakaiwik.

Page  188 188 188 ~FAUSTINo AGUJILAR -Atln-g-ang ng mnakarat'in ang unang san-dali'y sinabi ni.Danding sa, kanyang kausap-) — lahat marahil n(Y makaalami n,3 pag-aasawa kong itoiy nagpapalagay na ako'y na sa Iigaya, datapwait sa iyo ko lamang sasabihin na ngayon pit Ma y patay na ako. Oo, irog kong pinsan pataiy na, hindi buhaiy aug iyong pakikiabayan-at muba na nanmang Llabo pang mapapait, lalo pang mnastisaklap aug ipinagrpuno n& dalaga sa lahat n i.y an D ibig sabihin. TIsang alilang babayi, isai riyan. sa rnga sawing palad na durnadatyo sa Maynila upang miaglinkod san im~la bahay na rnalakil, at dahil sa kaliffitan n sahod na tinatangap ay nagkakabao'nbao'n sa utang hangang sa magsitanda at kaya, lamang mnakaalis sa pinaglilinkuran ay kung may lilipatang ibang pan,5inoon 6' kaya'y nakapag-asawa sa isa'ng may loob loob n~, kaonti, na nakapagsauli sa nagigring utang n~ giliw; aug mnula sa labas na pinto n&, sifid ay tumawag sa rnagpinsan at di umano'y manft-,nanghali na. -Nariyan na-ang sagot ni Beatriz, na, pagha'tapos aliwin ang kanyang nagdadalamhating pinsan ay siyang ktunawit sa bisig nit6 at miagkasabay na lumabas. Na sa salas pa lamang aug dalawa, ay nairiilig,na aug, pagmumura ni flora Titay. Gdift na gal'it aug, maganda kong Mhay ni IDon 'Nicanor, sapaglka't aug alilang minumurta 'y nahkapan-ahas tumin-,&n anakabuk's na laingyan n6 -mga pahiya's na na sa ibabaw n- mesngmamo, ni& tawagin aug kanyang ni~ra paD~inoon upang makapananghali. -iPipiso ba aug halaga nito'ng ibig mong na

Page  189 PINAGLAHIYAN 1 819 kawvin walanghiyal-ang huling salita n,~ naga — galit, na sinabaya'n n~ pagsusubo ng isa'ng putol, na,1 rabilog ii-~ papas, tulad din sa mka pari kUng' nakikinabang sa pagmimisa.

Page  190 XIII NATAPOS ang Marzo't hurnalili ang Abril, buwan ng mnasasaying gabil at kaaliwaliw na, mnia bukang liwayway. Is~ng buwan pa't ang pag-iisancr palad ni Rojalde at ni Danding ny idaraos, kaya lalong nag-nuub! ang mka usapusapan hinglil dito, at sa, maraming bibig kung may mg~a lipunan sa, gabi, ay wala nang ninasnaw kundi aug pag-aasawang iyon n~ mayamarig binata, na sa palagay un, iba'y napamali dahil sa aug nlupusfia'y ising di rin naman k '6yamanang toto6'. Sa m-a tain',ga ni Luis ay ab6t na aug gayong alin5-aw-n~iaw at ang paghihinagpis niya'y lalo namang nararagdagan, at ang nangyayaring iyo-'y maagap na ilinuluha n;6 kanyang puso. Makailang sa mr-a pag-iisg niyang madala's, ay nagugunita arg pag-fibigan nila n5- anaik ni Don Nicanor, ang p~ag-iibigang iyong nagsimula sa katamisan at natapes sa kalai'tlait na, pagkadusta. Isa' isa'ng innalala aug matatatnis nilanug sandali, aug mka pfgsusunipaan kung nagkakasarili, aug magigiliw im pagtangap n5 kapyang kasi kailan mang siya',Y papanhik ng hating gabil sa silid na nagiug kaluwaihatian n& kanilang pag-irog, ang mg-a paIg

Page  191 PINAGLAHIYAN19 19t Sasaitaan nilang may kahalong lambing, lahat na ay nasalsaliksik. n- kanyfing isipan, baga' man bawa't djiong bukiatin ng pag-iibigan jiyong nagdaan atrnakalipas upang di na magbalik uli, ay nagt;tarak nk isgng balaraw 'sa puso niyang wala rusiag pagr-asa at wala nang kulay masaya'ng n,"ItalnWbagkus pawang kalungkuta't hinagpis. Parating gabi ang tinatahak ni Luis sa maparglaw niyang kabuliayan, n(,uni't hindi gabing Inay rnka bituin at nagdudulot ng saa' kundi gablngg masun~xlt, sagana sa dili'm at lip6s ngpano~un~ulila. Ang niluluhaang pagsintang nata-,tipo~s ay di maikita n& aliw ni sa m a kaibigani, ni sa pag-irog nk ibang babayi. May mg-a pagibiga din namang dinadala sa hukay. — Malaking hadlang uga naman ang salapi-ang niadala's mawika-sapagka't ako'y dukha By wala -nanig matwid ngay'ng huminr-i sa isa'ng Don Nicanor, ng kaunting pagpapakundang-an sa pag-iibigan nanin ni Danding. Sa akala ko'y ang pagiging drtkha'y katimbaing na rin n9- pagiging -api hiabang panahion. MKailan pa -kaya' magilging Diyos ang tao iipangr matuto n- pgwawalang bahala sa 1115it udyo~k n' kagaling-ang sarili.? lBaga man di madala's ay may mangisa n~is& riIn saiyang kakilalang nakapagbabali'ta nR na"191apituia pag-aasawa ng~ ana~k ni Don Nicanor. Minsan- sa dyain niya ang is~ng kaibigang taga Tund6, igmaalik na kasama, upang hin~an n- fulonig at snrgagawa sa paghanap ng5 isa'ng ka'pafpa s,,an, aug unang ibinalita'y ang, mahugong no, di pa m-ang pag-aasawa ni Rojalde. At sa iba tOh og makausap niya'y it6' na rin ang na~ririnig, ano

Page  192 192 192 ~FAUSTINo AGUILAR pa't waring pinag-iisahan ng booing Mayinila mI paglilibing sa kanyang puso. An' ganito'ng pakdh:g t anz napadiw-rj niyang, lagay dahil sa pag,.kakaal's sa, dating ',la pasukan, ay totoong ikinagugul6' ni Luis. Mi'paumaga, mapatangliali at uiapagabil ay iniisip kzUlig sino ang iuaidudulugang makapaglalawit sa hanylc n& isaing kamay na, kaibigau, kun ain aing pin. tong tatawagan upanig makfiagypo n,& kandili. lsctfl, na~g-lsa, na lamang sana, siya ay hindi pa, totoo'li na~babahala, pagka't maaaring di kumilos n~DOlawa man 6' tatlong buwan at saka rmakapagrhihintay pa, ng 'isang kaipapasukang bagay sa kart yang katawg'n, sa ua'alaman niyang kaunti at naiiayos sa, kanyang m~a ugali. Nguni't hindi, hindi kanying tiyan lamang ang magugutom att sa di niya, pagkita, ay -lima pa, katao ang madladayukdok, isiing ali at apat na kapat'id. Aing dalawang kapatid- niya, baga ma't m16a, dalag na, ay hindi naman, naikakatulong sa, paghahlanap-buhay. Kulang pang pangbili np~ damit azig tinti-unting nakikita -sa pananancgapan nr) tahi. At aing dalawa, pa'y kapwa, naman maliliit na kasalukuyan niyang pinagkakagugulan sa, pigaaral. Pag siya" ang hindi kumilos ay waki'ng ia subo, ang,, lirnang bibig na, iyong katungkulan inarnin mxyang linaapin, sapagka't lamain nk kanyang lamain, but6" n,-~ kauyang buto6, dugo n&1 kan-,yang dugo. Ang kanyaing, fii ay mnatanda, na at -kUng d' tidati'y na-kakatuwa'Dg niya dahul sa pagbabalikwasaing ginagawa inc) pinupuhunan sa, pagkakakaniln tuwing hapon at kung mrna lingo6 ng gabi' sia m5,a pinto nk dulaan, ngayo'y hindi na maka

Page  193 PINAGLAHUJAN 3 193 pqaki16s: una'y sa pagkamahina na katawa'n at ikalawa'y kailanrfan na siyang maglumagi sa bahay dahi'l sa dalawang bulaklak doong dapat Pav-in-atan, masdin sa bawa't sandali at huwag kalilin'at'n. Sa mahigit larnang isaing buwang pagokakaali's ni Luis sa~ pinapasukan, ay nagdanas na sila n -, mara~ming pagkagipf't. May m~a sandali silang iPinankunautang lanIlang D& naipagtatawid gutom. Kung- may natitipon man Rllaman s'ana si Luis ay hindi kailancxan: aug pagsasalat ay di dadalaw sa kanila'ng pinto kung m~a isa' 6' dalawang buwaing hindi si'ya' papasok at kikita. N&'uni't waking nafimpok na ano6 mang halagai, an~t kinikitang dati'y sapa't lamang sa mka gugol sa bahay at sa iba pang maa kailankain, kaya ang pagdadaho'p sa gayong kaiksi'ng pan-ahon ay, napatataopo't ibig nang mnanuluyan sa bahay ni Luis. Sua tinding-bayaDg dati dati'y muluwag na n" kukunan ng, ano mang Ma'ibig 6' kailangan kaya sa bahay, ay untiunti nang pinagkakaita'n ang,., miatatidang ali ni Luis, bagay na kong maalaman nito'y di nasnan mapaghabol 6' mAisama kaya lo ob, palibhasa'y mabuti na lamang at kahit nagunamnaram6~t, ay may tindai silaing na'kukunan u tuyo 6' tinapa- kaya, niyang dalawaing pangk~araniwaing ulam, ng tn~a nagsasalit na atin pa ring ibinubuwis sa mi-yra insik. Mladalis na si LUis ay maghamlaghapong di sumisip6t n~ bahay, at ivralang tigil n& k~lsasaliksik sa kun saan siaang suilok, n,5 siwang na mnapagsisingitan na kanya'ng kataian. Ngunibt pago'd lamang, pawis at pagdudiutii ng damit ang kanyang iiapapala: hindi Pa rin siya naglkakapalad. at waring nilalayuan '3

Page  194 I C11 4 1921 FATJSTINo AGUILAR n-y tiviandango pagkakataon, pagka't sa, gavyolig pagsusurnigasig ay wala nang wala ang natata. m6ng kasagutan. May tna gaI pa syn i samantala' at inilalakad dint upang-durnalaw sa ilang kaibigang kanya'ng inaakalang may mnagaigawang malakli upang siya y magkaroo'n n6-mg kalk.akitaan, n-luni't inarami sa m~ya-kaibigang iyon~ ang kung minsan. pa'y napakakaila nan~ia sa bahay man at ang kawikaan nila',y baka manoun~utang si Luis kaya naparoroo'n. Angr ii~ pakitanq loob na ito Iy unti-uinting nagpap~asakla'p sa damdamin ni Luis, at ibig nang lunmfyo, mag. pakalayo layo sa m~ra kaibigang iyon ina sa kanyang pagkasawi 'y di man~akadamay, n~unki sa tuwing mnatlalala ang limang bibig na, kanya'ng pinakakai'n at magugutom kundi siya kikilos, ay napipili'tang,dnmulo'g uli, tumugtog sa ru~a lin* O~ng natugtugan na, at doo y humin i n, kandifi, Dapwa't iyon at iyon din ang napagstisapit" pal agingr waic, ~sa wnang pagkakataoan 'ay ipatatazwag Icita, ang m -a kasagutang na'ririnig, Pt a ng, pagk~akataon, ay hindi na, dumating datling, at ang ivalcsng iyon ay di na nahalinhan ng mnayroon kahit minsan. Siya nama'y di namimihikan sa paghanap: -kahit ano ay mat'papasok na lamang, siya'y hinidi kabilang niyang naii-1a.mw matay hiya ku'ng masabing mababang baytang ang kintilalagyan. Napagtatalasta's niya na sa loob nor isa'ng kapisanang pinaghaharian n~ — pagkakabukod bukod ay dapat na niagyuko ng ulo maminsan minsan. Ilindi tuwi na'y na'ipagmamsa laki' ling n~ia'tarnan, may m~a pa~ykakatao'n sa buhay na ipinagsusuot ng mnagaspang na ka'yo. Minsan at pagkagisling nit pagkagisfingr ng uniflj

Page  195 PIN AGLAHUAN19 1 96, ynakita sa pahayagan niyangr kinapapasulatan,,al isaing bibalangg na sa unang niukha at sa jtitik na ganga, kalingkinkan halos sa kataba'an, tty 1U 0lagay ang ganito6: "Kapalarang ipinagkakaloob lBigcay larnang halos ang gagawin sa sino, mang rnkakasundo, n~y isa'ng katungkulang isasaliod Ti2 di naman maliit na ha~laga bnwan buwan. Sa1mmutalahin ninyo ang ganit6' at magsadya' agad ~., y"d sa nangan5-ailan,~ang Sarnahang Americano,ial na sa Escolta big,..." -Trila nikat din sa akin ang araw-ang nawika ni Luis n& mabasang makalawa ang gayo'ng abmiba. N,~ayo'n di'y paroroon ak6' at baka inauinahan pa. Nag-ayos lamang nR kaunti, umilnom nk ka-p6 at 'noofl di'y nagbihis. Anhin na larnang ay ma 'ting ang Samahang americanong iyon na iian6'angailan~)7an na rnabibigytin ng isa'ng katungkulan kung makakasundo, at di n~a nagluwat ay hanw~in na np'~ i'log Pasig ang sa paglalago's,niya sa iS'iDg WIlay ay siyang n'lan~ap. Paig — kababa sa tulay ay nag-alinlan~an pa mandin kting aling dako ang unang pagha-hanapan ng~ bil~ang na na sa. babala. Nauni't hindi natagala't sa dakong kaliwa siya lumakad na tifin,!atinkala,t sa bawa't sandali'y na'papatigil, mamayay sa Pagtinkin n& mn~a bilang na na sa pinto, maiflaya'y ea pag-ilag sa maraming taongg na~kak'aSidubo ng. — Bilang, bilang......-at nult nut na, ibinu'bulong n& pata~is ang tingin ang nasasabi sat babala, na waring ipinangan~ambanag baka, mn~iInlutan, 6' kaya'y mnalwkipas~n ng hindi n6kikita.

Page  196 196 196 FAUSTINo AGUILAR.Hindi nagluwat at ang ka'bubulong niya'y naipatigil, ang bilang na hinahanap ay nakatitik sj ita'is n& pintong kainya'ng hinahari~p. Walang p ngipangiming nasok at isa~ng: maqandang ai po ang ibinati sa unang taong nakatagpo sa loob. Is~ng mainam at malaking tindahan ia, pahiyis na pawang mahahalaga, ang kanyairig ki. n'Ialagyan. Sa lahat n,& dako n- tindahan % y nagsabit ang in~a orasang ginto, ang nag-linti. mang cairel sa piling na iba pang ika' hIlfivs din, nag~hanay ang m-a sinsing na may nagkikis. lapang bato6, aing iba't iba'ng hugis na pangpa., lamuting likha nk, arte, ano pa't sa pook na iyong~ napapagitna sa apat na pader, ny nakukulO'Dg ang di kakaunting kayamanan na kung sa'salapii'y lalabis sa limangdaang libo. Lahat nang ito'y napansin ni Luis sa isa' lamang patraain n~, n)ata sa mn~a bagay niyang na'kitang do'roon. iliniiitay na siya'y sagut-in n,~ pinagbigyain ing naganda'ng' araw na sa. pinakadulo n6" tinda ay nakaupong ang hinahalo'y isaing kahong lurnalagusaw sa MIraining pilak na lamain. -Sandali. Po larnang-ang sago't ng naghalha l6ng iyon-utang na loob po'y umupo kayo, samantalang tinatapos ko itong aking bibihaui-"in -ang duigtong pa n~ boong pag-galaing. Si Luis ay umuipo naman at sa pagnmamasid niya sa mP~a pahiyas na naglagny sa magkabilkabilang panig n6- tindang iyon, ay napag-isi~winiP aing na gagawang kagalin~~an sa gayTong karaRniing salapi kung hiuukol sa pagbibigay lunas sa katall& hang lumnuluha. jSaain kaya sinasangkap ang,1W-I habang tanikalang iyon-aniya sa sarifi.-nla bat,' bat na batbat n&, makikinang na bat6? Hlindi

Page  197 PINAGLAHCAN19 197 ~niiag-a1anng iyo'y gamit lamang uipang diiminil-l na lalo ang kagayakan, upang m~ipabukod sa iba, upang han5-aan, takha'n at ipalagay na mapalad-ang sagot nk kanya' ring sarili-. Anong laking kayamanan nit6ng sa palagay ni Luis ay magagamit na sa plagpapasirnula at sa pagdaraos n0 isaing bagong paraarng ikatutubo's m4ina mangagawang paris niya na kailan ma'y.api, alipin at sakrnal ng7 puhunan. Sa ktimamasid n5- sari saring pahiya's na, doroong, tumutudy6' SR imuthirap niyang buhay, sa, pagmamalas ng, mn~a singsng, panusok, orasan 'at kung an6' an6 pang di man kailan~Tang talaga, ay kinakasangkapan,nanian n~ maa mayroo~n upang lalong mapabukod s-a rn10A nagsasalait; ay napalarawan sa m6-a mata' ni Luis ang lahat ng katiisan at paghihirap nk '~ nk na dalita sa boob n~ mn-a pagawaan, aung isa' isa'ng tulo nA pawis sa, kanilang mga pago'd na no6', na, katimbang n,~ pagkaubos namain Vkanilang nika laka's, ang m~aa pagkaapilng nijalagok dahil sa kararnutan n,~ puhUnan, ang m,~n pagkadusta dahil sa pagpapasasa n& m~a may hiya, ang wabang katapusan nilang paghihikaho's nit nagbubuhat sa kaliliitan ng sahod na hindi nat virnan madaragdaga'n pa, palibhasa'y it6 ang siyang ipinakikinabang n-5 mg~fa ma'mumuhunan, ang m~a linak Anak nilang na'kakaramay sat pagkagipi t, ang kanilang pagkaalipin at palogi nang, Pagkautusa'ng diwa'y di na, makapag-uutos kabit Iminsan man lamang; lahat nk ito'y na9gunita ni Luis sat pagkakaupong ang masid, ay sat m~a, pahiyas. At ang naghahalo ng maraming salapi, ang na~gbibilang nk di marahil daidaang piso, ay tsai

Page  198 198 tFAUSTINO AGUILAR aling katwiran nanghahawak upang kumita ng libo, laksa araw-araw, halagang di man lamaag nimhipec n' isang dukhang tumanda na sa pag-gawiaTg walang liktt tBtkit siya, na naroon lamang at nakaupo ay kikita pa ng' mahigit kay sa isfng maghamaghapon sa init, kay sa isang hubad ba. rong ikinikilos ang boong katawvin sa pag-gawal' -Sasabihing di sasala na may puhunan siya at ang mangagawa'y wala-ang patuloy ng isipan at pagkukuro ni Luis. Totoo na nga, datapwatt ang puhunang iyang niPipagmamalakl ay hindi talngaing kanila, kundi galing at sadyang bunga ng pawis ng, dukha at kaya lamang na sa iilang kalsiy ngay6n ay sapagka't iginagalang ng nlSa utos ang tinatawag na pag-aari ng isa't isa. Ang kasiraan ay na sa Inga utos na iyang siyang batis ngr tananig ikinasasawi ng mga manggaawa. Kapag nabago ang mg-a utos ay mag-iiba ng di ga ganao ang kalagnyang aping api ng mga mangagawaDapat na aug pakasikapi'y ang ikaaalis sa paghahari ng mga paris nit6ng malulupit mang,ta nginoon ay sapilitang dfidulugan ng isang nagigipft na paris ko —ang wak.as na salita sa sariling ang tingi'y sa nagbibilang. Tila naman sinadya, ito'y napatingin din kal Luis at sa pagtatama ng kanilang mata'y hunmii ngi pa mandin ng tawad ang mangangalakal at ang sabi. -Ipatawad po ninyo't sandali na lamang. -Huwag po kay6ng mabahala kun sa akin-ang naisag6t ng binata n na g-akalang kaya marahil siya pinagpapakitaan ng gayong giliw ng li;looban, ay sapagka't ipinalalagay na siya'y miin mimili.

Page  199 PINAG L AHU AN 199 Ang taginting ng salaping hinahalo ay utnaalingaw-ngaw sa loob ng tinda at wari'y nagtatawag nbr kapwa salapi ring ibig makasama sa pagpapataba ng kabang walang kabusugan ng mnaintangalakal. Hindi sa loob lamang ng tinda umaab6t ang tagintlng, sa lansangan ma'y ikinatitingin nD niaramiDrg tao sa loob ng' tinda. IIan pa sa mna nagdarnan ang sandaling napapatigil at ang akala'y kung an6 ang gay6ng pagkakagul6 ni maraming pilak. Wiling will pa naman sana si Luis ng pagtinyin sa isang marikit na hikaw na ang anyo ay tila is'ng bulaklak na sampagita at ang pinakatampok sa gitna ay istang maningning na bat6, nD kaginsaginsa'y nipalingon siyang bigla sa may dakong pinto upang tingnan kung sino ang minura't sukat ng nagbibilang sa loob. -Ano ang ibig mo at t.tayo tayo ka riyan, tekas?-ang galit at may dilat pa ng matang salita nit6. Sa bukas na pinto ay walang tekas na nakita si Luis nr ilingap ang m&a mata, kundi isang lalaki lamang na gulagulanit ang su6t at pugIty ang sombrerong siyang hawak ng nakaun'at na kamnay na isinasahod sa may loob ng tinda. Ang tekas na sinino nO nagbibilang ng salapi ay malumanay namang umalis ng) m6rinig ang gayong pag-uusisa na may kahalo pang kagalitan. Lumayong dahan dahan at nnananiatal ang mnoa labi na tila may ibinubulong na pagtutol. Nang nlakasandali'y nagunita ni Luis na ang taong iyo'' di niya miminsang nakita. Sandaling inisip, at aiya n ga naman: yaon ang amang nagsasanla nr lakas, at tila yaon din ang nagtapon ng kaputol na pilak sa tapat ng Malakanyang na kanyang naa

Page  200 200 200 ~FAUSTIlNo AGUILAR nagnag sa dilim, at nkayo'y telcas na kung Pamagata'n. Sa n~pakaiksing panaho'y kay dabi tiyang napailalim at n~daganan nuo pagkadusta. Ang - yong nangyari'y nakapagpaaktila na kay Luis kuing an6 ang taong ka'kausapin at pakikipagah-tlamn tungkol sa- babalang na'basa sa pahayagan n& urnaga ring j'yoni at siyang dalidaling ipinanaog kahit di pa nag-aagahan. Kun6t ang noo6 at fiihng iling pang ipinngp)Rtuloy ng- ma~naanalakal ang pagbibi1ing niyang naabalang sandali dahil sa pagkotgalit sa tekas na kung ano't tumayo sa pintuan at doon pa nna(Y lahad n5- kaniay. Ang 3andali7?g. ipinainkako kay Luis n&. main~a.nkalaka1, ay natagal tagahi'n din bago natapos. -Kakaunti Palai ang natubo ko sa tatlong araw-ang marahang sabi n- lumalapit na sa, Idnauupan nj~ binata, bago hinara~p it6", at ang wikang may kahalo Pang ng~iti. -Kay tagal ninyong naghintay Aano6 Po? Hinadi ko kasalanan, dahil sa maraming gagawin kayrt ako naluwata'n. Ano Po ang maipaglilingkod ko sa inyo, may kailangan ba kayong bilhin? Kayo'y mamili' na, dito'y marami at sari saring m&,a ptihiyas ang, inyong pagpipilian, may inga singsing ako, orasan at kung an6' an6" pang pangpalamuti na pawang gintong may matatafis na, uri. Ako'Y di naghibili nk inababang gint6" paris n- iba, kaya ako'y masuki. Pili na kayo nk baiIfang miiibig. Tigntin naman, nin yo kung ang m~bibili rito n ayo y inog ikahihiya. At ang nagpa-,, paran~alang mainkangalakal na naghihim utok wi uitnapit kay Luis sapagka't kakaunti ang natubo,

Page  201 PIN AGLA HUIA N 2 201 Ity urnanyong samahan ang binata sa lalong maganding po6k na- tindahan. -Patawarin po ninyo ako, pagka't hindi ako naiparito upang mamili, kundi- upang mag-usisa, Il isa'ng bagay-at sinabayan ni Luis n(- pagdukot sa bulsa n~ pahayagang kin~kitaan ng batbala tul6y kinadka'd it6 at ang dugt6ng-Sa pahayagang hawak ko'y may isa'ng babala'ng nagsasabi na sa tindang ito'y nanaan~ailan,~an kayo ii5 isaing kawan'i, at kaya ako naparito'y upang alarni'n kun mad'ari kong pasukan ang kinakaijangan ninyong iyan. Daig pa ang isang kulo'g na ikinaigulantang n,& nffii_,r2an~a~akal, ink gayong m~,a salita. Sa makatwid, ang tao paling kanya, pang pinaupo at miagiliw na pinakipag-usapan ay isA riyan sa mka Mananangliod n~ papasukang araw-araw ay WRalag p~agod sa kaipapan~amoy sa lahat n~ sulok? Ang lalaki paling iyong umagang umaga'y nasok sa kanyaing tinda at ipinalagay na isaing mayemnang taga lalawigan na. naparito sa Maynila, upaing miagtapon n- salapi, at salisalitatin larnang oy madalinig bumili, ay isa'ng patay gutom, walang pagbahanap at dapat dakpiln dahil sa hampas inpa? Ang pagkagunita ng?~ lahat nry'ito ay nagpaasirn sa mukha nk min~an~alakal na no6si di'y natayuang bigla, n~ mr)a salitang magigiliw, at sat niukhang mairog ay napahalili ang mukhatng tiakasimanryot na karaniwan nang ipakihara'p n,& In~a mn-an~alaka1i na paris niya sa sino mang Rianiningil kung nagtatap6s ang buwan. -Hampais lupa pala' at pata'y gutomn ang kantSaP ko-ang wi'ka sa sarili. lAy an6 n;(ay6n ang

Page  202 202 FAUSTINO AAGUILAR ibig ninyot-ang tanong kay Luis na tila may kahalo pang kaunting yamot. -Alamin po kung anong kawani ang inyong kailangan-ang maliwanag nguni't walang pakum. babang sagot n, binata. Bago sumagot, ay isang paraan muna ng tingin mula sa ulo hangang paa ang ginawa ng manga. ngalakal sa kanying kausap na naghahanbap ni mapapasukan. -Ang kailangang ko rito-ang wikang-harling binitiwan —ay isang kawaning miuutusan ko sa lahat, sa paglilinis sa loob ng tinda, sa pagbubuhat ng mga kahong madalis kong tangapin, sa pagdadala ng mga sulat sa correo at sa pagkulha roon ng ano mang padala sa akin, sa pagparoon sa Aduana kung may kukunin, ano pa't isaIng utusan ang aking ibig na sasahod naman ng' mabuti: labinglimang piso isaing buwan. Munti nang masabi ni Luis, n'r madinig.ing lahat ng iyon, na napakadaming gawa nlmant ang hinihingi, gayong kaliit ng sahod, ntunti't nagpigil na lamang, tiniim ang mga baganrg t: tinapunan ng isang makahulugaing tingin arg kausap, -Hindi ko matatangap ang napakaliit na sliod na iyan —ang tugon sa manglangalakal-naipakaliit namaug totoo at di bagay sa akin. Ipagpau manhin ninyo ang aking pag-abala. Noon di'y nagpaalam sa may-ari ng tinda. N:aug dumating sa lansangan, at n mnakasalamuha na ng maraming taong naglalakarang pawang nagmamadali at hagibis na hagibis, ay n&isaloob na napakaramot na talaga ang puhunan at walaug sinisikap kundi apg makapiga, makahitit, naka

Page  203 P IN AGCLA lU A N20 1)(11 4 V V sakn~il. Bawa't ma'salubong ay tila kina'babasalian sa noo ngy" salitang alpivi, maliban sa ilang nan~laka miagarang sasakya'n na siyang mang-aalipin at rni~a bari. Kay danmi nA&, api, kay damin n& dusta, kay dami n& nahihirapan-ang isinagaloob ni Luis hangang lumalakad. Nlan,~ilann~yilan sa, m0A hialos ay ma'kabungiaing balikat ang kanya'ng kakilala na' kutig minsa'yv tan~Waitt at madala's na pagpugayan kung tna f kabilang dako ng- lansangan. llanga't nadlalapit siya sa Pasaje de Perez ay ginugunita kung sinco sa mcra kakilalang iyon ang dapat duluga'n upang kattilungin sa paghanap urngiapapasukangy kinakailtinaan niyang talaga'. -Si iRamirez-ang wika sa sarili-ay kawani sa isaing bahay-kalakcal Irnaipasok kaya niya ako roon?.-bago, nilingfon aug Raniircz na iyong nalkasalubong niya, at na'kanpitian pang sandali, n-r;Unli't inahiyo na, at rnamaya'y nulnasok sa, pinto n~ isaing bahay-kalakal na karatig nito. Pig Ia tnp as sa Pasaje de Perez at pagkfitapat sa,, i (I n g tindul ny isfi na namrnulg kaibigan ang nlaslubong. Nguni't ang kai'bigang ito'y buikod tanil-i sa ibang tumnigil pa't kinaimayln, si Luis. -Kay tagal nang di tayo nagkikita-ang bati kay Luis-A~n6' ang lagay mo niayon? -Aug lagay ko'y aug sa alamaing, paglukso asy patay-ang tugong may pangitingiti Pa Dii LjuS. -0lAt wala kit bang napapasukan hangang n~aYOii?-Ang usisa u~g kausap-nabalitat ko ng-angikaw ay umialis kay Mr. Kilsberg, dahil sa i'lancg sanhing di ko na pakakasiyasatin ngayon, nr)uni't ang akala ko'y nakapasok ka tna kah'it saan, ang akala ko'y mayroon ka nq pinagkakakitatin.

Page  204 204 204 ~FAUSTINO 'AGUILAR, -Wala' pa n~a at siya kong nilalakad na kasalukuyan. - -Kaaw~awat ka nam~n-ang marahang salita nk kausap-ay ano6, nakatagpo ka na? I-Hindi Pa. Lahat halos ng pintua 'y napataithan ko, na, lahat ng m~a kakilala'y aking nada. law, isa' isa'ng kinausap ang m-a lalo kong matalik na kaibigan, ay wala ring nmangyari. Binyif na ako sa ka'papakinig 11g maa salitanig: tignan itatint, ma gbalik ka sa ibang araw, susulatan kita hung makdtaos, ano6 pa't lahat na ng, m~a pabala't-buna'ty nasok sa tain~a ko at napatala sa uking ala-ala, baga ma't hanga' n~ayo'y wala pa ni isaing natutupad. Gabi gabf halos ay nahilhiga -akong ang pag-asay na sft kina'bukasan, sa umagang susunod na maralii ay itatangap ko nQ ising liham. 6 pasabi kaya n- inga nagsipan~,akong iyon, datapwa't wala, sa ano mang pagsisikap ko'y di man lamang magtam6' n6; isaing katuwaa'ng sukat makaginhawa sa akin. N,5a~yon ngay6n lamang ay galing ako sa isa'ng tinda nl, nika pahiyas na nan-angailan-an ng isaing kawani. -Ay an6, na'papasok ka?-ang agaw ng kausap, -Hindi nka at di ko naibigan ang gagawvin -at ang ipasasahod. Magiging utusain ako at lang sasahuri'y labinglimang piso larnang. Ang kausap ay n~pan-aga'~. -Diyata't utusa'n?-ang tano'ng na may pagtataka'. -Siya, nka-ang tugon ni Luis.-Utusa'ng niaglilinis sa tinda, magiging taga-dali na sulat, taigf buhat n- m-a kahon, taga paro6n sa Aduania, kung kailan~gan, at saka labinglimang piso ang9

Page  205 PINAGLA HIAN20 205 Sahid. iMay pagkasahol pa ba namang tutulad diyan? -Napabuti ka np~ hindi pagtanga'p, Wasto ang ginawa mongr pagtangi'. Hindi tuwi na'y pasasaknmal tayo, maniInsan minsa 'y dapat din namang ipagtaa's n_~ ulo at tumutolb ipakilala sa nga na sa, itas na sa lupa man, sa hinahamak nilang kabalma'y may m~a bat6ng buha'y rin. Arig kaibigan ni Luis na nagsasalita n- ganito' sit gitna pa nama'n ng Escolta, ay is~ng bata pa't di k~gulangang totoo, na may asawa't rn(ya antilk at may walong taon nang kawani sa i'saing bahay kalakal na aug sinasahod lamang nama y Tpipitong pung piso. -Ako'y wala nang maisipang gawin-ang salita ni Luis n& makasandali-Ang tiyan ay di nadadaain sa pankako. -flindi kita pinan- anr)akuan ng an6 man kaibi,ganig Luis, datapwa 't isinusumpa ko sa iyong kita'.y ihahanap ncr kapapasukan-bago nagdukot n~rorasan at aug wika-Diyan ka na, taughali nanig totoo. -1Pinasasalamatan kita n~ labis dahil sa iyong~ pagkukusa, at wala akong ipina~a'alaa sa iyo kundi ang gipilt -kong kalagayan at paghihikahos, n-ayon. -Ilindi ko kalilimutan anig naiipankako sa iyo. DIIiyan ka na-at pagkasalitg nito'y kinamaya'n si Luis. Nang mga sandali namang ito'y nanaba sa tu — lay na maliit n,~ Santa Cruz aung isa'ng magilla& na automovil na. dahil sa walang likat na pagpapatunog n~p g~ong, ay siya~ng ikinahahawi ng- dain daaing kalesa na tuwing umaga at kung ga

Page  206 "' 206 2% ~FAJSTINo AGUILAR noong in~ya oras ay sadyang d'i magk'igiitan sa Escolta. Pagkatanaw na ni Luis sa automovil ay suinagi sa kanyaing, gunita si Danding, ang iniirog pa rin niyang dalaga, ang babaying langit n& kanyan~g ulilang pala~d. SiRoijaldeng kaagaw niya sa puso nk anaik ni Don Nicanor, ang may arin automovil at siya nugang nasasakay ritong tulad sa islng harn, na kina'lilimbagan sa mukha ug tiiglay na kaligayahan, at nginiti-ngiti ug pakikipag-usap sa katabi sa upong tila naman nagniamalaki sapagka't si'ya'y kasama nug isantg panginoon n(Y pilak. Aug kasarna, aug katabi at naginamnalaking kausaip, ay si Don Nicanor, mnagiging biyanan ui IRojalde at isa' sa mQga hadlang na nakasasansala sa pagtatamo ni Luis nk kaligyayhan, Pagktitapat nug automovil kay Luis, at aywan kun talaga'ng kinusa, ay Waong nagnuyan6-avwa aug gong, Waong nag-ibayo ang kanyang rni~an sigaw, na waring naagpaparangalan sa walang mnapasukang binata n6' kanyang katuiina't pagkamaligaya naman ug pan6,inoong na'sasakay. isa" lamang namnang tinginan aug ipinag-usap rig m~a mata" ni Rojalde at ni Luis: aug tingin noo'yv pag-aba at aug dito'y tila pagkahiaba'g. Aug, ganito'ng pagkakatapuna'n n-5 m5a tin in ay hindi na~puna ni' Don Nicanor na walang kaMalayan sa m~a nangyayari sa kanya~ng pilingo, palibliasa'y may hinahanap siya ug mata' sa gay'ng paglakad na naka automovil at kasarna nug isWin ulo nry yaman. Aug hinahanap uiya'y si Balani 6' kaya'y si Barrientos upang maipagparan-rialan aug gayong kahilihili ni'yang palad. -Kay buti nk mnagkaroo'n nk isa'ng magand~i'

Page  207 PINAGLAHOIAN27 (2-07 at ruabait na anaik na dalaga-ang isinasaloob, sminauitalang pi'nagpapahayag~an ni Rojalde n- kany'gmaa patnukalang gawin kuing nairaraos ua. Sit an6' mang sabi-hin n~ binata, ay tang'o nime tan~o, walang tinututulang kahit an6' at bagkus nakikiayon pa n~r lubos, lalo n5- masabi n&, binata aug nais niyvang ipaglakbay sa, ibang lupain si Danding. -Mabuti ang iyong balak-ang tugo'ng naia'aaala auig malapit niyang pagiging katiwala sa, ma-_ raffling kayamanan ni Rojalde samantalang wala rito at naglilibang sa ibang lupain silang magaisawa-ilindi n~fa papayag marahil si' Titay, at sa, akin man nama'y masa'kit din na aug kaisn' isa' kong ana'k ay mapasamalayo, nauni't aug Iahat n& iya'y makakalapa, na natin... -Hlindi po naman kami magluluwat, mga tatlong buwan lamang, at ito'y katagalan na-aug puitol n~ binata. -Ganoon pala' lamang, huwag kang magalaala, t ak6' ang bahala, pagdating ko sa bahay ay ipagpapauna ko na, aug ganyang panukala, mo.-Kung kay Titay ay huwag kang mag-alaala, asahan mo niang siya'y papayng. Maniwvala ka sa akin. Ang pag-uusap n_, dalawa ay napatigil, at aug automovil ay biglang hurmint6. Mula, sa may taipaft nf'' isging almacen ay tinatanaw sila ni Luis na ntisalang~n Da namftn ng dating sfiga t, at sa pagkakatayo't pagmamalais na iyon sa, kanyaing ka~agaw at sa, am'a' na kanyang kasi ay uaka'gu~,(,tnita na nanitan n& mga bagay at ala-ala tungkol sa pag-iibigan nilA Di Danding, pag-iibigaug ktilang palad at natapos' sa p!Rgdadalamhati ng kanilaug mga, puso.

Page  208 208 208 ~FA IS TI.No AGUILAR Aug pagkakataong ikinakita niya sa pagkaka. tabi sa, upo ng dalawang may likha nk kanyaug pagkasawi, ay nakabuhay na naman sa mg-a pagaakala niyang laban sa m~a kasalukuyang palakad sa Pamumnuhay. Sapagka't siya'y walang iS'ang automovil, sapagka't siya'y wala ug pangalan at kayamanan n6g isa'ng Victorino Rojalde, ay Inag. babata' naayo'ng mawalain nk is6ng Danding at rnaagawan n~ pag-ibig na talagatng kanya' na. Mula sa kina~tatayuan ay nakitang aug dalawang pinagmamasda'y nasok sa tinda u~ mga pahbiva'iq, na kanya'ng pinangalin6-an. Naikita rin naluan kung paano ang pagkakayukod at magalak na pakikikamay n6 minngankalakal na di pa natatagalang' naghahandog sa kanya n4 labinlirnang pisong sahod. INakita aing pagkasalubong nito sa Pagbaba pa lamang ug dalawang iyon, at waring nasinag sa rnagiliw na any6ng ipinakita nk in~i'nPgan~,alakal, na nawala aug kabangilsaug ipinakita ng palayasin aug tekas sa pinto na kanyu ng. tinda. Matagal na, sandaliug hinintay na lumabas a dalawa, ng-uni't isa'ng pangyayaring naisaksiban uiya aug ikinalibang at sukat. Ang- uginalanang tekas nk maingangkalakal na kinapulong niya, 17Ig 'pinalayas sa pinto na tinda, sapagka't nafn~ftfla maglahad n~l kamay, ay dala' na, ug isang I~~i na waring nagmamalaki sa gayong kabayani~li'l ujiyang ginawa. Sa Suno'g na no6 ug kaawa-awang dakip ayn babasa 'ang maramning katiisan at pagdaralitarig dinanas, sa ru~a mnatang naglalaliman at may tinging matatalim ay mahuhulaan ing kahi't sin( aug sunod sunod na, pagkaing di niya ikinatikin,

Page  209 PINAGLAHUAN20 209 isa1i man lamang subo salpagka't walang pagktinan, sa nangangatog na katawain at sa tila di Hinligulaw 'na isa'ng bisig ay mapagkukuro nang siyai'y di makagawa, at sa gulagulanfit na, darnit na tunmatakip sa kanyaing katawa'n ay mapatuttina~yan ang pagkam-aawain n- isa'ng, kapisanaing mlay mayaman at mahirap. Ang pagkakahuli isa ka iya'y ipinagtakang di gas no ni Luis at sa kaniyang sarili'y tumutolb datapwa't na'alaala noo'n din na may is~ng utos n~a pahi'ng nagtatadhnniang bawal aug pagpapalimos sa m~la lansanigan. Naigunitang dahil sa utos na lyon ay di na fisa'ng dtiliha ang naparusahang makulong sa Bilibid at walaing pagsalang it6 rnf ang mangya~yarl sa nahuli. Tinapunan nk isi pang tingin ang kulang palad na dakip, bago lumakad na pauwi sa kanilang bahay, malungkot at aug naitatan6ng sa sarili'y kun ain ang lalong mabuti sa, magkaroon nk isaing kautusang nagbabawal n5- pagpalpalirnos 6 sa magpatayo nr) iSa'Dg Bahay-Aimpi-~ nanl n- mga maralita. Pago'd, pawisin at hapong hapo n- duimating sqa kanyang babay. Doo'y panibago na Damaiig lasun ang nakahanda sa kanya. Sa hagda'n pa laang ay si~nalubong na n~ matandang ali tipang papatalastasttng sa tanghaling iyo'y may bigoas nry silang nfiisaing, datapwa't walang nfiibili w —ng -~Mag'sa matamis na lamang tayo-ang wikang inay pagtulo n- luha n~ matanda. Si Luis ay hindi sumnagot-at 't-ul6y tul6y sa Pirtakasilid ng bahay upang maghubad. Aug gatYong dagok nug dalita ay naging patal'im na, tuWiarak sa kanyang dibdib, at urniwa sa kanyang 14

Page  210 210 210 ~FAUSTtNo AGUILAR Puso. Js"'Ing buntong hinin~r'4a, ising himuto'k ang niasnaw Sa kanyang biblig, bun~a nlzl'' pagkaiaba~g stt sarili at ng napagrsasapit na pagkasawi. S l hdls ay nagkkumlilucahog aug mnatanda sa pagsasandok n6, kanin at paghahanda nk m-ata. mis na kanilang panaughalian. Sa, bahay nanian ni Don1 Ni-C.a nor- at n& m~a sandali ring iyon ay nananhik itong. masayangr masaya at ika'ng kahitangc~ inunti na nababalot n& terciopelong bughqw, ang dalaing pagclaka'y iniabot sa nakan~iting qj fiora Titay. -1t6' aug ibig ko-ang nakatawang salita ni iiora Titay-Tingnan mo't hustong husto sa, akint at toto6' namaug marikilt-ang dugtong pang ua sa daliri na aug is~Ing singsing na ipinakikitts sa asawa. -Dapat namang maging marikit na talaga. Lirnangdaang piso ba nama'y...... aug di natapos na tugon ni Don Nicanor. Sa umipok n&~ mag-anak ni Luis na nanananghali na noon ay ibang iba' 'tug usapan. -Naipapasoki ka b's?-ang tanong ng matauda. -Hiidi Po, at nipakaliit na totoo aug sahod. Labinglimang piso is~'Ing buwan at a'alilain pa AOk6-ang sagot. Aug dalawaug kapatid na daisga'y napatin'Iin nug may halong pagtataka sa kapatid na nagsalita, satuantalang aug dalawa pang kapatid. nil~ng bunso ay pa'n,.Catawanang nagSiSiMapalad na kamusmus~n!

Page  211 L~ ~ L 7AFIINAJIINAYANG ang iny6ng m~a pagpipi- lit na gina~gawa: kaila'n rna'y- di papasnaov sa bibig ko ang salitang pag-ibig. G-anit6, ang sago't ni Dandcing sa nagmarnakaamong Si Rojalde na sa pagkakaupo sa isa'ng silyang katapat n& dalaga ay -naglalahad dito nEl hmynng pusong umiirog. Ang gqanito'ng kasagutang di na milminsang n~ririnig sa sinisiMtL iiiyang binibini tuwilng k11ikausapin at siya-ng nfiatamong Pala kailain ma't rnagsusuo'b n6- kamanya'ng sat pamana nr) ginigifiw, ay nrigiging hirin sa kanyang paglunok nr) 1igaya, laSOng kumakarnandag Sla buo ujiyang katawain at bagay na nagpapaalab nanv ig lalo sa kapootan niya't pagkasukla'm sat may kagagawain nP lahat na iy6n: kay Luis. Ito' at di ibi ang tan5 ing may kasalanan n~ lahat. Ang pinaptag-I'uilap niyang pag-iisip n~ onod sun'd na pag-kiasawi sa pangingibig na ilYon; ay waba nang bahagya man lamang liwanag fl skat ikcakita nA talagang di niya pagkamaalad, walaing niiatatanaw kundi pagkasaho'l, at Inarn sala iii Luis ang kasalainang talaga' nF.r Palahon. At sang-ayon sa paghahakang it'o'y ibigy

Page  212 212 FAUSTINO AGUI;LAR_ na putlin ang sanhi, sapagka't kung wala na ito'y lubos na naman ang kanyang kaligayahan at tliw, Si Luis ay wala na sa pinapasukan, pina Jl^ ng may-ari u1 bahay-kalakal na pinaglilingkuran, nguni't hindi pa rin sapit ang ganit6 sa binabantang higanti ni Rojalde. Kung mapapatay la. mang ay pspatayin si Luis, datapwa ang ga. nito'y masama at makatitigmak ng dugo sa ln;linis pa niyang -kamay. Sa sarili niya'y yari na ang isAng panulmliang ipinaghihintay lamang ng pagkakata6n sakf ga gawin. Ang matigas at di na matutulang aagot na narinig sa dalaga ay nag-udy6k sa kanya ig gawin at sukat, idaos ang sinabing panukalai upang mndali naman ang pagkapahamak nr mnarahil ay tumatawa sa kanyang binata. Pag naduhgil si Luis ay mamnimatay na walang pagsala sa tltla ni Danding, at siying siya na lamang ang m:rghahari at gigitaw sa puso't kalooban na dalaga. It6 ang kanyang ibig: kanyang buong buo. -Oo, aking buong buo —ang bulong sa sariliat ang manuahis na sino ma'y kaaway ko habang buhay,-bago hinarap ang dalaga't ang sabi. -Hanga ngay6n ba nama'y mga pag-api alg patanaw mo sa akin? Ikaw na lamang an, di nagsawa ng pagpapahirap sa is&ng di naman inI malaban, sa isang walang pag-iisip na hindi iyGo -At siulsisi ba ninyo ak6?-ang marahan nu:vni't matigis na sag6t ni Danding. Huwag ninyo tkong sisihin kundi ang pag-ibig kong di na mabb):"a sa napaglagakan, sa napagbigyan ng akif o0 Kailaun ma'y pinagtapatan ko kayo, niga sallitYil walang gayak ang aking ginamnit, at sa akal ko0' wala kayong matwid na manisi pagkatapos.

Page  213 P IN AG LAH[-UA N23 213 -Totoo6 na n,&a Dandingr. NK)uni't infibig kita or bigit kay sa faking buhay kaya ganit6 na ang 31kjrng pagsamo, ang pagluhog na pinupuhunan. Kw i lanmang sa, p)agaltahastAs kong ma'liban sa iyoY, wala na akong ligaya, ay di na, sana, ako ~, -,jumnilit at binayaan kitang panatag. Hiodi manwgyari ang gay6n, pagka't iniibig nP~a kita' at l)1infinahal. Nkayo'n ay hinihintay ko ang awa wo narman sa akin. Hindi kumibo ang dalaga. St di pag-kibo'y ip~iwthalata ang pagkayam't sa iSa'Dng sahitaang napa pgjahayagan na niya n,! sadyang nilo'loob. NIAirxUdtarnan naman agad ni Rojalde ang pakyi0 ria yaon nk kausap at makasandali lamang ay rianaog na. Bahaggya natng sinago't ni Danding ii)~ mamaalam, at kundi lamang n~pakahalay nang totoo, marahil, ay di man pinakipagkamaya'n. Sa miagulang man ni Danding na nag-uusap.noon sa, isung pngn bahay ay nagpaalam si Rojalde, at ang madaling paglikak'alis na, iyo,'y pinuina' ni flora Titay. -Kiay dali mo nanma'n-ang sabi sa binata. Mala naghihintay ba sa iyo? Wala. nanian yata y dito ka na n6,a maghapunan. May isa'ng ulanm akong niluto na ibig ko'y ma'tikrnian mo. Dito k. na kumain sana-ang tapos pa ng- boong pagm~iatnhal ng bibiyanin niyang babayi..-Maraini pong salamat-~ang paklfi ni Rojalde7) 1 a'tlam, na, po.:Nang nakatalikod nat sa, mag-asawa, Si Rojalde, nqy ising "m'qialaala ko pal"' ni flora Titay rin, Ang sandali pang ikinapigil nk Aalis. Napasasslainat si flora Titay sa huling kalo'b nk ma9yainang mAnianugangin na ng tangliali rin nk araw

Page  214 214 214 ~FAUSTINo AGuILAR na iyo'4y idinating ni Don Nicanor. Kahiya bip na raw narnan silang toto6' at walang miflgag~inq sa gayong mcfa pakitang loob at patanaw iia Ialo pang nagpapani~gn1ing Sa kagaridahang ugali Ili Rojalde na bigay n5- bigay ay di man lai long nila, na'paglilingkuran sa kahit ano6. Datapiva't isinagoft n~r pinagsasabihan na, ang mga paglia kaloo'b na, iy o'y walang ibang kahuluga'n at hindi dapat pag-aalahanfin ni iiora, Titay. Mahigit pa sit roo'y mahihin~'i sa kanya na sadyang natafi-i Iagai namang tumupad. Pagkatapos n6' ganit6ng salitaan nilang un[ iliwan pa n~ iHang pakikitulong sa, pagpapamlamat lli Don Nicanor, ay na'bangit ang tungko k sa baharapfing pag-aasawa nii Danding at ni IRojalde sa papasok na buwan nor Mayo. -Ikaw na ba sana, ang bahalang kumalapa sa kabataan nf~ aDn-tk namuin-aiig pahatol nit 9,abl ni flora Titay-Siya'y walang kamalay~in sinaraining bagay, at it6' pa nO-,a ang inaalaala ilt iiuing, mag-asawa. -Kun sa akin po ay hindi magliging sabi'd a lahat n~r iyan-ang tugo'n naman n1-1 binata-1niibig ko siya n~ gay 6Ii na lamnang upang InIIt v tong magpaumanhfn sa ano man niyang pagkukulang. Makapaniniwala kayong sa aki'y di inrna, aalaala n5, ano6 man si Danding. -Salamiat kung magkakagayo'n-ang pakli tv fiora-at umaasa, nama'n akO'ng miapagtitiisan mic, ang aming ana'k, na, naflalaman mo namang napakabatta. Jyang kung minsa'y naipapansin mo sa kanyvaing tilat kataban,!ing loo'b 'ay walancg 'incl main. Bunga laimang ng nais Diyang sit mr)a panaho'ng i'to'y huwag munang tunualikod sa p g

Page  215 PIN AGLAHCUA N21 215 kcadalaga na ayon sa sinabing mninsan sa akin ay ipIDa gdu rugo raw nk puso niyang talikdaDng maldali. Ulit at ulit ang pagpapa'alaala ko sa, iyongr huw~4g MO siyang pagpapansiniln. Kung mfiraos na ka9yo ay saain ba di rnaihihilig din ang kalooban niya sa maligayang buhay n-~ may-asawa. Sapagk'irinig Di Rojalde n& ganito'ng m~a paliw~anag ay munt'i nang maitutol ina hindi iyon ang sanhi nk 'katabangang loo'b ni Danding, kundi si Luis na n- D Mkf sandaling iyo'y siyang nakattala, sa kanyang ala-ala. Kun' ang hangad lamang na huwag tumaliko'd agad sa masay~ng panah6n nk kadalsgahan, ang siyang sanhi, ay di naman sana nagpakatan~gi tangii ig- gayon si Danding at dapat malanmyot n~c kan.17ang matiyagang pngsamo. UInuul61 kaya ako Di filora Titay-ang naitanong.sa sarili pagkatapos rig gay-ong maa paghuhulo hulo.-llindi naman marahil -ang n~isaloob pa-hinidi mrya salitang, Paris nig katiyang binigka's, ang ipang-uulo'l. Marahil ng~a'y sint'Isubok lamang ako ni Danding. NgTuni't hindi rin, ang pagpayag niyang mvgfng asawa ko baga rna't walang pag-ibig, ay ising bagay' na di ko rnlwatasan, at kasukatain nang sanhi upang ipagbalik ko sa mnahabang Daalahkaran kundi lamang kahihiyang malaki ang a'abutiD. -lyang may mga batang-loob ay ganyain na nga-ang patuloy ni Diora Titay-kung minsan at dahul sa kakapusa~n n-~ isip, ay nag-aakalang kap ang'aniba'n ang gumawa n,& isang bagay ria sa wakas ay pakikinftbankan nilai, at kung mmnSan nama'y naniniwalang maluwaihati aing isaing bagay 6' panukalang kiri~kukublihan laman~g rigl 'naraming d'ilita. Msasabi ko ang gait ats

Page  216 216 216 ~FAIJ.STINo AGUJILAR akin ma'y nangyari noong kadalagahan ko pi'h. Sa dinaini damni n5, nan~r7inaibig sa akin ay i's' ang aking naipupusuan, hindi sapagka't makisig Di mnayaman, kundi talagang -siyang nakaibih~ g sa aking pag-irog. Ang pag-iibigan naming ~YO'y tumuazal n& may anim na bawan marahil nal siya namnang ipinagpapanblik sa amin ni Canoy. Sa mga unang araw pa lamang ay minapalit ko Da ang taong ito-alt itinuro si Don Nicanor Da noo'y nagpapaaky it n~ usok n~ is'ing tabakong hinihitit sa mainam. na kisame n! — kanyang bahvay-n-uni't atng kinababaguta'n ko pahi'ng ~to~y siya nama'ng kinatipan n5- m.5a, magulang ko. Is~nog malaking sama nk loob ang aking tinanio6 n~ rnaaan ang gay-on n5-uni't pagkarain, ay unti-unting naipahilig aug kalooban ko kay Canoy, kaya nug iharal) na kami at hangan sa ma'padaos ay siya na lamang' augf lan~in nlg aking puso, ano pait tunay ko nang iniibig. Hindi namian ganit6' ang nangyayari kay Danding, kundi isIi lamnang pag-aya'w na mnag-asawa agad, kaya lalong madaling lunasan, at di sasalang magk~watasaii lamang kayo'y kapwa sasaligaya't mnagtatniunasa, n9 inaraming aliw. Maniwala ka sa akin: kabattnan lamang aug nagdada]66 sa kanya. -Ganyin din no~a po aug palagay ko, kays di na pinagpapapansing gaano aug maasim na mukha,.ng ipinaklikita, ni Danding kung minsan-ang nfisnawV na, kasagutan as bibig ni Rojalde, bags, mait qa kalooban niya'y laging bumubungo aug m~ya saslita n5- dalagang: -huwag ninyo akong hanapan wi pag-ibig, sapagks't ito'y naiipaari ko na as ibai. Nakakulang pa ring ilsainf oras sila Sa pag-unsamP att ang nagmamiadaling si 'Rojalde'y di naman ki

Page  217 PINAGLAHIYAN27 217 n,,t1Ialat~n ng- pagmamadali n,&a, bagkus tila nawiwyili sa pag-unsap na it'ng ipinagkakatalastasan nila II nmga isinasaloob. N~uni't ganit6 ma'y di nahikayat si Rojalde na do6n na. n~a maghapunan at llQ, niaka'ikini na umnano'y masarap na lutong ipiwtgpaparan~yalan ni flora Titay. Kawikaan iiiya'y di iia nama'n sasarap sa m~la ulam sa kanyAng b~aha~y ang patitikmaing iyon. At saka talag~ing,a k alooban niya'y ipinagngingitngit ang matiboy na pagtangil ngy dalaga na siya'y ibigin. Kundi lamlang malalagay na na kahiyabiya nry isinalaysay -saiva sa m5,a ka-usap ang katigasaing loob ni Danding, ang palagi nang bukang bibig nit6 nat di makaiibig kaila'n man, at nais din namang usisain kting wala silang mialay sa di malimutliniutatig pagibig- n~ kanying kasi kay Luis, ang binatang kaaw Jay niyang talaga' mula n- matalasta's iniyang kaa'craw sa puso ni.Dandirig. Datspwa't isaing initI:king kahihiyan ang ikinapipigil, isin'g pagiin~,Iap sa sarili ang di ikabuka" n,& bibig nang ang lillat na iyo'y Itilan na nk dila. Ilindi niya mapaniwala'angg kabataang loob n~a ang nag-uutos kay Danding. Talagang matibay ang pag-irog nito6 kay Luis, kundi ba nanian ay Uno t di na naawa ea kanya, at di man lamang wlatutong nmagpagiliw sa lahat niyang pagpapagod? Kundi pa naman pag-ibig ang malzpagawa n~isang chalet, kundi pa naman pag-ibig na daliila ang magbilin na. lalong mahal na maa halanian kahit sa ibang lupain, upang m~itanim laniang sa litilamanang kanyang ipinagawa, at kundi pa pagmamahal ang maghandog n~ mga pahiyas na nagkahalagg ng- may sanmpung libong piso; ay lvtla nang pangalawti ang ganyang paglilingkod asa

Page  218 219. 218 ~FAUSTINo AGUILAR isa'ng dalaga. Oo, walang wala na-ang hiitapos sa ganito'ng pagmurnuni DR binatang nakatayo't nagpapaalam Da namang mull. Datapwa't sa kanilang usapa'y tila sinadya jj~ mag-asawang itakda na tuloy pati araw nf, Mag iis~ing dibdib n- dalawa., kaya't bago na'papanaog si Rojalde ay natalos nang sa, ika 27 ng.Mayong papasok idaraos ang kanilaing kasal. Mabuting,1 araw it6', ayon kay Don Nicanor, sapagka'4t urna una y ling6', at saka di na ikagagah'l sa im,6a paghahandang kailan~an sa, isa'ng na'pakalakipg bagay na, paris n& gagawin. -Huwag n~a sa araw na iyan-ang sabi ni foni Titay pagkatapos mapagsangunian ang isaing kalendariong na sa may ulunan niya-bagong buwan pa naman, iya'y pamahiin DR matataiida. IDi raw nagtataMOng pala ang inga pag-aasaw-A sa bago at nsgpapatay na buwan. -lifts, hindi, sabihiin mo'y mabuti nga't pu;ika' pa lamang-ang sal6' agad ni Don Nicanor. - Hindi na naman kumibo, si iiora Titay at aung pinagparuna 4y ida'raos din lamang ay mabuti n~anv maipadaos na agad. Kasiyah~ng loob at pagkagdahik ang taglay ni Rojalde ng& mapanaog sa 1upa, at di man dina,ragan si Carlos gayong na'huling nag-aaintok sq loob DR kalesin. Isa'ng: gising na Carlos-,,Ing kanya lari~ang nasabi at pagkuwa'y naky~t, unmupo, at pinabayann ang takb6' ng lkanysng alasain. -Akin ka na, Danding, aking akin lamang. biakaunti DR panshon ang ipagtitilis ko, sandali in' lamiang at ang miainam kong chalkt ay paniAinashayan nk pinopoon ng aking puso. Mg-a ganit6ng Isipang pawan magliw ang niag

Page  219 PIN A GLAH U A N21. 219 1jialihaliling kumaultiyaw kay Rojalde habaug Si11astapap ang mabining sirnoy nry ga~yong kagandtang gbi ng Abril. -Ntqipaakin ka rin minamahial ko, akin ka no, 00, akin-ang ibinubulong bulong na may halo pang m~a ngiti. Nguni't wari'y itinao'ng' sa isangz pani1,gy n~o lansang-a'y naimatamataan. si Luis na anyong turnututol sa gayong mga salita. Sa pagkabigla ni IRojalde ay na'isip pasagasafin aug kan-,yantg, kaagaw, na tahimik namaiDg nakatayo sa tapat V uy isaing mualiwanag na elektrika at waring may hinihintay. Nauni't nu~ isulyap sa ibang dako mn, kany ng mrga matai ay isaig pulis ang na'-KCung mapapatay larnang kita!-aug nagugiti~itn,~it na salita mula sa loob n- kalesin. na ilaintlilisik aug m-a mata' at nakaakllang May sas'~klin ang mga daliri ng kanaug kainayIkm v,, auIg maysala iP7, di ko piigtatarn6o nQ kali'ayahian, ikaw ang sanhiug di ikaiibig sa akin iii Danding, ikaw aug tinik sa akiuDg lalaMUnaD. Walang wala na akong ipagbabat6. Ngayon di'y ilmlogda ko aug Ikahatuhi'n laban sa i'yo, n~ayo'n din Luis, maniwala ka-at sa isipan niya 'y pinag-ayos na mnabuti aug isa-ng panukalaug matagal nang binabalangka's. Sa gunita niya'y isii i~,na namang nr gising aug nuvra salita ni Dandinig sa pag-uusap nilaing di pa nalalaon, at habangy na~a'aaala aug lahat, ay lalo namang nag-uul6Il ang kapootain kay Luis na n~ lingunin niya'y niaroon pa ri't nakatayo. Nalimutan pati ng, maligayang usapan 'nila nry kanyang mga bibiyanin. Walaug ib ang sumil'id sa kanyang kalooban kung hindi ang nais na

Page  220 220 FAUSTINO AGUILAR maghiganti sa binatang ipinagtatanim, na ihig makitang tinitisod tisod ng lahat. Libo, lakstng mgra panukala, pakana at Inma lalang ang naMnu mugad sa isip ni Rojalde tuwing maaalaala si Luis, datapwa't sa kalakhan ng paghihiganting ibig gawin, ang an6 mang maisip ay ipinalatlgay na walang halaga at di bagay sa kanying pinapanukala. Ibig niya'y ising bagay na ikawaw,lang kabuluhan ni Luis, isatng paraang malilis, ising pagkapahamak na sa kasalukuyan at hinaharap pa ay ikamatay sa mata n~ tanan ng binatang pinagbubudhian. Naisip na ipapatay si Luis upang makapagsarili sa puso ni Danding, nuisip na ito'y ihimatong sa m~a puno at sabihing kaalan" sa ligalig na naghahari upang mniparusahan, n uni't ang mna iipang ito'y ipinalalagay na marupok at walang gaanong bisa. Aig pagdidila kay Mr. Kilsberg, ay siy2.ng pinakapasirnula ng paraan niyang inakalang gawin sa hull. -Panah6n na n'ayong tupdin ko ang ik:lawang bahagi nu aking ginawa. Sa unang hakbang ay da]at isunod ang panfalawa. Lakas loob {ojalde. Itong si Carlos-ang patuloy na munimuni -ay siya ko na yatang kasangkapanin -htgo tiningnan n& matagal ang kanyyang kotsero, na walang kamalak malak sa nangyyaari at ang hinatharap na matamin ay ang pagpapatakb6-ngluni't hindi, hindi ganit6ng tao ang aking kailanfan. Ang Carlos na it6 ay baka magpaikit n(2 dila kung dumating ang panah6n, bakit nga mukhing duwag at tila walang pusong matibay. Ibn, iba ang aking kakatulungiin-at sumandal na nngpakabuti sa kanyang hiligang mga unan unanang

Page  221 PINAGLAHIUAN 221 sutla. Kailancan ko ang isang taong walang inaalaala at may pakundangan sa akin upang huwag akong ipahamak. Ang sisikapin ko n-ayo'y humanap ng taong iyan. Sa malapad na Maynilang ito'y di mawawalan ng isang magbibili ng kanyang laya at pagkatao sa loob lamang naman nr mga ilang ta6n. Kun6t ang noo't abot ang mna kilay na isi isalng ginunita ang mga nagkakautang sa kanya ng lo6b. Marami siyang nAgunita, nguni't mnla taong di niya rnadudulugan ng isang panukalang marungis na paris ng binabalak, sapagka't mga kapantay rin niya kundi man sa yaman, ay ss pagkatao at buhay na hayag. Sa mn-a nagkakautang sa kanya n' malalaking halaga, ay una unang nagunita si Don Nicanor, nguni't ito'y di dapat pagpaalaman ng gay6ng munukala, bukod pa sa di namtnn makikiayon sa gagawin, sakali mang hikayatin, isa pang nmy utang din sa kanya at kailan mang sisingili'y madahiling toto6, hangang sa pinagiisipan na tuloy ni Rojaldeng isakdal sa mjra hukulnan, ay di rin magagamit sa binabaltta sapagka't inananaiantalang di sasala. Ang hanap ni Rojalde'y ising taong mura niyang mabibili at di magpapahamnak kung sakasakali. -Isang taong ganit6 sana ang mattgpuan koang sinasabi sabi-Sa marami kong kakilala ay wala akong mnpisil at lalo na sa m,-a kung tumtawag sa aki'y kaibigan. IsS man sa kanila'y di ko magagamit at sa samantala'y magtatag&a pa ang di pagkatupad n5 aking higanti, at p)ag nagkabihira'y mnakakais ng palad ko si Danding nti si Luis pa rin ang kanyang iniibig. It6 ang di ko malalagok, it6 ang di ko mapapayagan.

Page  222 222 222 ~FAUSTINo AGUILAR Kungr talagang ayaw siya sat ak1-,in, ay matpahsimak namnvtn aug Luis na iyan. N'uni't ina'saan at Sinong tao ang kfikatulun5'in ko? Pan-ibago nan~rnr~nv aki~ra p nibagc-, namang paglalarawan sa sarili n5- m6a tfkas Imibigan na mata-y man niyal'ng tanhlnf'in ay di insjn 5-akapagpaoo. -Napipi na kayong lahat sa aking pithaya - ang nasasabi n& binata-isi man sa inyo'y di nstutong magpairog at ako'y binayaan na ninyong mag-isg. May m~a sandaling kayo man m ' iliw kong kaibigan ay masasama na rin at kaaway 1o! -ang n iutogna may pagn~ingitnr-it pf tl Rojalde. -jSaan po t'ayo paroro'n seiiorito?-ang magalang na usisa ni Carlos. Siya, bago sumagrot tiy nagbunot na orasan at sa maliwanag na ilw nv parol n' kaleSi'n ay tiningnain kun ano nang ras. Mag-i~lka siylm. lamang nlll gabi. NMpakanga pa at ang sandaling ito'y masasamantalhI sa- w paY)Iro6n sa Club na kanyaing kina'aaniban upang nma-kini~g sa napakamahalagaing salaysay nk isa' Diy',.ig kaibigan at kasapi rin sa Club, hingil sat ka buhayan at paglalagay nR sunay sa ritlpaka bait a ~isawa n,- isa'ng maran-al na btbaying ipinakaktigalang sa mga lipunan n~'T Maynila. Bakit anu, salaysay ay lampis na sa kalagitnaain at nll-, Ia bing i'yon matatapos sa pagtaturo nr nagss a litfl kun sacan saftng sulok nagkikita aug magk~limya, kuing ilain nang pinto sa Kamnaynilaan aug, uscagawa nilang paroi so, at kung an6 namaug i paraain aug tinaitahi.n~c babayi upang makaalfs tuwi na sa bahay na sarili at na makadalo, sa m-a tiyapan nila. Sa gabing iyong ikatatapcos

Page  223 P INAG LA IIV~A N23 223 n(Y salaysay, ay isa' rin naman sa, m~ya kasapi, ij~ng ayaw inaniwala sa kaptirihan- at pagkamalinis n5; sino m~ng maran-al na babayi, ang natnl&akongo, magpahapunan, kaya sa pagkakita ni Rojalde n,& oras, ay inakalang sa Club ay nagkakaumpugan na marahil ang m~a kopang puano n6 masasaraiip na alak, at ang m~ra ulam namang naglagay sa miesa ay untianting nafiubos, daharn dahang na'ilibing sa m~a tiyan, n~ doo'y na.. Dlao, kakatipon. Waring na'papakingan ang palakpaka't pagkakatawa na mc)'a nag-uusap, waring sa m~a-taynga niaysumasapit ang lahat ng- sina'sabi nk ma'nanalaysay na nagpapakalang6' naman sa pagpuri no' ni~a kaibigrang kasalo. Tila na'ririnig aug, pagsumpa n& ilan na sila'y di na mangag-aasawa kung gayo'ng babayi rio l1amang ang maggiging palad, na sa ilalini n,~ is~ing ka-baitan at pagkainalinis na kunwa'y tvtglay ay isa'ng kaluluwang nasasaputan n~r pusali, ang itinatago. Gayon man fly unIy mangisaingisa ring nagsasabi na hindi Ia~hat nrf babayi'y masamna na: saan mang gubat ay may ahas, datapwa't aug ganito'ng, pagItatangol ay nagiging sanbi lamang ng~ n4a pagtawa at pagl~ro ng nangaroroon: aug piging na ginagatwai y upang ipagdiwang aug pagkatalasta's nila' sa isang mahalagaing lihim na di nalalanan, n~ ma Mini1, sa likaw n- bituka n~ is'ng babaying di ipalalagay n~ kahit sinong gagamnit n& gayong mualialay na pag-uugali. Sa lupong lyon ay masaSayang lamang aug an6 mang pagtatangol: sa paniIvala nk lahat, lublia pa't pagkatapos na marinig anog gayong katotohanan, ay wala isk' mang babayli na sikat pagtiwalaan, pawang mnang-u-uIol, pawang

Page  224 224 FAUSTINo AGUILAR makasalanan. Lahat nang it6'y nakikinikinita ni Rojaldeng siyang nangyayari sa Club Ibig ibig sanang paro6n upang makipagkatuwa sa mga kaibigan, datapwa't ang kahalagahan ng pinapanukalang baigay, ang pagnanais niyang makapaghiganti agad; ay siyang ikinabuo sa loob ng adhikang makibalita na lamang sa kinabukasan nj mga nangyari sa piging, at ang harapin ng lubhs na lub6s ay ang kanyang banta. -Sa bahay na-ang sagot sa kotserong diwa'y sa -paghihintay ng isasagot ng panfrino6n nay nag. pahina ng' takbo baga ma't handang magpatulin kailan ma't makaramdanm ng isang pagkamuhi ng kanyang senorito. Ang utos na ito'y tila nagpatubo ng mararmiin. pakpak sa mga paa nk alasan, na gayong di man lamang aabot ni sa kalahati ng di sasalang ptgkamatulin ni S, Francisco, na inilalarawang miy pakpak sa boong bahagi ng katawan at anyouz kun sa lipara'y di padadaig sa lalo mang makisig na sasabun.gin; ay di nag-iglap at nakarating sa tapat ng pinto ng marikit na bahay ng, mayaimnag si Rojalde. Nang gabing ito'y di na kinailangan ang daiidaling pagbubukas ng isang matandang Sin0o. Aug pinto ay bukas na talagg, ayw~an kun dahil sa maaga pa naman 6 talagang di na ibig n, matandang bantay na siya'y makakita sa nmutkla n. pangino6n ng ani mang bakds ng sama n. loob. Madaling nakyat at bahagya nang tumugon sa mnagalang na: magandanlg gabi po ni matanda,1n Simo si Rojalde. Pagdating sa itaas ay nasok 0s kanyang silid at pinalitan ng isang kimono, alii magara niyang suotna pantalo't americanang sutla.

Page  225 PINAGLAHUAN - 1-1) $Si pinakadapuga't kakangn ng malaking bahay ang rnaagang pagkauwi ng binatang pangino6n ay nagiging sanhi ng mga pagtatalo at sarisarigr Usapan. Si Roman ang lalong nabagot sa katutug6n sa tan6ng ng isa, sa usisa no6n, at sa pag-ukilkil n, mga napakalurit niyang kausap. -— Saan kay6 galing?-Kay aga ninyong umuwi -Tila nabuti ang ulo —Hindi na ba kayo aalis?(anitong mga tan6ng at pagsisiyasat ang ibig saguting minsanan ni Roman baga ma't di mangyari palibhasa'y nalilit6 siya at di maalaman kun sino ang unang pagbibigyang lugod. Mabuti na lamanllg at inabuluyan siya ni Gunday na noo'y sasisipot kun saan galing, at siyang di nahiya ni Roman sa una pa lamang pagtatan6ng. -Kami'y galing sa Sta. Cruz, sa bahay n, niagiging pangino6n nating babayi at mula roo'y nagtiluyan na kami rito ng walang pasabit sabit naa gaya ng karaniwan. Illn sa Inga nakakarinig ang nagsipaniwala sa gayong paliwanag, nguhi't mayroon din namang hindi, bagkus nagtatanong pa ng kung an6-an6. Si Roman ay nagbingibintihan na at ang pinakaharap na mabuti'y si Gunday na mamaya'y tingnan ng'maluwat, mamaya'y sulyapan ng may kindait na kahalo, at mamaya'y tingnan ng pagkapungay pungay. Ang gay6ng gawa ni Romain ay nlpansin n' isa sa mga nag-uusisa, kaya napauwi sa tudyuhan at biruan ang salitaan hangang sa si Gunday ay mapuno at masok sa kanyang silid na bubulong bulong, kasun6d ang isAng mahugong na halakhakan. Istng tugtog ng kampanilya, palatandaan ni Rojalde kung tinatawag ang kanyang katiwala 15

Page  226 226 226 ~FAUSTINo AGUIILAR sa bahay ang siyang ikinaputol aga'd nk tawanan. Ang tinawag ay patakb6' halos na, lumapit sa pankinoon at magalang na tumano'ng dito kun an6 ang ipag-uutos. Si Rojalde ay nakaupo sa ising mainam ina silyo~ng sa sandala'y kin~tatalaan pa nk pan~aan niya't pamaga't na nagk~ikakawing. Ang maliwanag na ilaw ng isfing bombilla ay tumatarnia qa kanya'ng nakatun~6ng noo, sarnantalang hawak ang is~ng pahayagang binabasa, basa. -Bigya'n mo ak6 na isa'ng kopang Rioja-ang wi'ka-at pagkatapos ay ihanda na ang aking hapunan. Matu lin pa kay sa pinagkakasakt~n. n5 ma lubha, na, ang katiwala ni Rojalde ay nagsalin sa is~ng mainam na copa na kaunting alak na kulay ginto, bago tinawag si Gunday at pinagsabihang maghanda ng pagkain. Tu'nog n~ pingan at mka, basong ga'ganiitin sa mesa aug arinig pagkatapos, samantalang sa loob n~ silid ay nakahilig sa'sily6ng nilalasap ni Rojalde sag lasa ng- Riojang kulay ginto at ang na~a'aaala na nama &y ang pagkakatwa sa Club na kanya'ng miia kaibigan. Nang masok lil ang katiwala, upang sabihing handa na ang pagkain, ay ibang bagay na ang nkiisip ni Rojalde: si Luis na kanyfirg -kaagaiw at kun sino aug migagamit sa, pagpapahamak dito. -1Ja'ng katulong, isang k'atutong ang aking kailang-an-ang ibinubulong nZO luinalabas na sa pinto at hangang sa, umupo sa, mesa ay AO6 Pa rnf aug sinisabi'. Ang paghanap n- kinfikailang,~ang katulong ay kasama ng- masasar~p na ulamn Da nginunguyanguya niya s a pagkain, hangang s

Page  227 PINAGL AHUAN27 227 inaubos ang isaing Pingang pugo6 na, totoo ojyang n~sarapan, ay tila, naka'taos DR isa'ng m6ikakatul~ong pagk'a't no6n di'y tinawag ang katiWilla at may sinabing marahan dito. Pinaka~talasan man nk m~a alilang kaharaip ang kanilang taing'a sa pakikinig Da gay''Ong sinabi,' fty walang na'watasan kundi ang mka salitang papankikin 'maya mnaya n~ kaunti. ilangang dito oia larnang ang kanilang narinig at ang dating iiih ka1talasa'y sumuko' sa na'pakarahang bu'long n& panginoong kuma'kain. Lahat nk naroroo'n lubha pa -Si Gunday na ~siyang taga-abot n,& rnza pingan nk ulam sa katiwala upang idulot naman nito sa pan~inoon; ay walang inabatan kundi matapos ang pagkain upang mausisa sa katiwala kun sino ang pinapaipanhik n~ pan~ino6n. Nguni't talagaing tinitikis yata ni Rojalde ang pagkainip n~ nika alagaid, sapagka't laban sa, kina'gawian na niyang ugali ay doo'n pa umino'n nk cape' at humitfit n~ isaing tabako. Ang unang pagpa, sa labas n~ katiwala ay sinarnantahi' ni Gunday upang usisain kun sino ang Pinia~iakyat, nkuni't ang tinano'ng ay di man sumago't nF,, kahit an6' bagkus nagpakita, pa nk kayamut'an. -iluwag ka, n,&ang mag-uusisAi Gunday at wala kang maa'alamang, an6' man -sa akin-it6 ang naging sag6t,, n~r katiwala nang totoong yamo't na sa wvalang tant~ng ka'atanong nI Gunday. Ah~rn naimiin nit6' ang ugali n~ kina'kausap na, mahirap, Pilitin sa di niya ibig, kaya ang nagsisiyasat a~r hindi na kumibo at nagkasiya na, lamang sa, mg-a Pariunu 1mn. Si Rojalde ay nasok sa kanying siflid, pagkatapos maisip, sa pag-in6m, pa nk cap6, kung an6

Page  228 228 FAUSTINO AGUILAR ang kanyang sasabihin sa kanyang ipihatat:wag upang mahikayat, at sundin ng boong pagtatapat ang kanyang mnaia iiutos. Kailan ma'y inakala niyang upang makalgawa ang ising tao n6- an6 man, ay kailangan ang salapi, kaya sa minumunakala mang ito'y tinttayaJ?a kung magkaano ang kanyang maguguggol -Magkahalagai man ng gaano ay 'aking gga-g win ---ang wika sa sarili-huwag lamang sa tuwi tuwi'y maging sabid si Luis sa aking pagl;kad. Siyang napakaliit ang makaaabala sa akin? Nakakukutya! Nguni't hindi paris ko ang fiurong sa ganit6ng labanan. Humalik sa alabok ang walang itatagal, magbali ng tuhod ang masupil, nguni't gagawin ko ang lahat ug magagawa. XMagkahalaga man ng gaano, si Luis ay mapapahillak, ito'y aking isinusumpa. At pagkasabi nito'y tila isang may kina:ggalitang nagyao't parito sa loob ng silid, walang k&palagyan, mamaya'y tignan ang orasan, ma. maya'y pakingan kung may dumarating na tao. — Isinusumpa ko, isinusumpa ko-ang ailitit na sabing pasunt6k ang mra kamay-Hindi ko ibig ang magpahamak, datapwa't pinipilit ak n? mga nangyayari. gIsang Rojalde, isang pina' nanalaytayan ng dugong malinaw ni mg ia maysalapi, ang maduduhagi sa pag-ibig? Ito'y kahiya hiyang totoo. Ak6 na saan mang dako ay naging mapalad at l napahiya, salamat sa akin Salapi, ang dito pa naman sa bayang sarili'y liag ta-am6 ng kahihiyain. Ha, ha, hW!-ang dugtong na halakhak-katawa tawa, oo! Sa pagkapagod marahil sa kayayao't dito s loob ng di rin naman raliit na silid, si o2(jald I t i

Page  229 PIN AG I. A HA CA N.fy 11ipaupo at ang hinawakan nama'y ang pahayagang bina'basa' basai bago maghapunan. NMuni't is'i~r1 pagwawaksfl nito6 makasanldali lamang ang n agptttotoong sa pagbasa ma'y di rin siya mawili. N,-tpapako sa kanyang isip ang inaakalang gaw'ID. Walmig pinag-aakala kundi ang p)ananalitang11 gel-,garnitin s~a hinihintay niyang kinaiinip inipa'n na. TFattawagin na Isana ang katiwala upang ipaalaIaa,Ang kanyang sinabi, nang kaginsa ginsa'y nakt'rinig n,~ dalawang tukt6k na maralhan sa pin~to. -Truloy-ang salita ni IRoja~de, nula sa loob. lRago nakahakbaing ng papaso'k sa loob n~Silid atg pinatc'ituio'y ay di -gogaanong susmaresep ngn'bangit n~) marahan. Na'ilaala pa niya ang pagkiasigaw sa kanya isang gabi ng panOinoong flO00 kakausapin. -- Fluoy ka-ang ul-it na narnang salita n6, panaiim 6n-Masok ka Pedro-ang dugtong pa ng maakasandali. Ang pinapasok na si Pedro, ang sota ni Rojaldel, ay bahagy'a nang nakapang~ahas n~- dalawang hakbang na papaloob. Doo'n na larnang napatigil. Nang ilapat ni Rojalde ang pintuan n.y inahala ni Pedrong siya'y bi'~bugbugin, ktiya lufflI16ap na nk sulok na maipagtataguan kung ~saklIi. Gayon na larnang ang takot niya kay Rojtalde. Ng~uni't n~patabimik at pinagsaulan ng L1ooh na makitang- nupo ang pang~inoon at lalo pangr nagkaroo'n n(Y katiwalaiin ng siya'y piliting mfaui~o rin namaDn. Pagkasarap sarap n,~~ mga pakitang loob na t1(0; y n~tikrman ni Pe'dro, kaya n~isasabi tuloy sa sarili na ang kabutihan ng kanyang panginoon

Page  230 230 230 ~FAUSTIxo AGUILAR ay di na, m~kikita sa sino Mang m~paglilingkurau pa niya sa hinaharap. Ang lahat naman. nk iyo'y kinukusa ni Rojalde upang m~silo si Pedro at nang ito'y madala' saan man ibigin. Sinmuhn s pasasbing "may is' siyang bagay na ipagagawa at walang~ ibang mapagkakati. waiaan nito kundi si Pedro lamang, na inaasahan niyang di naman ta'tangi kung hinaain nk isaing katibayan nk kanya'ng pagkamatapa't na lobo -Di kasi po-ang tug6n ni Pedrong, takang taka' sa biglang pagtitiwalang iyon sa kanya 11g pan~gino6n, bagay na may malaking kahulugp'n Sa isaing naglilingakod sa ibang taong paris niya.-.Kung sa inyo po'y ngtatalagg akong maglingkod at kayahin ang bagay mang hindi kaya-ang pankako pa mandin ng sota. -Pedro, huwag kang magdumali-ang pakli ni Rojalde-Ang bagay na ipagagawa ko sa iyo'y ik~papasok 'mo sa Bilibid. Sa pagsasabi ng ganit6 ni Rojalde ay isinabay ang pagpapako na tinain sa mnukha n,& kausapt na biglang biglang kinglimbagan ng pamunnitla at pagkatakot, at ang mka matang di pa natatagalang nagpapahayag na katiwalgatng lo6b, 8a niasd ni Rojalde'y nawala'n n- buhay at dibit~t na dila't. na tila nag-aalinlang-an sa kanyang nt~ikikita at ntiririnig. Inakala ni Rojalde na it6 'ang pagkakata6ng masa'samantala upaing biglalin ang gatong, kaya walang pinalibang sandali at aD9 patuloy: -Nguni't huwag ~mo namang akalaing wahirig ua'kakapalit na ginhaw'a ang pagkabilango O kung sakali. lkaw ay payayamanin ko. Linmanglibong piso ang i'babayad ko sa iyong paglilingkod

Page  231 -PINAGLAHCAN 23 231 na giigawin sa, akin. May mga saap't ako'ng kayamanang sukat ipaginyg matibay ng aking salita. Ngayo'n ay hinihintay ko aug iyong pasiya: 00, 6' hindi. -Limuang libong piso, at saka Bilibid,-ang ni~a salitang ikina'tigil na sandali ni Pedro: pag tinangihan niya ang salapi' ay wala siyang ginhawa at pag it6 nama'n ang inibig ay may kapalit na Jason. Putong may kapatid na pamalo, ginhawang ikaipipi'lt, aug grayang al6k nk panginoo'n. Aug paglkamarangal na katutubo sa tao'y siyang nagudyok kay Pedrong tignfin nug tinging matapang aug pang-ino6ng nagsalita, ipinalagay sa sariling ito'y naipakaaba at walang dangal; nkuni't si Rojalde'y may sin~sabi na inaman at tila binabantang huwag bigyfin ug 'panah6n ang alila upang rnakapagkuro kuro pa. -Go, 6' hindi, sagut'in mo ak6 —ang wika. Marahil ay akalain ino ngSYOng ako'y napakasama na, ako'y walang dankal at nagnanasang kita'y ipahamak. Ito nga aug iyong hinala, sa nigra tingin mo'y aking napagkilkilala, datapwa't isipisipin mo, Daman, malumanay mong kuruin, at ipapapasalamnat mo pa sa akin aug ginagawa kong kita ang unang hingan ng paglilingkod na, kailanu)-n ko, at hindi ibang tao na mnapagkakatiwalaan ko rin naman. -Aug ma'bilibid, ang ma'bilibid....-aug puto'l Puto'l na sabing na'pakarahan at warily pag-kausap sa sarili ni Pedro. -U1611, kay hina, ng i'sipan MO-aug paklil ni Rojalde. Ay an6' kung uInbilibid ka? Sa dalawa'ing ta'n bang -ikakukul6Dg mo kung sakali, at kung narito ka, sa labas Da may pagkain at damit, pan'g

Page  232 21 IQJ 2 232 ~~FAUSTINo A(,-TJILAR bibilhin; ay makatitipon ka nk limaing libon~z piso? Hindi, ang maging sainpung tao'n ma'.y di ka rin kikita n~f gayong halag~l! Dapat iotig unawaing sa buhay na, ito'y una sa lahat ang ispi. Ibig mong guminhawa, maituto kang ng tills: walang ligaya sa buhaiy na di pinamuhuninfin ng pagod. -Totoo6 na nga po, ncyuni't ang aking pmi,' ang.sari] ikong budhi. M-a kanilulin iyang pinagpaptiniwalaain mo,at slyang di ilago n,~I buhay n!,- marami. Ang puri, ang sariling budhi? IyVa'y ni~a saulitang likha fldiba lamang, jiuan ang waiting puring nagkalat diyan na sapagka 't may salapi'y mararau~al. kung tiawagi-n? Pang waiting budhi ang pinanffan(I-aninuhan at iginagalang n~x 1hhat dahil sa laka's at ktia'.ng kakambal n& kanilang m6-a yamari? Maniwnila ka sa akin Pedro: ang nagnanasang pumaitaa's tiy di nagtiti'tino"In sa lupa, sulong n~r sulong, makwosagasa man nl&, kahit ano6 at nmag-iwan man sa likod ng maraming 1uha. Tawanan mo ang m,~a ka,,musmusaing iYan at ang lingapin nio'y ang flkagagaufing nv, iyong sarili: ganya'n ang buhay,it pamumuhay. Si Pedro'y hindi kumikibo. Tinitimbaing na mabuti ang mg-a katwirang iyon sa kanyting - ril, isa' isting kinukuro at kinlikilala kun 'aim aulg lalong tapat. Napakahirap,- sa gan~lng kanya usa maiulit pa ang pagkakataong paris noon na ipagkakaroo'n n,~ limang fibong piso, na di niya ta lain sa pangarap mang isAig araw ay pabhibpo sa kanya. Ang limang libong PiSOng yon ny maipamumuhay na ng- tahimik sa bayang sarili, mapupuhunan sa ano mang ibigin, ano pa't ikf'itq

Page  233 1 A~ AG L A 1-1 U A N23 231 tatghal niya pagkakata6n. Baikit Pta'tngibain ang gtyoiig biyaya! Dahil sa sariling budhi? MW karnusmusan iysan ang wika n~i,-a n~)- aking pan~inoon-afll sa sarili ni Pedro-bukod pa sa kahinfijiwityang nauaing talaglfi kung ito'y alKing pa-— Ano, ibig mo 6 ayaw ka?-Ang usisa ni Roialde-Pagsabi nor iyocmg nasasalob., ---Ntipakalii't po naman ytita ang liming liboq~lF7 higlang bigla't aywan kung bakit nasnaw sa, bihiga ni Pedro. -Sa lialaga' ay di tayo rnagkakaal'it. Ang sabihin mo'y kung sang-ayon ka.— Mangyari pa po-ang Daltgo 9 auapn vW1,ng n aparaman sa loob ncy mrra pag-nalin1alli"ang kinab~kabaka-n,,~uni't sabihin ninyo sa al king kung an' anan gawng kailanz'an. — l-Iyan ang ibig ko: maging lab'aki ka. Dingin mo. Ako'y may isa'ng kagalit, isfing knawsy na sa anino ma'4y hindi ko ibig matkita. Siya ay bit ata, may kaunting nalalamm9,, dukhang mapagmatai's at di pa natatagalang napapaalis sa pinapasukan dahil sa pagkaswail. Ang, binatang iyan syaka ko na ipakikilala sa iyo, n,~,uni't sa paggaia n5, aking ituturo sa iyo ay maituto kang huvag magkamali, n~ hindi masayang ang aking,,-a binabanta. — Magkati~wala po ksyo sa akin. -— Ndito ang limang daang piso-ang wika ni RZoj~Ideng sinabayan n~ tinldig at kuniuha9 sa isa'ng Ir~fia ft na sisidltin n,& mcra salaping papel. Jya'y ibiuibigay ko sa i-yo na pinakakatibayan n& ating u~salp. Kapagka ako'y iyong inublo" ay umasa ka,,na sa, pagkaipahamak.

Page  234 234 234 ~FAUSTINo AGUI'LAR -Huwag Po kayong niag-alala kun sa akin ang pakli ni Pedro sarnantalang itinatago ang tinangap na halagg. Ibig ko kailan man na ako'y pagkatiwalaan n- mga nagkakatiwala sa, akin. Sabihin ninyo kung an6' ang gagawin at bukas na bukas ay nang masimulan na. Hindi na nag-alinlan~an si Rojalde. Ang lihinm niyang pinapanukala laban kay Luis ay ipinqgtapat kay Pedro. Walang inalingid na, an6 mian, lahat lahat ay sinabi, pati ng para~n, silo at pakanang ifiumang upang huwag makaligtas it6'. Si Pedro nama'y buong buong taynga isa mga sina'sabi ng kanyang pangino6n, walang di tinandaan, walang sinayang na, ising salita, bagku's din~irngdagan pa, ng mga inaakala, niyang makabubuti sa. gagawing Waing. Sa hinaba-haba n' 'kanilang pa~g-uusap ay napag-abo't ni Pedrong ang kagalitan ni Rojalde sa kanyang i'pahahamak ay gayon na, lamang, at na'unawaan ding kung ma'tututo siya ay di lamuang gayong halaga, ang titangaping kaupahain. Nkutii't ang dapat ay pakaiino-atang [nabuti aug pagdartios nk gagawin, na, kundi sa boong linis ay di magkakabisa. Ba'kit wala, nainan siyang pak~kapaghirapan kundi aug pupuhunani'ng pagkatuso. MAIliban sa rito'y, -wala na. May dalawang oras aug itinag~il na pag-uusap na iyon, at halos hating gabi na na lumabas sa silid ni Rojalde si Pedro. Ise mang alila'y walang na'salubong nk nanainaog na sa, hagdaD, Sit gayong kalak'ing bahay na nasasabugan na nmaraining ilaw ay tul6g nang lahat aug tao at wala nang na'ririnig k~undi aug maugisg ngisaing ~u6o

Page  235 PINAGLAUHYAN23 f Qr% 2,75 ni tandaug Simo na sat madil'im niyang silid ay nagpupumi'lit maikatulog. -Sa makatwid ang ga'gawin ko-aug wika ni Pedro ng nakahiga na sa kanya'ng banig-ay ito: Una, umallis bukas ng umaga. at manuluyan muna kallit sas'n, sa ika sampa n,& umaga, ay aban__,an ang panginoon ko sa tapat ng Banco Hongkong upang ipakilala sa akin aug Luis na iyong kcanyang kinagagalitan. Sa bahay nito'y makikipaiunluyan ako't saka gagawin aug....Hintay ka Pedro't baka may maka'rinig-at itinaa's ang ulong wari'y may pinakikiramdamang nana'nubok SR kanya, bakit naa may na'ulinigang tila tuktok sa pinto. -Tao na kaya it6ug magunaakaw n& limang daang piso kot-ang tau6ng sa sarili bago tumindi'g na inapuhap aug isa'ng buntot-paging kanya'ng gina'gamit sa paglalakfid kung gabi. Nakinig na mabuti, halos pigilin aug paghinka nguni't isa' na namanag tuktok na paris na una aug ikinawala na nk kany~ng takot. -Aug mka kabayo palai-ang wika sa sarili. NRayon ka na lamang magsosota Pedro, n~ayoin nia larnang, bukas ay hindi na at ikaw ay isk' nang Don....Limaug daang piso n~ayon, tatlong libo kung mnakapanuluyan na ako sa bahay ng sinfisabing si Luis 'at saka dalawa pang libo uli' bago ko gawin aug. -.,at luminkap linuftp na namang tila may kinatatakutang kung sino. Mayaaian na ako nkayon, mayamau na-at tulad sa niasiraan n- isip na ipiuagtapunan ang lunian~g Unan, aug guligulanit, na banig, aug lapak lapak na kumot~. Jnaakala ni Pedro na aug isaing may hawak na limnang daa'n ay, alau,&ang gumamit n-9

Page  236 - 236 236 ~FAUSTI o AGUILAR ~gayong m~fa lunmang kasangkapan at sakdal pa n,~ 4audmi. Siya ay mayaman at hindi dapat humiiga sa gayong mabahong banig. Kung- an6 anong t-noa pa-gkukuro ang sumfli'd -sa isipan ni Pedro, sari saring mnka pggtaya n6, g'agawin sa salaping lyon aug kinaulayaw mflgdat mag kaya't bahaigya nang na'katulog. Mabuti wt kun sa magdainag ay nakalimot n& matagal tagal..Nagsisiki'p sa kanyang, ulo ang m~a panukallani tutupdin at hangang sa inabot n& umaga sa iiilakad bakad sa kanyang silid. Pagkarakang makapag-agahan ay nagbalo't mca at baga man pinakausi'sa n~ m~a kasamahan s-,t bahay, ay walang sinabi kundi siya'y pinalrahiyas n~k se~torito na kanyaing naikagalit. Si Rojalid,'y minasama'ng gao alamangr sa harap n~ ni~r nagtatano'ug. -Kaya palai ipinatawag sa akin kagabi-ang, stabi n~katiwala sa kanyang mv-,a kasamahan-n lalsyasin. Kaawa-awa narnan si Pedro, kabutilig mnakisamia!!! -Siya n8-n stgutan naman tip- ibanig tila nasusukalan din n5- lob sa gayong pagkakapatilijs

Page  237 xv JSANG karwaheng mabikas aug tumigil sa tap't; tug& pinto ni Don Nicanor. Ang karwaheng bagong bago, makintaib at pinangan~alagaan nkisaing kotserong may gayak pang sadya, ay naka-, tawvag sa. maraming tao. Aug iba'y na'papahanga sa, tiagagandang kabayong puti na. siyang singkaw,. ang nan,5aglalakad ay naipapatigil at pinagmamas — daing mabut i aug magarang kasuutan n6, kotsero, at ang iba, uama'y nagtatano'ng sa, sarili kuing, siiio aug may-ari 6 kaya'y mataa's na taong pa. — nauihiug di sasala, ni Don Nicanor GutierreZ Dg, 1i15,a sandaliug jYon. Sa buk~s na- durunkawan n- ma kalapit nm,. balhay ay di iisang ulo ang nag-usli na lahat, ny tiaian~abik sa, pagkaal'm kung sino aug sak'yat au6o aug kahulagain nr) pagkaka'tigil nk karwahe., -May sak~y iyan. -Wala sabi, sa, uakita, ko n~ tumigil ay ak6SI atig paglalakuan mo. -Kay ulit' nit6. -Lalo ka, na. Gany~ing m-a- pagtatalo ang sa, mna buka's nav duirun,&awang sinisilipan ng, di ilisang ulo, ay,

Page  238 238 238 FAUSTINo AGUILAR nangyayari. lb' an alaga nir m~ a sa lansangan at iba' ang sa na sa itags nk m~a bahay. May nags~isabing nakita 'raw na is~ng amerikano ang bumaba, -may nagpapatotoo'ng is~ng makisig na binata at xnayroo'n namang naggigiilt na wala raw killan ng dumating, baga, ma't pag'k~tapat sa bahay at sapag ka't n~taunang nakadun~,aw si Don Nicanor, ay magalang na bumati ang kotsero at si Don NiCanor nama'y dali daling umna1l's at tila may kinausap sa dakong loob. Sa nagka'kalabang ml-a hinala at palagay na ito, ay napasangkot ang bintang na marahil ay iharhar'p na si Danding. -Marahil nga. Siya ng-a nam~n-ang nasnaw na salita sa maraming bibig. Ang gayo'ng palagay ay madaling nakapagyao't dito at Jlao pang nakapagparagd ag sa pananabik nk m~a nagmnatal sa karwahe. ilindi fisang dalaga ang mula n- makarinig sa gayong mncraliil, ay nagsipagtiyaga naing maghintay sa pagpanaog ng ih~harap upang masd~n kung an6' ang kanying soot na baro at saysi, kun. ano'ng kulay at guhit mayroo'n, kung gaano kaya kamaha'l, ano pa't ibig ng lahat na makitang mabuti,, pati pagmumukha ni Danding kung rnalungkot 6 nasasayahan. Mayamaya at wari'y pagtug6n sa kainipa'n ng m~a naghilhintay, ang pinto sa lansangan n~ bahay ni Don Nicanor, ay nabuksain at sokcat. lUnang Jumabas si Don Nicanor na nakagayak na mabuti may dala' pang tungkod at isa'ng tabako sa bibig. Sumrisunod. si flora Titay, bihils na bihi's din at kumikislip ang m-a daliri, bago Si Danding ang dalagang ibig m~mnasdan nk lahat

Page  239 PINAGLAHIUAN 239 kung may mukhang, masayti 6' kaya'y malnngkot. Sa gayfik ni Danding ay walang ano6 mang karin,5alan. Ang karaniwan ding ipagsusu6t niya ang ginamit n~ hapong iyon. Nkuni't karaniwan Ma ky nagpapaningining namang labo sa kanyting pagkamahinhing itnpok. Sa mukhang kaagaiw na bukang liwayway, sa, ma- matting humiram ngkulay sa labong madili'm na gabi', sa malinis na no6ng sing-uri n- busilak; ay w-alang ntiunn aNO man ang nankagpakong tingifn ng nagsisipagmasiid. Kung may damdamin man noon ang inagandang anhk ni Don Nicanor, marahil ay kusang ikinukubli' at sa sarili na, larnang pinapagkakasiya, Ang laong marunong' na rnanghuhula, sa gayong naipakatahimik na anyo; ay di makapagmamalaki sa, kanyang dunong: Stipilit- mg papahayag n~ di niya, kasapatain. Lahat ng mga nagpapalagay na, idudulog nga marahil si ya, ay nangapamaaing sa gayo'ng kahinhinan ng anaik ni Don Nic~anor na alangang-alanaan naman sa, kahalagalitn n~, bagay na, gagawin, at kabaka sa, lob ang mnaa bago na, namang paghi.hinala na, nangagkasiya na lamang sa pagniamasid sa karwaheng luma'lakad na't pagkaliko sa isting lansang~an ay di na, nila natanaw pang muli. Ang mag-61hak ni Don Nicanor ay patungo, sa Santana: isaing paanyaya ni Rojalde ang kaniahug tinangap, paanyayang kalakip na samong huwag aiyang habagiln. Kaya ganoo'n ang naipakahigpit na, anyaya nk binata, ay sapagka't tap6s na, tapo's na ang ipi-. flagawa, niyang bahay, ang taitahanan nila ni Danding kun~g mtipadaos, at siyang ibig ipagparankalan sa mga bibiyanin. Sa bahay na, iYong

Page  240 2-40 - FAUST INO A GULAR pinagkagugulan ni Rojalde ng di kakaunting salapi ay malaking toto6ng kabaguhan ang kalny:ng naipasok. Sa dating anyo at ayos matanda ay humalili ang tikas bata, at naitulad sa m:5a chalet na napagkita niya't di miminsang nap anhikan sa iba't ibang bayang'kanyang dinalaw. Sa pagpanhik pa lamang ng hagdang ginamitalu ng mga piling marmol, ay masasayahan na ang paningin: isang malagong pasionaria ang sa pagkakapulupulupot, sa sadyang inayos na ma kawad; ay nagbubulaklak ng masagana at nagsasabog ng masarap na amoy hangang sa loob nt bahay. Sa 'pinakaharap ng durun.awan at mig. papahiram dito ng kanilang lilim, ay naglalaguani namang mga mileguas ang gunmagapang, hitik st mga bulaklak at waring nakikibanga sa mahihinhing sampagita na sa mga landas ng halamana'y gumugubat lamang at nagaanyayang sila'y pitasi't isaliig ng sino mang magandang binibini. Ang mga ilang-ilang na naglugay, sa huling sandaling itinatangap n maga pahimakas na halik ng araw, at sa pagkakalat ng kanilang ban1o'y waring nagsisibati sa di matatagala't kanilang p6 -poonin. L;ahat n6 bulaklak ay naroon, sukat ang lumingap lamkng upang mahangaaa ang kanikanilang kulay na waring pilas sa bahaghari, ang sus6n susong nilang talulot na tagapagtago ng lihihm n r mna pusong nag-iibigan. Walang hinayang si Rojalde sa paggugugol ng salapi, ni ipinagagawa ang kanyang halamanan at nakit:t niga naman niyang' lahat ng inibig ay nangyari, an6 mang pinita'y nasun6d. Ang pahingahau sa pinakagitna ay nalilibid pa ng isang maliit na ilog at puno ng malilift na isdang kun saansatang

Page  241 PINAGL-AtIUAN24 241 bayan ipinagbilin at may sarisaring kulay na pawang nakakahanga. Auig bahay namiin mula sa unang baytang na hagdanan sa pagpanhik, hangan sa pinakalutus'n sa itai's ay inas~sabing puno, sa ]along mayayaniatg bung-a u~ arte. Walang bago sa mate, wa~lang bago sa, paningin na di n~roroon: ang p)anabing Jamang sa m~a pinto ay magkakahalaga' na n& tiglilimang pung piso bawa't isa'. Hindi unh naman kabulaanan aug natatala sa isfang kuw~entanqgipinakikita ni Rojalde sa kan~y~ng mga kaibigan na uniaabot sa labing anim na libo nang piso, at ito'y sa mg~a silya lamang na ipinadahi' sa bagong bahay sa Santana. Kaya si flora Titay at sa daan pa lamang, sa pakikipag-usap sa asawang si Don Nicanor; ay walang katawad tawad tiR pagpuri sa kanya'Dg mIrnianugangin, sapagka't kung bagama'n ng& araw na iyon lamang makikita aug bahay sa Santana, ay nabalita na sa ibang tao 6' kaya'y kay Rojalde na rin aug, lahat n-R maa ginawa roon at aug pagkakaayos ng, mga, ipinabagong bahagi ug bahay. Si Danding ay walang kibo at sa sarili'y tini-1 timibang aug gayong pagkagahik n5, kanya'ng RAm~t inft sa pakikiayong maging manugang si Rojalde, aug, binatang kung bakit hindi niy3a maibig-ibig, Ipagpjljtan man sa loob. Sa pinto pa lamrnag at nang tumigil ang karWa'lic ay si Rojalde, na ang sumaluboug sa maginak, Biga'y na bigWy aug kanyiing pakitangloob 3a tPra bagong dat'ng, lubhia pa sa dalagang n6 -Pakikamt-ay'n ytinapunan ng is'ng titig na may ti it.Ang, panat'abik ni, flora Titay ina masaliksik na lahat aug boong bahay, aug pagnanasa

Page  242 242 242 ~FAUS TINo AGUILAR uiyang9 s1a.pagdalaw na iyo'y huwag may nimika. ligtaang di masuri ay ipinahalata agad, at siYa aug ka'una-unahang nanhik, unang nasok sa loob, at unaug nagyayang ish' isibg dalawin ang Mcla silid na bahay, na, sat balita niya'y puno ng maraining kayamanan. -K~ay inain na salamfin uito6-ang di napigilaing salita sa harap nk isa'ng salaming naglalarawan na buong buo sa tikas uiyang matanda, na. Sa bahay-ang dugtong pa-aug m~a salamin ay Pitwaug magdaraya, kung "minsa'y ma~kita kong tila -ako'y mataba, at kung minsan uama'y payfit. Ta. laga'ng ito-aug turo pa sa asawa, na nakatin~',ala't wiling wil'i sa, pagmamasid n- isa'ng magandang P~inooring pilipino na yari ng ising kilahi'ng pintor -ay walang palad na, mamil'i ~na kasangkapan. lyo'ng binili mo ugY sandaaug piso ay ganito6 ba kainam? hoy, tingnan mo!-ang m-a salita p~ang may kalabit n5' makitang hindi siya pinapansin ni Don Nicanor. -A'in ba, ali'n?-ang marahan namang sag't n' ti-nukoy na nagsasalita na'y di pa rin maalis aug inata' sa, kanyang pinagmamasdain. -1t6-aug wika, ni flora Titay na itinuturo aug salam-in-iyan aug pananalaminan wk tao. Tingnt'n o't kuhang kuha pati m- a kiya-at si fio'ra Titay ay kamiling kiling na, tila nagpapakitang gilits pa kay Don Nicanor.,Aug gayong pagkakapuso ni flora Titay sa sa-, lami'ng di na, pinagsawaang purihin ay nairandw ma iRojalde. Walaug pinalibang sandali, D000 di'y ipinahiwatig-sa mag-asawa ua kintibuk~asa SY ising salaming paris no6n aug kanyang ipadadtfl'1 -Si Don Nicanor ay tumutol, ayaw siya in6 ga

Page  243 PINAGLAHUAN23 243 noon. Napakaranmi na namfing totoo ang kanilang utang na loob kay Rojalde, at magiging kahiya hiya na naman kung mipaparagdag pa, aug salamnin. Si flora Titay ay nakituloug din sa pagtangil, n-uni't pagtanging may pakunwari' at tila nagpapahabol, sapagka't sa, salitang: 1vuwaq nza lnra lamang ay kahalo ang: kailangagi nga sana kung~ sa bagay. N~tiui't ang binata'y ayaw magpahalata na kapultiing tayng-a at nagpakapamaipamanhilk hangang.sa niatarno ang: ikaw na nga 1amnang~ ang baltala sa tiiag-asawa. Si Danding lamnang aug di umiimik at di nakikihialo sa pag-uusaP, sapagk-a't sa sarili niya'y nagn~in~itn~t at sukiam na suk1lin sa gayo'ng pananamantalM n- m~a magulang sa kanyaing pusong ipinagbibilli. -Aug aking ama', ang akiug inai, wala nang kalin~rap linkap sa akin....-aug tanaing SAIitang marahan pang na'ipulas sa mga labi. Pag.kapangaling sa salas n~ mg-a panauhin ay isa isaing pinasok ang m-l-a silid. Walang pinaawad kahit isa', bala na'4y ninasaug makita ni riora Titay, imamaya'y isaing kortina mamaya'y ga~ng velador aug hinangaa't pinakapuri'. Sa siid na tuluga'y nakapasok din at doo'n nama'y aug aimnm na hihigan aug siyang nabati. Sa iba't banti. bahagi nk bahay ay marami ring mka, kaanglkapangx maririkilt aug kanyaiug hinati~aan. laghig sa wala mang kakahfakahulugang sulok ~_ lbahay ay nakakita aug ini ui Danding nk ga hagay na kupuripuri. Aug pailiguan, aug akan~itt, lahat na'y kanya-ng minagandAi. Hindi Al rhisig si Rojalde nk kahit isaung pintls, pa

Page  244 244 244 FAUSTINo AGUILAR wang pagpuri na lamang ang nasn~w sa bibig, na Inia bibbiyananin'. Si Danding lamang ang tanking walang kibo. at nakamata, sa tanang ginagawa nk kanyaing mg1a magulangz na, tila, di na, nangapagod sa kga' gala sa malaking bahay. Sa bawa't larawang nagsabit ay si' Don Ni.canor namfin ang kin~riringain n~r m~a Papuring, tulad sa kamanya'ng. Lubba pa, narng makita ang isa'ng "Pagliubog n-5 Araw" kuwadron iaa gatfin ng, ganit6 n& gumawa. -Lyan ang pintor-ang wika-Tingna'n ninyo0t tila, toto6ng toto6' ang pagysibsib ng araw naku mukubl'i sa kabilang panig n,~ bundok. Ang dat gat na iyang tahimik at bahagya nang maghaalong wari'y nahihiya pang humalik sa pangpang, ang mga, pan,~)inoring patunkong lahat sa kanluran, ang niga ibong tila, nagmamadali sa pag — lipad at ang taong nagtatapon nk huhi niyang titig sa, lumulubog na. araw; ay nagpapahayag, ng pagdating na gabi, iyang gabing balo't Dn~ hiwaga at sagana, sa, maraming lihim. -Siya, n5'a namfin-ang Mfly pagg-ayong pak1i ni fiora Titay sa gayong pagpapatotoo Di Don Nicanor sa karunungang magkuro kuro tungkol sa pagkamahalaga' 6' hindi ng isa'ng buniA ng, arte. -Dito'y walang kuwadrong di may tag1~y net kahuluga'n at halaga'. Sa mrya taong walang 'n'a kikita, sa buhay kundi ang mg-a. nadadama 1 imang at di nagbfibuk~ts n1g kauikin~g isip sa fI1' daindaiing nnh~ihtI;.6 at mahal, ay di mdi1l-b hana n~pagkalugod sa makwdrn aiyf Nguni't sat aki'y hitidi: atko'y isA sat mga dufl18 -

Page  245 PINAGLAHUA N24 245 dalanain sa bun-a na katalinuhan at kailan ma'y.niaging matamning tagasamba, nA kany~ing m~a gawa. -Kung gay6n ay hindi ko, ng-a palfi ikahihiya,sa aking in~a kaibigan aug pagkakapili ko n~, mgla kuwadroug iyang ipinalamuti sa, bahay na ito-aug sago't ni Rojalde. Sa pagpili ay wala ~akong tuntuning sinusunod. kundi aug pagnanasang makuha aug lahat ng- na'babago, at bilhin ang lalong niahal, sapagka't kawikaan ko'y aug bago ay pilit na hahanaaan na sino mang maka'-kita at kaya, naman mahal, ay dahil sa talagang mnay halaga-ang dugtong pang maa salita ni Rojalde. Pagka'rinig ni Don Nicanor sa gayong mga sabi ay nagpahiwatig na tila isaing pan~un-aral sa, magiging manugang, pagka't sa palagay niya ay hindi iyon ang sadyang tuntunin, 'mabuti na lam~ang at di napadiwara si Rojalde sa pamimili. — Paano aug 'inyong gaigawiu, sa ako'y di talagaug bihasa sat mg-a bagay na iyan. Bigyan ninyo ako n& libolibong piso at di AO6 malilito6 miunti man at maa'alaman ko kun saan ia'ukol; dapwa't sa Paris n- nw'a bagay na iyan, ako'y ~adyaug walaug ka'ya, patuna, ko nang ipinathaha.-,yag aug pagka di ko marapat, at lubo~s ako~ng nan~an~ayupapa sa karapatfin D- iba-ang itinuison ni Rojalde sa mga paliwanag ni Don Nicanor. Jto'y hindi na namain kumibo at ipinankambang baka siya'y kamuhia'n ung kinAkaulsap. Magsisipa-,naog na sana sila sa, halamanan upang aug iba't ibang biilaklakiug nairoroou, aug siya, namang mftsdan dapwa't sipapasok aug isaing alilang maydaIang ta. Ilindi pa nga roo'n natitira si' Rojalde nkuni't

Page  246 246 246 FAUSTINo AGUILAR isang aratw pa muna'y nag-utos sa ilan miyang ali'la, upang kinaibukasan n~ hapon ay pa sa Santana at maghanda nR tsai, hindi ang tsi n~ mahihirap kundi ang kagawiang inumiln kung hapon ng may salapi at kung minsa'y ipinagaanyaya pa sa m,&a kaibigan at kata'patang loob na ma'kakainumnan. Sa pag-iinuma'y labo nang nagturnabil si flora Titay. Ang m~a pingtin at tasang ginanlit nila'y pinag-ukulan ng di kiikaunting papuri, ang kakinisan, ang m-ka bulakiak at dahong tila totoo'ng toto6 nga, ay kany~ng minagandanig Llihat. Samantala naman si Danding ay wabang kibo, bahagya nang tumiltikim n- tsAi at halos di nmkatitig kay Rojalde dahul sa kahihiya'n. Ikinahihiya nk dalaga ang sukat masabi n~f binata, sa napakalabis na, kapalagayang loo'b n_~T kanYang inan. Sa pagsasalo'y n~salang nas naman as kanya~ng puso ang datin~g sugat, ang pag-ibig kay Lflis at panibago na, namang mga pagluha, nry lihinm ang idinamay niya, sa, pag-irog na, iyong kusa lamang ipinagpapaumnanhin upang makapagbigaly lug6d sa kanyaing m~aa magullang na. ananag-aakalang sa'saligaya si'ya kung maikaisang paladl na ni Rojalde. -Ginto nga, ang sarong idintidubot sa. akin, datapwa't ang lbam"'an nama 'y dugo-ang niiisalooh na dab'aga, at sa pagkahapis na, biglang s9ulina bakay sa, kanya'ng puso ay napalingon ns lavimn at sukat. Mapapabulala's sans aug boo niyaflg pighati kundi naliagap ang psny6ng dala' sa kanyang bibig. Ang luhang nangifigid sa mga nmta mahahalsta nk m-a kaharap kaya, ang ginawa'y tumnindilg at lumapit sa, ising durun,~swan. Aflg ruabamig nas han~in nk hapon, ang as~angsaKl

Page  247 PINAGLAHITAN27 247 na amoy ng rnil~eg'uas, ang masamnyong ban-o niilang-ilang na kumpol kumpol sa pagkakabitiD, ay siyang wagling saksi ng da'lita at kapighatiaing nilitgok ni Danding. Naia'aaala si Luis, nigugunita ang kanilang sumpaan, ang matitibay na pangakonig naging buhol na kanilang pag-irog at bawa't isa, sa mka ala-alang ito'y may katimbang na dalita sa kan~y~ng damdamnin, may kapali't na buntong hininki. -Nalulungkot ka ba giliw ko?-ang tanO'nDg na biglang inilapit ni Rojalde sa nakapankalumbabang dalaga. Ang kinausap ay hindi sumago't at si Rojaldo Dama'y nagpatuloy:- Lahat ng na'kikita mo naayo'n, iyang Mau pili at nag-gagandahang bulaklak na sa pagkakaung6s sa mka dahon ay tila napapipitas na kusa sa miagagandaing daliri na isaing Danding, ay alay nk aking pag-ibig sa. iyo, suyo tit aking pag-iro'g sa nagmamalaki mong paglin~ap, iyang pag-lingap na maka'ilan mo nang ikait sa akin. Si flora Titay naman at si' Don Nicanor ny nali'libang sa pag-uusap at di na'ririnig ang gaYong pagsasalitaan ng, dalawa. -Go, aking Danding, mapagkailt ka sapagka't hindi ka na naawa sa aking m~)a pagsamo-ang guit pa ni Rojalde. — Na'mainali kayo na pagpapalagay-ang marahang tug4n n~ dalaga-kung pagkakait sa gaflang inyo ang aking ginagawa, sa akin ay hindi at Pagtatapat lamang sa ising inii-rog ko, nk taOS Sa pusong paris ini Luis. -— Hang6 n-ay6n pa ba nama'y tinatalaga m akong apihiln?. ilindi ko inakalang may puso.

Page  248 248 248 ~FAUJSTINo A.GuILAR kang. bakal, hindi ko sinapantaha kailan matng pawawalang halaga' mo ang ising tapat na pagsintg. -Wala sa akin ang kasalanan kundi ~a kasawiaing palad ninyo. Noo'n pang araw ay sinabi kong huwag niny6 akong hanapan na pag-ibig. Si Rojalde ay hindi nakakibo. Ang gayo'ng habad na kototohanan n6- kanying, pag-kasawi ay nagtila isa'ng malaka's na suntok sa kanya'ng mukha at naging panusi sa kanya"ing bibig. Nagkasya na larnang sa ising malalim na buntong hinin~a, sa isaing tinkin sa dalaga, at sa isa'ng n~iting makahulugain. -Na'pakasaya ang hapon, ntipakasarap ang banking humihihi'p na nagpapasighi' na katawan. dfbig ba ninyong manaog tayo sa halamnanaraang salita na binatang, si ffora Titay aug hinara'p. -Sabihin' pa Rojalde, sa bahay mo'y walang di dapat tignain, lahat ay nakahahan~a sa kainamlan ng ayos at pagkamarin;,a1. Tayo, Danding, ikaw na maibigi'n sa bulaklaik ay makapamimili n~ay6n. Sa akala ko'y sagana ang halamanan ni Rojalde at di paris na sa bahay na kapo's kapo's. -Ang inaala-ala ko, po'y baka di makaalinv kay Danding ang m~a bulakla'k na naririyanang tugon ni Rojaldeng kay Danding ang mat'. -Marahil ngaa po-aug tugo'n na dalaga. Al'arn naman ninyong may ilan-g buwan na n~!ayong ako'y tinabanaa'n sa ni,&a bulakla'k, sallagka't anig m~ra bulakla'k man pala'y may itinkagong tinjlk. Na'pakagat " labi si Rojalde, at si flora Titay ay napatingin sa kanyaing ana'k. Si Don Nicanor ay na sa huling baytang na nk~ hagda'n at ~ulus roo'y pinapagmamadali ang kanyaing asawa' ank

Page  249 PINAGLAHUAN29 249,,panig ipagparangalan aug is~ng t' na hitik hitik sa kumpol n,~ rna bulaklak. -Kay ainam nito Danding, o, kay aina. Sa bahay ay di ka makapagpalago nk paris nito. Danding halika! Aug gay6ng pagpapagibilk ni Don Nicanor ary 3iyang ikinapawi agad ng di'liin na bumnantang maging unos sa itaa's n~ bahay dahil sa u~cja sinalita ng dalaga. Si flora Titay ay nagpigil na aragat tumin-in sa ana'k na waring aug ibig sabihi'y: sa 1ba1tay tayo mnagsisingilaii, at si iRo-;a de nama'y matagal na di nakairnik. Nginaiti ng'iting si flora -Titay, na kasunod ni Danding, miula pa sa unang baytang, ay tuinanong kay Don Nic'anor. -lyan ba ang singsabi mo? -.-Oo, Titay tignan mo ang lago, tila, kusang lliiagya'n ug, dahon at bulaklak. At siyangya naiyian, ang puno uP, te na kanyiing itiiiuturo ay maluso'g, batbat uP, mPaa nag-iinamaing bulakiak at mP~a bukong- ba'buka na lamang. Walarig sanPkang di hitik, walang dahong di nagpatpahayag nP, kasaganaan sa dagta. -Kay gaan un, kamay nP, tagapag-alaga mo, Rojalde-ang na'wika ni Don Nicanor sa, ma'manuganPging tila may malalim na iniisip. Aug binata ay hindi sumagot at nagpauna sa kanying niv,,a Panaohing nasok sa isting landa's na patung-o sa kin~lalagyan n~, pa'hinPkahan. -Halikayo rito-ang magiliw na anyaya, sa, tnag.4inak. Dito'y may mnPa puno akong kusang ipinagbilin sa Hap6n', karamiha'y walang dahon k-undi pawang balakiak lamang. An.g tatlo'y sumunod at sinamantala ni flora

Page  250 250 250 ~FAUSTINo AGUILAR Titay aug mahina niling paglakad sa pamurnuti ng mnaliiit, na sampagitang tila m~a bituing nagkalat at napapupulot sa sin'o mang may-ibiga, Si Danding, sa gitna n- gayo'ng halamanang naghahalimuyak n- sari saring b'a~n~o ay nakairarndain ng kaunting aliw. Kung pawang bulaklak ina, lamang sana ang ma'daraanan sa buhay! Kung wala na sanang muga kadalamhati'ang ipinaglulusas ng puso! Pagkaganda gandang halamanan noo'n. ilindi nakapagtimp-i aug dalaga ng~ ma'patapat sa is~tng malabay na sanaa na ilang-ilang: pangit'ing pumitas ng isa', isa' lamang naman, at aug ganito',y tila pag-tugo'n sa, isa'ng magilliw na salitang ibinulong sa kanya ni' Pag-ibig: ---to'y iyo aking Luis-ang wika sa snrili, at aug bulaklak na hari n- m'a kagubatan sa Pilipinas ay sandaling imin-asdan bago itinago sa kanyang dibdib, na tila aug nasa'y makalunas sa kanya'ug mnga hinagpis, sa kanya'ng mga, paglu-ha ng lihim, sa kany6ing pagkaduhagi. Si Rojaldeng naka'mamasid sa ga,Yong ginawa, ay naingit sa, san~a, nanibugho sa ilang-i'lang na mapalad pa sa kanya. Si fiora Titay naman ay patuloy sa pan~cu~n~ha ing sainpagita. Sa hara'p Dn- isfing rosa Viiraeu, na, gaya n~ ibang mga puno roo, y mabulakiak, si Danding ay di nakapagpigil ng is~ng buntong hininka'. Oh! istimg bulakiak na paris uo6n ang kasabay ng kanyaiig oong pinagkaloob kay Luis. Nadialaalaing bago na,bitiwan aug gayong oc, ay di mirninsang siyaY. napipi, na6alaalang nanginginig ang kany AnDg II) kamay- ng iab6t ang bulakiak sa kany~ng ktil, bulakiak na ipinalamuti muna sa kainyaing puso6d

Page  251 PINAGLAHCIAN21 2 5 1 at igrinawad kay Luis upang magfrig tanda n6 -kanilang pag-libigan. Ang mga, araw na iyo'n nk kaligayahan, ang m~a sandali nk matatamifsnapag-uulayaw ay isinakandunkan na n6, gabi at di nia inuling m1iiiwaywayan n~ -rw datapwa't nagiwan n~ mga tanda, naghabilin nk mka baka's na tuwi na'y nagsusurot sa kanya'ng gunita ng isfing pag-giliw na dati'y nagling buhay at nkayo'y kamatayang iniluluha n& kanya'ng puso. Ang bulaklak na saksil nk kanyang sumpa, ay naroong ti'la nanilnisi, tila nagpapahayag ng isa'Dg pag-uusisa ni Luis. -Huwag mo ako'ng sisihin aking giliw-ang nasabi n- nagdadalamhating didaga, ako'y walangsala, na-rito, iyong masdan ang maa nag'bubunso'd sa akin-at isa'ng patak na luhang di naman naikita In~n ama t ing ni n~ naniinubok na si Rojalde, ang nuka'I sa kanyang Mka mnatai't dahan dahangnamialisbils sa, mga ginarinp~ang pisng'i bago napakandong. sa mka talulot n6Z isa'ng sampagita. Napamata si Danding sa bulaklalk na iyong magfliw na tumanga'p n~. kany'ing luha, n'gunitaing, inabuti pa ang' sarupagita at marunong mahabig, n~hini't patuloy sa pamumuti si fiora Titay at ang,samp~agitang iyo'y di rin pinatawvad. Na'kasama sa panyong pinaglalagya'n ng mga na'pitas na, at tutuhugin daw pagdating sa bahay. -Marami na ba kayong napipita's?-ang tan6ng nz binata sa kanyiing bibiyananin. -Mayroo'n na rnf-aug tugon-nguni't ibig kongr mlagkaroo'n nk maramirami pa. Lugod na lug'dsi Danding sa m- a bulakla'k na ito6-ang huli pang salita. Si Rojalde'y hindi kumibo, nagbalik sa bahay

Page  252 252 252 ~FAUSTINo AGUILAR ma tila may nakalimutan baga ma't noon di'y niag. balik sa kinglalagyan n- bibiyaiianing babayi. ito'y malapit, na sa pahinkahan na abutin ni Rojalde. Si Danding naman sy nakatayo't sa malayo nakamnata. -Kay ganda n'&- aking giliw, Ialo't ma'masdang, balot na, ganyan ng- is~ng namamaalam na, liwanag, 6o, hindi ako napamal1i n& pagdudul'og sa kanya' nr, aking pag-ibig. Si Danding ay isa'ng <dalagang may gandang silangan, isa' riyan sa mna1a gandang di m~ikikita sa, ibang lupain kundi dito lamang sa bayan na, masayang [angit at magagandang bukangliwayway-ang di napigilang gunita 11g umiiirog na si Rojalde. Lihim. baga, ma't tao's sa pusong paluhod niyang inihahayin sa paantin ng_) gayong dilag, ang buo niyang pag-suyo, ang buo niyang pag-sintai. At lalong nagtibay sa kanying loob ang han~ad na kan~yahiln n& sariling sarili ang dalaga, huwag tWlutang magkapagibig sa ibaing lalaki pagka't kong iba'y ipinalalagay niyang alangang nmag-ari sa ga-.yong alindog. Wili' sa, ganitong iga, pggkukuro, sabik as tuayamang aliw na, matatamasa sa kandun~an n& -gayong gandti at poot kay Luis na, kung bakii,di malimut limutan ni Danding, ay bahagya nang pinakinga'n ang salita ni Don Nicanor, na sa pagkapagod marahil ay umupo sa loob na, p'lin,~ahan. Bahagya nang nakapag-ukol ng isa'ng pasasalamat sa, niga papuri ni Don Nicanor sa gayong kaayos na pagkakahanay na m6ga halarnan, sa kainam~an n- pagkakatayo n~ff paihingahanig ns sa, gitnang gitna at tila ishing araw nia "walarig tinag sa tayo, ay nagpapakalat n- kanying n~a

Page  253 PINAGLAHUAN23 "253 sinag 6' malijiit na daang piniaggugubatan na sampagita, at iba't iba paing m~a, bulak1ik na naka — kaaliw' sa puso. Si Roj aide ay walang mata't pa — kinig kundi kay Danding na kay Dauiding lamang,na sa pagkakatayong nakainata sa malayo, ay tila paraluman na mga min~canaathang naghahana'p)~ n~ lalong maniningning na kulay na M.-igagayak sa kanyaing kagandahan. Ang tikas na iyong sa gitna n~ halamana'ynakikipan~lagaw sa dilag n5' ]along mg-a pilingsampaga, ay ibig ni Rojalde'ng huwag na sanangmiaali's, ibig na oras oras sana ay m~paghandugamnn6g kanya'ing maalab na pag-giliw n~ouni't sa tu — wing na'gugunita na ang pusong nagbibigay bu — hay sa, dila'g na pinopoon nff kanya'ng kaluluwa, ay hindi kanya' kundi sa ibang lalong mapalad, nia binata ay walang pagkasyahan sa n5'itngit at. ibig na kung mnangyayari lanmang ay matupad na ang munukalang ipinagkatiwala kay Pedro. Sa kina'gabihan ay may tiyapan sila nZ(, dating, sota sa jardin bota'nico. Magkikita sila sa ika 9, sa isa' sa mnga uupaing nayuayungyungk nmalagong baliti, na sa pinakagitna na liwasang iyo'y miatapang na nakikibaka sa panaho'n. Sa usa — jpang ito'y magkiakatalastasan na sila kung paanc,. ang gagawin at kung kailan nmatutupad ang kanyAnDg higant'i. -0, makikita in~ay6n n,~ Luis na iyan kungsino sa amin ang mag-aari sa puso ni Danding. Ang m-a kadustaan kong tini'Is ay paminsanan, iiong pagbabayaran sa akin, pangaha's-at sabay sa pagtiti'im nP~ ml,.ra bagaing na ditsukot ang or~asa't tinigna'n -kung an6 n~ oras:-Maaga pang;, totoo, naipakaaga pa-ang w~ikang tila nailinip.

Page  254 01(d 54 254 ~FAUST11N;o AGUILAR Si Danding ay tinawag ni Don Nicanor upang usisain kung bakit walang kibo, kung bakit di mnamita'S doon na m~a bulakiak 6' ka~ya'y niagliba'ng liba'ng. lsiing:-matamlay po aug katawain ko-ang sagot na natamo ng, ama' at patuloy rin aug pag-wawalang imik ni Danding na sa atio,n~ mukha'y tila nag-i'isip ng' isa'ng mahalagaiug bagay. Aung malamig nang sinag nk araw ay unti-untiug nag-iiwan nk pahimakis na halik sa mga, muraug dahon at talulot n,~ m~a bulaklak. Si Don Nicanor ay di kumikilos sa pagkakaupo at kina'kausap Si' Rojalde tungkol sa m~a hanap-buhay na tsa akala niya-'y patgkakakitaan. Si flora Titay ay wala namang rnaalamang paglagyan nk kanyang m~a sampagita na lalong naragdagan dahil sa ibinigay pa ng- isa'ng alila ni Rojaldeng nan-ulia sa ibang sulok ng hahlananan at iyon aug utos n- panffinoon. Aug pag-uusap ay unti-unting nagkakabuihay: sinimu1a'n ni Don Nicanor at ni Rojalde, at di natagala'y kahalo, na si fiora Titay. -Siya n~a naman-ang salita nitong paayou Sa. asawa-bihirang bahay dito, sa Maynila ang magkakahalamanang paris nit6'. Sa irnga ilauigilang lamang na iyan ay sukat nang nmapataka ang kahit sino. -Masasabi ninyo aung ibig sabihin —ang tug6n ni Rojalde-datapwa t ang totoo'y di pa, ako nvisisiyahang loob sa ayos n~ aking halamanan. May m a kakulan~a'n pa na pagdating n6, araw ay ibig kong ipagawa. -Sa mga may batang puso na paris mo-auqtg paklil ni Don Nicanor-ay wala n5-a namang uskasisiya'ng lo6b. Ganyan din ak6o no6ng akiug

Page  255 PINAGLAHUAN25 255 kabataan. At hindi na hiningahan ni Don Ni-,canor ang pagsasalaysay nk kanyang m~a pinagdaanlan, ang m~a ginawa niya't pargpara'ang ikiniifigtas sa di iniminsang pagkakasubo sa nka sakuna, kahit na ang karamihan sa kanyang piuiagsabi'y walang kina'laman s~a pagpapatotoong ang muay m~a, batang puso ay madalahs na di masi-,Yahaing loob. Nalbalata ni Rojalde ang gayong pagkalayo nila sa, talagang pinag-uunsapan, n~uni't bigay loob at ptig-galang pang ipinalagay sa kanyang bibiyanaamn ang huwag nang salangsangin 6 hadhtng-an, kaya,, at tinalagang habang nakilkinig n~ mg-a salisalita ni Don Nicanor, ay tuman;(Yo-tan~o na Iaiiiang. Ito6 ng-a ang ginawa na aing m~a mata',y wala sa kausap kundi nakapako sa marilag na iiukha ni Danding, na ibig niyang ka'sinagan ng isa' man lamang pagkaawa, sa kanyang pag-hibik. -Ako6 na sana ang naging ilang-ilang-ang nasasaoob n5 binatang in'aalaala ang mapalad na bulakiak na itinago ni Danding sa kanyang dibdlib-kung ako6 ang ilang-ilang at siya niyang na'pitas, oh, kay laking higaya!-at di man ibig ay napangiti n~ bahagya Ang ngiting ito'y' ipinalagay ug~ nagsasalitang si D~on Nicanor na isa'ng pagkalugfod Dry nakikinig sa kanya'ng m~ya sinasabi, kaya ang dugtong pang tatawatawa' na nagapakabuti sa upo ay ito:Naku sabi ko, sa iyo't noo'ng ako'y batang kaSitigulang nmo, ay sari sari at kung an6' an6' namuau aug aking na'iisip. At sapagka't ipinan6-amba' ni fiora Titay na baka may,ma'apulhap si Don -Nicanor na isang baliagi n- pinagdaanan nilang' kahapon ay siya

Page  256 256 256 ~FAUSTINo AGUILAR pang daliruti't isalaysay hangang sa, abutin na, tuloy si'la roo'n ng gabi', at di na maabutan ang mga kapangingeng iniwan sa bahay na naglala. laban pa at di na tuloy matalastas kung sino ang, nak~pulitana nk marami; ay nagyaya na sa anaik at asawa. Sa wikang: tayo na ay isinabay ang pag-tindig at tumano'ng pa mandin kay Rojalde, kung ito'y hindi sasama sa kanihi'. Ang binata ay bumangit n,& ilain niyang kadahilanang di ikapagbibigay loob: isang pakikipagkitang di maiiwasan sa isa'ng mflngan~falakal nas kikasamah'in niya sa isfing hanap-buhay na bubuk~ san sa lalong madaling panaho'n at malapit jwt pagtubuan ng sandaan sa sandaan din, at saka ang pakikipagkita rin sa isang naging kaibiga, sa Londres, na may dalawang araw lamang duniarating at lulan n~y Kumanu Jfaru'. Ito' ang di niir ikasama baga ma't ibig ng-ang magrkapalad an makasuno na mag-a'nak sa fisting sasakya'n, baga~ na magliging dan~al pa niya kun ipahihintulot lamang n,~ m~a dinahilang sanhi. Muli at mul' ang paghingi nk tawad kay ffora Titay, dahi sa gay6ng masamang pagkakata6n. -Huwag ka nang sumarna kundi maingyaysirL -ang banayaid na tugo'n n-7 flora ng marivigg atng m~ca sinalita ni Rojalde-baka, wika ko, walg kang paroroonan, kayai kita niyayaya. Si Rojalde na kaya larnang natnan nugpakatangi' tangil ay dahil sa nasang si Danding ang umani yaya sa kanya' at sasama aga'd, palibhasa'y hindl totoo ang m6-a pagkikipagkitang gtlgawin, at kuing baga mat y sa ika 9 pa n& gabi' kakausapin si Pedro; ay natilihan n'l- Makita ang paglayo iA, dalaga, samantalan~ sila;y nag-uusap pa ni 5orsh

Page  257 PINAGLARCYAN27 257, Titay; na, wala, mang kakibo kibo. Maano'y pinasubalian, siya, ng- isa' man lamnang salita, maano'y tinapunan n~, kahit isaing ting- inDg kundi man i1gapahayag n5, pag-ibig ay magturing n,& pagdusta. Walang wala, iniwan siyang tila, di kakilaka at kaya, lamnang hurninto sa, paglakad. ay n_~ miapatapit sa rosa, virgen, sa, mka bulakl~k na, iiagpapagunita sa, kanya', iu- kanilang pag-iibigan ni Luis. Doo'y na'patigagal na namang gaya n(Y p1)agka'patigagal ug isaing namatayain sa tapat n& libing n~ inilibig na, nasira. Doo'y naghin~g na, nmainu na mnaraming himuto'k aug kanya'Dig puso, doo'y isa isijng binasa, sa kanyaing 'ISipan aug mahalialag~ing talata, ugo kanihi'ng pag-iibigan ni Luis na kailan ma't ma~a'aaala'y umiiwa sa kanyang puso ng- bago at bago. Sa gayong pagkakaitayo na walang kakilos kilos, ay inabot ug- nag-uuuasap na si na flora Titay, si Rojalde at si Don Nicanor. Unang bumnati it6 ait itinan'ng sa, aunk kung au6 aug tinifign'n ilindi sumagot aug dalaga, at isa' lamauig buntong hinin,&ii aug nasna'w sa- kainy~ing bibig iugI tiakisabaiy na, sa uagsisilikad na, patung-o sa, pintusan. Aug rosa, virgeng iyo'y nagpapaalaala, sa kanya' ug&. maraming, bagay. — Pagtubuan nka, kaya, un malaki aug hanap_ bulray no pinapanukala moY-ang usisa ni Don NiL Ca~ior kay Rojalde ug sila'y na, sa piutuan na. -Sa akala, ko'y pagtutubuan, sapagka't sa Europa aug hanap-buhay na sinabi ay pinagtutubuan n.di gagaano at pinamunmuhunanan n6, lalong ml~araysalapi. A-ng salitaan ay tumug~1 pa, u;P ila'ng sandali, bagfo uakaalis aug mag-iinak at napasakay sa kar117

Page  258 '258 258 ~FAU~,TfNo AGUILAR waheng pinasaluno sa kanila ni Rojalde na Sjiya ring nmaghahatid sa pag-uwi. Ang binata ay m atagal taigal din sa daan bago nasok: hininta'y ra munang ang karwahe n~~ mag-ainak ay makaliko sa Namuayan. Na'kita, pa ng; m,5a alilang naglilio, pit sa itafts n~l bahay na nan~agdun,~awan nk niramndarnng, umalis na, ang m~ga panauhin, ang pa~r kakapagpugay ni Rojalde sa m~a lulan n(- karwaheng lumiliko. Makasandali, ay nasok, nagbalik sa halamanan ait doo'n n& nag-iisai na, ay binigyaing dnaing rniaipulas ang lahat n6, sana, n- lobo Na'isip mtng kanyantg pagkasawi, nfigunita ang) katigasaingloob ni Danding na di niya mapasuko suko. Gayomng malapit na, niyang mag-ing, asawa aing ana'k ni Don Nicano'r ay di man lanmang kinaikitaan n,~ kalhit kaunting pag-lin-ap. Ito' ang tunay, na di niytt mab~atai, ang kailan ma'y ipinagdairamdam ng- kiyang puso. Madala's na ikahaba'g sa sarili fing nangyayari, hindi ikakatulog kung minsan ait di ikatahimik na palagi. Kung minsan ay mtigunita ang kabigatain ag pakikisama sa. is~ing di umiibig: sa, pagsastfmaimf ganito'y walang aliw nal ma'1alasap bag'kus pawfing kapa'itan at sana, ng loob. Halos nakikinikinita nang -ang pasurnuno'd nat ipamanaalas ni Dandiig. ay hindi m~ihahaluan n6- ano6 mang pag-ibig; bakiit it6' na na, ang kailan ma't mag-uusap sila'y - yang sinaisabi n,~ dabag a. -Wala ring pinag-ibhan sa, patfiiy ang akitig, magiging asawa —ang wi'ka ni Rojalde,-nftuni't aiP0 pa, ang gaigawin, sa pagkasubo kong ito'y mnahir:W) na ang umurong, ang kahihiyain kong tatamuhlin ity gayou na, lanmang. At saka saanD ko gugugulifl

Page  259 PIN AGL A HCYA.N25 2,59,,jg salapi at ibang kayaianan pang malulusaw ko kung fibigin, kundi sa paghanap ng alilw? Ang kailangan n5gayo'y magiiug asawa ko siya, at maging asawa ko n&, may pag-ibig sa akin. Ilindi sa gayon. gayo'n lamang kung kaya ko binil'i si Pedro! Paggka'bangit sa pan,~Yalang ito'y pinapanabilk n5-I pagnanasang rnatalasta's kung an6' na ang miga, nangyayvari, sa ipinaghilin niyang gawin, kung natutupad ni Pedro 6' hindi, at kung kaila'n ma'dadaos ang panukalang niatagal-tagal din naman niyang binalangk~is. Ilindi sa siya'y walang pag-asa sa katapataing lo6b ni Pedro, kundi aug inatalaala'y baka ito minauinahan n6- pakitang loob ni Luis ay magbinabae tuloy sa kanya'ng tfitungkulin. Kalahatiinang mahigit ng halagang kanilang pinagk6sunduan ang naiibibigay sa dating sota, at ito ay wil'ing Will tiaman sa kapalaran niyang -tinamo6, ayon sa rnuga ipinahayag ng& huli nilang pagkikita. Kay Pedro rin niya natalasta's, na nakauwi nit it6' sa bayang sarili, nakapamil'i na roon n,~ ihi'ng p)itak na palayan -at saka isa' pang kalabaw. Ipinafinarali niya sa inga niagulang at kababayan nit narkapalad sa loterila kaya gano6n. Niwalang niwvaIa naman ang niwa pinagsabihang tao, kaya-'t si Pedro na dati dati'y walang katutura'n sa kanli]' sy ti-unti natig hinahangyaan at pinopoon. At it6l pa naman ang katnyang Ipinakainanais: ina-!at:Angi, mapatanghal. Sa hium ng) isa'ng pagpapakliunbaba, si Pedro, ay nagtatag() nug isang masakmna budhi. Sa lathat nC) kaparaana'y ibig Iuimki, dumuakila at tin62-alin. Nang minga unang.~andafi ay ipinanrfilabot niya, ang di sasalang pag

Page  260 260 260 ~FAUSTIN~O AGUILAR pasok sa Bilibid, datapwa iyon na la~mang inarahil ang tanking pagkakataon'g dulot sa kanyai ni-) kapalaratlL kaya siyang pinan~capitan ng boonge higpit, tulad sit pagkapit sa malijt rnang timbuilati n~ isa'ncg nalulunod., It6'y di nka niya sinabi kay iRojalde, bagkus ipinahalata rito sa kanilang pflguusap, na kung surnusunod manti ay hindi dahil. sti salaping kabayarin; kundi sa pagkafibig na magbigay lo6b. At nang lalong maniwala ang datinig pankinoo'n sa di niya pagkcamasakfim. ay ipinfthii watig pang sa salaping iyong bigay sa kanyai, ay bumawas ng ginugol sa pakikipagkaibigan khay Luis, kaya't n& m~a araw na yao'y nagkakabati(P'A ita sila, baga rna't di pa~ lamang nan~agkakapti lagayang loob.. Ganit6 aug m~a natalasta's ni Rojalde sa httli nilang pagkikita ni Pedro, at di pa uga natattagala'ng ibinala sa kanya' n,," datihang sota ativ 'pag-uusap na iyon sa jardin. -Marahil-ang sa sarili ni Rojalde -ay malaking bagay aug sa'sabihin sat akin. Pag-inul6Il ako n6' Pedronogr it6' ay naalainan ko na kung ano aug gagawin-ati si iRojalde ay naipatigagal. B~hagya na siyang naliliwanagan n& takip-siliim. aug dumarating na gabi'y inakapapasok na sa halamanan at wala nang ma'sinag halos na m_~a hoilakiak sa nanr-aglalabayang saui-a' ii~) m~a puiiono, naroroon. Is~ng kawang kaba'g kaba'g ang halos pasagid agngans ulunin ni Rojalde na saka pa lamang nakaiisip manhik n- bahay. Pag19 dating s~a itad's ay sinabi sa mrya alilang maiilakauuwi na kung ibig, at siya'y mailiwan pa roon. Aug talagfing naghabantay sa bahay ay walang iu1aalamang gawlin nO' panolangalaga kay IRojalde.

Page  261 PINAGLAHUAN 6 '1261 Jt6"'y nagpalabas n& isl~ing silya at sa pagkapanhik n6Q hagdanan umupo. Hinilhintay niya ang pagsundo Hi Roma'n na tinan(Iaang bago mag-ikapit6 uggabi'y dumat'ing do6n n6 walang pagkukulaing. Sn. pagkakaupo ty nagbubulong sa kanya' n,& sari saring bagay ang mabining simoy na mula s~a kalapilt rna ilog ay humihirafm niuna n5, bang-o sa, Um5a ilang-ilan'g at sanmpagitarng nagkalat sa haihuinanan. Nakasandali rin sa gayo'ng maligayang paglasa'p nk alilw, bagro dumatingr ang kan.yAig kalesin na pagkata pat sa pinto'y biglang tuimigil. Si Rojalde'y nagtindig at nanaog na di man Iamang tumugo'n sa magalang no: 4aali's va pu ha.A1YO? n& mafliwang bantay. Kay dami at sarisaring bagay- n~ nilalaman n~ kany'Dg Isipan noon at di na maa'aring duminig pa n~i an6ng ano man! Pagkaupong pagkaupo ay iniutos kay Roma'n na siya 'y daihin sa Luneta: doo'y ibig niyang surnagap muna n& simoy sa dagat at makipagatli~w sandali sa maraming taong kung gayong rnila oras ay naglilibang sa liwasang sinabi. Mala~yo layo pa ay nakaakit na sa~kanya' ang masa3satyi(ng tinig, n~r isaing balita,%, tugtuging tulad sa kundirnan ay nagpapaalaala n,~ m-aligayang kabaPon ng5 ating mga ninunong Jaya at walang pani,;inoo'n. Ang tugtog na iyo 'y nainlinuot sa kanYang kaluluwa at waring nagpapahayag n_~ maramning alfw, nang-an-,a ko ng mr)a kaligayahang di pa niya naitatamo. Ilainga't n~papalapit ay lalong nmaliwanag nan6 Papt.akin' an asayang balitaw. Sa Luneta aly Ulatrarni namang tao, ang iba'y laka'd, 4ng iba'y nangagtayo at nakikini'g Dk tUgtog, madla aug

Page  262 262 262 ~FAUSTINo AGUILAR uankagpapahingalay sa dam6, at ang mapapalad ua paris niya'y nan,&akalulan sa mabibikas na sasakya'n at paligid tigid us wari'y sina'sanay ang kanilang m~a, kabayo. Si Rojalde man tiama'y uagpaligid ligid din at ma'maya'y ma'palapilt, tnamiaya'y rnapalayo sa tinutugtog Da balitaw. Sa mnijsang pagligid at 'Da kasalukuyang tiniitugtog ang marcha amerikana, na itinayo n5' tuiwid tia tuwid n~ lahat, pugay an-g maa sombrero at wiilang kasalisalita ay natagpuaD niya si Mr. Kilsberg. Nkagbatia'n sila', nagk~nuiyan at nag-usap pagkatapos n.R bigay na bigay. Sari sari ang kanilang na'pag-usapan: unaug na'tukoy aug lakad u~) kalakal na, baga, ma't di ipinaghihiuagpi's ni Mister Kilsberg na paris iig- iba, ay nasabi rin sa kausap ua, di naman niya ipagtubo n& malaki, paris -bags ng( M(Ta nagdaa'Dg panaho'n. Si Rojalde ay may sinabli kay Mr. Kilsberg na pinakAisang-ayunan naman nIt6 at di iba kundi tungkol sa paghingi na m~a kalwagan sa, paiijdai15-alakal ua dapat iharap aga'd sa, pamahialaan; sapagka't kundi man siya kaayong lubos nu-) gayong paniukala ay mabuti ua rin n6 a ang huming5i at baka, sakaliug May ma'tarno kahit bahagya. Ang pag-uusap uila'y Ullti Untingng kaka'luluwa. Naipabaling sa, napakalabis ua giigol Da pamahalaan sa kanyang nia kawani mia dito lamang marahil nak~sasahod nk limpak Jimlpik, bago naipasuot sa pagtitipild na dapat gawint kung ibig masiyaha'n aug bayang di inakadahaiSa isaing bayaug mahirap ay tiwali 'naman aug magtayo nu, isAug pamahalaang walaug hina.yaiig mnagtapon-aug tapos pang salita ni Rojalde. -At dahil diyan aug sagot nanman n4" kausttP

Page  263 PIN AG LA H A N23 263 Ikay,,a ayaw dingin aug hinr)i n,-) miu)a may pagasring ibinubuwis na babaan at gawing piso Iatinang Sa sandaain aug buwis sa lupa't m~,a bahay. It6', kaya sinabi ni Mr. Kilsberg ay sapagka't naIbaba-latan siya sa kaibabayad ug' buwis sa may kung ila'ng pa'upahang bahay na malalaki ay wala naniang tao.,Lahat nk m5-a labis na. gugol, lahat n- salapinig n~tatapon at napapagayon larnang sa kung an6 anong pagawa na diwa'y tinatahing talaga upaiig huwag mang~aalis sa tungkol aug maraming mnga kawaning. pinasasahod ug malalaki; ay kanila nang naipag-usapan. Hindi pinatawad pati ii4, pagpapaluwang sa Luneta na iadagaw ua_ kailano),ang lupa sa dagat, at kung ilI.ng buwan nang pinapanukala. Aag gay6ng paghara'p sa isa'ing gawaing ipagbi'bitiw na naman n(2, pU pirng libong piso ay dapat munang ipagpaliban sana sa palagay nug dalawang nag-uusap, na tila nug gabing iyo'y nangagtalaga' ng6, kanil-kanilang dila upang pulaan ang pangrangfasiwa sa salapi n6 bayan. -.Ano'ng kagalingan aug sa ngayo'y maitatamo sa ganylng gagawin?-ang tanong ni Mr. Kilsberg. Si Rojalde n-y~l wIling AVwiI I sa pakikini~g n~r gayong anF)a pagpula na ipinalalagay niyang na sa katwiran. Sa gay6n n~ gayon, aug pag-uusap nug dalawa'y flapaibang dako at halos hindi kinukusu'y si Luis ang napag-usapan. Ipinahayag na lahat ni Mr'. Kils. berg ang mg~a nangyari; walang inalihim. kahit allo, pati ng pagtatalo nila ay binangit at tinapos sa P1)agpapasalamat sa may tapat na, puso niyang kaibigan, na gay6ng walang nais kundi makapag

Page  264 t ", 261 FAUSTINo AGUILAR lingkod lamang, ay nakapagpautang sa kanya nQisang napakalaking bagay na di mababa~yaran marahil ni ti~ salapi. Si Rojalde'y nagpakababababa. naman sa, harap ug6.1 gayong niga papuri, at muli na namang inulit aug pagsasabing kaya, niya isiniwalat aughtotohanan, ay sa pagka~ibig na ma'ilayo si Mr. Kilsberg sa isang kapahamakang sukat sapitin. -Salamat kaibigan ko-ang pakli ni Mr. Kilsberg-dahil sa inyo'y nakilala ko n- lub"su ubs. ang dt' pinagtitiwalaan kong Si Luis, na isa' pala'ng nagtataksill sa akin at nagtuturo n~y kung anu6 anong kauluhi'n sa aking m_,a matngagawa. An6ng pagka'salisahiwa, n m~a pag-aakafla ni Luis sa dapat gawing pagpapasunod np~ puimnan!-Sukat ba namaing sabihin sa akin na ang katampatan daw pag-upa nqy aug na'sasalig sat m~a kailan-an n6- isanig mangagawa at hiu'di ast maibigan n~ umuupa. - May kaulubin pa baing l6laki sa rito? Si Rojalde ay na'patawa n& may halo pang' halakhak. Ang gayo'ng paghahaka'y katawaitaiwa u~ang talaga at di dapat dinglin nr iSaing taung11 may pag-iisip na maipagkukuro ng, katotohawan at matwid. Sa pagkakatukoy na iyo'n kay Luis ay na'alaalah tuloy ni Rojalde aug kanilaing tiyapan ni Pedro na nakalinautan dahil sa gayong pag-uu sap, kaynp -tinangn~in ang orasan, at hawak ito sa kamay usq nagpaalam kay Mr. Kilsberg. Sandali pa silangv nagkaitigilan pagka't may na'ungkat si RojaldeSa sarriantala'y pawang pagsasa~laysay n,~i, nahirap niyang tay6 aug giniiagawa nu- matandtln~i kotsero ni Mr. Kilsberg sa kanyaing kausap WI

Page  265 PINAGLAH AN 265 si Roman. Inilalarawan na naman dito ang napakalungkot niyang kabuhayan, na gay6ng katanda na'y di man lamang magkaligayang mapatahimik ng bahay at huwag mag-abala sa paghanap n~ kakanin. Ang buhay na iyo'y pinasan niya mula pa sa kasariwaan ng kanyang panah6n, at nibibingit na lamang sa hukay ay di pa mandin m'sinagan nag araw ng pagkatub6s. — Dito kang palagi sa pagkakaupo. Ulanin, arawin, bagyuhin, mapaumaga, mapatanghali, mapagabi, ay iba na lamang nang ibang tao ang iyong pinaglilingkuran: kung ito nama'y di pagkabusabos y aywayn ko na! —ang may himutok pang sabi nr matanda sa kanyang kausap na sa mataimtim na pagdinig ay ipinahahalata ang pakikiayon sa nagsasalita. Sasagot sana si Roman, nguni't naputol ang ibig sabihin: ang kanikanilang panginoo'y dumarating na.

Page  266 XVI N(4 kaditmin ng gabi, ang kapanglawan nil.. m5ga lansanlgan, ang mahinang habagat na nagpapalagaslas sa trnoa dahon ng kahoy, ang bahagya nang makarating na liwanag ng ilaw-elektrika hangang sa paatnin ng baliting na sa gitna nr jardin, ang nagkakalikaw at su6t su6t na mQa ugat noong tila mlalalaking ahas na naglilingkisan, ay nagpapalungkot sa puso ni Rojaldelig may m'ta ilang sandali na sa isang bangkotn d6roon. Siyang siya lamang ang tao at ang pagiisang ito'y lalo pang ikinalulumbay. Wala ring pinagibhan sa isang libingan ang kinalalagyan niya, Sa harap nug baliti ay nagunita ang kapos-palad na si Sisa sa NOLI ni Rizal at bigla rin nlmang sumagi sa kanyang guniguni ang naginn kasabihan nang mga duende, nuno at tikbalan, na no6ng siya'y musm6s pa ay napagdidinig kay matandang Simo. Na'alaala pa ang sinalita sa kanya na nangyari sa ilang mnanagaso, na sa panunubok ng baboy-gubat at sanantalang ayaw halos magsihinga upang huwag silang marandaman ng matalas mangangamoy na hayop-bund6k: ay sa lilitaw at aywan kun saan galing, aug

Page  267 PINAGL AHUAN26 267 i~sang taong munti muna, ng m~ga unang sandali, datapwa't palaki ng palaki, pataa's ng- pataia', hangang. sa maging mnalakingg malaki, na, halos suuiuko sa lan~it, at siya'tg sumungaib sa isa'ng manc),anras6ng nawahin 'ng ulirat at n~y mahimasi-hIas'tY na sa puno n~ kianilang hagdanan, hihincyal hingal, nialata ang katawan, hindi makapagsalita at walang malisagot kundi pawang iMing sa m~a itinatano'ng ng kanya'ng asawa. Naalaala ang sinalita sa kabyang nangyari rin sa isaing mnangliligaw na na~kagailit n11g, i'sang duwende at~ minsang galing sa bahay na kanya'ng nililliyag fny hin~alay noon sa puno nrg isaing malago'ng mabu1o ka~ya't sa takot na binata'y doo~n na lamanag na'kitang patay nr) kinaibukasan- At ang kaluluwa B5, isaing nasirang makasalanan na pinabalik u~i rito sa lupa upang ma'ipagsabi ang isaing lihim na kasalanang ginawa, at siyang di ikapasok sa kahtng~ita'n na kung m,5a- gabi raw niadilim' By naghahana'p na' mga nag-iisai sa paglakad 6' kaya'y "III ri,)a na sa dilfim upang kausapin, at kaya pitiangilagan n& lahat ay sapagka't di na ifisang nan'Iyaglakaslakasang loob na nakipag-usap sa kanya ang namatay noon din. Pati ito'y na~igunita ni 1Rojalde sa gayo~ng pag-iisa, sa puno D- baliti: walang di naiapuhap sa napagdidinig, noo' Dg kan-,vaing kamusrnusan pa, isa' is~ing binukiat sa. isip> aing) ni~a buhay-buhay na di miminsang napitang salit'in ng kanilang maa lingkod noong siya'y bata pa, baga ma't ikinatatakot at madalas di ika'katulog na mabuti. _Kung may tikbalang kaya naayo'ng biglang ul~ifitaw dito-ang, usi'sa sa sarili ni RojaldeMarahili nama'y di mang-,anaaha's sa akin; n~1ala-.

Page  268 268 268 ~FA -uSTINo AGUJILAR mtan in niyang ang musmos na nagpipili~t ngr mnata' kahapon, m~isabi lamang ang tikbalang, na ~yo y is6 nang binatang may matitipunong bisig at pan-an~yatawang timbang in timbaing ni dli ~na niya mabibigla, n6- gano'ganoon. At kakausa. ~pin ko pa si'ya't ipagpaparan~alan ang saris-ring bunka nO, isipan nk tao, ipatatalastas kong nkayo'y nauutusan pati ng- lintik,- nahahnilughog pati kayanmanang natatago sa ilalim np-, lupa, at.sa m5,a kasangkapang bat6 ng' matatandfang lahi ay humalili ang maa kasangkapang may sarisaring tabas at hugis na pawang mka bakal, pataHrn, tanso 6 kaya'y ginto., Ibabalita ko rin naMa~ng pati pa pagsasalitaan ngayo'y nagagvaa -sa pamamagitan n~k kawad, rnagpakalayoloyo mian, at sasabihin ko ring ang maa paglalakbay na kaSalukuya'y mabilis na mabilis hindi gaya n6- dating rnasagwil at puno pa nry kapanffanibain. Alarahil ang tikbalang ay magdidilat muna nk, matai bago magbubuka. n6 biblig na takangtaka sa han. yang mrYa makikita't maririnig sa, akin, at mnaqn pa'y maisip na tuloy ang manirahan dito't pnaskop sa mah-Irap na pakikitunggali sa kabuhyayna. Ah! hindi sfisalang mahihikayat. ko ang tikhiaiang-ang may biro pang tapos nii Rojalde, s kanyang m~a munimuni. Lalong nagpakabuti nk upo at baga- man ini1p,na kay Pedrong may ilang sandali, dahil sa pa-st!1 kabalam nito sa oras na takda, ay naliliblng -din sa gay6ng pag-aalaala sa mn'a tikbalanu. 'It flun6. Tangkol sa mg-a nuno ay naalaala niya'Dng 8oY~ sa m5-a sabiha'y palatira raw sai Ma pun.() At Palaging, nangbabat6 sa matwa man 6 sa, muralit

Page  269 PINAGLAHIUAN26 269 Sa kanilla na ring bahay no6n siya'y malift, ay ua~idiig sa mka alila na may nuno raw sa siunnQa'in n& m-a kabayo, kay a kung magsihaling-, hiing ito't suming-asina-asing kung hating gabi'y gayon na lamang. Minsa'y narinig pa niyan g, ang ikinamatay raw nk isa' nilang utusaing babayi, ay ang paghagalit n~, nuno na diwa'y di inibig n, alilang iyon kayan' ak~isip maghiganti. Sa pagkaalala sa nagling palad ng- alilang narnatay dtahil sal higanti ng isaing di mfiibig, ay ne — gunita ni Rojaldeng ganit6' rin nanain ang nina — nasa niya-ng gawin kay Danding bagama't di it6k aug pinag-iitingan ng kanya'ng kagalitan kundi, si Luis., -Talaga" ng-a, anyiing, walang kamuwang-mi — wvang aug m~a lamnlgg lupang iyan. Ni hindi uia-alam magsipaghiganti, dapwa't di ho sila pi — nakakasising labis-ang may pagkahab'ag pang salita-Sila'y nang aging tao sa panaho~n n~k dil'inv kaya' di: marurunong pumaraan. Wala, may sumiipot lamang dito na iSa"ng tikbalang 6 nuno, ay sa~pilitang mahihikayat h~o at patatalo sa aking Mira ikakatwiran. Isa' isti kong ipaliliwanag sa kanilai aug m,~a kalwagan ng pamunmuhay ngoay6n, anto, m4ra kagalingan at ginhawa sa panahong it6& salatnat sa walang higlaw na pagsisikap na puhunan. Nguni't hintay ka muna Rojalde-ang naiibulong-ang maa bata't matatan dang gusgusit 'y aIaharit makipag-usap, mausisang totoo at palata — flong na kung ano-anong bagay: hung usisain, niia sa iyo hung gaano namain ang ikina'sulongDn4' tao sa pamainahala at pagpapasurnunod sfa bayan ng mg-a pamahalaang natatayo, ay a'n'&aug iyong isasagot?

Page  270 270 270 FAUSTINo AGUILAR Si Rojalde'y natigilan, Kung maty is~i ugaigm nuno 6 tikbalang na sa sfisulpot doo't magtata. nong ng bagay na ito, ay di sa~salang mat'iut."iI siya, di sasalang ipahahayag na. pawarig paimba. ba'w lamang ang tn~a kinaing na iyang nagptipa. ganda' sa lahat- n- bagay, at m~a palamutilig,ginagamit n~ tao upang matakban ng kaunti arg kalagayan niyang busabos pa rin hauga' inkfy6n. NMpatindig si Rojalde at waring naghabami'lp n~ ising kasagutan sa gayong mabigat na tano'a~. IDatapwa't aug kany~ing pfig-iisip ay dagli'ng wilpauntol, sa biglang pagkakatanaw sa malayo ng isa'ng taong hunalapit. Mabhinay aug lakad n& dumarating at waring di nama'n nagmamadali iig7 gcaano kaya pinag-alinlan-aa pa ni Rojalde kmtig si Pedro n~a sapagka't hindi gano6n aug lakid n'-~ i s~ng hin'hintay na talaga". Uunti-unting lum'i lapit ang kanya'ng natanaw, hangaing sa ni5- m iling dipa na lamang ang agwa't ay natunyapn n,~ang di pala' si Pedro, kundi isanug puffs8 anwIrikanong, pagkatapat sa kanya'y tumigil mvunaug sandali, at tila. pinagwari kung an6' aDu l"gi ging kailangan ng isaing taong sa gayong ma oras ng gabi ay na sa isa'ng liwasang iayaig. Maya maya ang pullis ay nagpatuloy, ait sa dahan dahan ding pag-layo'y ipinakilalaug hindi siya. nagdudumali. Lalo nang naluip si 1oiealde, lalo nang ipinagtaka' aug di pagsapit agad ni Pedro, at hanga~ng sa ipinalagay tuloy us hlaka ito'y di na paroroo'n. Sa akcala niya'y kinusa Dg hinihintay ring di pagtupad sa salitaan at nag-isilP tuloy nk i'sAng parsaag magaliug 6 is'% kayalng higanti sa dating sota, upang siya'y huwqg nTh tawanan at ipalagay na magagawAn nR an6 immmig

Page  271 PINAGLAHUAN 271 nia'ibig. Nguni't isi na nam~lng tao ang n~tanaw nivang duma'rat'ing na pasalub6ng sa pull's ati niang~agaling sa liwasan ni Lawton. Ang panibagrong natanaw niyang ito'y nagdudumali, matuling viatulin ang lakad at tila may hinahabol. Pagka'tipat sa liwanag nP& isaing ilaw, ay nakilala ni RoJaide, kung sino: si Pedro na palai. Ib-Ig ibi'g nang s~alnbun~gin at n~ imausisa kaaigad, datapwa't nagpigil at hinintay na, makaratiysa kan~lalagy'in niya: sa gano6'y di ipa jin,'Llahalatarig siya'y nana'nabik at di rin nanian in1,1ialagay na mababa, pagka't kababaan kay Rojalde ang maturang siya ang sumalubong ka.y Pedro, na is~ug sota lamang noong araw, ISang inuutus-utusan, at katulong man iiiya sakali sa isaing pina'panukalang gawin, ay di rin rnakapa'pantay sa kanyting tayog at pagkadakila ni sa pan~arap man laniaug. -Patawarin ninyo ako-ang UnauIg uabigklias Sai bibig ni Pedro n6- magkiapiling na sila sa upo iii Rojalde, at pagkatapos na makapag-gawad n,& isaing: magcandang, gabi 'po fly nagsabing hiudi kinusa aug pagkabalani, nakaabala di umiano ang p~agtapos Duk m6-a kailan6-ang gawin dahil sa kanil(' ring usapan. -Urnaasa akong hindi ka nang-uulo'l-ang tugo'n ni Rlojalde —at naniniwala rin unman ako'ng niay,tonap kang dan,~al upaug mnagtapat sa akinaing tapos pang nagpako n,~( kaDyanDg tiugin si liaukhn nug kausap na sa gay6ng kadil'in na gabi iy di nanman kinabanaagan ni Rojalde ng, kahit bahagyang tanda na sukat pagka'kilanlan ng9 mgaI'f isinasaloo'b-Oo Pedro, ako'y uma'asa sa iyo, SRPivka't binabayaran kita, ait sukat mo namang

Page  272 272 - 272 ~FAUSTINo AGUILAR mapagkuro na kapag pinagkculankan mo ako'y nalalaman ko na kung an6 aug gagawin-an,, dugtong ni Rojjalde n;, makasa ndali. Na'lalaman uiyang ang kausap ay madadahai saar, man ibigin. Si Pedro'y isa' riyan sa m.~a taoi),c sila'w at dun~o sa harap ng isaing gaya ni Rojalde na bukod sa marawing na'lalaman BiY matumpok na salaping magagamit sa, an6' mang ibigin. Si Pedro'y walang ma'isagot sa, -gayO-Dg iii~a salita na tila isa' nang pag-uuna Hi iRojaldce Ha pinapanukala sakaling tumalikod siya sa ipagtupad ng kanil'n uan.Gayon wxa'y nagpu milit ding tumutol, at n- mapalagay man lanian sa, di kahiya, hiya aug kanya'ng paglilingkod sat pangino6n. -Naalaman mo kung ano na aug iniisip kol kaninang di ka pa dumarating?-ang putol ani sabi ni IRojalde sat nia paliwanag ni Pedro.Tigna'n mo it6-ang saad na sabay dukot p bulsa-ito'y isa'ng rebolber na sadyang ihabarnai. ko sa, iyo saan ka man naroon. -Isa' lamnang stt lima niyang punlo ay sukat Hang makakitill ng iyong hinin-a't makapagbigay matuwid Haman sa akin sa harAp nk m~a hukuman. Kay~ Rojalderig rnayaman, kilala' sa- pangan,&alakal, tanya'g sa ipagkaniaran-al, at lipo's kapuriha'y sangbayanang tAG aug maniniwala kung magsabing kaya pinatay si, Pedro ay sapagka it siya'y hinarang nito't ibig agawan ug m~aa dalang pahiya's; nj-uni' t isa' eay di manilniwalang pumata-y siya ng tao sapagik 't ibig lamang, pumatay. Kita MO Ha kung anO'Dg m~a kaluwagan mayroo'n ako upang ma'utang naP walang parusa aug iyoug buhay-at pinakabut, ang hawak sa rebolber.

Page  273 PIN AGLAUHYAN23 273 Si Pedro ay kata'I na WIt]1 Hindi magkantututo rig sa'sabihin at halos lumuluhang nagpapaliwanag kay liojalde. 1t6 nama'y gumnawa lamanig n& ganoon dahil sa pagkaiibig maalaman kung haiiga'g sain, ang ab6t nig katapata'ng loob ni Pedro. Ito, na nagsasalita na, mamaya'y ma'palakfis at anamaya'y mapatigil. -Ituloy mo, ipatuloy mo-ang sabi ni -Rojalde tuwing 'titigil si Pedro. Isa' isa' nam~ng ipinaliliwanag rig datihang sota aug kanying maa niaga-wa mula ng huli nilang pag-nusap-. Sinabi aug lahat na di nagkaila rig an6 man, pati rig mga paraang sinaridata uparng siya 'y mag'Ing' kaibigan ni Luiis. Pinakapuri it6', sinabing may magandang puso at saka toto6ng kaibigai rig m-a dukha, walang unaunang kasalariang kinikilala sa miahihirap kundi aug kanilang karalitaang bun-a ng masasaniang palakad naayo'n, rig miasamang pagpapalagay sa nanka sa ibabang marapat pa sa kaunting pakundangari at pagtingin, huwag aug paris n IIayong sila aug masama at sila aug bagsakan n~ lahat rig pintas at pula. At ito'y totoo ayon kay Pedro, siya man namarn kurig minsa' y may gatiito ring palagay. -U161, ~u161, u161l-ang suriod suriod ria riasabi' nli IRojalde-sa bibig uga riaman na'huhuli'ang isda. Rung gayo'y kaibigang ka riang totoo ni Luis at di ino nanasairi kailan man ang siya'y ipahamak? Di ikaw rin ang nagbibigay matwid sa akin upang paghliganitiharn kita? -ilindi po namari-ang bahagya riang ni~ipakli Ilii Pedro-kaya't hanga ngayo'y riakikipagkita ako sa inyo ay sapagka't di' ko bina-bgwi aug aking 18

Page  274 274 FAUSTINo AGUILAR salita. Magi'ng halaga ma'y an6, ay tutupdin ko aug naipanillako. N,-uni't ako'y nanpingalabot tu. wing.magugunita ang aking gagawin Sa is~ingwrn, buting tao na paris ni Luis. Naunawaan ni Rojalde sa ganitong miga salita ng kausap, na tila nag-aalinlan~an pa it6' w~, kaititi bagay sa kalinisan ng- tungkol na kany~ing tutupdin, bagkus humahan~a kay Luis sa gay'ong paghihirap at m,~a dalitang binabatfi, tulad sa isaing bayani kung sa n~galang pagmarnahal sa kanysing m~a damdamin at paniwala, kaya turmalagang hadlan,&ain agad ang pagrtubo sa kalooban ni Pedro n9 wari'y ising palagay na kaalang-alang si Luis. -Pati ikaw ay tila nahawa na rin sa sakft ni Luis. Kung bakit nka ba di ko na'sabi agad sa iyong siya'y talaging ganoon, baga ma't sa bibig lamang ipinamurnutawi aung kanyang niga paghahaka at sa gawa ay hindi na. Sumunod ka sa aki't magkakasalapi ka, 6' kung hindi ay nalalaman mo na-at aug rebolber ni Rojalde ay na'padikit at sukat sa pilipisang kanan ni Pedro. Jto'y -napaibag sa pagkakaupo: aug larnig na naraindaiiang nanuut sa mka laminan uyang nankatal, ay tila lamig na n~ kamatayan, tawag nP- hukay sa katawan niyang ibig na lunukin. At muli na namang di unagkangtututo ug sa'sabihin, muli na naming narnilipit augkany'ng dila. Ipinatuloy ui Pedro aug pagsasabi:., aug gayong kagtandahang ugali ni Luis, aug kanyfing pagkamaawain sa inPga mahihirap, sa m-a apiapihan ng kapalaran gaya ng kanying tawag sa ni~5 paris ni Pedrong naisfsaklaw at na sa ilalimnn kapangyarihan n- salapi, ay siyang nasamantala, siyang ipinagi~ng magkaibigan nila agad at ngs'

Page  275 PINAGLAHCTAN27 275 yo'y ikinapag~papalagayang loob na nilang tulad sa in~a magkapatid. ~-Kung gayo'y ang kanya ring pngkamahilig sa rn~a dukha ang iyong sinamantala at kinasangkapan?-ang tanong ni Rojaldeng may halong pagtataka sa katalinuhang iyon. ni Pedro. f -Siya n4~a po-ang tugon nito-at salamat sa paraang iya'y nagkasundo kamling mabuti, nagka'thpatang loob kami, at n~,ayo'y magkapatid nang umatuturan. Sinabi ko sa kanya'ng ako'y isaing taga lalawigang malayo, at kaya naparito sa Maynilit'y upang humanap n& m~pagkakakitaan, ngikabtibuhay sapagka't ako'y dukha at walang sukat pagkunan. Sinabi ko ring ako'y napapasok n~ paglilingkod sa rnayamang kay Don Victorino Rojalde, at sa bahay nito'y nalabi akong may aniim na buwan, datapwa't minsang nagalit ang pan~rinoon ko sa akin ay tinampalasan ako, sinaktain at minura pa,, bago pinalayas na di man binigyan nR nauukol sahurin. Sa wakas ay sinabi ko sa kanya'ng ako'y wala ni isai mang kaki'lala rit() sa Mayni'la, at di ko maalaman kun saan ako patutungo, at sa pagkaawa sa aki'y binayaan nang doon ak6 magtira sa kanila.... -1Ja'?-ang tanong na nananabik ni Rojalde. — Do6n na. ako nakatirang may ilang araw nhay nAngpatuloy ni Pedrong wari'y di nakiPansin sa tanong n- kausap-at walang hinihintay kunidi ang iny6ng utos upang tupdin ang ating lisapan-Si Luis ay ating atin na n-ay6n. Pagnakawala pa'y talaguing kulang palad tayo. Si Rojalde'y di nakakibo agad. Ang naalaman fliya kay Pedro, ay i'kinagalak ng- gaty6n na. laMfang. Nkayo'y wala nang ligtas si1 Luis, kailan

Page  276 1 276 276 ~FAUSTINo AG I LA R ma't i'bigi'y lilitaw itong kahiyahiya kay Dan.. ding at wala naming pagsala na di m~papakanya aug pag-ibig n'4 binibini, ng magandang ana'k ni Don Nicanor na walang ipinalagok sa kanya, kundi pawaug kapighatian at dalita. Lahat n~ pag-aping ipinatanaw ni Danding nug, ng~a sandaling iyo'4y ipinalagay na bayAd na. Bayfid na't. ang naduhagi'y si Luis. -Salamat Pedro, salamat-ang, mg~a unang salitang nasnaw sa bibig ni Rojalde-Kailin mfa'y di ako, nagdamd~m aliw na paris~ ngaay6n: ikaw ay naging tirnbulan ko, sa pagkalunod. ilintfin mo ng~ayon ang aking utos kung. kailan gaga — win aug ikalawang bahagi '4 -ating usapan. NMayo'ty nakapang~anay na, tayo, aug mg~a susunod p'y may kadalia'n nang iudn, sapakt aa akin na't saka sa tul ong mo rnf naman. Ang' mahirap lamang ay silui si Luis at n4 madala' natin sa'n- man ibigin. Ngkay6ng masilo, na'y kulang lamang aug ipugal. lKailan mo inaakalang mabuti? -Kayo, po. — Kung gay6n-aing sagot ni Rojalde-ay 88 makalawa mo, ma'lalaman sa akin. Dito rin tayo, msgkikita, sa ikawalong ganap n' gabi, at tangapin MO ito, up~ng miay m~gugol ka. Tinaiigap ni Pedro aug iniabot na di naminn mnaalanar kung mnagkaano, palibhasa'y madil'im.Aug usapan sa ilalim, '4 baliti'y natapos at ang dalawa'y naghiwalay. Sa dairaan na Wamnlifll ang pulls na nagbabantay s'a katahi'mikan u gabi at Dang-aabat sa sino, mang may masamuaflg anyo, n'4uni't pinakakatalastalasan man aug miata I pag-iisip, ay di nakairamdam sa dalawaug tol

Page  277 PIN AG LA1HUA N 27 7 jyong tahi'mik na nagsisilakad, ang isi'y patutjgong tula'y n- Santa Cruz at aing isg'y patui4D5o n& Bagumbayan. Nang na sa ibabaw na ng- tulay si Rojalde ay may natagpuang isa'Dg karwahe. Tinawag: ang kanya'ng kalesi'y naghihintay na sa Club, sapagka't gano6n ang bili niya kay R~omain. Samatitalang patun~o sa Club, ay naisip na ang isaing pagwawaging paris noo'y dapat ipagsayi -at ipag-anyaya sa maa kaibigang matMalik: halimnbawa, isa'ng hapunan sa restaurant. At it6 na nng pinanukalang gawin, papanhik lamnang sa Club, makikipag-usap na sandali at lahat n~o abutan doo'y dalh'in pagkatapos sa restaurant: sa gayo'y magkakaalaala sa kanya ang isa'ng pagwawaging bud'a n~ pagkamatalino at kaalama'ng purnarfa~n. -Oo, ito ang mabuti-ang naiisip-Kapaig sa buhay na tao'y may mahalagang bagay na n~gagawa ay dapat namang magsayL. Madali kotssero-ang utos pang mabalasik sa nagpapalakad nk kina'sasakyan niyang karwahe. Samantala, nama'y in~iaaninag na mabuti ni Pedro sa liwanag nk elektrikang na sa tapat nk bahay Municipio, kung gaano aing halaging iniabot sa, kanya ni Rojalde. -Dalawangpu't lima palai. Malaki rin naman, 11~uni't Ikabilang kaya ito sa halagang uisapan -nainin at hanga, n,~ayo'y na sa kanya' pa? Hindi Marahi'l. Pedro, Pedro-ang sanid sa sarili nk datihang sota-ngayo 4y makapaglili'bang ka. hanga't ibigin-at sa pagkcaalaalaing-may sugalan gabigabi sa bahay n- isi niy6ng kakilala, ay doon nal~atungo at tumalagt~ng ipatalo ang kanying dalawangpu't lima.

Page  278 278 278 ~FAUSTINo AGUILAR Si Rojalde nama'y dumairating sa Club. Naroon na ang kanyang kotsero, na, sa pagkainip marahil ay nakahila'ta sa loob n- kalesin. Pagka'tanawv Di Romain sa kanyang pan~ginoon ay ga n~gulat pa't hindi magkantututo ng gagawin, n~TUni't unt'i-unting- pinagsaulan na loob n.6 makitang si Rojalde&y patuloy na di man lamang siya kinibo. fsaing masayang I)agsalu bong nk? r~a, kaibig.,ing dinatna't), ang ipinaniwatla ni Rojaldeng, hindi nwI kabawas sa paglin~(ap sa kanya na mgra kaibigatig dati, ang -may kung' iang araw na di ipinakisalamuha sa. kanilai. -Sumnaligaya kayong lahat-ang pagkuwa'y Daisabi n~ binata. -Bakit di ka na'paritong may kung ilaiig gabi?-4Ng sabad n~y isa' sa, m~a dinatnain na sa pananalita at mgxa kilos ay tila matalik na ktiibigan nk bagong dating. -Kasamna-ang sagot nito~ng tatawa-tawa-incyt gagawing mada~lian at pawang mahalaga, ang iii gil sa aking rnakaparito. Ako ma'y nahihintnyatig) din: sa palagay ko'y tapos na at marahil nanitig-jf kilala na ninyo kun sino sino ang rn,~a bctyiu' ni Va-gues sa kanya'ng naianam, na salaysay. -Tapos na n~,a, n~uni't inaa'alaruan mo aug ginawa ni Vagues? Hindi man sina'bi sa awiri kun sino ang babaying iyon, aug kanyalng sunc4,aYaing asawa at kung sino namnan ang mapaladl wn nak~iuulol. Madalumat MOng pinipilit pilit, nalnii'Y ayaw magsabi, kaya- ni isa' man sa ami'y di nct-niniwala bagkus nagpapalagay na iyo'y i4,1g kabulaanan lamang na gawa-gawa niya-ang tog'on nk ka ibigan. Sa salitaan nk dalawa'y marami ang naklia

Page  279 PIN AGLAHCUA N27 '279 got isii't isi'y nakitalanmitam. hangang sa ng duwating si Vagues na aywa'n kung bakit nabalaw By gayong palaung sa pagparoo'n sa Club, ay ang buhaY pa rin ng babaying iyon ang kanilaing naipag-uusapan at ang di naman pagkiramdam nk sawva sa kanying pagka may sunr)ay. Sinalita' n~ ig~a dinatnan kay Rojalde ang m~a huling lihim wnt isiniwalat nii Vagues, ang maka'itlo naing paglilipat ng kanilang bahay-tagpuan sa pag-ilag na baka may makaramndam. sa gayong ginagawa, aug n~a pagdadahilan n~l babayi sa asawa, kung ruay d~da~uhang tiyapan, ang paglilibing sa mga tagong pook n& Maynila na turnatagal nz), m~a, ihang oras, at lahat h~ ito'y di n~raramdaman na asawva na bukod sa walang kamialay malay ay naniniwalang banal, malinis at walang dusing, aug babaying nagtataglay ng- kanyang puri't karan6-alan. -Ano iyan, ano iyan-ang usisa ni Vaigues na tila nagmamalaki pa sa pagkakasiwalat nA- lihim iia iYon. -Ano pa, kundi ang muc)a kabulaanang pinagtahitahi mo at ipinakaing pilit sa mra, kaibigan iiatin-ang tugo'n ni ]Rojalde sa nagtatano'ng. — Hindi, niakalilion hindi kabulasnan ang aking sinabi. Isinusumpa ko sa... sa.... sa... n~aan n~ aking. At sapagka't di magkantututo si Vagues n~ samsabihin at tila nakalirnot kun sa nkalan nino stisumpa ay isai sa m~oa kaharap ang nagsabing: -Sa nryalan b-t n&, iyong si M...?I Pa~gkairinig ni Vagues sa gayong sabi'y 'napatigil at tumingin ng~ tila may kahalong galit sa nagsalita. Datapwa t niukhang kaibigan ang na

Page  280 280 280 FAUSTINo AGUJILAR tunglian at di niya ntiagagawa na ang isa'ng kai'biga'y ariing kaaway at gawing kattinimang loob. -Hin'di —ang wika-hindi sa n~alan ni M... na aking pinakanmamahal, kundi sat nkalan na akirig puiyisinusumpa ko na talagang totoo ang isP. nalaysay na kabuhayan sa inyo, at walang halo kamunti mang biro, ni dagdag, ni kulang. -Kung gayo'y bakit di mo mas'bisabi kun sino ang babaying iyon-ang mapiling usisa ni Rojalde. At sapagka't di suma'sagot si Vagues at tila nag~aainlangan ay nuagpatuloy ng- pagsasalita si Rojalde-Maa kaibigan-ang wika-sa akala ko'y hindi lahat nk naririto'y nagsipaghapunan na. Ako ang unaunang hindi. Haihanduigan ko kayo ng isa'ng masarap na hapunan kailan ma't manaan~aao si Vagues na kanya'ng sa'sabihin ang pankalan n~ babayi; satpagka't ang bagay na ito'y mahalaga sa ating lahat. An6' ang wika ninyo? -Sa ganaing arnin ay oo-ang sagutan n- nmadla -aywan lamang namin kay Vag'Ues kung na'tatalagang humniya sa n~paggkaisahan ng lahat. -Saan tayo znaghahapunan?-ang usisa ni Vagues-Ibig ko'y ising hapunang marin,&al at maging katotohanan pa n- pagkabukang-palad ni Rojalde. -Iya'y h1indi na dapat ipagpauna-ang sagot ng~ tinukoy-Tayo na. Si Rojalde at ang iba pang kaibigang inabutan sa Club ay nagpinaugan. l1ing sandali pagkatapos ay magkakatialo silang nalilianpi sa mesa D ising mabuting Restaurant. Lahat nk ulam na in'i lalapit ay binabati n- boong lugod nk nagsisikain, palibhasa'y isfi man sa kanila'y hindi Pa nakapaghahapunan. Sa hininki, ni Rojaldeng ha

Page  281 PINAGLAHIYAN28 281 punan 'na anjin kataong pawang nmahal, ay nakuro iia agad ng- may-ari na 'doo'6y makalilikom siya n& di inumunting halaga, kaya ipinagbilin sa m~a vaglilingkod sa mnesa na an6' mang hingin ng anim ay ibigay at ipinagbilin, pang mangag-ibay.ong liksi sa pagdudulot nk ano man, upang huwag may masabi ang sino mnan sa anim. Gayon nka namt~nt afug nangyari: alak na alak lam~ang ay sari sari, mula sa pangkaraniwang Jerez hangang sa Champagne. Walang ano mang naidaing ang magkakaibigan, lahat ay papuri sa m~ka lutong iyon, sa maliksing 'paglilingkod nk m~a alagad. Saimantalang naghahapunan sila at dahil sa bisa ncy alak, si Vagues ay marami nang bagay na nasasali'ta tungkol sa kabuhayan n~ kanyaing mgczrr bayani. Ang babayi ay anaik pal1" ng- ising pari, sa isaing maganda namang taga Bulak na'dito nagtifira' sa Maynila. Nang magling dalaga at dahil sa dilig niyang sukat sambahin n~ sino mang biniata, ay di 'fisa ang nan~ibig datapwa't ang pusong bakal ay di nabagbag munti man sa pagsuyo, at paghibik na mi~a nagsidulog na nag-a'alay n~pagsinta. Isal't isa'y nagpapaibi'g, nagpapakita n~ mga lalo at lalong pagpapakababa upang miaging marapat, nkuni't ang mailaip na puso ng, dalaga'y tila di man naa~abot ng gayo'ng m~a patanaw. Isfing araw ang dalaga 'y kinausap n- kanyiing ina', at ipinahayag nito ang nais na papag-asawahin ang antik sa is~ng pinsang malayo, nit at sagansl pa sa pilak. Ang dalaga'y tumutol, sinabing di pa tumutugtog sa kanya'ng puso ang pag-ibig at ang kiniwiwiliha'y aug masayang Panahon n& pagkadalaga. Gayon ang isinagot,

Page  282 282 282 ~FA USTINo AGUILAR sapagka't ang lalaking idinudulog sa kanya'.v hindi siyang pinapan~arap, dahil sa aug ibig niya'y ising lalaking kahit mahirap ay makawatas lamang sa kanyang m~a isipan. Ng-uni't gayon na larnang ang pamimilit, ina', gayon na lamang ang paghikayat hangang sa nalamnuyot din aug dalaga at nayag na, n~iaikisang palad nk7 lalaking di iniibig. Aug bagoig kalagayang kinaipasukam ay minabigat na sa m5-a una pang sandali. Hindi inilibig aug asawa kqaA ganoon; datapwa't ng magkaanaik na ng isali ay unti unting nawili aug kalooban sa lalakiug Mtging palad. Nakaraiitn ang may kuog ila'ng tao'll ng~uni't isaing araw ay isa'ng bagong kakilalRa a iv ipinanhik sa bahay n~, kanya ring asawa. Ang~ bagong kakilalang ito'y ising man6gan~yatha 11.K m~a dula na, totoo'ng pinapalad. Satin mang dakoly pinupuri sa kainaman n~ mga dula ujiyang 1+'l wayway, ihisong patay at iba pang kaulan inslt itatany~ig ay ipinagtatamio ng- di gagaanong papuri sa mnadla. Batbat n& kapurihia't pagkadak'iki na aug mnkiuangathang iyo'y nanhik sa kanilamr bahay. Sa minsaug pagpanliik ay madala's wit pagdalaw aug isinunod, at nagkaro6n siya, sa, hahay ug& mag-asawa ug~ isa'ng kapalagayd'Dg loul' na kung may iniisip mang sulating isa'ng bagong dula'y isinasauguili muna sa kanyaDng m,6-a ka ibigau. Minsa'y nagpalabas sa Zorrilla na ising, bago niyang katha na aug pamagat ay Resw ric xit. Sa dulang iyo'y na'lalarawan 11g buong buo ang mag-asawa, ang ina- ug babayi, aug pagsia sarna nilang walang pag-iibigan at aug pagkakh tao'ng na'tagpuan na' babayi sa isa'ng kaibigail ipinanhik nug, kanyTa ring asawa, ang lalakiDng 1n17

Page  283 IN AG LAHCUA N28 283 kasikatan pa ma'y siya, nang pinapangarap at ninasang maging kaisa'ng puso. Ang kathang ito'y nagpadakila, pang labo sa mnanunulat at siya rin naman niyang naglng susi ng pag-sil6 sa puso n,& babayi. Suiu-nod na araw sa palabas, ay 1isa'g Iiharn nito6 ang sa kanya'y suinapit. H-umihin~,i na, mga paliwanag sa gayong kapaneyahasa~i. Aung rnankancgatha'&y sumagot at sinabi tUboy aug boo'ng lamln, n&~ kany~ing puso. Hindi natagala't pagkatapos ng- mnga pag-aalinlanu~an n& babaying nagamot ng m ~fa salitang: aitari antg pag-ibig, walang pin opoon ang 'pag-hrog, at buiday nta walan~g halaga auig tatawirinb ko kandti nbinyo ako iqn, n&' niangang~atha; ay nagikAibigan na sila, Saka na, nagsiinula aug mn4',a t'ipanan, aug niga t~agpuang ipinagtatarnasa ng aliw, salarnat sa katiwalaa'ng loob n~x lalaki ua, di nakararaimdamn sa ga-,yong napagsasapit. -Augo, babaying iyan ilm,-)a kaibigan-ang tapos ni Vagues na, hawak aug isaing kopang Champanay si Clernentina ni Escotillon, at auig mapalad naniang nian6,an~atha'y si Leandro Perez. N~)aYong nan~-Akikilala na ninyo 8.y tumiagay tayo sa ugala ng pag-ibig. Bunguan nP, mnPa kopang puno nr,- bumzubulaingalak, palakpakan at pagkak.Atwa ang nagingr pasaInlbong sa Du~a salitang it6' ni Vagues. Au'g mn-a kopang nagtaa's ay napasabibig n~g-pagkakaibigan nloon din. Sari saring salita, iba't ibang palagay aug ibinunP~a P,~ gay6ng pagkakilala sa, babaying lunialasap n-k aliw sa kandun,-fang di niya sinumnPaang pakikisamahan habftng buhay.

Page  284 ,84 28~I FAUTSTx~o AGUILAR -May nagsasangalang, may pumupula, at may Magawa sa, asawang walang malay sa nangyayari. La-hat-sila'y nakfikakilala kay Clenientina ni Esecotillon. Sa lalong m-a mahal na lupunan sa Maynila'y tampak si'ya't isfi sa, m5-a hinahanrnaan -ng madla, dahil sa, kabaitain, pagkamalinis, at kapurihing taglay, n-uni't n- mka sandaling iyo'y waring n~kikita nk mnagkakaibigang natitlipon, na nakahilig sa kandun-an ni Perez at nagpaparinig -dito ng matatamis na, salita, n6- pag-ibig. Ang gandang lyong di naman hi'huli sa, iba, ay waring kinahihinayangan nilang ma pa kay Perez nit lamang. Na'kikinikinitang _ito'y walang maalaniang gawin uipang huwag panghinawaan nk gayong Adilag. Naipahandusay din lamang si CleMentina, ay maanong i8Ei na sana sa kanilang anim aing kinaihandusayan! -M~oa kaibigan-ang salita nk is~i-hindi natin inaikakailang- si Perez ay mapalad. Anong mg'a na44a mayroon -si Clementinia, nka mat~ing wari'y,nag-aanyaya sa pag-ibig. Ang kany~ing katawan, -ang kanya'ng mga bisig, ang mukhang n~ipakaamo; ay sukat nang ipagi'ng dakila ni Perez huwag mang magsul~it nk mga dula, sapagka't tang magkababayi' ng paris ni Clementina ay isting kapalarang di na m~itatausan uli. Sa is~ing halik kaya nk gayong kasariwang mka labi, ay magkaano aug mai'babayad, Vaguest-aug usi'sa n nagsalita- sat tinukoy na kasalakuyang humihigoP n- sorbete. -Ising buhay man ay maibabayad na-aug sa- - got nit6 pagkatapos makalunok na tila hinahabol pa aug paghinka upang huwag masamid. Aug mga' kaharap ay naktihalata sa gay'iig

Page  285 PINAGLAHUAN28 085 4 nangyari kay Vagues, kaya -nagk~tawanan pa si'la. nbahagya. -1sang buhay man mg a kasama ang sabi koang ulit na ipinatay sa tawanan-sapagka't angihalik nk mga labing paris n,& kay Clementina aykatimbang nk kaluwalhatian. -Siya nka naman, totoo, totoo-ang sagutan, n5- lahat-at ng-ayo'y pasalaniatan natin kay Rojalde ang ganito'ng masar~ip na hapunan. Isaing ngiti ni'tong may halong tan-o n,& ulo, ang naging sukli sa gano6ng pasasalamat. Si Rojalde'y walang kibo. Sa 'isipan ni'ya'y sari saring bagay ang gumingiit: naa'alaala si Danding, ainZi malapit ni'yang pag-aasawa, ang di pag-irog nag kanyang kakasamahin habang-buhay, na tulad n&. tulad sa nangyari kay Clementina ni Escotillon. Kun sa kanya kaya sumapit ang gayong paladt, Kun siya,. si' Victorino 'Rojalde ang pangyaya-. rihan noon, ay ayw~n pa. NMuni't oh, maktipa-, patay ako!-ang loob loob ni Rojalde. Dapwa't, noon di'y nagtakilp nk r-nukha na waring ibigpakuitin sa isip ang akalang pagpatay sa isting: in'iirog. -Wala na ba tayong alak?-ang tanong ng is4t sa nmagkakasalo. -At magpapakalango ka ba?-ang tanoing ni, Vagues sa humihingling halos makupa, na sa ka — luah"n Ang tinanong ay hindi sumagot pagka't anigsalita niya'y nadinig n& alagad na maliksing kU-' miuha n- anim pang Champagne at i'nilagay sa. ibabaw n~ mea n ng ibi'g sabihi'y humingvi~ kayo't dito'y mayroon no~ lahat n-uni't ihandalamiang ang kabayarfn.

Page  286 00 286 286 FALJSTINo AGUILAR -Sa kapurihin ni Rojalde, sa kapurihan ni Clernentina n& sarnahang Perez-Escotillon na nanghihiraim n~r tamis sa ibang kandung-an, at sa kapurihan n~ Resurrevxdt na, uiging hagdanang ikinaakyat sa lan'it nk isa'ng mangangatha, ay uminorn tayo n5-ayon-ang ga, talumpati pa nghumin~i nk alak na -taban ang kopang, puano n,~ bumnubula'ng Champague. Sa anyaya niyang iyo'y nakisunod anig iba at augr m~a kopang puno'y nan,~apataa's, nagkaipinkian muna bago sumuayad n~ n~a labi. Aug mnra alagad sa restaurant ay nanaakamnata lamang at takang taka sa. katibayan sa, alak n6 -anim na iYon. Aug paghahapunan nila'y nagtatapos: isa~t isa'y naka'raramdam. na ng pangangailanaang matulog. Si Vagues aug unang na'pabikab. 'D6aalawa lamang ang hindi nag-aantok at siyang nag-auyaya, sa. lahat, na puinaroon sa bahay n5 ilang babaying kakilala nila sa Gagalangin, yamaug maaga, pa, rin lamang. -Siya n~a, siya, nga, tayo na-aug sago't n.~ ilan na sinabayan n- tindig at p-agpapasalamat na naman kay Rojalde. Pagkakita, n& m~~a alagad sa gayong pagtitindigan ay isa aug dumul6g na may hawak na isa'ng maijit na, pape]. -Magkano? —ang tanong ni Rojalde. -Tatlongpung piso p0-aug sagot na tinanong. Si Rojalde'y nagbuka's n- kalupi, humugot n0 may kung Hlang billeteng isinalansan sa mesa at bago ibinigay sa alagad. Munti nang mipalukso it sa katwaan ng makitang aug palabi's sa tatlongpu ay limang piso. pa. -Maanong gabi gabi'y magsikain sila rito-anlg Sabi sa m~a kasama nk wala nang naririnig kundi

Page  287 PINAGLAHUAN28 87 aug ahing-awng-aw sa pagtatawanan ng mga nagsisipanaog. Ang anim na magkakasama'4y naghiwahiwalay na pagdating sa lupa. Tatl6' aug na pa sa Gagahaicrin at tatl6' ang hindi. Si Rojalde, 1)agkasakay sa kanyaing kalesin, ay nag-utos an kotserong urnuwi na sa bahay. Sa karamilian n~~ alnk na naino'm at sa pag-nantok na totoong masasail, ay nfipahilig.sa loob ng kalesin; datapwa't isang gunita'ng natitinio sa kanyaing isip aug di iktituloy nk pagtulog. Naaiaala si Clementina, ang babaying dithil sa hindi umniibig sa asawa ay nakaisip tuloy hum~anap ng- al'iw sa ibang kandung-an. Muli na nainang sa sarili'y-naitanong kung dapat 6' hinding ipagpattuloy aug bantang mag-aswaw n~luni't paano mang mga paghahaka ang gamiti'y 'ii aug bagay ang na'tatausan: na hindi siya dapat umurong dahil sa kahihiyang tttamuhin an marami. -At saka b~kit ko pa bibjihin si Pedro, b~kit pa magpapakagugol n~ malaki sa mga paghiahanda kung an wvakas ay iuiurong ang aking nais? hindi ba ito'y isa'ng kaduwagan?-arig tano'ng sa sarili. ~Sn nDaln ng katotohanan, si Rojalde ay hindi duwag, kailan ma'y nagpatuloy sa kanyting mka inakala, hindi yunmuko sn pang'anib, at ito rin nawinn nng ibig niy~ing ipainalas- sa bina'bantang p~ag-aasawa. -Hindi-ang wika-isinuunpa kong magiging akin si Danding at sapilitang ito'y mangyayari.-' Aug palad n~ tao'y di magkakaparis: si Escotilion ay di masalaping paris ko, hindi ko sisapitin ang miagkasunffay, bagkus pang ako'y fibigin

Page  288 000..010 288 FAUSTINo AGUJILAR ni Danding. Oo ako'y fibiginl-ang magiliw ns salitang itinapos sa gayong pagmumuninmuni. Kungmipaakin na si Danding, kung siya'y ma'kaisaigpalad ko na, ay saka ko niatatangihang hindi iua_ Man isa'ng buhay ang kahalaga' ng mnka halik ni, Clenmentina. Matatamis na gunita, magigiliw na mga pagaalaala aug noo'y sinarili ni Rojalde. iNaalaala aug malapit niyaug pagtatagumpay kay Luis, aug di sasalang pagkahulog nito sa kamay ni Pedro, at ang di na mnatatagal'n patatamao niya ng dakilang palad. Sa kauyfing isipaug gi'nugulo nk alak at pagtutukA ay mabubulaklak na mg.a talata ang nasusulat, at lahat ay ukol kay Dainding, sa dalagang kanyang langit at ligaya, sa pusong tuwi niyang hihibika'y pawang pagmarnatiga's at di- pagdinig aug panago't. Sa' pag-aalaala ng boong naugyari sa maghapon. ay unaug naghahari sa loob aug di sasalang pagkaihan~ffa ni Danding sa mainam -na bahay na tatahanan ni'la sa Santana, n-uui't naguguunit'a rin naman. aug pagwawalang bahalang ipinarnasid in~7 dalaga, aug tila pag-irflng sa kauya't pagdusta. -Sinusubok kaya lainang ako ni Danding?-ang tano'ng sa sarili na nakabilig din sa kalesiD fit nakikitungaling mahigpit s'a alak at pag-aantokMarahul-ang nawika pa-aug mea mata't gandf"ing iyon ay hindi mata't gandang niagpapatan' -~Ji. Oh, j'ibigin din ako ni Danding ng aking bubav — at walang kamalaya~n sa ginagawa na nag-anytng~ may, niyayakap, n,&uni't isting pagkaliyo'ug buaga n,& sun6d sun6d na Champagne aug ikinghandusaY na bigla sa loob n- kalesin. -Sa kapu'rihhn ni' Clemen'tina n - samnah 1ing

Page  289 PINAGLAHI~JAN 289 Perez-Escotillon, na nan'un-utang ng tamfi3 sa ibang kandun'gan...ay.. tumagay tayo... mga kasama-ang paut~l utfil na bul6ng ni Rojalde. At isgng halakh~k ang itinapos sa gayong mga salita, halakhak na ikinigulat ink kotsero at atkala'y kung an6 na.

Page  290 XVII i nkailaing araw at n'gisnan n_,; bo"n LIMayni'la ang isa'ng balitang ipinagtaka' ng' lahat: may nakawa'ng nangyari ng gabing nagdaan, at nakaw na di paris n& m~a karaniwari, kundi isaing nakaw~lng malakf at napagkilkilalang pinaghandaan na muna. bago ginawa. May ilang libo raw ang nadalai no m,~ia nagnakaw na pawang papel, m~a pahiy~s at iba, pa. Ganit6' aug sabi n& mhi pahayagang nagkakaisai halos sa pagbabalita. Aug hindi lamang pinagk6~tugma-a'y kung ilan aug nagnakaw, sapagka't samantalang sina'sabi n,~ ilang may anim daw kataong may dalli pang m~a hagdan at lubid na mahahaba, ay pinatotohanan naman. n& iba na da'dalawa lamang, at hinihinala pang may m-a kasabwa't sa, lob nkr bahay na pinagnakawan. At ang pinagnakawa'sY aug mayamang binata, banto'g, kilahi' sa pagfkarnaawain, litaw sa boong Maynila at kasapi su iba't i'bang kapisanang pangpalus6g sa bayan nit si Victorino Rojalde gaya na sabi ng is~ng pahayagan, na waring ibig bayaran aug salaping ninakaw, n- ganit6ng miga papuri.

Page  291 PINAGLAIHUAN21 291 Ayon sa isi ay ganito6 ang pinangyarihan. "Kagabing ika 12 at ina miarahil at nang tahimik na tahimik ang lahat, ay isinog put6k aug nairinig sa bahay ni G. Victorinio Rojalde na ikina'Rulat n,~ madla. Ang puto'k na iyo'y waring sa biglaan giriawa at gaya n- nmaiasaha'y nakabakJa' n~ maramning loob. Dahil sa puto'k ay ilang pulis aug dumalo6 sa miay tapat n- babay, at noo'n lainang natalasta's kung ano ang sanhi." "May mnya magnanakaw paling nanhik sa bahay rl~i sinabing ginoo, na nagsipagdaa'n sit durunkawan n~ silid, at n& nan~asaitad's na'y binuksa'n augc~ lahat at dinala' ang tanang makukuha. Ayon sa nm~a bahi-bali'ta nami'y may m~a 15.000 piso raw aug sana'y ma'itatakbo ng m~a pang,-aah's kundi naagapang nahuli n~, isa' namang secreta, na ka'aong dumara~n sa tapat, na pagk~rinig wr put6k at na makitang may m~a taong patakbong lunpialabas sa pinto ay naghinala na agad na masama. Ang mka magnanakaw ay n6huli no6n din, at ngayo'y nancyapipiit na, upang pag-usigin sa iiagawa nilang sala sa harap na hukumnan. 1t6 aug nakawa'ng nagbunka n~ sarisaring paghahaka't m~a palagay nj~ nan-akaa1im at pati na n6- m5a pahayagan; haugang sa may isA pang sa di pagkatalastas na aug mga nmagnanakaw nry nahuli na't napipiit, ay nagtgtan6ng kung anu6 rawv ang ginagawa n~ m~a pulis, at kung aug linga nakawa'ng paris nito'y siya ni'lang ganti sa salaping ibinubuwis nk bayan. Sa aim mang dako'y walang siang-usapan aug linadla 41undi aug nakawa'n sa bahay ni Rojalde, at sa ibang lupunan. pa'y niipupuri aug kaliksihan n~ secretang iyong nagkabo6b nami~ng makial1ini

Page  292 CIA 472 292 ~FAUIST1No AGUJILAR agad. Pati sa m&'a balhgy bahAiY at sa usap-usapan ng mga, mag-anak na, tumatangap n- pahayagan, ay walang na-babangit kundi aug nakaw na iyong nagpapahalata ng kalakasang lool, at kaalaiiuh sva mga 8uldksulo'k itg5 6alhay ni Royalde, gaya n-a, n- sabi n& isang pahayagang kasti'la. Hindi lfisang ~inak- na kaibigan nii Rojalde ang nagtatakdl sa nangyaring it6", lal' pa Si ffora Titay, na kapagkarakang mnalaman ang nakawa'y agad nang pinalakad si Don Nicanor upang makipagkita kay ]Rojalde at alam'in aug boongy... katotohanaii. Pati si Danding na di nagsasasag6t sa kanyatq tnaa magulang kung si Rojalde rnf lamang ang natutukoy sa knnilang m,&a pag-uusap, ay burnasa rgumagang iyon, n~ pahayagan, at nagpahaluta, rin ng kayn atataka sa nangyari. Naipakalaki aug ninakaw, napakarnahalaga aug pagkatao n,5 pinagnakawan, na pati mka, surot marahil sa m~a silya lalo pa sa bahay n- ning mayayaman; ay naging saksi nk pagkapo6t nf) kanikanilang sinisipsipan na dugo. Datapwa't is~ng bagay ang kinasgsabikang maalaman n,& nadla: kun sino at ilan ang nagnakaw, Lahat n- inga pahayagang nagbalita ng- nangyaring iyon ay walang singsaing an6 man. Waring ang katalasan ng m-a n~ianunulat ay walang n'a Pala sa pag-uusisa tungkol dito, sapagka't ainm Ia'y hindi nakapag-una ng kahit banaog nk kafinawang slukat ika~kilala sa rn~a may kagagawfin na gayong nakaw. At it6" ang ibig maalaman ng lahat upang huwag mawalinr nk kulay ang ising pangyayaring Paris noo~n, ay mag Iging sanhi pa kung m~a isaiiig lingo lamnang nrig mga, pag-uusap-usap. Isa'ng pahayagan on hapon, malaganap at wa.Y

Page  293 PI-NAGI-.A fT A N23 293 Rapurihing, maayosj magbabalita, ang sa bilang n,& araw na iyo'y nagpaliwanag n& boong nangyari-.,Sa unang mukha at may dalawang tudling pang p~inakaulo ang, pinaglagyan Dnf ml-a kinasasabiking ptiliwanag. Ang pahayagang iyo'y tunay naa namlang mabuting rnagbabalita. Dabil sa nakawan sa bahay ni Rojalde ay nagpasadya pa ro6n n- isli.nyang mnanunulat na nakipanayam sa binata upang alanli n ngang talag~a ang kalahatlahatan. At nalinawang hindi paiai liiSang putok lamang ang nagawa sa nagdaang gabi n- nakawan, kundi mararni at ang nagpaputok na una'y si Rojalde na rna na siyang naka'pansin n~r nananaog na ang isfi sa, mnra mnagnanakaw at daladala aug malfit na balutang pinaglagyain n& kanyang m~a nakuba BR ita~is nk bahay. At sinabi pa ring nasukatan ang susi' n,. kabang bakal ni Rojalde kaya ang tampalasa'y nakapag-' huka's n~y walang kakila'kilatis at nakuha ang lahat nk naibigan. Munti nang madalaing lahat, 41FYuni't n& maramdarnang may-dumarating na tao ay inagapan na agad ang pagpanaog, at it6 aug Pagkakataong sinanianta1a' Da binata upang paputuka'n ang magnanakaw. Sinabi rin namnan aug napangvalan n- ngipagnakaw na d'dalawa pala. Pahayagan ang nagsasalita nit6ng sumfisunod: "Sa mgra sandalingy ito, ang boong Maynilay tiakatatalastis na nk nakawang nangyari kagabing ika 11 1, (hindi ika 12 I-) sa bahay Da mayamang binatang si G. Victorino Rojalde. Siya'y galing sa panonood n- palabis kagabi' sa dulaang Zorrilla. Ti-walang tiwalang nanhik sa kanyang bahay at walang kamalayfin sa nangyayari sa loob

Page  294 Olat ill , -T 294 ~FAusTINo AGUJILAR ng~ kanyang silid. Mabuti at nakaiuwing rnaaga ang binata, dahil sa nakarandarn n~ kaunting bigfit ng katawfin. Pagkapanhik niya ay nagtuloy na sa silid na tutulugain: isii mang alila'y wala na, at pawang nangatutulog. Aug bantay pinto lamang atng nagising n- dumating siya, at saka ang kotseroug naghintay naman sa kanya sa dulaan. Sa loob. nglwsi'lid at nk bago pa lainang nakapapasok, ay nakfiulinig agaid ug isaing kalusko's na di karav niwan. Hindi muna, pinansin nug mga unang sanidali, datapwa't sa kalansing n~, salaping tila hinahalo na kanya, na namang narinig uli ay na-pilitan na siyang lumnapit sa dakong pinangag.at lin-an nk kaluskos. Mabuti't na'usisa niya: isafng, taong nakakabayo sa palababahan nk durun~lawang nakabukas at handang mananaog, ang kantyang namalas. Sa kamay na, kaliwa ay hawak ang isaing balutang pinaglagyain nug salapi at sa isfing kamay pa ay isfing mahabang sundang ang pigil. Aug gayong anyo n6, tampalasa'y hind:, nakasindak kay Rojalde: agad kinuha aug rebolber na kanyang dala' sa katawan, sapagka't hindi pa nakapaghuhubad, at pinaputukain ang tatakw~ na, magnanakaw. Sa unang putok ay naipalingon aug binaril na wari'y nabigla sa gayong pagkakaitutop sa kan.yn,i, at sapagkabt nakita ni IRojaldeng t~talon na Iamang ay pinaputuk~n pa uli ig- isa'. Aug kalab6g nk ising katawang nahulog sa, lupa, at ang, hugong sa paglagpak ng isaing mabigat na bagay, aug sumunod pagkatapos. Dinungaw agad ni Rojalde at ang akala'y naktipatay siya. Nguni't hindi pali.,

Page  295 PI NAG LA H IA N25 295 Sa gitna ng dilim. ay nabanaag aing matuling pagtakbo ng? palaba's sa daan, kaya pinasundan pa nk isa' ring putok. Patuloy ang pagtakbo n,& tampalasan, n~uni't halos hindi pa nakahuhuling baytang si Rojalde n1g pagpanaog, ay isa' naagptk sa IabaS nD daan ang kanyang ntirinig. Lahat na na tao sa bahay ay na'gising, at ilang sandali ay namun6' ang lansan~an. Ang magnanakaw at isi pang kasama nito'y nangaroo't napipift na. Isai palang secreta, na ka'taong dumaraan ang nakarinig sa huling paputok ni Rojalde, at siyang nakaharang sa nagsisitakbo'ng magnanakaw. Ginamit din n.5 secretang ito ang kanyaing rebolber, kaya di nakalayo ng malaki ang dalawa. May ilang libong lahat ang halaga nang ninakaw nor mna tampala'san, at ayon sa pahayag' ni IRojalde ay may mka sampung libo. Ang sinabing lialaga ay nakuha uli. Ang nagsipagnakaw ay dalawa', isa'ng nagnganp~aJang Pedro Dalahikan at isaing nagpapamagat namang Luis Gat-buhay. Sina'sabing ang Luis na it6 ay hindi kasamang nanhik sa bahay at siyang pinakabantay na naiwan sa lansangan. Ang taong itong tfiayo tayo sa inalapit n~r pintuan ay na'kita ni Rojalde n,~inangaling sa dulaan at saka n- katvyang kotsero na isa sa m~a, saksing magaasalaysay sa huku'lian. Nakita naa nila, nryuni't hindi naman pansin. Sa pakikipag-usap din naming ito, ay natalastas'na si Pedro Dalahikan ay naging sota sa bahay na iyon. at hindi pa natatiaga1gng pinalayas dahil sa masasamang gawang. hindi nfilbigan n,~ Panainoon. Tungkcol naman kay Luis Gat-buhay ay may mma

Page  296 296 296 ~FAUSTINo AGUILAR sasabi rin kami. siay naging kawani sa baliay kalakal ni Mr. Kilsberg at kung ilang buwan na ngayong pinadayas nit6' dahil sa nagtuturo ngkung an6 an6ng mga paghahakang pawang lisya at wala sa matwid sa mg-a niangagawang nanasok doon. Tila ang kct/4cpon n& dalawang n~huli'y puno nk m~a kagagawang di nila ipinagkakadan -al. Thin na rin ma kapahayagan natnin ang nag-aakalang marahil ang dalawang magnanakaw na sinabi, ny, kagawad n- malaking kapjisanan ng m~a magnanakaw na di umano 'y natatatag sa Maynila at kung may ilan nang buwang siyang pan~anib ngtahimik ns nagsisipanahanan sa mapalad na bayang ito na di matapos tapos na ckd'lera, at n& naglalakihang sahod na nig~a kawanii nia siyan ipinaghihirap ng madlang nagsigibuwis. Ang paglilitis sa mga magnanakaw ay ga'gawin din sa loob n- lingong ito at ngayon pa'y ipahahayag na namin ang niboloob na sangbayanang sila'y huwag kaawaan sat pagpapatrusa, upang mangoakita n,& kapwa nila tampalasan na dito'y may kaparusahang ikina'kapit sa sino Mang nakagawi n- lab~s sa katwiran" Mula n- sandaling m~palagay sa m-a pahayngan ang ganit6ng miga paliwanag; ang kahatubsn sa dalawang nahuli sa pagna-nakaw, ay halos mas~sabing yari na. Lahat na'y pumula sa kagagawang iyong m~iipapayag laman'g nk isging pusong halimaw 'na di nakikikilala ng mgft Mahal na damdamin. Ang marami rin, namang kakilala ni Luis, ay nangatilihan nk mabasa ang gayon, bago nagsipagpagalaw na lamang n~g balikat na waring ang ibig sabi'hi'y walang di mn~iisip, ang tao 8O

Page  297 PINAGLAHUAN29 tj le.197 buhay na ito lalo't paris ni Luis na talagang,gip'It na gipit na. Sa patalim, man ay kakapit ang kawikaan n~a, at isino ang nakatatalustfis kun ang ginawang iyon ni Luis aty pagkapit na,sa patalim, paninimbu]lan sa is6ng pagkokatoon na ip ~ninibago n~ kanyang kalagayan sakaling kfiaImu11han ng Pala? Tunay n-a at siya'y is~ng binatang marankal,.may puri, at kilali rin naman kundi man sa n~ipakatata's' na m~ya baytang ng kapisanan ay sa hindi na rin naman kahiya hiyang lagay; ngu~nit ito'y noong panahong hindi siya nafinfis sa pinapasukain, noong ng-a araw na maisasabing kpanyang itinawid n& kahit paano. Ngayo'n ay nagiba ang mga araw ni Luis. Sa likod n5- isa'ng panananghalia'y na'kukubli ang malungkot na anyo nr, isa'ngo di paghiahapunan, at ang isa'ng taoing miay ganito'ng buhay ay di naa malayong mak6 -isip magnakaw upang guminhawa ng kaunti. At hindi mangmang si Luis& na gagawa n6 -itisang bagay na di natatalo's.,,Siytt'y may sapat na kaalama'ng sukat ikapagkurong kaya lamang dapat gawin ang paris n& kanyang ginawa ay kung talagang mi'lalagay na sa pagkagipilt na ikarnamatay, sapagka't ang pagn~anakaw ay siYang sandatang gina'gamit ng mga tanipalasang talaga 6 ng mg-a namamatay sa giftom. Bukod pa sa rito ay dapat malining ni Luis na sa gat-,Yong ginawa'y itinataya niya ang, dankal, ang kapurihan at ang pagkatao. Hindi ng-a dapat pagAlinlanganang nfilalaman niyang lahat ang ganit6, at kung nagnaka'w man ay sapagkabt talagang inibig.Ganyang m~a paghabaka at pagrnumunimuni ang

Page  298 298 298 ~FAU-TST INo AGUILAR gina~gawa ng- mga kaibigan ni Luis, pagkaalarl sa nangyari. Ise sa kanila aug dinulugain n,4 matandang ali nito upang papanagutin sa la-gak tia hinihinai n6, hukuman, upang makahlaya nis samrintala si Luis. Tatlo~ng libong piso ang 11jnihingi at umnano'y mabigat na salitaan iYon. Ang dinulugan, pagkatapos makapagpahayag D~ kanyang d'alarnhati sa nangyari, sa sinasapit nj, kanya'ng kaibigan at sa di sasalang s~isapitin pa: ay nagsabing hindi ka'siya, hindi a~abot ang boong, halagii nff kanyang mg~a pag-aari sa gayong kahaking lagak. Sa pagsasabi n~g ganito'y nagbubulaan ang tinurang kaibigan: siya'y maktkap nagot sa mahigit mang halaga kay sa roon datapwa't nag-aalaala kay Luis na baka kung makalaba's na, at sa kahihiya'y mak~ilsip tumakas, at siya pa ang mapinsalaan. ilindi nl,&,a ganito ang sinabi sa dumulog na mat tanda, bagkus humingi pa mandin nk tawad dahil sa di kaarialhg siya'&y makapaglingkod. -Wala na Pu ba kayong ibang kakilalang stikat maka'sagip sa amin?-ang nagmamakaamonv. tan6ng n- matanda. -Nakti, minamahirap ko na po ang mamanhik, Akalain ninyong kung ako'y mayroon ay di kayG magdadalawwng salita. Sa mga kakilala ko aY wala akong maituturo sa inyo isa man. Sila'.v pawang walang m ora ka'ya, at ito narna'y nahllaman ni' Luis. -Kung gayon poY. -Walang wala akong magagawa na. lbig ko nga sanang makapagbigay loob sa isting kaibigang paris ni Luis, n~uni't sa kasawiang palad ay wala, akong gaanong bagwis., Sa ibang bagay pa nvla

Page  299 PINAGLAHUAN29 299 rahli aY makapaglilingkod ako sa inyo at sa kanya luau naman-ang tapos na salita n- kaibigang lyon. Aug ali ni Luis ay duniulog sa ibang maa kakilalat rin, sa pananakaling baka makatagpo np; iqa'ng makasasagi9p. lali ring pagkabigo ang naging palad sa pinainanhikaug isaing m'ayanmangor kakilala. Aug mayamiang ito'y naikakapit-buhay pa naila, ng mgya panahong lumnipas at di mimiusang nakapangutanc)-an sa kauya np-, lob upang magluto tuwing mnagdaraos 11g7 anor maug handaan sa kanilapgr baay. Aug iminatwid, naman nito'y wala raw sa kanyang paug-alan aug lahat nry kanilang mgaa p)ag-aari, kundi na sa ngalan n& asawang babayi, at ang babayi. kailan rua'y mnahirap kausapin. Patris din ug unaug diuuluga'y nakipighati sa nangyari at pinaka'rarndam nug boong puso ang~ snitni Luis, isaung batang may bait ua katutubo masipag at di paris nc5 ibang may m'aguso't na kabuhayan; nguni't hangang dito na lamang nanian aug kanyang pagdamay na niagagawva. Minsan ay may nakiusap na sa kanya tungkol din sapananagot sa lagak na hinihlinuoi na hukurnan, n,~uni't no6n. ma'y walang nagawa palibhasa aug lahat nilang pag-aari, at mnula no6ug magkagulo> nT~~ 96 ay isinapanaalang lahat ng asava, sa pan~zaug3ambang baka kundi gani'to aug gawin, ay Iliapadiwara pa an g kaunti nilang mga pagkabuhay kung dumnating aug pagkakataong siya'y hulihi't iPatapon, bago samsaman nug mka pag-aari paris- ug ginawa noong taoug 1872 na ma akagulco sa Tangway. Ilindi mitninsaug inulit aug pakikiramay niya s* ali at m~a kapatid nor binata upang huwag maha

Page  300 300 300 ~F A UST INo AG'JILAR Iata ang kaayawfin niyang managot sa is'fng taong kaya nabibilango'y dahil sa pa gnanakaw.!Kav bigat na, kasalanan nito at kay kahiya, hiya pa! Ang ganitong paghahaka niya'y ipinahiwatig sa inttmndang nakikiusap, baga ma't pasumala' laniang. Pagklirinig sa gay6n n~ matanda, at sa pananaktaling baka kung maalaman ang boong- nangyari'y mahabag din" sa kawalang sala Ing pamangkin ang inayamang kausap at -igawa sliya ng paraan, sry isinalaysay ang boong pinangyarihan. Ang kanyang pamangkin ay walang sala at inniaisahan niyang makalalabis din kun ang rmatwid na paghatol ay aiyang panununtungn. 'Sa nakawIvng iyon umano'y kingpapasukan ni Luis, ay talagang walang malay ito. Ang nangyari'y kinayag siyang maglibang nk gabing iyon ng~ isai4ng kaibigang may m,,a dalawa nang lingong nagtitira'.sa kanilang bahay. Nagn-an~aaang Pedro, ang kaibigang ito, na isang araw ay halos 11miiYak na naki'pagkilala kay Luis at nagtatano'ng kun Saing bahay siya mafiaring maglingkod. At ito,y einfisabi nang umiiyak sa kanyang pamnangkin pagka't pinaloyas daw at tinampalasan pa nk Pan~ffinoon niyang Victorino Rojalde. Sa pagkahbab'g ni Luis, baga man kami'y nagdadalita naui totoo, pagfka't n;(Y mZ(a araw na iyo 'y umalis siya ea dating pinapasukan dahil sa nfikagalit n5 kanyang pinakapuno, ay inampon ang Pedrong iyon na sa pagkahiya marahul. at nakikita naman ang iiming pagdaralita, ay madal~s di magkain SB -bahay. Nitong huling ling6 ay sinabi kay Luis na siYa raw ay may mnipapasukan kaya sumamo na naMfrig iyypgtitiistiis~in na' ng pakikitulog sa

Page  301 PINAGLAHIITAN 301 bahay. Mabait nainan sana at masunurin ang sinasabing Pedro. Gayon~g nakikitulog lamang ay napapakinaban~an sa bahay at ang tubig na ginagarnit nila'y salok na lamang ni Pedro. Nanrig gabi ng nakawain ay niyaya n~a nito si Luis nw, maglibang libang daw at tuloy' paroo'n sa bahay n~ isiing kakilala upang magtan6ng na k~lalagyaft ni Luis. -Nalalaman naman ninyo marahil na sa pagkakawani ay bihasa Eai Luis-ang patuloy n~, matanda-kaya nagany~ik at sumama kay Pedro., upang kung nmayroon ay rnaagapan niya agad ang, k~papastikan dahil sa halos kumain diii na la — mang kamnilg mag-finak. Noong papauwi na sila, at pagkatapat sa bahay na dating panginoon nii Pedro, ay siyang pagkaalaala nitong siya ngs pala'y may kukuning ilan pang kasuutan sa bahay~ na iyon at naiwan niya noong palayasin. Namanhik kay Luis na maghintay miunang san-,dali sa pinto, at siyia'y di matatagalgn', nguni't, nakarafin larnang ang iHang sandali ay nakarini g ua ang pamangkin ko ng suno'd suno'd na putok at bago nakitang si Pedro ay hagibis nang lumalabsa. at sumigaw na: takbo Luis at papatayin tayoSa pagkabigla niya ang una, at sa kaibig~in namanag maliming kay Pedro kung an6 aing nang — YaYari, ay nakitakb6 na tuloy at tila naman pi — niagtipa'y siyang paghabol sa kanila nk isfing taongn~ huwag nang mapagod marahil ay nagpaputok' diti. Iy6n pali'y secreta. Nang magkapinaiwpinaw ay nflkitang nalfiibid& na sila, ng maraming tao at si Pedro at saka 81~.yhawak na nang secreta. Di urnano'y nagBiPagnakaw, bagay na, pinakatutultutulan ni' Lui'&

Page  302 30'.), 302 ~FAu-!~Tlrio AGUILAR nkun i't nang halungkat'in ang katawfin ni Pedro ay n~ikitaan niang maramtil nga namang Salapi. Ipinakli nang pamangkin kong siya'y walaing,salt, sa gayon, sinabing wala siyang malay at kung kasama man ni Pedro ay di niya talasta's zia it, PaI'y rnagnanakavw. Datapwa't isino ang. didinig n~ kanyang tutol? Pinagsabihan aiyang sa harv6p na nangg maglilitis na hukom makapagpapahayag ngano mang ibigi'n, at na m~a sandaling iyo'y katungkulan nanrg secreta ang silang dalaw' dakpin kapwa at kulun_~in dahil sa siyang ino nagnakaw sa bahay ni G. Victorino Rojalde. Lyan aing pinangyarihan n5- kasaliwaang palad na urns.1t sibot sa amin-ang tapos n~ matanda. Ang um,-i yamang kausap ay napatin-in sa matanda n6- tin-ing tila may pag-aalinglang-an. Ang nm —a p-igkakata~hitahing iyon ay tima talkagang kinatha 6' pinag-aralan kaya, mirna sa issing kasaysay'in, Hindi maaiaring di kaalam si Luis sa g'ayong natkaw. Magiging labis na kaululan nanuan ang magkatiwala kay Pedro. Sa m~a di nka imain;(Yat nmagmasid sa alin-mang bagay, ang mg-a sabing iyon na ali ni Luis ay kapanipaniwala, ng~uni't sa isang paris niyang may uban na, ang panhiiwala sa gayong panaginip ay may kahirapang Maitamo. 1t6 na sana ang s~lsabihin sa kausap, datapwa't nagpigil at kinahabaggn ang pagdadalamhati n'' matandang kahar~p na mula pa sa mg-a unanig sandali' nang pagpanhik sa kanying bahay aY Juha na ang pinuhunan. -Kung gayon po ay nitnamaki kayo nang ginagawa-ang nasabi na lamang sa luhaiuhafiiugv kausap-ni hindi na ninyo kailanrran ang rnag

Page  303 PINAGLAHUAN30 303 lagak ni taga pagtangol na, sukat magsangalang sa inyong pama ngkin sa, harap naug hukumaugr Jlitiis, sapagka't kung tunay na wala, siyang sala ay s~Icpilitang makawawala. Sa mka, hukuman ngavon aug sino fuang ihara'p na sadyang walang kasalanan ay nakahdlaya pagkatapos, kaya, kahinahinayang lamanag ang inga pagpapagod ninyong ginagawa. Sakali maug makaitagpo kayo niang rnananag6t sa hukurnan ay magkakautang lainang kayo ng loob sa, walang kasaysayaug bagay. Umuwi na kayo at hintin na lamaug aug~ tapat na, paghatol n~ matwid. -Siya, na n~a po sana-nguni't iba na rin aug si Luis ay makalaya, muna sapagka't gasino na ba ang magagawa ko sa, di ko napag-aalamn~i kung anoug mga pasikotsikot aug kailaugan sa isa'ng basag-ulong paris nito. KUng kami nua lamang ay may kaya!-aug di natapos na, himulot n6, matanda dahil ea panibago na, namaug sala - kay n~k sama, ng loob. -Kung gayon aug inyou'g nais ay wala, tayong ~asgagawa-ang sabi nang maynmaug nagpakfisandigsandig sa, pagkakaupo-Ang mga kasawitiug palad na, gauya'y, dapat natiug daauin sa tiis. Qanyan na ugaa aug nabubuhay ua tao, mag-aasal patsy sapagka't kuug hindi'y.... Oona, ug-a po aug pakli n- matanda, inkuni't kayo aug pan~alawang taoug humabaig sa akin. Ganito nu~a palfi aug mahirap-ang may pagdararndain na 'sabi uang matauda, na sinabayaun nPfindig. -— Huw'ag pong pasamain aug inyong loob, sinabi ko na, nka sa inyo aug akiug kadahilanain, kung na sa panP-alan ko ang aining mga pag-anri

Page  304 304 304 ~FAUSTINo AGUILAR ay walang liwag na makaipagbibigay loob sa inyo. Nalalamanm na ninyo kung ano aug ugalI, n- aking asawa. Hitidi na sumagot aug matanda, at ang tinunrro'y ang hagdanan. Is~ng paalarn na po, huwaa ka~ yon6' magagalit,-ang tanging nasabi ng~ ali ni Luis nang naninaog na. Isadng akala aug pag. daka'y sumaislip ng matanda. Paroro6n siya sit bahay n& katangapang-tabi nk kanyang mn~a pa. mnangking dalaga at doon nainan magmaxnakaawa, Mani'nikluhod siya roo'n kung kakailan-,anin, hahalik sa baka's ng yapak nk mag-asawang iyong masalapi rin naman, at susubukan kung may ma'tatamong pala. Dalawa nang pinto aug kanyang natatawagan, dalawang puso na aug kanyang natugtog na kapwa di tumug6n at kopwa di nahabag. Sa. ikaitlo kayang dudulugan ay ian6 naman aug kanyang sasapitin? Sa mag-asawang ito'y may malaki siyang katiwalaaing loob at tinalaga nang sabihin doon hindl lamang aing kintikailan-ang ipananagot sa tatlong libong pisong hlinihin~i nk hukuman upang makalaya muna si Luis, kundi ma'kikiusap pa rna a ma'ipapatinga sa taga pagtaugol na magsasangahliug sa kanyang pamangkin. Si Cristo at nang papatayin na ay makaitloag masunkabatig ii-uni't naktitagpo nang iS6ng Piga Cirene na tumuwang sa kanya: siya namnan mW rahil ay makatatagpo rin nang isinug maawaillg paris noon, at ikagagaangaitn nk kaunti ng kelnyang mga damdaming pin~ipasan. Asang na81 53 ganito' na tinungo ang bahay nang mag-asft wang kikausapin, at di u ga nag-alinglankang n11Ag

Page  305 PIN AGL AHlU AN30 305 patao Po sa pintuan ng malaking bahay nailyong sa taa's at kainaman n~() ayos ay tila nagpaparaingya sa, ina kata~b'Ig naglihiitang bahay na, pawid at ang karamiha'y girling girling. IDalawang aisong inalalaki at nagtatabaan, palibia-sa'y sagana sa alaga at pagkain ang unang suniagot np~ pakaho"I at pasibasib pa sa patgpapatao pong it'o n6, ali ni Luis. Mabuti't nakalapat ang pintuan sa lansan~fan at kung nagkataon ay na'kagat pa marahil ang matandang kahabaghabag na naparoon upan'g magmakaawa. Sa ikalawang tawag niya'y is~ing alila ang suinalubong na paing6s pang tumanong sa matanda, kung an6 ang ibig. -Nariy an ba si flora Justinal-ang banayad na tanong. -Narito po, at sino ba kayo?-ang paangf'l ding taiiong ng alila. -Ipa'kisabi' lamang ninyo sa kanila, na nunrrito si Toyang ang ali ni Consolacion at Salud na, katangapan nila nk tahi. -Hintay po kayo riyan at sasabihin ko muna,aug salita n;( alilang tumalikod na lamaing at sukat na di man pinatul6y aug matanda. Mlataga~l ding naghintay bago bumalik ang nagsabi. Nag-aalinlanan~g tumuloy at inatisipang tila aug mab uti'y umuwi na muna sa bahay at kaunin augy sino man sa dalawa niyang pamangking dalaga bago maki'usa~p sa mayaman. Sa ganito'y di siya mag-iisa' n,.& pagsamo at inagak'katulong silang mag-ali. Pipihitin ina ng-a sana aug paa, datapwa't siyang pag~dating n~ alila. -— Tumuloy raw Po kayo-ang sabi. Ang pi~nto'y nabuksun at ang dalawang fisong 20

Page  306 306 ~FAusTlNo A.GuILAR 306 ma~tataba'y di na nagsikahol nR -makitang may kasamaug taong bahay ang panauhing bagong dating. -Magandang hapon Po, ang magalang na bati n,& matanda kay niora Justinang mula sa itaa's n~ hitgdanan ay nakatayong kWong ang ising maliit nta 'soug Sampagita na umy mapulaing n,~uso at mataing bulagaiw. Isitncg tauj'o larnaug aug naging panagot ni fiora at hinimashimas pa aug kanyang A'song pagka'tanaw sa dumating ay nag,pupumniglas at ibig kagat'in au~g matanda. -Makatutuloy Po ba?-ang usisla ni aling Toyang na iniakyat na sa isa'ng baytang aug kanyang kanang paa. -Tuloy kayo, aug salita n~ n6saitaas. Ang matanda'y nauhik na ang kalooba'y sumisikdo at hiyang hiya sat kakausapin' dahil sa pakay nk kanyaing pagkaparoon. 'Nang nagkakaharapan na sila't inuusisa ni fiora Justina tungkol sa kanyang sadya ay halos di mabuka ang bibig, halos waliargo maampuhap nq salitang inagagamit sa pagstisabi nr) kanyang sadya. Ang inaalaala'y baka mnapahiya na nnman. Naun-i't nagugunita sa isiinc dako aug kaawaawang anyo ni Luis sa piitan, aug pagtitiis iiito sa pagkakulong, kaya gaano inang kahihiyan ang tinataglay ay ipinagpaumanhing lahat at sinabi aug sasabihin. Sa hartip ni niora Jastina ay isai isang inulit ang kanyaing mn~a sinalita sa ni~a pinangaling~ang bahay. At idinugto'ng pang kailangan niya ang isting makapananag6t sa lagak na hinihinu~i n hukuinan, upang sa samantala'y makalab~is si Luis, at ipinaliwanag tuloy ang pagkawalang sala in'to

Page  307 PINAGLAHUAN30 307 na dahil lamang sa bulag na- paniniwala kay Pedro, kaya na'paramay sa nakaw~n, gayong walang kamalayaing talaga sa nangyari. Ang pagkawalang salang ito'y sina'sagutan niya kahit sa Diyvos, sapagka't halos nababasa niyang lahat ang lam~n n~puso n& pamangkin na sakaling di nalalamian ni florg. Juistina'y ipinaalam. niya n-ay6ng sa kanya lumnaki pati pa nP m6-a kapatid na dalaga. -Opo, flora Justina, ang pagkawa~lang sala flu Luis ay masasagut~in ko —ang patuloy nR matanda, n5- naramndamang tila, nag-aalinglan~an ang kausap na flora-Kaya ng5a po ba humahanap ako ng kaparaanang sukat ikalabfis nk aking pamangkin sa kanyin pakapi~it ng'ayon-ang tapos. -Ay ano6 po ang mnagagawa kong tulong sa inyo-ang -usisa ni flora Justina. Sa tanong na ito'4y halos n~palundag sa tuwa si sling Toyang, tila sa bahay na iyon ay makatatagp1o'na n,~,a siya nang is'ng taga Cireneing maaawang tumuwitng. -Tatlong liboiig p~iso po ang lagak na itinakda nangy hukom upangg makalaya muna si Luis, at saka dalawang, daan naman. ang hinihin~i sa akin ngtagap~agtangol, at kaya ako naparito'y pamanmianhikan kco kayong..... -Tila may kahirapang matkapntgbigsy boob ako, sa inyo, ang ipinutol na agad ini flora Justina. Nariupos, na kandila ang katulad nang ali ni LUis n~ marinig ang gayong pagtangling tila di Mt rnagbabago,. K-Tignan ninyo, ang patuloy n- ffora, sa m~a Pagsagot sagot na ganya'y marami nang may salapi ang napahamak. Hindi lisa at dadalawa, aing dahil lamang sa pagbibigay loob ay nangapasubo

Page  308 308 308 ~FAUJSTI.No AGUILAR -sa m-a sAgutin. Papaano'y tnararni namnan ng pagkarain n,& kani1ling kagipita'y nagsisitakas at aug kaawaawang nanag6t aug siyang napipinsalaan. -Sa aking pamangkin po'y di kayo mnag-aalaala n~ ano6 pa man. Ako Po ang nananagot-aug sahaly sa pag-lyak na itinug6n n5, matanda. -Totoo6 na naa Po kung sa bagay, datapwa't ang kalooban na tao'y di magkakaparis. Bakit masamang kasalanan pa- naman: nakaw,!Jesus! may ligta's pa ba siya uiyan. Ako man aug Hukomn ay hindi makapaniniwala sa inyonig dawitdawit na pinag-sabi. Di yata't k~undi siya lkalahm ay maghihintay pa sa plinto? di sana'y iniwan niya si Pedro, naku aling Toyang hindi na, nai'sip iyaii nang inyong pamiangkin! Iniuulit ko pong tila may kahirapang niatamo aung inyong Pita. -Alang-alaing na Po sa aking m~a pamanking ulila, alang-alang na Po sa aming kahirapan! Sa sandali ring iyo'y di nakakibo si' fiora JTustina: waring ang kababaghabag na anyo nanig nakikiusap ay nakahambil naman sa kanya'ng puso, datapwa't na'isip na kung pasagutain sa kanyang asawa, aug bilangong i'yon ay baka kunry, an6 ang gawin at pagkalaya ay tunmakas. vSino ang i-akupag-aalis na siya'y mag-alinglangan? -Ako n~a'y nahahabag sa inyo-ang pakli, n~uni't na'pakabigat aug inyong hin-i na ibig ko mang dalhin ay di ko rna madadala, unaula y -mabuti kung pumayag aug akiug asawa. -Kung kayo, na Po ba aug nakikiusap- D9i zpiipang-aha's n~, matanda. -Oo na nka po, datapwa't hindi lamang1 ninyo ngikikilala si. Selo., Siya, ayisng 1alaM11i9 ayaw n~basag-ulo, at 'I1 n mnagdudlulog

Page  309 PINAGLAHtJAN30 309 v5~a hukuman. Nababalita rin naman uinyo.marahil kung si'ya'y nagpapakialgm sa m~a kapisaning itinatayo. ngayo'n. Kung sa maa bagay na,ganya'y di ninyo mapakikinabanaan si Selo. Ikalawal, ay sasabihin ko sa inyo na kami ay nakikita, man nang lahat na tila may mabuting bitbay, siy gipit na gipit naman at marami sa aming n~ra bahay na paupahan ang walang tao. At ito'y may m~a ilang buwan na n6'ay6n: m~uupahan aung isa', mawawalan naman n5 tao ang pan~alawa. Sa ganit6', ait sapagka't may buwis na pinagbabayaran, may ilaw, tubig, at toleponong hindi naman matitipan~n; ay napilitan na kaming ipagsasanla ang m~a bahay namin na ano pa't ngayon ayx nagkakautang na. lahat ang aming m~a, -pagaari at hindi m'agagamit sa, ganganygng mga pa-,nan ag 6t. -Tatlong fibo po lamang namain. -Sa hindi naman mnataring ipanag6t ang is~ng,aring n~isasanlft, ang payarnot nang tugo'n ni iiora Justina nang maipansin ang kaulitan nang matandangkausap.-Ang akala ba ninyo ay mabibiro ang mga utos? Kaya kanina pa'y sinabi kong may kahirapang makasunod kami sa inyo'ng niais. — Kung gayon -po y. ang pasubaling s~abi ng ali ni' Luis. -Wala kayong sukat asahan sa amin, dahil sa nv)'a sanhing sinabi na-ong tuyo at may papiksing sagot ni -ora, Justina. -Huwag kayong magagalitl-ang pakli nang nmatandang dahil sa tila. ta'lampakang paghama-k sa natya, ay nagbuko sa kalooban ipaki'ta sa kauV

Page  310 310 3t0 FATJSTINO AGUILAR sap na sa mga maralita man ay mnayroon ditig may dangal. Aug matanda'y, nagtindig sa pfigko, upo at nagpaalani sa may bahay. Sa daan na at nang magunita. na naman ang kaaxyaawaing anyo, ni Luis sa puitan ay nag-iisipisip kung kanino pa makadudulog at maka'kapakiasap, upang ang pamankin niya ay makalabas kahit na sa sarnantala lamang. Buong buo ang paniniwala, niya na ito'y walang kasalanian at ito 1)a, nga aug lalong ikina'luluha nang kanyang pU3so, kun "Siya mang lamiang ay may sala nka, ay hindi kailangang mnagdusa, ng&uni't hindi, ganalp aug pananalig ng matanda sa kawalan g S ',la1 ni Luis. Jto'y hindi gagawa nange salang pagnan,-. kaw na ikasisira ng kanilang puri. 1saf pang bagay ang kanya'ng ina-alaala: aug, inga pamankingiiasasa bahay. At aug labo niy~mong ibig mangyari ay makakuha n& dalawtang daanWg pisong iyon. 'Kahit na ito man lamanwg, sapsglia't kung totoo mang nmalinis ango kanya'ngg pamankiin aug kalinisang ito'y dapat patunayan n, i-5 marunong &a magulo'tg' pagkakalubid u ~ kautusain. Hindi sapat na sabihing: akoPO hindi nagnakaw. Ganit6ng pagptangf, ganito'ng aiiiK pagtatwa aug ginagamit ng sino mian. aluig sa pagsasalita nang ganito'y may m116a ka~tutlayang ipakita, na sukat makapagpapaniwala sa hakom na hahatol at huwag aug makapag-papaali"v lang-an sa kahit sino tungkol sa kawalang sam a n~sasakdal. At siya, isa'ng kaawaawang matanda na walang1 kinikitang ano man, ay walang sukat pag'kuif ng ipapating-a sa magtatang6l. Ala'm niyang an'i pinto nang matwid ay bukas sa kahit sino, ngW't'

Page  311 t I PINAGLAHIAN 311 ni't Sa pintong iya'y walangy madala',s mnakapasok kundi aug m~'a may ibabayad larnang. Ang salapi ay di niya, malamnan kun saan k' kunin, at ito pa namabn ang kailan~ang kaunaunahan sa ikaliligtas nli Luis. Wala silang pagaaring mag-a'nak kuindi ang kaisafisa'ng bahay na tinkiahanan, at na'titirik sa lupang di pa sarili. Napakaluma na ang bahay nait yon, ina aim man aug gawin, ay di maipagbibili nang pitong pung piso, halagang nli sit kalahati man ulg magugugol sa isa~ng usaping paris noo'y di pa dabot. Kun sa, kanyat sana'y mnay magpapautang pa na salaping mapagliflngkurang pagliattapos sly kukuha na, upang nray minitakip sat gatyong kailang5an. Sila ay walang wait at buhat nang ma'paalis si Luis sa pinap'asukan ay uagtil's na sila-ngy maganak na di gaitnong da'lita at pagkiagipit. Ang mga araw nat halos di niha ipinag-agahan ay saksing di matututulan ng)' kanilang paghillirap, kaya ang panibagong pagkasawing ito'y tunay nDa kitmatayan na nang grtyotnga paghihinglalo. Aug m.,a paghahakang itong sumilid nat bigla sa kanya'ng pag-iisip aty siyangV lalong nagpasakla'p sat kalooban ning matanda, nDa nalungkot, lumbay nit lunibay at walang pag-asang Umuwi sat kanila. Napakalayo aug kany~ing piinang-galin6gan. Tatlong bahay ang nadulugin. at Sa tatlong ito'y pawang hirap lamang nl~ lo6b ang natamo. Sa n~a. ibang kakilala ay hindi nist siYa lumapit, saytug lamang. Aug tatl6ng dinuluioan niya 'ay mga klakilalang di inakalang bitangi sat kanyang samo, gayon man siya'y nabig() at di man lamang pinairugan ug kahit isa'

Page  312 312 312 ~FAUSTINo AGUJILAR sa mz)a kinausap. May mgla kakilala pa n~a siyag 'lalapitan, datapwa't di nmnny a t~patang-loob na gaano 'at nahihiya siyang dumul6g. IUmaga pa nk araw na iyon, isa' niyang kAkilala aug nagsabing may talag~ng mga tao sa Maynila na naninindigan sa m~a nakukulong 1na pars n Lusdatapwa't kailangang maghl~ nang sampung piso sa bawa't isa'ng daan n& halagang talagang ipananago't. Kay Luis ay ta tlom, libong piso ang hin~i na hukom, 300 piso naman~i aug kailangang ihulog, ito'y kung conant ang lagak, sapagka't kung ginto, ay 600 na ratuIii naman ang hulog. -Sagn ako kukuha n6, halagting ith6?-ang tainongsa arii n'O matanda-ay ganitong kina'ktihn lamang naming mag-aali'y di ko nmaalaman kung saan nanagaggaling? Ang gayong balita n- sinlabing kakilala'y na'gunita nang makapanggaling na sa bahay ni Flora Justina. Kung may salapi siya marahlil ay inay mananagot sa kanya'ng pamnankin.-Ang mea mayayamang ito ang wika naing makalayo la-yo na tiang kaunti sa bahay ni filona Justina-ay totoo'ng mahihigpit. Ngayo't isi larnanig akong maralita at wala silang sukat tignarn sa akin, ay nanxag-isip ng sarisariugL- dahilan uipang ako'y hiin, pahihain at pagsabihang di,nmakapananagot sa lagak na i'kalalabas ni Luis. Kayo aug bahala m~ may salapi: aug araw ila ito'y inyo, aug bukas nama'y amin na. ]~apngkayo'y pinalugmok nry ising masasal na buihawii ay magkakapantay pantay rin tayo dito sa ibabtaat aug matanda'y nu'patin~in sa -bahay ni fiora Justina, naF doou sa malayo at sa may dulo nang

Page  313 PINAGLAHUAN 313 hvngsangang nilalakaran- niya'y pinatatamaan ngftraw sa, huli niYang m~aa sitag. Sa pagka'tigagal nang matanda, ay sa dairaan anog ising inabill's na- kalesin, hila n,~ isa'ng Magarang alasain at kin~lululanan nang isa'ng makisig na binata. Natuhig-tulig ang matanda, sa nmalaka's uIq tabi'ngj ibinuly~w n- kotsero Ing kalesin'. MaNAtN nakailag at kung hindi'y na'-sagasa marahil. Naipakatulin 1ang kalesing iyon.... -Isa' ring mayaman itong di maalam, duminig sa rna hinaing naming mahihirap at wala, paing kaaw,.Aawang pumiatay sa amin-ang naibulong nang matanda, nang pagsaulan nang loob. N6,uni't ang kanya'ng bulong ay mahina, naipakarahan at di na agabot sa humaharurot na kalesinig hila nk is6ng alasa'n at kina'Iululanan ngisc~ng makisig na binata,

Page  314 XVIII ILANG panah6n. na ang nagda raan. Hating. gabi at sa silid nk bahay ni Don Nicanor ay isaing ilaw ang nagliliwanag. Si Danding ay hindi natut ulog: siya'y nakikipagpuyait sa, ilaw na iyong sa pagsabog ng malamlam na sinag ay lalo pang nagpapalungkot sa, lob nk silid. Sa mukha niyang malumbay ny mahuhulaan ang is~ing hinagpis na, binabata' n~ kany~ng puso. Nakasandi'g sa uupain, lugay ang buhok at lubaluhaan ang mesa mats na, waring anyo ng PIGHATING naggugunita n- malungkot niyang kasaysayan. Kina'bukasan siya, ay di na si Danding lamang kundi si Dan ding.- ni Rojalde. Doo'n sa, labais ay nakahanda, ang lahat niyang isfisuot, ang m~ffa kagayakang gaigainitin sa, pagsumpa, sa harAp nk altar n& isa'ng pag-ibig na, di niya din~ramndarn. -Ang kanyang amai at inai ay nan,&atutulog na: inarahul nagsisipang-arap sila sa, kaligayjahang MAitatamno ku n ang pag-iisting palad ni Rojalde at ni Danding ay matupad. Marahul sa, pagka'himbing nila ay. nangangalaga ang iSting mairog na, alaalaSiya lamang ang, sa gitna n~ bahay na natutulogt siyang.sa kina'bukasa'y magiging hantungan n_~

Page  315 PINAGLAH AN 315 igiaigiliw na bati at pagpuri, ang nakikipanayam sa hinagpfs at lumalagok nr mapapait na luha. Alam na niya aug nangyari kay Luis, kay Luis ng kany&ng buhay at pag-irog. Nang mabasa sa mga pahayagang si Luis ay nagnakaw Iat sa bahay pa naman ni Rojalde ay isang pag-aalinglangan ang pumasok sa kanyfing puso. Nipakatamis umirog, napakabuting magmahal ang kanyang pinagsanlaan ng boong pagsinta,-na di akalaing gumawa ng gay6n. Ang nangyaring ito'y naging dagok na mariin sa kanyang ddidib. Magnanakaw si Luis! Ang magnnakaw na ito'y siyang tinik na nakapako sa kanya'ng lalamunan. Hindi nga nakapapawing lub6s sa kanyang nfiipangakong pag-irog sa binatang napipiit, dapwa't nakatulong naman ng malaki sa di pagtutol n, mn-a huling araw na sa pag-aasawa kay Rojalde. Kung siya lamang ang palolooban ay di na mng-nasawa; hindi siya makapakikisama n, boong katnmisan sa isang lalaking di iniibig ni hindi naman papayag maging kasintahan ng isang lalaking,may dungis sa no6, na kababasahan ngo lahat n~ isang kapintasang n6Qakalaki. Magnanakaw si Luis! Ayaw siya sa isang magnanakaw at ayaw rin naman sa isang di iniibig. Gayon ma'y magaasawa sa kinibukasan, nla sa labas ang kanyang mna isusuot na damit, gabi na ng magsiuwi ang m6a mananahing ipinadala ni Rojalde upang tapusin ang pag-aayos nang kanyang igagayak, at sa kanyang harip, sa mesang maliit na kinakakatang'an ng kany&ng nima bisig ay naghahali

Page  316 316 316 ~FAUSTINO -AGUILAR" inuyak n& kani'lang hir~im na ban-go ang nagpli. Putiang azahar na nagsasabi sa kanyaing: kin abukasa 'y pagagandahin ka narnin. Wari'y isa' lamang panaginip ang nangyayari. Siya ma'y di makiwat-as sa gayong Pikit-matilng pagsunod ng kanyang kalooban, sa, tila inka tibok na patay n- kanya'ng puso. Sa aimn maug isandali nk kanya'ng buhay ay di singsapit,ing gayong kalagayang napakalabis na pagwawalaiig bahala sa lahat n&? nangyayari. Ang pag-aastiwa kay Rojatlde, kailfin ma'y kanyang ipinan~iariib, kinatakutang tulad sa isfing sakunang kikitil 9sa kanyuing hinin-a, npuni't nkay6ng- ang pag-aasaWang ito'y n1a'laapit, di na muijuurong at sa ikinubukasa'y magkikatotoo, ay saka di tWMatutWI na gaya nang dati, saka di manalaytiiy sa kanyaing m~a ugaft ang lamig n- kamatayang tuwii na'y siygng n~iranmdaman kailuin Mat't mIY6gugunitta ang pag-aasawa, sa isaing lalaking di iniibig ni Minaibig kailan man, Mag'nanakaw si Luis! At kinabukasa'y maig-aasawa na siya, hihilig sa ibang kandun-an tatawaging giliwv ng ml", l abing kaylan ma'y di niya pinasimnsim nk kahit bahagyaing ligaya. Asawa- n- i'ba at hindi w lalaking pinili nl ka-nyang Puso. Alam na siyfl'y nagtataksil sa isaing sumpa, ailam. na yumui'yurak as, isuing pan-ako, gayon ma'y di tumututol. Ang ganito'ng katimphian n& loob fiy di inan sahan sa sarili. Inakalang ang paig-aasawang iyon ea di katipain ay ikamamnatay datapwa't ang sandaling ipinag-papaalam. na lamang sa mnasfay'i pagkadalagn'y waring di kinahihinaya nni hirtsiin ipan. Pinapaging bayani' si'yw ng pagkanmag

Page  317 P INAG LAHOAN37 3 i 7 nanakaw ni' Luis at pagkaka'pilit n- m~a magulangna siya'y mag-asawa kay Rojalde. Tila walang sariling loob sa ma'ipagkukuro, angMw-a oras ay pinararaain sa gayong pagkakaupong, lugray aug buhok at kahar~p aug mga azahar na. di na, nan~agsawang magpahalirnuyak ng kanilang lhirim na bango. Sa kanya'ng mapungay na mata' ay isaing kakatwink tinkin aug nag-aintitilaw, na maniaya 'yipako sa malamlam na, liwanag nk ilaw at mamiaya'y itingala'ng tila may hinahanap. Nag-iisa' siya, sa lo6b na silid, ay wala isa" nint~g saksing maka'kikita sa kanyang ginagawa,. lalhat nang bagay na sa, kanya'y nakalilibid ay pawang pipi, at walang dilang paris n~ tao na mi'ipagbabalita pagka-tapos. Mlaagkn a you ding rnaa gabi at sa, gitna nang katahimikan, kun aug lahat ay. natutulog na ay naka'ririiiig n' isa'ng tugtog na kilal1'ng kilali at kina-~ sasabikiin niyang palagi. Aug tagtog na iyo'y tanda ng pagdating ni Luis, n~ kanyang irog at pinakamamahal. S& loo'b din ng silid, na iyoD, aug kanilang mga Ilabi'y di miruinsang nagkaisa, di milminsanDg nagkaipautankan ng matatamis na halik at in;ga sumpa. sa, pag-irog. -Aking Danding,-Luis n& aking buhayAt pagkatapos, pagkatapos, ay mka tin-inangg inalalambing, mga salitang kaayaaya an~g SUMfisnuod. Pagkaligaligayang n'ga sandali iyoug aug~ kilnyang, puso y payapang tumn'tibok! Langit at kahirapan ug kanying palad aug si'

Page  318 3118 318 ~FAIUS TI No AGUTIL AR lid na naayo'y siya lamang sina'8aksi sa pagbubuklat n(Y kanyiing kahapon. Sa gayon ding pagkakaupo na lugay aug buho~k at naliliwanagan na malandlan na ilaw, ay di muiminsang pinanikluhur~n siya ni' Luis at Sumumpa n- pagsintang walang katapusa'n na ang sinasaksi pa y aug malift na viren arot wala namang kakibolKi bo. Makfiilang sa gayong anyo at pagtugo'ng bilang sa mi~a samno nii Luis ito'y kanya'ing hinagkain n& kahalo pati kaluluwa. Oh ano'ng m5i. halik iyong singtatafmis ng pukyutan, sariwang tila hamlog Da sinimpan, sa talulot n? slgmaadn bulaklak! Lahat ay nagdai'ng tulad sa hanain, natapos at di na mnagbabalik. Magnanakaw si Luis! At kinabukasa'y mnag-aasawa na siya, na'roon sa laba's ang nmga damit na isusuot sa kasal, nairoo't kahar'pau m~a azahar na kanyang gagamitin. Ang hanain sa hating gabi ay pumii'ipukol sa durun~),awan, at waring "may taglay na libirn D isa'ng bayang natutulog. Siyang siya lamang ang gising at naroroong tulad sa isa'ng bantay na may saisagutin kung magpahin~ra. Ang katahimikan sa malaking bahay nila, ay hindi man ginaigambala nang kahit isting kilati's, ng kahit. isa'ng pagkilos nff tna n~hihimbing. -Kay haba, nang gabing ito sa akin, at kay pnv. ugbIw n~x galnito'ng pag-iisang tilla paklikibuhay sat rin-A patay-ang nawika sa sarili ni Dandiiig, n-iia-4,oig kuinilos sa, pagkakaupo. At di kinukus:i'y napatindig, dahan dahang dumul6g sa ising nmalit

Page  319 PINAGLAHG~AN31 319 na lalagyan at dito'y kinuha ang ilarig balumbon u~r papel. -Ang iyong mnYa sulat giliw kong Luis, aug iYong m-a liham sa akin-at urnakmiing hagk'n aug m~a dahong iyon n& kany~ing ligaya, da,-pwa't ang pagadampi' n~ m(Ta labli ay di itinuloy: Waring sa pumupukol na hangi'y nadidinig niya aung wikang: vzagnaiiakaw!, magnanakawv! Siya na rin aug nagulumihanan sa sarili, natakot buklatin pa at isa' isa'ng basahin aug mga sulat na iyong sa bawa't talata'y naghahaliniuyak n~ ban-o at nagpapaalaala' n~ kanyang pinagdaanan. Aug bilot nang mga sulat nly nabitiwan at sa pagk itama sa sabig ay lumagapak na tiln ising katawang patsy, pagkatapos tanjgrapin aigr iwa n~ patalim na pang-utas. Sandaling minisadan ni Danding aug mn~a. sulat na isA isA niyang tinipon, n~yuni't tila sa sahig at na'roon ding kanyang tinutUnglon. nat tatapontapon, ay nakita ang isa'ng bahagi w- kanya'ng puso, aug risang bahagi n5- kanya'ng pagkatao. Dinarupot aug balutan, at aywan kung pagsisisi sa kanyang nagawa na itin~ago sa kanyang dibdib, ipinaloob sa baro, upang maging saksi marahil no, m~a tibok n6' kanya'ng pag-ibigg. Nalirnutan aug pagkamagnanakaw ni Luis, at aug nabuhay sa kanyang alaala'y ang nagdaan nil]ang kaiwalhatian, ang kapwa nila pagsusu6b nang kamany~ng sa dambana na pag-ibig. Sa Danding na sukia'm sa isfing magnanakaw, ay hurnalili aug datihang Danding ni Luis, na sa kahulihulihang gabi n - kanyaing pagkadalaga' nagnasang dito iukol aug lahat niyang damdamin,at mga alaala.

Page  320 320 320 FAUSTINo AGuILAR At ang magandang" anLik ni Don Nicanor, aug sa kinabukasa'y susurmpa sa haraip ng- altar noQ isfing pag-ibig na di dingramdam, ay nuha Dr Papel at sumulat: "Bc'kas ako'y rnag-aasawa na. At tnag-aasawa ako kay Rojalde na kaylan ma'y di ko inibi. Sa gankng akin si Rojalde'y is~ing binatang hpa habaghabag. Hindi niya n~ilalamang ako'y nagkaroo'n ng ising Luis, si Luis na aking minaball, at ngayo'y nakukulong dahil sa pagnanakaw. Sino sa kanilang dalawa aug mahal sa a~iing puso? Aywin, ang' isA'y dati koing inirog atan iMAiy dati, kong kinasuklamin. Gayon rna'y ito aug aking mnagiging asawa sapagka't....hbi nd -i tuagnanakaw, sapagka't'sa mata' ng- iba'y malinis. Datapwa't hindi ko naman mingmnahal bag-k-u kaaway n~r aking pag-irog. Nalirnutan ko na si Luis?, hindi. Iniibig ko si Rojalde? hindi rin. Kay samang palad n6' akin. Gayon ma'y pikit-mnatai akong susubo at hihulig sa isfing kandun-ang ibig ko'y makitang wasa'k. Sa harap ko'y narito aug azahar na gagarnitin~ bukas. Anong pagkapuputi n~ kanilang talullot, Tila kaluluwang walang dun-is tulad sa mapufi wg damit ng aking virgen sa uluna'n n- katre. (G - nito6 rin katya ako kalinis? Lu is!, Lu is! Halos na'uulinigan ko ang iyong pagsasab in hindi. At may katwiran ka. Magkayakap tayotng lumago'k n~ matamis na alak ni' Pag-irog. M kabigk-is aug ating m6-a pusong inihandog sa paavifi ni' Kaligayahan. May katwiran ka: aug m~a az,'t II "r na i'to'y dapat maging inakahiya' sa akin, at nitig-,

Page  321 PINAGLAHUAN31 321 ligpilt nk kanilang ganda' sapagka't alankting mg. 1)asabit sa isaing ni' nimihsang humilig sa iyong 1116- balikat. ilindi kita nililimot. Kinata'takutan lamang, sainanIttalang si Rojalde'y tin~tawanan ko, pagka't nag-aakalang siya'y mapalad.. IKahaba'ghabaig na si iRojalde. W~ala akong sala, mak1i'iibong sinabi na siya'y di ko maiibig, kung bagama'y pagtatapatan ko ii6 gaya na pag'tatapat sa isaing magyulang, ngun1i't taking sintahfin? malayo, singlayo ng araw sa lupa. Nagpumilit siya, at bukas naa nana 'y magiisl~Ing palad na kami. Aywan kung dapat ako'ng turuawa 6' lumttha kaya. Ang pagluha ay matapIl ko nan-g kaulayaw, ang pagtawa ay gay*n dini naman, wala akong maalamiang gawin. Aug m~a azahar na ito'ng nagpuputian ay nagpttpasubo ng- aking dugo. Tila nagmamalaki pa sa kanwilang kalinisan. Tila may isinusurot sa akin. Plipitas ako na is6 at susubukin ko kung sino sa almi an'g malinis. Ako 6 ikaw?. Sag6t palalong bulakiak na likha lamang nj, daliri, sagot n~a-.Y~ uti-unti kang natutupok sa ilaw...ha!, hia!, ha!... Ikaw mhan pals'y umifit'im, at nagpapakilalang basthang pulot lamang sa lansan~!an bago ginawan~g, bulaklak. Magsitidun~,Is na tayo. Ikaw ma'y kap~antay ko na. At n1a'laaman mo kung bakit?. Sapagka't ikaw' at ako'y kapwa kasatvgkapavl, lkuw ay pangparami n~y- salapi ng mnaglakal, at ako'y panakilp-utang n;g aking mg-a anA. Ml~-kusiogpalad t~ayo, kaya kapwa niarung6is, kn4pwa alipin ng ano muang loobin nila'. Katungkulan muf aug niagpaka'putiputi kunwa 21

Page  322 322 FAUSTINO AGUILAR upang siyang gamiting tanikala sa mga bagong busabos na paris ko. Ang ating mga katungku. la'y nagkakatug6n. Sinisabing ikaw raw ay tanda nang kalinisan. Ha!, ha!, ha!... Mga u161 silang di nakatatalastAs na marami sa mga ulong pinagand~t mo na at pagagandahin pa'y pawang ulong m'irirunmi at di miminsang nagpaib:-iba ng mgra inirog at inibig. M-kitawa ka sa akin, ha!, ha!, hat... At t:wanan natin pati ng mria magsisihania sa iyong kaputian bukas, pati ng m aa mapnpataka sa nmarangha kong kagayakan at sa mra batong kkislap sa boo kong katawan, pati na ng m1-a naghihinalang ako'y mapalad at kipaladpalaran sa m tdla. Hindi nila nalalaman ang usa:pan nating it6. Ikaw lamang ang nakatatalastas na nagkasing-itim tayo nr kaluluwa. Ang katauha'y ganyln: sa malinaw na tubig. sa ibabaw tumitin)iu, hindi sa mabahong burak sa kailaliman. Sino mt'y di maniniwalang ang katuturi6n ng iyong pagsabit bukas ng unmaga sa aking ulo ay panibago akong aliping painri sa isang nak.ibili. Ikaw lamang ang nakatatal6s nito, sila'y hindi, kaya tayo lamang ang makatatawa., 1 HI!, ha!, ha!...... Ipalagay kaya ni Rojaldeng kaya ako nayag na mag-asawa sa kanya ay sapagka't akin na siyang iniibig? Marahil....sino ang nakaalaml U161, u161, ul61!!..... Mag-aasawa ako, sapagka't ito ang iniuutos sa akin, mag-aasawa ako, sapagka't kagalingan daw un aking tna m:igul1ag. Siyanga naman, hanga't j,.r1r1 I3L e 1I I I NJ Y

Page  323 PINAGLAHUAN 323 may nliisasanla, hanga't may maipagbibiling isAng pag-aari ang mra karukhaa't pagkagipit ay dapat itago. Ang sangsinukob ay di bahay ng katotohaman. Sa kanya'y may nmra luklukang-hari ang kabulaanan, pawang bulA ang kanytng siiasamba, at p Zgdatal ng malakas na buhawi'y man.alalansag. l1akas, ang mira tadhana't kaugaliang palskad ng I ma kapisanan ay magsasabi sa aking ako'y di na si Eduarda Gutierrez, kundi si Eduarda ni Rojilde. Tulad din sa alin mang kasangkaptng nakikilala sa naalan nr may-ari. Paris n& ising bbahy, paris ng isang kabayo.... Aywan Lung bakit isa sa mga yuyukuang pinto at pagbi:balian ng tuhod ng sino mang babaying nag-aHsawa ay ang pagkawala ng sariling katauhHan. Hintdi k:,ya ito y bakas pang nasasalat hangan sa mlra pIinahon ngay6n n dating kalagayang alipin nc bal)a.Ti Sasabihin laniang na napalaki atig isinulong ng sanisinukob, gatong ang katotohana'y ktsi:nlkapst kung ipalagay ang babayi, kasnihkaplntg par11l6 ng isang kailangan at alipin habang bulhy. K,; rami kong nnkikilalang m(a may nsiwa na wahiang gawa kundi dumafng at marhilakb6t sa kanilang kapalarang sinalit. Lalo't wala nmng ban; 6, waila nang katas, at wala nang dneitang nfiibubusog sat mtyamong pag-ibig nr lalakil Buhat bukas, sy iyan na rin ang aking mafiingi buhay. Kung sana'y iniibig ko si Rojalde, dattpwa't hindi at kailan man yata'y di ho siya niamahalin. Takot at kahihiyan sa sarili, ang pipilit sa aking siya'y pagtapatAn. Takot sa pan)inoong nakabili, at kahihiyfin sa sarili kung ako'y mtapasadlk sa lalong kababbababal n bmytAHg nf pula, sakaling di pagtapatfin ang... akig asawa. i I........*.

Page  324 321 4 3M ~FAUSTINo AGUILAR Kay hirap bigkasin nk salitang ito: akbig~ aswa9' na wari ang kahuluga'y, akdnig paitc-inooni at ba rinlg di rnasusitway. At si Luis? Si' Luis kailan ma 'y' magkakapitak sa aking puso, hindi ko siya malhifinot ni maiitatakwil. N~ipakatamnis siyang umirog na Waring naldadama ko pa ang kanya'ng Im~a labi sa akiing ui~ia labi. 11Sin~isabing siya'y nagnakaw jAy ano? Di ba ang l-ahat sa buhay na ito'y magnanakaw rin, kunidi nian. ruagdaraya? Ang nakaw at daya ay di IOh' hang nagkakalayo; ang una'y sandata n,, 1n&6A bumabanga' sa m~:a k~bilaning utos na itinatag n, - tao, at ang ikalawa'y gamit ng Dnaatagy6ng nanaangagaw sa iba, ugn m~a nabubuhay sa pagod na karamihan. Aug mga una'y may tapang sapagka't nangaglalanta'd na mukha at nangagbibilad n~ katawa'n, di gaya n~g m-a. huling, ayawv matatawag na magnanakaw, sapagka't sa kanilang -pagkamasama'y kalakip pa aug pagkamapagkunwari. Ay an6' kung magnanakaw si Luis? Aug pag-libig ay di nagtititinin, sa ganyang, bagay na walang kahalahalaga, si'ya'y di s'a i~ nagtataha'n, kundi sa itaa's, sa bughaw na kalan~-P tilng may palamuting m~a bituin at nagkikislaprow mga tala. N~uni't si Luis ay di ko, m~aaning maginig ftsawa, siya'4y hindi kaligtasan nk mga MagUl ng ko di paris ni' Rojaldeng masalapi at mayamnan. Kapurlipuring a'dhikang isaginhawa ang isa'ng nink!A At saka itinatakda ng- paniananmpalatayang igabiig11 aug amfi't 'Ing, aug pagsuway sa kanil-a'y kwstl-vt nang malaki kaya ibla ang aking magiging Is~ ItW A Pangino6n pali, nagk-amali ako.

Page  325 PINAGLAHI1IAN32 325 lBakit kaya may pananampalataya namang ntipakahigpilt na paris nito'? Tumawa tayo maputing azahar; at patawarin.ako n- Vfrgeng iYang nakatin~in sa, atin kung ~tpaghihinaalo n~ayn upn aatay bukas, ay nakatatawa pa ako. Ibig ka, lamang daanfin sa tuwva ang m~a huling sandali n o aking pagkadajaga. Sapagka't mula, bukas ay luluha na ako nanig luluha, sapagka't bukas ay rnagsisimula ako Inn6 pagsalung~a sa kabuhayang marawal n6, m'a, swing palad. Ilindi kaya ako masukla'm kung bukas at sa harap n& altar ay sumpaan na7 pag-ibig si Rojalde? Ayw~in ko ba kung tano ang mangyayari sa akin. Wala akong~, maliwanag na naibabanaagan kundi ang pagkaalipin ko mula bukas, at pagkaailiping di masustiblia'n n~ sa-lapi kundi nk buhay. LDahil sa pakikibagay ko sa mr,,a palakad at kaugalian n~ lahat, bukas ay nuiglalahad nP- kamay sat isa'ng Waaking ipinalagay kong kaalft, at bukas din nama'y pao6ohan ko aLF, iS'n g pag-irog na di natatala sa aking puso, ditov Sa PUSong tunaqy na kay Luis at hindi sa iba... Isa'ng hihip na rnalaka's n,~ hang-in anug nagpayanig sa nan~ralapat na 'dun,~awain, at SiYang SUmindak sa kalooban ni Danding. Ang gayong yatiig na bigla narnang nawala ay tulad na tulad sa m~a hudyatan nila ni Luis kung ni~a hating gabing ito'y nakikipagkita sa kanyting irog. Walatig pinag-ibh'n. at kaya nasindik si Danding ay s(a1Magka't ang akala'y si Luis na -rin nga ang tumatawag na iYon sa kanya, at nagpapaalaala nk rn —a araw na lumipas.

Page  326 326 FAUSTINO AGUILAR NZuni't di na umulit ang hangin at ang pag sulat niya'y ipinagpatuloy..... "Doon sa labas ay nangakahanda ang mga damit na aking isusut,. Lahat ay maganda at sawa sa mahahalagang pa lainuti na ibinagay ng mga nagsiyari sa aking kulay at panwangatawan. Ang baro ay bughaw wm mura, ang saya ay gayon din at ang mahabahn talukbong ay puting busilak. Pinili ang mna kulay na it6 sapagka't bagay sa akin, n1'uni't azn di nila nabagayan at pinagkamalang totoo'y ang kulay na aking ibig. Ibig ko sana'y itim nilllia sa ulo hangang paa, itim na pawa, sapagka' ito ang katug6n ng aking kasaliwaang palad, at hiidi ang ntga kulay na angkap sa nasasayahan at wtilangr lason sa loob. Nguni't ang ganito'y walang halaga. Mtleart nila akong gayakan ng kihit ginto, ako'y Iirndi tutntol at babayaang gawin ang ano man nilang maibig, yamang di rin naman iangyari ang Ya nang aking loob, kundi ang lahat niilang ipags;vv Sa labas at marahil natutulog n& boong hitbing, ay nan~aro6n ang mJna nagpapalagay na klc palaran kong dapat ituring ang pag-aasawa buk.li:l Sa huling gabing it6 nA6 aking pagkadalaga, s;ila; aking pinatatawad sa Iahat n' ng gawa, ipinatatlawnd ko pati ng di paggatlang sa mna tibok ng aking ptiw: na inakala nilang dapat ipagpahuli at pawaliRn^ halaga dahil sa mna kayamanan ni Rojtlde. Ali, hindi nila talastas na ang pag-ibig ay dakila, nut hal at di nabibili kaya nan'agpasiyahng ako;y mag-asawa sa isang di man lamang sininta kNltit bahagya ng aking loob. Kung nanayag man ako ay sapagka't sinabi;t aking ang pag pag-aasawa ko'y kanilang kalig

Page  327 PINAG IAH AN 327 tasan. Ang lihim na ito'y dapat matalastas ni Luis upang huwag sabihing ako'y naglilo't di natutong magtapat sa pag-iibigang sinumpaan ko ng di mimitsan lamang at ng boong puso pa. Mag-aasawa ako, sapagka't kagaling-an nila, hindi og aking sarili. It6c ang too6. Alam kong ito'y isung pagtubos na aking ginagawa. Ang mn'a matlunubos ay karaniwan nang nangamaumatay na may paiiniwala sa kabutihan ng kaniiang ginawa, samantalang ako'y mag-aasawang may lason sa kalooban, palibhasa'y hindi talagang iniibig ang lalaking aking pakikisamahal pagkatapos. At ang palad ko'y magtapat sa kanya, kahit pagtaksilatn sa ganit6 aug sarili. Luis ko, Luis ko....... Sa huling gabi nr aking kalayaan, n' di ko pa pagkaalipin, naaalaala kita Luis ng akilig buhay, at sa sarili'y nagtatan6ng kung bakit gayong di pa naman kita nalilimot ay nakapapayag ang loob kong mag-asawa kay Rojalde. At lisa lamang aug aking puso, fisa aug aking pag-ibig na iyong iyo naman at hindi sa iba! It6 ang hindi ko mawari baga ma't talastas kong sa ma sandaling ito'y di ko maalaman kung ako'y sino: kun si Danding pa, ang Danding na iy6ng pinag-ukulan ng di kakaunting pag-irog 6 kaya'y anino na lamang n~ Danding na iyon, at bukas ay haharap sa pari upang magbulaan at inisin ang tibok ny sariling puso. Oo, bukas ay magbubulaan ako, sapagka't bukas ay hindi na ako buhay kundi patay na mistula...... Ising marahang tugtog, kasabay ng isang magiliw namang tawag sa pinto ng silid, ang iki

Page  328 ,so 32cp 328 ~FAtSTiNo AGUILLAR ntigil ni Danding. Kany ng inai ang tum~ftaxvg Dali daling tumindig at ang sinusulat ay itinago sa loob na dibdib, isinama sa ibang mgsa sulat na naroon na at sa gayo'y tila ibig patahiniikjn ang sigaw n,~ kany~ing budhing tumututol sat sin~sapit na. pagkasiill. -Danding, Danding buksain mo ako-ang tawag mula sa labas. -Nairiyan na po-ang sago't ng dalagangy lngpo nagbuktis ay tumnin~in muna sa m~ra bulakiak, ri-, ctzahar na nagpuputian di't tila maa biblig nia nagsisihalakhak n;(, tawa. Ang inai'y nasok at na'pataka sa gayong psgkakailaw sa loob ng silid, sa gayong di mati larnang pagkakuisot n& maa gamit sa bihiga'ing tila di hiniligan n~o kahit sandali, at na'patin~,ii sa anak, sa Mukha n5- Mahal niyang bunso pa,-I rang mangagamot kung may ibig hulaan sa nmna mata, nk kanya'ng maysakit. Tuming-in sa lahat ng m~a, kasangkapa't palamuting na sa loob n4 silid, n-uni't wala siyang nakitang an6 main, nmtangi sa mesang kina'alagyan nj~ ilaw at tila Idn'babakasan pa na pag-kak'hbag ntali Danding. -Gi'sing ka pa paki'-ang magiliw na sabi ni flora Titay-gising ka pa, hindi ka ba mn~katulogl ilindi nakasagotI si Danding at na'patiDgiD s infi niyaing tuman6ng, sa mukha rin naman flito) nagpako n~ tingin at waring ang katanunogan sa, kanya'y siya rin namang itinatanong sa in'. -Hindi n-a po ako ma'katulog-ang wika III:' kasandali-sapagka't sa isipan ko'y sari saring mga akala ang namiuirugad, at sa dibdib ko'.v maxraming m5ga damidamin ang nasfisusian.

Page  329 PINAGLAHCIAN32 329 -Naayo'y madaling araw na-aug salita, ni ffora 'Titay na umupo sa hihiging no'n lamangngi hK'In-tao ~a boong' maagdamag-at dapat na pilitin,3io aug pagpapahin-a kahit sandali -iluwag kang -,agpuya't at ang ma matAi mo'y hahapdi, mag-,uluha at pa'panglaiv. -Talagling hindi ako ma'katulog. Matiaring Iriagpilkt ako n~ mata nOuni't gising din aug aking kalooban. -Gayon ma'y dapat mong pagpilitan. Kundi ka iiiagpapahinaa'y 'magmumukhang malungkot ka ~u~amaya, at di ma'kikita n- d'rating na mna pao.-uhin n~ iyong asawa at namin man naman no,:tatay mo, ang iyong datihang.ganda, aug kasayahan n~,5 mukhat mong paghanga ny lahat. Hindi riakakibo ang dalagaL, naipamata sa kau-,,tp, at walang k-asalisalita kaputok man lamang na hiagpako rito ug isang tinging tila kin~papatarnnin u,-, rna salitang: "at ibig pa pa1l ninyong.ako'4y pagaudah'in, ibig pa pahi ninyong magi'ng nmataais aug uri nfr kalakal na ipagbibili"'. Aug ~-anitong m-a salita'y munti. nang pumulas sa bibig n- dalaga, n'uni't sa mga labing, tiko'm ~i uy iroroong IVirgen ay tila nabasa. aug mgat alitang: "kabaitan nang is~lng ana-k aug pagsunod sa magulang" at nagkaisi'ya na larnang sa isging huintong hiningang pinap)agbuhat sa kaibuturan puso at, sa is~ng himutok n- kaluluwa ulyang v agdaral ita. Sabgy sa buntong hiningang iyou ang unti anting paglabo ug ilaw aug pag-aandap andap itnakasandali at saka namatay pagkatapos. Naba-?Iot ug1 kadilmin ang silid at sa gayo'ug kataihiviiikang di man -ginggamnbala ng kahit istlng ala

Page  330 330 FAAUSTINO AGUILAR tilt, ay mna alingawngaw ng hinagpis ang nari. nig pagkatapos. ** * ~ * Malamlam na umaga ang nagisnan ni Dandiing Isang langraylanrayang halos sanyd na sa lupaig lumilipad at sasalisalimbity, ang kanya.ng natlma taan pagbubukais n&' mra durun4rawan sa silid. Nanungaw sandali n6uni't di nakatagal: isAng npakaalamig na hanging bumati sa kanya at tila nanu6t pati sa liga but6, ang ikinaurong at ikinaupo sa silyang naroroo't nag-aanyaya sa kanyaing sumulat pa uli. Naroon din ang moa azahar na sa tama n( liwanag ay lalong nagpaparangalav ng kanilang busilak na kaputiang hiram sa araw, Baga ma't sa loob nang silid, ny hindi na ang bango nilang hiram ang humahalimnyak, kund. ang singaw nang umaga, na wari'y may mna lihim ng parang at kasukalan sa mga- bundok, Si Danding ay nag-iislp. Ilang sandali na la mang at siya'y hahalik sa tanikala ng mra ali, pin, makikabilang n n ng mga babaying may pi napangino6n, kahit di umiibig, kahit nalalamatg siya'y aping api dahil sa pagsunod. -Mula ngayo'y mag-aaral ako ng pagbub ulaan,-ang nasabi ni Danding na sinabayan ng isang ngiting masaklap, ngiting lartwan ng nang yayari sa kaibuturan ng kanying kaluluwa. N-uni't noon din at wari'y tug6n sa kanyang pag kangiti, ay nakarinig ng ilang maingay na tawa sa labas, at isang tinig na kanytng kilala ang naulinigang nagtatanong kun satn nagtatago anv kanyang =abayan. -Ah, ang mga kaibigang kong makikilibing sa bangkay nang aking puso-ang nasabi, —ang ma

Page  331 PINAGLAHCAN. '331 sayi at kalig~iligayang si Beatriz na di pa nakiAkikilala kung an6' ang pighati. Mapalad na pin-,San ko-at plagsuinod sa hikayat nry is~ing di matangihaing daindarnin ay na'pabuntong 1iinin~a ang mnagandang ana'k ni Don Nicanor. Alhini niya kung siflo si Beatriz. Sa bahay na iyon ay wvalang p~intong nakalapat sa kanya', at ang silid ni Danding ay labo. Sa katunaya'y di natagala't noon di'y naglulungati sa, pint upang -siya~y paI)asulkin. -Buksa'n mo ako, pinsan. AkO'y Si Beatriz, dali na. May ibabalita ako sa, iyo, dali, bukeiji~ mo ako Danding, lto'y di nakatjils. Btigai man di sana ibig na ang kanya,'ngr pag-iisaing kina'wiwilihan p~agka't naipaghiliinga nv mrra labong lihirn na na sa su 1001) ay magamibala, ay napilitang nmagbuka's. -Danding, pin'4an ko, is~ing yakap, ang kaihulihulihan marahil, ang sabi ni Beatriz na pag~daka'y yuumakap kay Danditig. Ito'y tila sinaksa'k sa, puso, ang grayong niasalita'y ipinag-ulol p'a n1g kauyaiig kalungakutang tttglay, at walang niiisagot sa pinsan kundi inuga luhang nag-unahtin sac pmigpatak. Sandali sihaing ulagkiitigilang nuagkayakap ng, mahigpit at ka-pw& di nmakapagsalita. Sa lablis, aug m~a kapwa, dalagang naiwan ni Beatriz at magsisiabay rin, ay nangasapalibid nc- mnesang kinailalagyaun ugr mg-a darnit na istisuot ni Danding na pawang mahalb pili at wala, pang katulad. Ang sayang kulay bughaw ay siyang labo sa lahat na kanilang tin'Atakhan, at nag'igirng dahil ng' iba',t. ibang m~a sabi, iamantalang sa loob ng, silid ang magpinsa'y magkayakap rna kapwa nafiurnid.

Page  332 332 ~~FATJSTiNo AG.,UILAR -Beatriz, ang wika ni Danding na Iuhialuihaati pa. Nagalaala ko pang isa'ng araw at ng lipagtapat ko sa iyo an-g la'man n- aking puso tungkol sa pag-aasawa ko, nrfay6n, ay tila ka naipamangha. Sa ~a in~n m nooy napagwari kong ikatv, ~ay nag-aali'nlan,&an sa aking ni~oa sabi. Hlindi wo ~mapaniwalaanag di nagtatamasa na al'iw ang paris ~ko'y niakapag-aasawa sa is~ng sakdal ng- yania-ii, -at may isusunod sa lahat kong ma-ibig. May katwiran ka, nkuni't bsgo matapos sa akin ang Iahat, bago ako masaklaw ng kapangyarihan n& pain6inoong ko'y paghahabilinan kita ng- isa'Dg mahalagaing bagay. Si Beatriz ay naipati~ngin sa kanyain~g p insan na mnay dinudukot sa dibdib. Sa mukha at kilos niito'y,nahalata ng- nagmamalas ang isa'Dg dalamhatitig umiiwa sa, kanyaing dibdib. -Nito, ang patuloy ni Danding, ag tan,~Ung kayamanan nr akin g buhay. Sa hiuling magdwimag u~-f aking pagkadalaga, ang m~a lihani na ito — uat nil-agdaain ng- is%'ng ballk-ay siya kong p~inasaksi sa mn-a ti'b6k ng- aking puso. Inibig kotig Ang m."a sulat na iyan-at iniabot kay Beatriz — 'ay maghalimuyak ug -aking bang6, kaya. dini ko sa 'dibdib itinago. Iya'y mj~a sulat ng- i'saing lalaking aking ininahal at nagmahal naman sa alkin ung boong pagtatapat. Diya'y ma'babasa mo ang boong kasaysayan n~ is~ing pag-iibigang ina'palifsawi na kung nasalita'n man ng tuhogztuhog na bulakiak ng-) ligaya. ay nagi'ng rnafyaman narnifn -A lasong, pamata'y. May iniirog akong tinipanan n~k aking pagsinta, at n-bayo'y is~ing lalakitig di ko inibig kaylan man ang magIging katali D~i aking puso. Katakataka n'a. ang ganito, ngruni't

Page  333 PIN AGLAH UAN 333 basahin mo ang mga liham na iyang larawangr mistula ng buhay n~ kaabaabaan mong pinsan. Beatriz, Beatriz, kay palad mo at di pa nakidadama sa buhay kundi ng mga allw lamang at ginhawa ng loob. Mapalad ka, at ang mga ibig pa s:nang sabihi'y ipinahayag na lamang sa mga halik na ikinintal sa dalawang pisngi ni Beatriz. Isang karwaheng magara at mabikas pa kay sa ginamit nang pa sa Santana ang mag-anak ni Don Nicanor, ang tumigil sa pinto, at it6 ang ikinapasok na dalidali ni flora Titay sa silid ng" kanyang anik upang papagbihisin na it6. -Tanghali na anfk ko, naii3an na ang iyongr imadrina, Beatriz, ang utos sa paanigkin, tulun6,an mo nga si Danding sa pagbibihis, bago lumabas at sumalubong sa mga panaohing bagong dating. Ang magpinsa'y nagkatinginan. Kay dali naman ng oras! Sa bahay ni Don Nicanor ay walang narinig. kundi aug maalingasngas na galawan ng mga pagyayao't dito. Sa lansangan at sa durungawan ngll mga katabing bahay ay di na kakaunting tao ang nantgaglabaslabas na ang tingi'y sa bahay na papa — nagzan rng kaisAisang anAk na dalagang magaa sawa;. May kanikaniyang paghahaka ang nagmamasi4E na iyon, may nag-uusisa kun sino ang mag-aanak, inlty nagttatn6ng kung saan kaya ipapanhik pangggaliirg sa simbahan, may huniuhulang magkak-iyakan pa raw, baga ma't ito'y pawtng kuru kuro It iisng at palapalagay na kanilang ginagawa. S;tunantala'y dating at dating na ang mia panauhit. Sa hagdan pa lamang ay sinasalubong na nII

Page  334 334 334.FAUISTLNio AGUILAR Don Nicanor, na nakan,.it' at tuwang tuwang nakikipag-usap sa lahat. Si flora Titay, ang mahal niyang asawa, na bagama't matanda na'y rnagara namang umanayo, gaya ng sabi n~, isa', sa mnrllg bagong dating, ay wala ro6n. Is't is4'y nagunsisa kung nasaan ang mapalad na bibiyananin ni Rojalde. Bala na~y nagnais miakai~kikamay man lamang kay Daqding upang mapagpithniagan ng kanilang pagkalugod, nP,"uni'twantk at inA'.y wala, ro6n, tulad sa mg-a talang pinaghthuan na ayaw pasilay sa mata nP~ kahit sino. -Ah, si Titay si Dmading,-ang kunwa'y mnay pagtatak~ng panag6t ni Don Nicanor sa nic-'a tan6ng na, it6.-Na sa lilid silang dalawa at si D~Lnding ay blinibihisan. Kay tagafna. n~ya nanman, ang dugtong pa, n,~uni't sandali na bainnng marahil. Sa napakamakisig ang manugang kong naghandog nk damit na mnrisming kalalkutii at ito marahil ang kani1~ng ipinaglJuluwat. Ilintaiy kayo't kigparoroonan.-at si Don INicanor ay stindaling nalis sa malaking sahis na. puno n5- panauhin att tinun5~o ang sifid. Naksilaiptt ang m~a. pinto nit6 ni~ kanyaing datnain. Itinulak ng, tulak may yam6t. -Sino iYan? 'ang tan6ng n5, isa~ng tinig na kanyaing kilala na, inula. sa loob. -Ako, Titay, ako, hindi ~pa ba kayo tapol)S Oh, napakaraming tao ang huninhanap sa iny6ng dalawa at ako'y naliflyo na tuloy, at nails na rtamang pipahidpahid n~ pawis Sa ailt niyang tuktok na tulad sa isfing tabong miniinis at binuli. May nagsisidating pa rna. Si Barrientes, ang Notario, mula ea hagdanan ay suinisigaw nang: ~nasaan ang mahal kong kaibigang si Don Ni

Page  335 PIN AG LAHfCPA N 3 335 cinor. Ito nam-t'y sumalubong at hindi kamay ilamang ang injilhad kundi ang kany6i nang dib~tffb. Nagkaiyakapan sandali ang dalawa sa gitna n5, rnd-akinig p-agtataka na lahat-. Ang Notario'y tila di hinatdiin ncr dainit dahil sa kanydng stot na, nwkhang, tabas pt noong ika 20 taong nqgdami. Sa likod niya'y surnusunod ang ilan pang baong dating, si Balani, pagpanhik na pagpanhik ay nagtan6ng na agatd kay Don Nicanor, kung pinmannyayahan ang ila'ng kasuki niya sa miksnksm. -Tuloy kayo, tuloy-ang salubong sa lahat nk napalad na Doti. IPinasasalamantan ko ang iny 6ng paizdalo-ang sabi -sa isaing msg-tinak na btigong datirnsr. Baka, wika ko hindi kayo magsisiparito ay t-daganor wala na tayong bati~n. -Si Dani Nicrttior naman, ang sagot n6` pinags~tbihutig bthayi. Mak'ari bangr sia isa'ng napalaking bigay na paris nito'y 'di kami dumarnay. -''uloy kmyo, tuloy, ang, anyaya na naman ni Don Nicanor s-t ilan pang bagong panhik. Aug bitmtabhaba n~y lansan~ang ktapat n~r bahay ay puoting puno na nly s~tri s-tring sasaky~n na nagpapalalo sat gag~anda at gilas. Maramnijg nagsisipagdabin latiiang ang sa pagk~lkita ng- gay6ng hanay nug mr)a sasaky~in ay nakapaigstbing marahil 1,6na namnang myaymnan atig napita's. Sikip na ang bihay, marami' na ang nan~akatmiyo, at pati sa silid na pinaghibihisan ni Danding ay nakapasok na aug kung ilang kaibigan niyang dalaga na makikiabay at nan~akitulong nat tuloy sA pag-nabot niri, sa pagtatali noon, utmng nvitapos na lamang agad aug pagbibihis sa ikakusal.

Page  336 336 336 ~FAUSTINo AGUILAR Hindi natagala y isi isA nang~ nagpapanaugfi-, ang m5-a tao. Mayainaya 'y si Danding namian ancr nanaog, balot n~ mararangbang gayak, kumWiki; lip ang boong katawan, at nahihiyasa'n ngr5 palanmting lalong nagbi'bigay dingal sa kanyatig, pagkamabiuhin. Lahat ny nap apahan~a, sa gliyong dikit. Ang ilang malabi'gaing dumallo rir, naman sa, paanyaya ni Don Nicanor ay walang~ madaliring pintas ni sa ayos at kulay nang gIayak i, Danding, ni sa kahinhina'n nR kanyAng kilos wn~ bagay na bagay sa kasuutang dala'. Lubha pa at g, mapuputing azahar na sa pagkatkalikawlikaw s kany~fting ulo ay tila is~lng putong na sadyaxv:g ginawa upang isoot lamang n& magayidang t sat Sta. Cruz, na makakapalad n& ulo, ng- yan,,,w sa boong Maynila. Lahat n~r maa binatang dal6' sa kasayahan ~ nan5gahihili sit kapalaran ni Rojalde. Dapat mv nryang ipalagay Da mapaladt sa dilang mapalad ang nagtanmo nting gayong tipon nang ganda at kasariwa-ang wari'y hira'm sa mga sampag-a. Go, ni1,1 ganda si Danding, siyai'y tulad sa araw na pininganH-Zayupadpaatn ng mga bituin. - Pagganyan ang mnagiging palad ko, ayrni, aatsawa na ako araw araw-ang pabirong safiLk nang isAng binata sa ilan niyang inka kaibigtuin An-g m'ra pirnagsabiha'y na'patawa-, dapwa'tnav ppngy big la nang makitang sila'y tinapunan i; isanig tin in ni Danding, tinging makahulugfi]r at ni'pnkaganda. /-Kay sarap tititig-ang bulong n- palabi-c Kalahati man itang buhay ko'y ipagkakalooburntj yon, ako lamang ang maging Rojalde. Ng-uni't Rung m~za kausap ni'ya'y, di nagsisagot

Page  337 PINAGL AHCAN37 337 Sila man namfa'y may gayo'n ding akala. Kay palad ni Rojalde, ganito ang sabihan nk bala na. Jsaing mahabang hanay no, sasaky~n ang noo'n diy nagsisun'od sa karwaheng nilulanan ni Danding. Sandali lamang nama'y at pagkwa'y Simbahan na. Hindi kakaunting tao ang naroong nagsisipaghintay, handang manood, ng- gayong karinkal na, kasalan. Ang loob nk simbaha'y nanagana, sa, m~a, palamuti. Lahat na mka kasangkapang di inilalabas kundi sa, mga araw larnang na dakila,at ito'y di pa nangyayaring minsan sa isang taon, noo y napatanghal sa matas ng mka napapabang-a sa, gayong kayamanan na simbahan sa Sainta, Cruz. Ang nankaroong nagbiting aranya, na bihibihirang inagsabog na kanilang liwana4g palibhasa'y gamit lamang kung may ibinabayad n,~ malaki na isa'Dg inisa 6' pintakasi kaya, noo 'y may ilaw na lahat. Kiapala pa, sa, ang makikipag-isfing puso ay may bukis namang palad at walang hinayang gumugol u1? salapi.' Ang dambanang kin'l~alagyan sR iti~ n& isaing Del Pilar, na, sa, kaningningain at din~al n5-t gagawing kasal, ay tila, nagmamalaki't nagsasabing: ng,&ayon ninyo sabihin kung ako'y kahoy latnang; ay nakatkalupkupan ng pilak nmagkabikabila, na sR tama, na, ilaw ay tila, magaslaw na tubig sa, isa~ng ilog na, pagkasanga' sa aim mang bat6'y kumikislap at nagniningning. Ang mga sakristan ay walang man-aalamang gawin. Nagsali'salimbay at kaladkad ang mga damit niling suot. Pagpasok ni Danding sa, lob ini simbahan ay naramudamang tila bumigat kay sat dati ang likaw ng azahar na nakaputong- sa, kanying ulo.. At ang 22

Page  338 338 FAUSTINo AGUILAR liwanag ha- halos makaduling, ang maringal nat kagayakan ng sixnbahan sa pakiwari iiyaby kulang,,, CY isfing mnahalag'ng bagay: dapat sanang magkaisgng kabaong sa gitna. Dapwa't ang m~a damdarmin niyang ito'y unt-i unitng parmng pagsagagadsaran sa bat6 nc, maraming paa. Ising masay~ing tugtog ng orkesta mula sa koro, ang nagbala sa lahat na, ang kasai ay sisimulan na, sanuantalang ang sabaysabay uts pag-awit na, ito n& m-a violin ay ikin~gitla ni~ isfing kab-g kabig na mula sa lungang tinutuiugan sa, lob nug simbahan ay lumabas at sa pagkalito'y n~pasagid sa no6 ng" paring naroon na t. 'handang pag-isahing palad si iRojalde at si Danding. Ang kinatawfin dito sa 1upa DnC isa'ng pa,nanarnpalataya'y nagkun6t n6g noo: nmarahil ikinasukhinm ni'ya ang gayong pakikialam ng, is~ng ibm sa minga gawa ng tao, nguni't wala, slyang paa hong dapat sayankin at sinirnulan na ang M,~ai kailan 9an. Dumnating ang sandaling lalong dakila, ang pagiging lub6s nun lubos na niyang kay Rojalde, aug oras ng panunumpa. -Victorino, tingtangap 'nio bang mnaging asawa s)I Eduardal liWng opong willang kag'atflgatol, opong walang pag-aal'inglan&a~n, bagkus tila may panfinabik pa, aug narinig no6n din. -Eduarda, tinaitangap mo, bang maglng asawq si Victorino? Isting Pananahimik libing'an an~g naghari saloob n,7 simnbahan. Lahat n,,, mc-a mata 'y nglpatin,-3in k-,iY Danding na, putla~ng putla at di rnakapagsntlita "ff an6 manu. Nakamasta sa pani at waring naghihin

Page  339 PIN AGL AHCIAN39 339 tay na ulitin nit6 ang tan6ng na di niya n~waWaang muabuti. -Eduarda, tinfitangap mo bang maging asawa -Si Victorino? ang pamuli na namang tan6ng Da Waong malinaw at isA -isa'ng ipinasnaw sa bibig9 WI' nagkakasal na panl. Si Danding ay di rnf kunmikibo, ng-uni't nagpikit n,; mks matti at napatungo. Sa gitna nk gayong liwanag at karingalanay 'biglang nfikita ang_.malikmataing anyo, ii Luis, na nakating-in asa kanyfi, walang imik at hawak sa kamay ang lis~ng, pusong kinititikan nk salitang: pag-ibig- M~roong tila nakikimnatykg sa 6 sabihin n9 dati niyang kasi, kaya Si Danding ay di nakatagal at nagpikilt nk nA a matA. Ang tinging iyon ita kingpapalarnn~n ng libolibong bagay pag-isi, pagpapagunita, pagpapattlaala -gmaaa na nagdaang inilas~p nila ng Waong matamis na 1igaya at aliw ay nanu6t sa kanyting puso, at naging balaraw na nagwasak ng kanytlng dibdib. -Patawad Luis!-ang sana'y sasabihin ni Danding, n,~uni't di nas nabukfi ang bibig n~ maranmdamang pinapagkakuamny na sila ng- pari. Ang pagkakatun&o niyaty ipinal-ag~y nit6ng pakiki"'yon, at tinupad ang kanying katungkulan. Ginawa ang misa, -na dininig ng naroroong may iba't ibang panalangin sa Diyos. Halos mn~ipaganlinglang-an ang taglay na bisa nk gayong m~a dalanging nababatay sa paghinki nk kagalingang -sarili. Ayw~ln kung may tainga, ang Diyos na sukat iulinig as m5,a hinU, at palang ninanais tarnuhin ti~ m4a labing iyong walang tigil sa kfigagalaw. Si lDanding lamnang ang di durnadailangin, Willa roon ang kanya'ng gunita, kundi kay Luis, na warahil nk mnga sandaling iyo'y naghihimut6k s~a pagkfikulong.

Page  340 340 FAU.STINO AGUILAR 1340 Ding sandali, pagkatapos sila'y mag-asawa na, at lumabas sa simbahang kawit ni' Rojalde sa is~ng bisig. ilindi pa man naka'sasakay sa karwahe ay di na maiirakailang napahinto upang tuguni~n nk magiliw na pagpapasalaniat ang mg-a pagbati n- kanya'ng m~a kakilala at kaibigan. Sa- lob n& karwahe at na magkapiling na sila, Si Danding ay di makakibo, bahagya- nang magsaagt sa mn~a sii1'sabi n& asawa na tuwangtuwa at di mapalagay sa kaligayahang tinaim6. -Akin na'n~ay6n si Danding, aug isinasalootni Rojalde.-Natupad din ang aking adhika, sine, man n'ayo'y di na makapapantay sa aking ligaya at ang mrya n-iting naghihiwatig n& kasiyahaing Joob ay naghalihalili n~o pagdung-aw sa kanya~ng mnka labi. Tit-ingnan si Danding, ang mga namumurok na pisnp~i nito, ang nagbibilugang bisig-I,bago n-in-iti ng boong katamisan na waring nagmamnalaki Sa pag-aari nff gayo~ng alindog. Si Danding narnan at sa pagkakaupong walang imik ay nakararamdam n- bigat na tila nag-nuul1 nang likaw n~ azahar na ntipuputong sa kanyaing ulo, aug bulaklak na tanda, na kalinisan baga ma't kung sunugi'y sing-itirn na is~ng marunkis na pagkatao. Ang mn~a malili-it na bulakiak na nakapalamuti sa ulo n~ bagong kasal at nagpuputiang walang pan~aaawa, ay ti'la nagsisingiti at ang tinatawanang may pagkahab~g ay si Rojalde, na sa pagkaupo sa piling ni Danding ay walang minfimasdan kundi aug rm~a namiminurok na pisn~i nito at nagpniputiftng mga bisig.Patuloy ang k'arwahe, at sa pinto ng, bagong bahay sa Santana' tumigil.- Doo'y nibifs aug magasawa. Aug m;O~a kaibigan ni Rojalde'y maraming

Page  341 PIN AGLAH1-TAN31 341.gayon na larnang, nang,~-al'ynga1gy rin si Danding sa pakiiaa is s agipakilala sa kanya ang higa 'dal6ng pawang mgffa piling kai'bigain,.ayon sa sabi jn- kanyang asawa. -Si G. Berto Draga, mayamang pilipino, bantog nia politico, at may mabuting katungkulan sa pamiahala'an at kaibigan kong tangi. -Si Mr. Kilsberg, may-anl ng- is~ng malaking bahay-kalakal. -Si Torcuato Perez, bantog na mangagamot,,na nkayo'y naghahawak din na matad's na tungkol -sa pamahala'an. -Si G. Al~varo Diaz, kaibigan ko, ring giliW, kalagulaguyo nP; ating Goberna9dor n,~ayo'n, ay aking ipinakikilala sa iyo. Ito at kung ano an6, pang pan~alan ang na'rinig ni Danding pagpanhik tia sa bahay. Sa bawa't pagpapakilala'y iginaganti ni Danding ang isaing n6,iting pilit at hindii kusa, pagka't sa gunita niya'y is~ng bagay lamang ang natatala: ang tincring makahulugain n~r malikmatang anyo ni Luis sa loob *k simbahan). Hangang sa sandaling ipinakipagsalo niya ng panananghali sa mga panauhin, ang tinning iyo'y tila n~kikita sa bawa't kasankapaing gamit sa mesa, sa bawa't talulot n& naggagandahang bulakiak, na ipinalamuti sa kanila~ng papkakainE'n. Madala's siyang magpikit na mata', upang huwag lamang makita ang gayong tinging naglalag6s sa kany~ng mga Jaman. Sa kalagitna'an ng pagkakainain, isa'ng panauhing walang pinatawad na ano mang idinulog, ang nak~ungkat sa nakawaing nangsari sa bahay ni Rojalde. Ang pagkakilala sa m~-a mnagnanakaw ay totoong

Page  342 342 342 ~FATJSTINo A'GUILAR nagbunka nrt inalaking pagtatak~i ng lahat. Nano, sabihin nk mga pahayagan isft sa mapanF~ahas nq i.yo s i Luis Gat-buhay, ay di fi1in ang ayaw nianiwala. Si buis, ayon sa sabi n& isfi sa magkakasalo. ay ising binatang mahirap man ay- may dankal na talag-a, mai'bigifn sa- paggawa at di paris nt. karamnihang palanais n& di maaiabot ng kanyanx palad. Nauni't ang tila pagtatangol -na iyon sm is~ing magnanakaw ay sinagot agad -ni Mr. KiV;~ berg na sa di malayong uupa'n kay Rojalde, ay, nagtigil ng pagn~uya ng- isa'ng masarap na, puto". ng ulam. -Si Luis, -ang sabing pagkaraka na 'y ipinagpakilala n& di niya pagkatagarito-ay i'saing masa mang tao. Siya'y pinaali's ko sa aking bahay-kalakal pagka't may m~ga kakaibang panukala at isipan, tungkol sa m~a mangagawa. Ali-ang tila may galit, pang salita iii Mr. Kilsberg-nang araw na pagsas~aguti'n ako.n5~ kung an6an6ng kau'lulin ay munti na akong mabuyo't siya'y tamp'alasania. paano at paano ma'y bayad na siya; apat na taong bilango, sapagka't napatunayang talaga siyang nagnakaw. Ang hatol na ito'y kulang pia m~a kaibigan sa ising taoug nagtatangi n- bisa, sa puhunain at halos magsabing ito'y nakaw lamang. Sa m~a paris niya'y kulang ang Bilibid, At sino.ang naka~a1alm kun ang nag-udyok kay Luis na gumawa ng gayo'y ang kanyang mga maling paniwala at I'sipan tungkol sa bag~ay na ito? S4 gatmang akin, ang taong iya'y inay-sakit, sira wamrahil ang trio-at tinapos ni Mr. Kilsberg sa isiiaj mnalakas,na, tawa a~ng kanyang pagsasalita. -Sa makatwid-ang salita makasandali nry isiagll

Page  343 PINAGLAIHUAN' 343 p~anaohin-ay dalawang begay ng-ayo'n ang ipirnagdiriwang ni Rojalde: ang kailan ma'y dapat ipagIpuring pag-aasawa niya sa magandang tala nD Sta. Cruz, at ang pagkabilango ng magnanakaw na si Luis Gat-buhay. Aywin kung bakit ang m-a salitang iyong sinabi nk panaohin n~_ Walang ibang hankad kundi papurihan si Rojalde, ay, tila nagtarak n~ isfiug balaraw sa dibdib nito'ng surnikdo sikdo't di na tumahimik. Sa ta'ynaa niya'y kuml'kikig ang isting bulo'ng na nagsasabing: hiuwag kang k~panataig at pag ang bibig ko ang nabuksan ay niahuhulog ka inula sa karurukang kinaikalagyan mo n~ay6D. Si Rojalde'y nagpalin~kos lingos at hinanap ang nagbubulong nk gayong nakasisindak na mg-a salita, n~runi't wala ni anino mian lamang ni Pedro, pawang mukhang kaibigan ang kaharaip at sa piling pa niya'y naro6n si' Danding, ang may pisnging ginatasa't bisig na ni'lalik na n~ayo'ng itiapakanya't masarili ay ganap nang mapaghahandugan n- boong pag-giliw at pagsinta. Upang tuapatigil marahil ang sikd6 n- kanyiing kalooban ny kumuha na, isa'ng bulakiak sa n~lalapit, na florero, bago i,,binigay na nakan~iti sa kinikanang fisawa. NMrin'ig ni D'anding na si Luis ay nahatulan ia pali. Ang ganito'y di niya natatal6s, pagka't di na talag~ng inal6m. At apat na taong nm~bibilango, apat na taong mapipift. Magnanakaw man 6 ano si Luis ay kanying i'ni'irog at sa hfirapan ding iyon, baga ma't di nakita ncy kahit sino, tay isA na namang sugat ang n~iparagdog sa ma — ramni nang tiniitaglay na- kanying dibdib. Tiningnun si Rojalde, ang pinagnakawang di. naman

Page  344 .344 FAUsTINo AGUILAR ruakapagsasabi kung sa kanyaing mga pangan-walakal na ginagawa'y di nakagagawi n& nakaw rin, mininsd~ing mabuti ang Rojaldeng iyong nakaaialain mnang di siya iniibig ay tuwang tuwa nama't walang paglagya'n sa ligaya, at sa dibdib niya'y nabuhay na naman ang poot, ang pagkaSukharn Sa ising lalaking diwa'y siyang magliging tinilk nk kany~ng'buhay at kapalaran. Ang kaina'y nagtatap6s na. Ang masaya'ng tugtuging ipinaririnig n~ ork~sta ny unti'unti nang Sumasapit sa wak~s. Ang lahat nk magkakaqalo ay busog at waring ibang ligaya, naman ang hina'hanap. Sa bahay ni Rojalde at ng araw na iyon ay natipon ang mg5a lalong pili sa gandang dalagang Maynila, ang m~a litaw na binibining parnuti saan man at aug maka'pakisayaw sa kaniila'y isa'ng kapalarang di na'atamong palagi. Sityang aug pagkakataong iyoug pag pinalampa's pa. Ping sandali pagkatapos ay isR'Dg Marikit na two step' auig nagbala sa lahat na sisimulin na aug pagsasayaw. Sa two step ay nagsunod sunod aug mga vals na pawang malalambing at nag-aanyayang sila'y pakia~aliwan M4 m~,a paa~ng mnali'liks'i. Kay Danding ay nak~ipakisayaw ring minsan aug binatang nanua'nghili sa kapalaran ni Rojalde, hangang sa, tumalaga tuloy isuyo aug kalahati n,5 kanyaing buhay kung k~kailanganin. Magkakalangkay na bin-ata't dalaga aug sa taginting n~ mu'sika'y yao't ditong paikit-ikit sa malaki, maluwang at mahiam na, salon n- bahay. Hindi na miminsang kinailan~an n,& m~a babayi ang masok sa silid. na ayusa'n at doo'6y magpauibagong pahid sa mukha. Doo'y walang is6 maug napapagod, doon aug lahat ay -n'itatalagang so

Page  345 PINAGLALIUAN 345 rnayfiw, hangang may tutugtugin ang orkesta. Lahat ay nakararandam n& sighi'ng ma'ipakikilaban sa pagod. Ang mg-a binibining nakapupuno sa -sa16n, tulad sa isaing pumpong bulaklak na sadya,na gaganda, ay labo pang nakagakit sa maa binata -na waring may m-a gulong sa paa kapag nakairinig n& pagbabala na isa'ng vals 6 kaya'y two Ang maa dunaawain n&, bahay ay buka's na tahat, kaya ang alin~awn~aw nR kasayahang idinaraos, palayaw n& salapi sa, is~ing mapalad, ay taglay-taglay n6- hanrying ipinupukol sa imalibjilt na dampftng nagkalat sa baybay nor Pasig, na, sa pagkakub~li sa naglalaguang halama'y tila maralitang nan6~agtatago sa mataing maramot at palairing ngy mrra may kiya. ilindi iliang nan~iamangka sa ilog ing sa pqgkairinig n&, tugtuga 'y naglilin-on n~ mukha sa dakong -pinagmumulan nito6, nan;(atitigilang sandali, bago nanaakang5,iting masakhaip na Dagzsisitinain sa, lanrrit at doo'y tum~tanong sa, di na'kiki'tang DiYos kung katutubo na sa palad nA5 tao ang di pagkakapantaypantay. Patuloy ang tugtugan, labong nag-uulol ang saya' hanga't, dumadapit hapon. Ang mabano2ong simoy na mula sa halamana'y nana~kyaft sa bahay ay tila hiblo pang nngbibigay laka's sa mcra nagsasayawan. ilangang sa, gumabi'y di naghiglaw kahit sondali ang pagtutugtugan, Ang kabataang, natitipon doo'y nag-ubos. nang kiya, sa damnbana na aliw. Nang may ika, sampu na n- gabi, ay unang nalis ang mag-ainak nina Beatriz. 1t6 bago nanaog aiy hinagkain muna ni Danding. Sa kanila'y nakisunod ang m-a ibang iinak na na'roroon di't

Page  346 346 FAus Tri No AGULLAR natatakot magpuya', at sa inka nakisunod na ito'y may nan~agsisunod pa rin. Unti unting dumadalang ang tao, unti untitig nababawasan aug mka panauhing n'agpasayii n4 gayon na larnang sa malaki at maaliwalais na:atio"n. Aug kahulihulihang "diyan na kayo" ay nakasabay nang 'kahulihulihan din namang tugtog ngorkesta. Sa rnaaliwalas na salon ay walang nalabi ~.kundi didalawang tao: si Danding at s: Rojalde'. Siya'y nakasuot nang magarang damit, at ito'y mabikas naman. Silfing sili na lammiig ang na'titira. Aug puso ni Rojalde'y natigib sa tuwa. NAtatiLQ rn aug ligayang niniiihaisnais.- NMrooti SI Danding at malapit sa kanya, naroong buong buong ganda, buong buong alindog. -Mapalad ako, inapalad ako-ang di kinukwu sagnibulong ni Rojalde, at di rin nama-ng hinukusa'y na'yakap si Dandiing n,& boong pag-giliwr -at nitagdaan sa pisngi nang isiing halik: Ang k~iunaunahang na'isayad nang kanyfing mka ais sa Imukha n,& magandang anaik ni Don" Nicanor. Pagkaragn n5- ilang sandali, aug hialiliwanitu. na HlaW ay namnawi n~ kaniling bisa, at turiog niang is~ing inilala'pat na pin~to aug nfirinrinig s katahi'mikan n- gabi. Aug maaliwalas na salon nk malaking bahay ay biglang nagdilinm at, lahat ay tumahimik. Kina'bukasan, si Rojalde'y malungkot at sa rnukha'y kin~ibabakasan n- ising dalamhati. Nang g ibing nagdafin ay ising pan-alang di kanyA aog binba"Ng'Itbangli ni Danding.

Page  347 PINAG;LA HO AN 347 -Luis, Luis, ang pasuntok sa palababahing sinalita n- bagong kasal-hangA n-ay6n palaiy tiagkaaway tayo-bago huminki nk kape sa unang alilang nakita. Ika sampu ng umaga si Rojalde'y nakikipag-usap kay IDon Nicanor. Kati'wala it6ng inilalagay ng kanya'ng mg~a pag-aari, sarnantalang sila ni" Danding ay naglili'bang sa Hapo'n.

Page  348 XIX PIT6NG buwan nang si Luis ay nakukul6ng. Pito'ng buwan na, siyang nagbabat4" n~,5 di 2gagaano sa lo6b nk Bilibid, at walang kaulaulayaw kundi ang sariling kalungkutan at saka ang bilang niyang 5.740. Pay~t kay sa, dati at nanainabik n- gayon na, lamang sa araw nor paglaya. 'Sa loob n& piita'y sari saring salamiin nk palad.ang kanyfing na'pagkita. Sa piliong nk mga tunay laa salarin ay nakaitagpo siya ng mga naparusahan lamang d IahilI sa rnadalgs m~panialing hatol n~ tao. Sa piling ni Pedro ay niiroon' siyangkaib~ti mang dalumati't pakanuynuyi'y di mapagwari kung bakit na'kasama nito6 sa pagkabilaingo. Doo'y nakakita siya n&2 rnia, taong ma~itutulad iria, sa patay, pagka't ang kamatayan na lamang ang ikahahanpgo sa pagkakul6ng, at doo'y nakakita rnf narnan n~ m~ra nagh'ihintay sa pagpapatibay 6' h'i~ndi n-<~, isa'ng hukumang kung tawagi'y matais sa, kahatulAng sila'y bitayin. At ftng xngt -taong ito'y may mg~a pag-aalinlangan tuwi na sa kabutihan n~ mga utos, na nmabuti lamnang at inaY Iaka's sa, tiia kasalanang hayag na, ginigawa ngu,1 -ei1 saf mga lihim at di naatabot ng math ay walang bisa kahit kaunti.

Page  349 PINAGLAHUA N39 349 Maraming mga, kabuhayang' sawi ang kanyang n~pagdirinIg sa loob n6- kulung-an at ang~ Mu~a hubad na katotohanang iy6n na kasamafi at pagkabulok n& niaa palaka~id na sinusunod pa, u, katauhan, ay Waong nagpapalungkot sa kanYaing isip, lalong nagpapalamlfim sa kulay in, an6 inang bagay na kanyting tingnan at suriin. Isa' isaingnapaukit sa kany~ng pu so, tulad sa'sadyang inaukit sa buha'y na bat6, ang masasakla~p na, katotohanang, naipagdadama sa loob n5- Bilibid, at baga man naka — pagtitiis, ay maminsanminsan ding turnututol sa n~caIan nk m~a apI na walangy ibang sala at n~lgawanc. kamalian kundi ang kanil lamang pagkamahina. Mlaka'ilang sa kanyang pagtulog, at sa gitna ngkatahimikang naghahari' sa loob n& mka brigada, ay ntipanagimpang dumating na sa katauhan aing: araw n~ sin-iHan at pagtutu6s, aing araw ng- pag.. balikwas n- mga na sa ilalim upang bawiin sa mg-ft nan~agaw ang kaligayahang sintlsarili at ayaw pa — laganapin sa lahat. Maka'ilang maipalarawab sa mnata" niyang pikilt ang anyong nakapankingilabot. 1.n5 isfing himagsikang ang tungo'y ikabibihis ngtao at hindi gaya na karaniwang ang hingil la-, mnang ay ang paglaya sa ganit6 6 gayong bagay., Aug hirnagsikang iyo'y tun~,o sa pagpapalugmok sa m6'a hari, sa pagpapaguho ngf mnsa dambanangnAatatayo n;(ay6n at kina'lalagyan ng mga diyos — dyankn tao. Himagsikang lumalayon ng tu — nay na pagkakapatiran na lahat, n,' ganap na kalaanat n- tunay na matwid, at kakalos, n1g pantay na pantay sa masasarnang palakad ngay6n... It6' ang himagsikang nipapangarap ni LuiJs, at, pagkaumaga'y n~itatanong kung kailan nga, kayak ~Matutuloy.

Page  350 FAUSTINo AGUILAR Maltingkot na n~igugunuita ang kany~ing kalagayan at ang sa nangaiwang kapatid sa labis na marahil ay nagsisiga'pang na sa hirap at walang- pagkunan nl-,,ikabubuhay. Sa -kanyang kalagayatig bilango aly wala nIaniang sukat magawa: siya'y sa'pilitang sfisunod sa ni5a palakad fit kautusa'n Sa loob ngr Bilibid. Sarnantalang hindi' natatapos ang parusang iniatang sa kanya, ay walang karapatang makadamway sa lama'n n5' kanyang lamin mangamnatay man ito ng gutom at makita man niyang nagpapalimos. Siyat ay bilango at matangi sa, 1001) ti Bilibid, tsiya'y patay na't di kabilang nry ina naririto sa lab~s. Ganit6 ring mla alaals, ang sumilid sa kany ing isip nf-i kannaunahang araw na ipasok sa loob n& b~ilangnan, at nang gawin nsa kanya ang kara-, niwang gawin sa nmga idinarating doong bilango. Pagbaba, niya, noon sa kerro, sa napakatuling karro tig policla, na hialos pikit mnati lamang ti. nakbo ang inula sa, h~ukuman hangang sa pinto tig Bilibid ay tinanong nk isaing kawani rito aug kanyang pan4galan, bago, inapuhap ang boong kat~awan, ang mgaa bNWs at hindi lamang 'Ito, kundi Pati loob nig bibig ay siniyasat pa rin. Nang miatapos ang paggiyasat ay- dinahi siya sa is~ing tagong Pook at pinapa~ligong s~pilitan. Pagkapaligo ay binigyfin ng m~ra kasankapang lukol gamitin W,~ isfing bilango bago, inilagay sa sadying sublk~in upang tignan kung 'may Isakit 6 wala siyang dali mula rito sa labas na su'kat inak~hawa sa. m.Ca pinagdatnfin sa Ioob. Maghapong gan ap na siya'y kinul6ng sa potk na sinabi, na, nagtiis n' dillm at siki'p n' lo6b.

Page  351 PI 1 AG L A H U A N35 351 Pangagaling doo',y dinali na sa kung tawagi'y brigada. Bawa't b~riqada-'y' binubuo ng 200, 250 6 300 katao na sama sarnang nakukulong sa isang ka-inalig 'sa ilalim ng pamamahala ng mga katiwalang siyang nagmamnssid sa kilos at anyo ng, nika nakukulong. Sa lo6b n~ Bilibid lahat ay inagkakaibigan: waring aug pagkasawi'y nagbuhun5'a sa kanila ng pag-lisisng t-ib6k ng- mka puso. Mula pa sa, ma-a anang araw, Si Luis, ay nfikahulihang loob ng isa'ng taong labfis na nabihag DnF mka constable sa ising labana'n sa Puray at n~iparusahan-g mapili n- mahabang panah6n. SR bibig nk bagong kaibigang ito'y naunawa niya ang m~a, palakad sa loob ng Bilibid. -Dito anyg-ay isa'ng katungkulan ng nak6kulong aug magbankon pagtugtog nk ika.5 nfp. uiuaga. Aug hindi bumangon, ito'y kung walang sakit, ay makagasa, na sa isfing kaparusabhin. Sandaling tumigil ang nagsasalaysay at waring nag-jisip n~o isusunod, samnmtalang libolibong paghahaka ang'gumigiit sa ulo ni Luis. -IpagPaPauna ko Pali sa iyo -aug patuloy n~niagsasalita-na ang nakukulong dito ay nababa.hagi sa dalawang uri: sa'de jprimera at de segunda. Aug m-a kabilang sa unang bahagi ay may malalaking gugol kay sa mrn-a na sa ikalawa, at saka ma y ilang m7~a kaiwagan pang nalahisap. -Kung gayon dito pahi'y may m~a pagkakatan~ry4 tanhi kung gayon dito man at sa lahat na 'yata nry dako'y igi-nagalang aug di pag-uukol nf~ iis~ing sukatfin sa lahat? Oh, aug tao, aug tao, inamatay ang tao!-ang di napigilaing ma-lakis na salita ni Luis. Ang kausap ay n~patingin dito nor walang ka

Page  352 352 352 ~FAUSTI.No AGUlLAR ki'boki'bo. No6n la-mang siya nakipakipana'yam s& isfing may gayong mka 'Isipan 'at paghahaka. Na-. pamatang matagil kay Luis, tumin~in sa mukha. at no6ng malii io aWrn ibig hulaan kun'g ano aug kahuluga'n ng gayong sinabi. Makasandali iy nagbaba ng mat~ng tila nasiyah~lng, loob na sa kanying pagsusuri at ang patuloy: -Sinabi ko nang katungkulan aug buman~or~ kung ika 5 n~, umaga. Ika 5:30 ay darating aug kapatds at bfibuksan ang pinto bagama't bago gawin ito'y pinahahanay na muna n~ bastonero ang m~a bilango. Ika 6 11g umaga ay nagla'labasan aug lahat upang sunmahod ng, biyaya 6 pagkain.' Kaunting kape 6 tahong maluya 10t ising putol na tinapay ang araw-araw ay siyang, pagkai'n kung umaga. Kalahating oras aug pag, kain, at pali'bhasa'y magugutom. ka kundi naman kakain, ay paki'kiusapan nmo na aug iyong sikmura upang tangapin aug kape at taho araw araw. Ang pagka'lapit sa kin~lalagyan nila, ug basto nero ayor katiwala sa loob n~g is~ng brigadtt ay siyang itinigil sandali n& nagsasalita. Angbastonero 'y tumingin sa dalawa, n- tinging naguusisa kung au6' aug kanilang pinag-Eusapan n boong kataimitirn~ing loob, bago may bi'nulyawa'n sii dako pa roon. Pagkaraan ug kanya'ng kagalanggalang na anyo ay ipinatuloy, aug pagsasalaysa.1 ng, kausap ni Luis, -Ika 6:30 nff umaga at pagkatapos ug agahar, lahatlahat ay naparoroon sa kanyang gawa. Ditc sa loob n- Bilibid ay iba't iba-ng k~gawaran ang pinapasukan ug bawa't bilango. Aug mga kagarwarang sinabi'y tum~tangap n& an6'an gawania sa lab~s at nagbibili naman ug mrga yari' sa loob,

Page  353 PINAGLAHCI AN35 353 gaya ng mga silya, at kung au6 an6 pang kasangkapau. sa pamamahay. Aug pag-gawaug it6'y walang 'upa. -Walang upa?-nug pamanghang tanong ni Luis -at saa'n napapauwi aug halaga, na inyong ginagawa? -Aywan ko. -Sa makatwid ny gumagawa kayo ng walang baynd? Baka naman yao'y baynd-kain. Nguni't gayon man, sa ganaug akin-aug patuloy ug- binataug nag-aantitilaw ang mga titig-aug palakad na iya'y hindi dapat snudin. Sa ilalim ng alim maug laugit at kahit sa lilm ug- is~iug bilauguan, aug halag' ng- pag-gawa ny di dapat pagpahamnakan. flindi ba sukat naug alisin sa isa'ug tao aug laya? baki't pati bunga, ug kanyang lakis 'at nagagawa ay ipagkakait pa riug ma'lasap? Sn pagka't bilango, sapagka't may ungawaug sala? Ng'uni't sino aug di nak~gagawa ug kasalaunug kaparuparusa. Iyang uagsisihiga sa salausin ug augaw augaw na piso, ay ma'isasakdal sa kasalaunug pauanamautala' sapagka't sila'y uaugabubuhay hindi sa hanap on sarili kundi sa hanap at kinilkita ug ibn. Iyang rna mangangalakal un.sa bawa't snudali'y walang inlisip kuudi magtubo nug mahigit na makapupo sa talagaug puhuuan nunl at maugakapagpaparami nk salapi sa pananamantala' u~, mg-a kailaugan ug lahat, ay ma'isasakdal at maparurusahan sa salnug pagdaraya. Jyang m-a- kinataw~n. ug alim mang pannuampalataya na uagtuturo ug'w:'sarisariug palaisipaug suna man unma y di makapagsnbi kung siya unug katotohnann, ay mfiparurusahan sa kasalanang paug-uul6l. Iyang mga Itlarurunong un walaug madalis gawin kuudi 23

Page  354 354 3~~4 FATJSTLNo AGuLLAR ipaghanap buhay 6 ipang-ul6l aug kanilang duuong, ay mapipi'lt at maparurusahan sa salang di papgtupad 'n- kanilang tungkol. Iyang m~a naghahawak nk matwid, at walang gin~gawa sa paghiatol kundi sundin, aug hilg n~o kanilang kalooban palbi> hasa'y mka tao, ay maparurusahan sa salancr pag-api sa katauhan. JIyang mn~a hain na M;ay laksa laksang sakop at tinatalima n- lahat rQ~ waling katuttol-tutol, naggagayak n- m-a patayano, ipinagbubuhos n,6, tao n- di kaikaunting dugo at ninilit sa lahat na sundin ang an'6 man' niyaing m~ibig, ay kaparuparusa rin sa kasalanang pangbubusabos. Iyang nangagsasabinga sumusunod sa ano mang loobin nk bayan, bago'y nagpipilit u5 -bawa't mfiibig nila, may m5~a hukbong panugpo sa katwiran at silyang tagapagtatngol na masiginig na pagkakabukodbukod nk m,5a bayan, ay dapat magtam6ng parusa sa salang pag-inils sa kalayaan at pagpigil na aug sangsinukob ay siyang maging bayan no; lahat. Lahat ay may sala at wala ni isa' mang malinis, kaya di ko ma'wawaan kurig bakit sa mga tampalasang na sa labas at di nang-akukulong sapagka't sa kanila'y walang hatol ang ka'bilafling- mga utos, ay ipinahihintul~ot aug paglasaip ng karapat~ng makinabang sa kitang sarili 6" sa hanap man nk iba,, at sa paris nating naririto na wa1A nang laya', 4aug karapataing ding iya'y hindi ipalalas~ip. Kuhng may s'ala man tayong nagawa kai'bi'gan, ay aug hindi natin pagkatuso. Tignan mo sila, aug m-a tusoug aking sina'sabi, naingasalabas, at iginagalang, nagpapakabuya aSi maraming ali'w at tumatawa sa m-a paris natin~g, hindi' marunong mabuhay. Ali, maniwala ka sa akin: kun. sas sandaling ito'y' tasusun~og aug sang

Page  355 PINAGLAH1TAN35 355 tinakpan ako'y inamtimatay na humahalakhak,,... Biglang nipatindig aug kapanayani ni Luis. Mula sa ulo hangang paang minasda'n ang binata, bago umupo uling wala na ang paninindig nk in~a balahibo dahil sa kanyaing napakingan.-Kaikilakilabot na mga pagkukuro aug nasisilid sa ulong it6-ang nasabi sa sarili. Nagkiitigi'lan aug in~a nag-nusap. Si Luis By naipatungo't sapol na i-s~ng kamay ang. kanyaing noo na tila sakmal pa' rnf nug libolibong mga pag-aalinlang-an, samantaigng aug kausap ay sa kanya naman nakainata at nagwawari. Makasandali' y hinin~gi ni Luis na ipatuiloy ng nagsasalaysay aung kanying, salita.-Hangang ika 11: 30 nk tanghali ang. lahat ay gumagawa. Pagdating nug sandaling ito'y titigil muna sa pag-gawa at kakain. IbNbalita ko muna sa iyo kung an6 ang pagkain dito: sumusunod sa kiarawan, halimbawa kuug Lunes at Jueves, ay nilaga hangang gabi, may halong, papas at 'mungo. Rung Martes at., Viernes ay s-inigfing, Miercoles at -Sabado, nilaga rin na hinghaluan nk habichuelas, patatas kaya 6 mnungo, at kung rninsa6 y may halong kanin. Rung Ling6 ay may sadya nang pagkain. Sa hapunan ay hdikanin au-g ibinilbigay kundi tinapay naman. 'Ganya'n aug pagkatin dito na walaing kabagobago.sa loob n& ising ta6n-ang tapos nk nagsaaalitang dinuluhan na ising bunto'ng hining-a. May s~isabihin pa sana siya, dapwa't aug tugtog ng-isa'ng batin-gaw ay siyang ikinapipi at sukat. Sima na datihan do'n-, ay nakata'lastas agad kung &n6' aug kahulugfn ng- gayongi tugtog: ika 9 na aggabi at aug lahat ay dapat matulog, Iahat lhtay dapalt magtikom nk bibig at huwag hui

Page  356 356 356 ~FAuSTINo AGUILAR huma hangang kina'bukasan kuing ibig din lamangna huwag magtamong parusa. Sa m~a hihigang, patongpatong, tulad sa mga nicho sa loob ni~ ising fibinkan, ay nakapako aug matang matalas, nk bastonero, upang subukan aug an6 mang anay n~g kanying mg-a Uinfibantayan, at sanda'ang taynka, inayroon sa pakikinig na ano6 mang alingawngaw6 usapang ipinagrbabawal Inang talagai mula sa ika 9 ng gabi. Sinusumpa ni Lui's aug katakutan, iyang kataku-. tang ayon sa isfing bantog na manunulat ay ipinagkakaro6n ng maraming.busabos at alipin n6, mga hari at pamahalaan, na umunat sa hihig~tng iniukol sa kanyfi. Ya6u ang unang gabi niya sa Bi'libid, kaya. natagalan muna bago na~katulog. Maraming bagay aug naa~alaala: aug larawan n g m-ga kapatid ua iniwan sa laot ng laloug kakilakilabot na, pananala't, ay buha'y na nakikita n- m-a mate niyang nagla-lag s Ba mnakakapal na bakod na bat6" ng kulun~an, at do6n sa malayo, sa ising usyong dukha ng Kamaynilaan ay nakakatanaw ng istiug bahtiy na pawi'd at saka ilang babaying may luha sa matang nanandali lamang ng hinapunan. Untitianting luma'lalim ang gabi, at unti unti rin namnan siyaug n~kakatulog, nauni't tulog na ano pa: Wala na lainang itagal sa, puyat aug kany~ing m~a, mat'i. Kina~bukasan at sa maa sumunod, na araw at buwan aug lahat n- sinabi sa kanya n- kaibigaing taong labals ay nasubok na pawa, at hindi it6' Is-,maug, may m~a bagay bagay pa siyang natukliag sa sarili'. Doo'y bukod sa, m-a palakad nat D iibalita na sa kanya, ay katungkulan pa kung ika n~hapon, pagkatapos ihanay aug lahat n' bi

Page  357 PINAGLAHIYAN37 357 lango sa pi'nakaliwasan n- Bilibid, na mqgpugqiy ~'sa bandilang mabituing magmula sa talukt6k n~r isa'ng sadygng lalagygn, ay maghapong- na'wawagayway na waring nagpatpalahala sa mga na-pipiit ng kanya'ng kapangyarihan at lak6s. Sa dahan ~dahang pagbababa n- bandilang iyon, ang banda ng musika nP, m~a bilango ay tumutugtog naman n& marcha n~ Amdrica, at tila pati sa palaypabgy,na hanorin kung m-a hapong tahimi'k ay ipinsgpaparan alan ang paghahari' n- bandi'lang sinabi. ~ Maka'iiang sa pagpupugay ni Lu'is at tuwing matiitgan ang mg~iii-a bituin n~ bandilang iyong nan~a sa is~ng putol na lan~it ay naigunita ang bandila namang is~ng panaho'y ipinagsangalang niyang hawak ang sandata' at ipinagkasugat pa nie isa' sa balikat. Ang pinamuhunanan niya ngdugo at ang pinagpupugayan nilang lahat kung hapon', ay kapwa rnf n-a bandila, n,~ubi't labo niyang pinakakasinta at m~inamahal palibhasa'y -sagisag nP kainy~ng lahi. Kanya' rin namang. ipinagtatalka' ang mahigp it na tadhanang mula sa ika 9 nk gabi, ang lahat ay dapat matulog at walang makapagsasalitang sino man. Na'pakamasagwa sa ganang kanya'ang Palakad na ito'ng pagbabawal patf sa bibig na huwag magsalita, at lalo pang ipinagtakg ang m~a kaparusaha'ng inilalapat sa kahit sinong magkulang 'na bilango. Isa'ng pagkaingg Laisin 6 kaya'y pagbabat6 naman. Ang unang parusa kung minsa y nagiging dalawa pang pagkain, at ang ikalawa nama'y pagpapasin nA isAng bat6ng 30 libra marahil aug bigat na ipagbabalikbalikan sa liwasan ngBilibid, hindi kailan~,an kung umhina man ang

Page  358 1 358 358 ~FATTSTINo AGUILAR nagpapasAn. Ang parusa 'y parusa at dapat tupdin. Ngroong nakabant~y ang isfing katiw-ala at ang utos nama'y lalo pa manding walang habag kay sa tinig na nagtutulak kay Samuel, aug judiong gala ng m- a alamat. Madalis, na si Luis ay naging saksi ng eanito'ng kaparusahan, 1hindi mi'minsang naka'pansin siya sa nakatungong titig n9 isaing nagbabat6 nk, kagalitang tinitimpi sa sarili. Aug m~ra pinarurusahang iyo'y nahahalata niyang nan~apapagod mat y naglalakaslakasan upang makatupad. Bukod sa pagbabat6' ay may is' -pang - kaparusahfin sa Bilibid. Minsain ay nakaniata siya nk is6ug kaawaaw'ang nakabitin ang dalawang kamay sa galing, at walang kakilos kilos na doon na pinakakain Dg ttubig at tinapay. Ang taong iyo'y' nakita niya sa gayong anyo, mula sa umaga hangang hapon, at baga man walang kairniik imik ay napagwari sti nan- unkunot niyang noo6 aug lalong makahulugang pagkawala n4 pag-asa sa kabutihan nk tao. Sari saring bagay pa aug napagkita roon nii Luis na lalo at lalo namang nagpapatibay sa kanyang ma pnniwalang sa bilangua'y di napai-u8iahafl aug ising pagkakasala 6 kaya'y napagsisisihan ang katampalasanang nagawa. Kung ling6 ay nagsisiyasat sa lahat nk, bilango ang matai's na puno sa piitan, at sa mahahabang hanay n- mka taong walang mga karapata't matwid n- isiing namamayan, samantalang nakukulong," ay duna~raang matalas aug mat'i sa an6 mang pagkukulang nj, kanying maa nasasakop., Hindi miminsang nakaikita si Luis nk pinatatakb6ng lixmang minuto sa ibabaw ng ml~.a bat6ng mali'ljit, at nakasaksi' rin naman sa iba

Page  359 PINAGLAHCIAN 39 359 pang mn~a parusang ipinasisiya ng iss'ng tila hukurnang nag-uusisa, sa, nagling saa Ina si-no maing bilango. Sa pito'ng buwang pagkapii't niya ay na~kadama ii~ sari saring hirap, nak~pagsapalad nk mg-a da'mdlaming api1, nakapakibuhay sa, mg~a taong wala nang Paniwala, at doon niya napapagtibay ina, labo na ang madalis ipagkasala ng tao ay aing kaalanaanfin sa kalagayan, ang kawahin ng- pagkakapantaypantay, at aug m~aa pagkagipit na, bunka n~ masasamang palakad sa, parnuruhay. Tuwi na'4y natgugunita -ni Luis ang isinalaysay $a, kanya, ng isa'ng kaawaawang amni n,.., tatlong, maliliilt na, bata, na pinarusahan sa salang pagpatay, at inabot na, niya, sa loob nk Bilibid. Ang sawing palad na, amling i to'y hindi noon lamuang niya nakita. Sa, Rna, pagtatapat na ginawa' n& sabihin na kay Luis ang lahat; ay natal6s nitong siya pall ang man'gagawfing ularinig na nagsasalitang magsaganla ng laka~s, Silya aug nakita, isang gabing nagtapon ng kaputol na. p~ilak sa tapa~t nk Malakanyang, at siya rin ang Puilubeng tinawag na tekas no6ng rnangan~alakal na kinaus'ap minsan pagka't nankan~ailan-fin daw idg is6ing kawani. -A6po, anyg, ay pumatay, nguni't ang Pinatay ko'y isang mayamang sagana sa lahat ng, bagay na nR duluga'n ko't bin-an ng kaunting Ilii~pakakain sa aking rn~a, ana~k ay minura pa, ako't tinampalasan. Ako raw ay tainad at batugan kaya walang ma'kain, gayong ng mga araw na sinabi' y isinasanla ko, pati nk aking katawan, may mapagkakitaan lamang n,& ipagtatawid buihay. Sa bulsa, niya 'y narinig kong lumalaguisaw ang salapi na pinaikakalansing pa maindin samantalang

Page  360 360 360 ~FAUSTINo AGUILAR aking pinagmarnakaawaan. Aug tinig na malumbay n9 nankagugutom kong bunso ay tila na'rinig kong nagsasabing: tatay, kanin, kanin at ako'y di nakatiis'. Naro6n lamang, baga, ma't na sa bulsa ng mayamang kong kausap ang halagan aking kai'lainan upang huwag mamatay, nk gutoni ang aiking m~oa ana'k, kaya't pikit matang ang ayaw magbigay, ang ganid na sin~samusamuan ~'ko'y aking hinandulong na, wala namang pakundan'an at halos walang kamalayan sa ginawa na nakita -ko na lamang tigniak sa dugo aug hawaik kong patalim at sa paligid ko'y nagsabog aug salapi. Ako'y dinakip at hinatulang bitayin nk isaing hukumang tagapangalaga n~ matwid, na nagsabing dapat akong mamatay. -Ali aug hatol n5g tao, ang hato'l ng taoaug n~sabi na lamang sa sarili ni Luis at naipakagat labi ng marinig ang gayo'ng mapait na kabuhayan. M~a kabuhayang pari's -nito aung tuwi na'y ikinapapagsabi n~ binata na inarami sa mg-a napipi'lt na kasamna niya, ay pawang niyuyurakan at sakmnal ngo masasamang palakad n- tao. Siya na rin -kung minsan, at hindi minsain lamang, kundi sa ba~wa't sandali'y walang Dagugunita kundi aug kanying sariling palad. Nakukulon~g sa~pagka't nagnakaw, ito aug pi-nagbatayan nk parusang iginawad sa kanya 11g hukumang nanan-an at nanunton sa niga katibayang inihartip sa paglilitis. Samantalang nililiwanag aug nakawain sa bahay ni Rojalde, ay pinilit niyaug ipakilala ang kawalang malay sa nangyari, nguni't n~roon si Mr. Kilsberg, ang dati niyang pinapasukan na

Page  361 P INAGLAHUAN36 361,nagsalaysay laban sa kanyfi, sanhi inarahil sa pagkakapagtalo nilaing minsan na naging dahila'n n~, kanyaing pag-alis sa bahay-kalakal no6n, naroon ang secretang humuli sa kanila ni Pedro, na nagsabing dalawang tao at dili iba't ang nangasasakdal ng-a, ang kanya'ng- pinaputuka't nahuli' pagkatapos, n-, gabing n,~ nakawa'n, at sa wak~s ay si Pedro na nagsasabing kasama niya si Luis ng manhilk sa bahay baga m'a't iniwan lamang sa pinto. Pinag-isahan siya nk m-a katibayang iyon at ano mang pagtutol ang ginawa'y walang nasapit:- siya'y nagnakaw at sa salang ito'y may isaing 'tuntunin ang co~digo na di maglaring suway in D~ isa'ng hukumnan kung ito rin lamang ay mahiligin sa matwid. Hindi niya pinakinabankan ang sinabi sit hukom -na ang Pedrong iyon ay hindi pa natatagaling nakikipanuluyan sa kanya, at n- gabi Dg nakawa' y inanyayahan lamang siyang maglibfing libaing, na ito'y pumanhik sa, bahay ni Rojalde. at sinabing may kukunin lamang na damit sapagka't di rin naman ipinaglihim ni Pedro n~ makiusap sa kanyAng sa bahay na muna maninirahan, na galing nka sa paglilingkod sa bahay n~ 'mayamang si Rojalde. Datapwa't ang lahat nR ito'y naging pangpatawa lamang sa hukom at sa fiscal na kinatawa~n nk maa ut os sa paglilitis na ginagawa. Ayon dito, sa salaysay na inahar~p, nk bago hatulan ang mka nagnakaw, ay "matalino rnf naman sa pagkakatnigkatnig nk kanyaing ikawawalang sala si Luis Gat-buhay bagama' t dina~ramdam-ganito ang sabi-ng kinataw~in ng m~,a utos na ang lahat ng iyo'y huwag paniwalaan kahit bahagya, Sa_ pagka't ang nfisasakdal ay kilala'ng walang hanap

Page  362 3-162 FAUSTINo AGUILAR buhay ni hayag na pi'nagkakakitaan nk magnakawiin sa bahay ng mayamang si Rojalde, kilala rin at nahayag na'siya'y di mabuting maimamayan paris ng napatunayan sa mga araw ng7 paglititiq. at ayon sa salaysay nk ising taong kagalang galang at kapanipaniwala na may kilala ngaming kit tayuan at lagay paris ni Mr. Kilsberg, bukod pa sa katibayang di mapupuwing na pagsaksi nY,) secretang humuli na siyang kumilala't nagsabi sat ilalim ng- panunumpa, na si Luis Gat-buhay, ay isa'sa dalawang magnanakaw na kainyaing na'dakip nk gabing iyon. "Sa ibang dako naman-ang patuloy pa n6, fiscal-ay na sa kasulatan din nk boong pagliliti., ang salaysay nk isi sa m-a nisasakdal1, si Pedro. na sa pagka'kilalang masama naa ang kanyaiiig ginawi at sa'dil matagalang pagsigaw n~ budhing sarili ay nagsabi ng totoo at ipinagtap~t sa kagalang-gal ang na hukuman an~g katotohanang siyang sagisag nff mga taong mapuri, may dan,5al at talagaing nantinunton sa atas ng bait na sarili." Sa bahaging ito n5- kanygng salaysay ay naa'alaala pa ni Luis, na ang fiscal ay tumigil sandali, umubo pagkatapos, na waring siy~ng siya' s kanying pagkamatalino, bago nagpatuloy.-Ang m,&a katibayang ito- ang dugtong pa ay di maiaring buwagin ng hinindi-hi'ndi't pagtainging mataman ni Luis Gat-buhay. Wala siyang ginawa, kundi sandatahin ang kagawi'an nang gamitin ng m~a taong walang pananagot, na paaywanin ang lahat n4 bagay. Ito'y di mangyayaring paraanin sa isfing httkuman lalo't nakatatalastas din lamang n- matwid. Ang paghihinaw na gaya ng ginawa ni Pilatos, ay kalasag na talaga ng mga maysalang ayaw mIa

Page  363 PINAG-,LAHUAN 36 1 363 p arusahan. Kawalang malay baga, aug sumama kay Pedro sa pagnanakaw? kawalang malay rin kaya ang ma'huling kasama ng isting taong hawak ay supot na, puno na salaping hindi nama'n kanya'? lKawalang malay pa ba rin, pati nk pakikitakbo, sa nagnakaw at kaya lamang turnigil ay ng maranidamang hinahagingan n~ punlo sa tayniga? "Nakakatawanig pagkawalang malay iyang ibig patunayan sa harip n& hukomn, na sa, palagay yata ni Luis Gat-buhay ay makukuha, sa kapapaaiywan, na tiht ang katungkulan nk hukom ay paul6l sa m,&a may matatalas na isip. Sa ngalan nA~ katwiran, sa ngalan nug) mga karapatain n,& libo libong narnamayang tao, at alang-'alang sa ipagig ing dakila ng tapat na paghatol, iyang timbulan at kalasag ng maa tao -at niag-amaganak sa sanbayana'n; ay hinihinki ko sa hukom. aug n6 -uukol na parusa sa mga nasaasakdal sa usaping it6"'. Sa ganyin tinapos nug fiscal ang salaysay niyang tinakh~n at pinakapuri n4 lahat, lalo pa ug - taong nakasasaulo sa mga tuntunin nzg' co'digo, at salaysay na. iinagal'ing naman Dg humatol, kaya't walang kaali-alinlan,&aing pinarusahan si Luis at si Pedro na inangakulong sa Bilibid upang may pagkadalaain sa kanilang katampalasanang ginawa na di maaaring patawarin kundi miuna bulagin aug matwid. Isa'ng: "iganito aug ipinag-uutos," aug ipin'ag-patibay ng- hukom sa kanya'ng kahatul~n. Ang gayo'y sariwang sariwa sa alaala ni Liiis', nat kaylan ma 't makagunita sa mga pangang~atwirang ipinagparusa sa, kanya ay walang nadadama kundi isglng kabulaggn sa pagkakahatol,~ ising katunayan pa ng pagka may piring nk miatwid

Page  364 364Al 364 ~FAUSTINo AGUILAR na, nrdayong mag-ing tangulan ay siyang kasangkapang kung minsa'-y ikinaduduhagi. Sa lahiat nang iyo'y wala siyang nasisinag kundi ang ka'lupit~in na hatol sa n-,alan n- matwid. na nagsasabing siya'y magnanakaw. Ang matwid, na iYang ipinagpaparusa ay tulad. din naman sa matai ng tao na walang nakikita, kundi ang ibabaw. -Magnanakaw n-a ako-ang na'sasabisabi n6, binata at hindi magnanakaw kundi sakdal nang linis ang m~a nagpapatubo n- salapi, na sas isa'ng sandali'y kumikita ng- daan-daang pi'so. AngY m-a taong may gani'tong hanap buhay na halos nmanakal na sa sino mang nanaan~ai lan~an, Ry h1indi miagnanakaw bagkus pang kintlkandili n- kaugalian. at kung minsan pa'y nang matwid, na tangulan daw n.5 m~a nagsisipamayan. Malilinis din naman iyang mimumuhunang humihitit sa dugo nR libolibong miangagawa na, sa palagay nila'yv hindi tao kundi kasangkapang pagpaparami li~ kani'ling salapi. Sila man naman gaya nP; nagpapatubo ay kina'kandili rin n5 utos at n~ katwiran. At halo pang malinis sa lahat ang nmga mangungulimbat sa kataasan, ang mn~a mapalad na -pinagpupugayan ng parusal at di miapagukulan nito palibhasa'Cy malala'ki't di maibubuwag sa kanilang tayo. lyfin ang malilinis, ang tnga mabubuting taong bayan, ang m-a kagalanggalang at kapani-paniwalo, na di sukat ipaunlY kahit sa pan5-arap man lamang sa ising magnlanakaw na paris ko. Oh, ang matwid. na ipinaan-anlandakan tuwi na'y Siyang nagbibigay hilm sa, m~a, imatik lif iyan, bago sasabihing tangulan daw at kalasag n- mabubuting tao! An6ng matwid, iyang nag

Page  365 PINAGLAHCAN36 365 tatago sa haraip nk2 pagkagutom n- liboll'bonganak na muaralita, ayaw patanaw sa mg-a manggagawang narnamatay sa kasalata'n, gayong habang buhay nila'y nagpataba, sa iba at natataksot pasilay sa mka mahihina, sa m,6a n~aliliit Da. di makaalis sa pagkabusabos? Ang tunay na matwid ay wala, pa, nasasaputan na dili'm na naghahari, at ang sinusunod ngayo'y katwikatwiranan lamang. Aug, araw na idating na buhawi niyang buhawing bubu'oin na laksalaksag poot na' naghahari sa maraming kalooban, ang jahat na, iginagalang n,&ayon ng tao ay yuyurakan sa lupa upaug magpatotoo sa, susunod na' angkan na, isaing panaho'y naghari sa, sangsinukob aug di pagkakiipantay pantay. Ako di umano'y magnanakaw, nguni't aug mks lalong magnanakaw kay sa akin ay iginagalaung at~ pinagpipitaganan. Jyan aug matwid na karaniwaung ipinagpaparusa't pagbatayan n~ hatol, aug matwid na may kanyang mka, tuntunin at tadhana. Sa ikapagniningning na tunay na katwiran sy di na kailan,~an a~ng kabaitan in- isa'ng bagou~g Cristo~ na, upang rnapapagwagi ang kanyang mga aral ay napapata'y di unman6 sa isaing bayang napoot, hindi', bait aug kailangan, kundi pagkilos, laka's na pangdurog sa, ipinagtatayo rnf namnan n~ laka's na iuakaugalia't pamalakad sa buhay. Hiudi na panahon nang pagganti na tinapay sa naghagis up:.bat6'.. Sintanda, na nk panah6n ang ganit6ng anal na pang-aba sa pagkatao, kung ano aug isinukat ay siya namang pag-sukatan at naug madalidali aug pagkahawi ng dilim, upang maghari nk lubos na lubos-ang tunay na katwinan. An6' maug hadlaug ay kaaway ng pagsuloug at ain mang sagwil ay

Page  366 366 FAUSTINo AGUILAR pangpahiwa~t sa, paghahari ng3 katwiran. Sa haraip nang katuingkulain, sino ma'iy di dapat magwalang bahala: kung nasaan ang pangranib ay dapat dumal6 ang m~a may puso. Sa paglikha na isa'ng bagong panah6n ano mang gawi'y kap6s pa, at hangang may naIf1aglag ay lalong mabuti: sa ganya'y magiging matataig at di paris n~ may mabulway na katayuan n-ay6n, ang mapasilsikat na panibagong -buhay., Kung minsa'y hinghanap ko ang Diyos, iyang Di'yos na nilikhang makapangyarihan, mnarunong, dakila at maawain n- isipan n~o tao, dapwa t saan ma ko magbaling n- titig ay di ko siya ma — kita. Wala akong matagpuan kundi ang Diyos na ibang ib& kay sa tal1agalng dalpat sambabhing Diyos. Hindi marunong sa akin ang ising paris n~ Diyos na iyang lumikha n~o istlng bagay na kulang kulang paris n- sangsinukob. Ayw'fn kung bakit kapagkaraka'y di niya nahulaaug 'sa nilakadlaka~d nk panahon ay ma'tutuklasan aug baril, aug kany6n, "ang tabik na ginggamit nkayon Dn~ tao sa pagpatay sa kanya'ng kapwa. Ang Diyos na paris niyang maibigin sa dugo at sa katunaya'y nagpasugo pIa na kany~ing Antik dito sa lupa upang ipapatay lamang sa is~ng bayang nagagalit at hindi naniniwala hanga.ngoayon sa kainytlng mgsa iniaral, ay -hindi daki'la. NMsaan aug pagkadakila nk ising gurnamit na ng& gayong kaiparaana 4y di pa rin nakatubos sa sangkatauhan, sapagka't sa m,&A araw na, ito'y kalahati ng katauhan ding iyan ang may singsambang ibi namang mg-a Diyos at wga arAl? Makapangyarihan daw: makapangyarihan baian nagpapabayang niagawa ng Malalaki aug ibig ni

Page  367 PIN A GLAIY HAN36 367 lang gawin sa malifijit? Ntisaan ang kapangyariban nk Di'yos at di i'pakita sa naa mahihinang walang habaig kung silal'n na mga malalak's? 'Makapangyarihan n~a, n~uni't ang -kanya'ng kapangyariha'y sa maa malalaki pa ipi'natatanaw, sa mg5a nagpapatibay sa lakis, sa m~a naghahanda nk panali sa m~a alipin. Ang kapangyarihan nhiya'y putnipili' ng, pakikiayunan at tumnutulong sa unang maka'suhol. Hindi ko mnapagkuro ang isa'Dg kapangyarihang paris nito'&y nan- angailankan pa n& m~a kinatawtin dito sa lupa upang m~kilala marahil n~ tao at nankagpapaingap na kanygng - haull. An6ng Diyos iyang tila is~ng puno ba ain mang kaharian na sa ikapagtiti'bay n,& kapangyarihang hawak ay may m-a kagawad pang inihahalal? Naipakatao ang gan-ying Diyos! At sinasabi pang maawain daw. Maawin, baga man sa lahat n,,- dako'y gutomn ang-ikinamamatay nk maraming finak na dukha, maawain, sapagka't nagpuapahintulot na yumaman ang ilang maDnagagegti sa pawis at dugo n& m~a maralita, maawain sapagka't nanayag na sa pan-alan niya'y patayin ang maranfing ayaw manampalataya sa iniaaral np~ kanying mka kahali'li rito. Kay laki nga naman nk, kanyiing awa at napapabayaan na tuloy ang Mkft pagkaapi, pagkadusta, pagkasaliol nPo matwid na araw araw ay nangyayari. Thpakamaawain ang Diyos na iyang hxindi man lamang mabahala s~a har~p nk dur6g dur6g na bangkay na ising anik' nk Pawi's 'na inabot nang dinarnita 6 nfibagsakaii kaya n- i'sfn'g mabigat na bat6. 1t6 ang Diyos na aking namnamasdan satin manibaling ang mate at ang talagfing hinahanap kong Diylos. ay wala, at aywin kung -nasaan. Ako y di naniniwala, sa isfing

Page  368 r) IC 8 Du 368 FAUSTINo AGUILAR di marunoug magpairal ink tunay na matwid, ako'y nananalig sa isa'ng bagong Diyos na pasisilangin, ng- katauhan pagkatapos iguho muna ang mga bagaybagay na pina paging kagalang-galang n~ lupit. Sa samantida'y hinihintay ko aug araw nang pagtutuo's at sinailang ipagkakapantaypantay u madla. Sa araw na iya'y m~kikita, ko na aug D'iyos. May katwiran n-a si Schopeuhaiier sa pagsasabing: kung ising Diyos aug gurnawa ug- sangsinukob, ay di niya iibiging siya aug maging Diyos na jyan, sapagka't sa pighati'y m~wawalat ang kanyang puso. At sa k~iisip n- gani'tong suliranin, si Luis,,~ kung mga hating gabi'y madal~s m~ipasuntok s& kany~ng hihig~n. Aug gayo 'y n~ririnig ng bastonero, dapwa't ipinagpapaumanhin at anya'y isAng panaginip lamang marahil. 1silng araw at nang matapos makapananghali siya'y unikasama sa mga natawag n- is~ng kawafling bumabasa n,& isa'ng talaan. Bawa't tawagi'y pinahahanay sa. isfing tabi,. Nang mg-a araw na iyo'y nababalita na 'sa labas, man nk Bilibid, ang gagawing pagdadahi' nQ' maraming bilango sa pulo na Palawan, upang, pagawin sa piitanlg itatayo ro6n. Si Pedro ay isg rin sa m a natawag. B'la na sa m. a natawag ay nag-akalang doo'n siya da'dalhin, sa pulo'ng umanoty tittitirh~n n- 'kakaunting tao at marahil ay siya na nilang magiging libin-an. Aug pagaalaalang ito'y nakalungkot sa kalooban ni Luis. Kung doo'n siya d~dalhin, bagay na hind'i naman matututulan, ay mapapalayong toto6 sa kanyaing mga kapatid'. ~Kundi siya i~alis sa Bilibid, manuinsan minsan man larrang at sa araw nk lingo'

Page  369 ,_PINAGLAHIYAN36 369 ay magkikita sila, baganma't pagkikitang 91ingbilfs ng kidlIft, palibhasa'y inabuting manupad sa tungkol aug nmaa tagtapankalagang ayaw na lalalo sa lirnang minuto' ang tagal nk mga pag-unsap, na, gina'gawa sa pagitan nk dalawaug lubid 'na pina — kahalang. Aug m-a di na'tatawag na bumfibasa, ay naghihintay ua lamaug na ~ila naman aug tawagin. Pawang nanu5ag-aakalang silang Jahat ay mfitatawag at -kung bagama'y uni una' lamang. Aug lalo nilang ipinan-an~amba'y mankapapa pa sa ibaug bayang malayo na di man nila kilala' at kung narinig, man dito sa labis, ay sapagka't niipabantog na 'tapun~in nk ta6ug 1896. Matanki sa rito'y wala, silaug ikinfikikilalang au6 man sa pul6ng iyo'ng sa, hinaLaK nila't kuro kuro'y siyang pagdadalhin sa, niga. tingtawag. Kahulihulihang natawag aug taong labas ua kaibigan ni Luis. A t pagkaganap na ising daa't limang pu nk m-a natawag ay itinigil. aug pagbasa. Aug mPh di man lamaug bihangit, ay tila nabunutan nk isgnug bikig sa lalamunan. Is~ng panabay halos ua buntong hininka- aug ipinagpahalata nila n- kasiyahing loob, samantalang tuMitangap n- utos aug mga uanaahahanay na bilaugo na magsilakad uo6u din. Lahat ay magtatanung-an kung saan kaya sila d& — daihin, lubba pa n' mankapasalab~s iha at uang nagsisilakad sa maluwaug na, daang Paz. Laboug nabuo sa 4oob, -n 150 bilaugo au g pauiniwalaug sa malayo sila dtidalhin, n-uni't uaug palikuin pagk~itapat sa Dulumbayau av naparam' ua lahat aug kanilang hinala. Sa mxalapit lamang sila dadalhin, '81saisng pagawa 'marahil 6 sa pagbubuwvag 24

Page  370 370 370 IFAUSTi'No AGUILAR kaya ng m~a muog n' Kamay'niflaan upang ito'y pagandahinag Ilao. Pagk~iankip ni' Luis nk malayang han-in sa labis ay naginhawahan sandali'. Sa pagkalugo'd,,ay nakapag-akalang, siya' y malaya na, at,sa wak -as ay kinilala -ri'n aug kanyaing pagkawalang sala. Nguni't sa piling niya'y nakababakod aug ilang constable at asa kataw~n niy~a'y dale pa ang damit bilango na siyang di -ikabuo n- gay6n~g pankarap. Aug mka alaalang inalangkot at na'gpapakulay itim OR, an6 mang wasdan n,& binata, ay naghari na naman sia kanying dibd-ib at sa sarili'y tumutol laban. sa pagkabulig ng hatol n' tao na nagpalagay na siya'y magnanakaw. Lahat nk m-a nakamatang iy6n sa Ikanilang paglakad ay di. sasalalng nagpapalagay na aing m~a bilangong idina'rain ay pawang masasamang tao na di dapa-t bay-aang makipamuhay sa m(;a mabuti, at lalong nagdumugo, aug boob ni Luis na di makasalag sa gayong piping pagpula, palibhasa'y dali niya aug kasuutang naghihiwatig kung siya'y sino. At pamuli na natnang naitanong sa Haii kung n~saan au-g Diyos na maawain at kung nfisaan ang matwid na, umano y taugulan nk mg'a taong mararan,&al. Aug makapasong kainitan nk araw sa gayo'Dg tangliali:ay -nagpapapawis n~sgn saisn daan at limang pung bilangong lumalakad, na nakapalag6s na sa maraining lansankan ng- Maynila. Santa Cruz, Bagongbay-an, Pako, Santana, Sampiro. Ss huling bayang it6 si'la htminto, at saka pa laminag uatalast"s na sila palA'y malgsisipagtibag n1 ba6 at rnag-aayos n-1fg. lausa ang Inul Sa Santana y natatapo satwrang tapat na n~ Psig.

Page  371 PINAGLAIIIYAN 37 371 K,%y liaba nang kanilang nilakad, 'at kay init nainan ng araw. Doo 'y pinagbibigyen na aug bawa't isi s~a kanila ng kanikany~Ag tfitungkulin. Si Lui's at aug kaibigang taong labas, ay pinapaglagay sa naglalakihang ba6 ro6ng ti'la saksi nk pagkarnatanda na nk panah6n, nk rnka butas na s9isidlan. pagkatapos' nk dinarnita -upang pasabugin at nk magamit sa pinapatag na daan. Mula noo'y inaraw araw na ni Luis at m-a kasamah~n. aug pag-gawa sa Sampiro na itinitigil kung ika apat at kalahati nk hapon upang magsiuwi sa Bilibid at sa kinabukasa'y n'agsisipagbalik narnan. Minsang si Luis at, aug kanyang kaibiga'4y nangasakataasawn n ising -malaking ba6, ay napag-usapan nila aug nagdatgng paghihirnagsik ng kapilipinuhan. -Diyan, aug sabi n taon labas na aug itinuro 'y is~ng kasukalang di naman lubliang malayoay nakita ko aug pagkarnatay_ ng isi kong anfikna lalaki. asn pnlo nang kaaway aug burna-~ sag nang kanying ulo n' kasalukuyang kinukuha ang bandila nk aming pulut6ng-sa nasawing may da1fi, Sa dak6 dak6 ro6n, ay naging saksi ako' ng ising _rnahigpit na labawang ikinangudn god sa lupa nk mararning kwtaway. Kay darning dugo n& niapadflig aating Pilipinas, kay, darnin~g buhay nang 181fluyo sa danibana n- ating Bayan. Sa mka, sandaling ito'y waring nakikita ko -aug rnka katawfing may sugat, 'at aug mg~a ulong dur6gf, ang rnka bisig na putol ng- mararinig nagpakanatay na nik ug bayan', at niititanong, tuloy sa iarili kung ~bagay,na sa atmn aug katayuan ~,ngayon, kundi, na tayo dapat `mag~-.usig' ug isfing kapalara~ug matals, tanfs.

Page  372 372 FAUJSTINo AGUTILAR -May katwiran' ka, — ang sagot ni Luis -ng m~&a araw na iyo'y n'a sa dakong hilaga ak6 at doon. man nama' y nakakita rin nor mka bayaning namaaMatay nA pan,~iti sapagka't may m-a paniwala sa puso na aug pagkamatay nila'y ikabibihis n- bayan. Kay labo n a n' katayuan natin nkayon-, ang halagg na gayong karaming buhay, ay di pa natin nuftatamo,' at samantalang natatagala'y lalongnag-iibayo aug pananabik ng m -a kalooban sa atingsasapitin. -Kaya n -a ako'y di pumahinka, kaya n -a ako'y nagtapat at - agpaki'lala n -..Aug sasabihin n- kausap ni Luis ay hindi natuloy. Isfng- magahasaug: l'anod ang ginagawa ntinyo? n- - kapatas aug kanying ikinapatigil. At muli silang gumawang dalawa n- mga butas na paglalagyan nk dinamita kiufibukasan. Jsiing araw, ng may dalaw~ng ling6 na silang gumagawa,, ay -may nangyaring isfing kasakunnaa. IIfing bilango aug nagsipaignasaug tumakas, gayong karnmami nk bantay na paw'aug bari1lin at matatalas aug mate. Sa paghabol ua ginawa ay kinailankan aug baril, att dalawa aug naipatay, da — lawa aug nahuli at isi pa ang nagkasugat. Sa M~a nipatay ay kabilang si Pedro, aug may kagagawari n pagkapatha Ak ni Luis. Mula- noon ay nag-ibayo aug pagbabantay sa m~a bilango,. humigpit aug m-a tanod, at ninasau g tapusinagad aug gayong pag-gawa. NUtni't ito'y tatagal n~ mks buwa~n. Matrahil kong mga apat 6 lima ay kailankanin, at si Luis ay untiunting nililipakan sa m-a palad. Nang maalamnan,un kanyaug mks kapatid, aug gayong paggawa sa Sampiro, ay nanu-apaiyak, sa harap n~,

Page  373 PINAGLAHUAN37 373 k-aramihang dalaw na naikasaboy nila ising lingo 4vk hapon. Si' Luis ay hindi n~a, nagpatulo n- luha no6n, ~datapwa't. ang kanyang puso'y nagtigis nk dugo,,at isi na narnang ~-bagong iwa aug dinamdamn. Tuwina'y pagtutol ang na sasalabi, kailan mac y.sukal n- loob aug tinitil's ng-uni't walaug kibo at, madalas na sa sarili lamang nagtatanda. Ising araw nang liungo-mapalad na araw na di nila iginagawa-ft~y nakahiram siya nk isfing pahayagan. May pananablik na binasa ang lahat ngdooy'y napapalaman:- Mula sa unang tudling na tumutukoy sa untpakasagwang pAggugol n- salapi 4g pamahalaan hangang sa kahulihulihang balitang nagsasaad n4 pag-aaway n4 dalawang tao dahli saw halagang kahati, ay binasa. Dapwa't di man halos kinukusa na aug m~a matA niya'y nfipapako sa ising maiksing balita, n~pakaiksi, bag'ama't sa kanya'y mahaba at may malftking kabulug~n. Sa balitang iyo'y sinasabing: "dumating na sa Maynila buhat sa Hap6n aug mayamang si Victorino Rojalde kasamna aug giliw niyang asawa, si G. Eduarda ni Rojalde, pagkatapos n4 pit6ng buwang pag-aal'w' sa niagandaug kaharian n4 ninikat na araw". Aug pahayaga'y "bumabati sa mapalad na magasawa't pamuling naghahandog naug kanyang paggalang". Saka, idinugtong pang aug m~a bagoug dating ay di na sa Santana titira kundi sa "is~ing naaiat mainarn na bahay, ani:p ruga Rojalde, at natatayo sa da'aug C." Aug alitug ion ay nakapukaw. s' isfiug dam-,darning n6lilibing nang matagal'sa kany~ng puso..

Page  374 374 FAUSTINO AGUILAR -Kay palt n t-kabuhayan-nng nisabi ng binata. Siya'y mapalad ngay6n at ako'y ap —at kasrabay rig ising bunt6ng hiningang binitiwan ang pahayagang wari'y pinaghinanaktin pa dahil sa pagkasalang ng isang datihang sugat..,.,i i^ ^^ ^- ^

Page  375 xx "ABING na lasing si Rojalde. Ibig lunurin sa Ialak ang islng ~pag-aalinlan -ang tulad sa mga naliping bakal na, tumitimo sa kanying u'lo. Pagkaiwalang awa n- -pag-aafinlankang iyo-ng sagn man siyA patun -o'y kasuno'd Suno'd, sino man ang kausap ay napapalarawan sa kanya'ng, mate, at ano mang pagpapakahari sa sari'li ang gawi'y -siya ring gulnigit. Si'ya'y nalilibid na maraming kaibigan, n- mga dati'ng kakilalang nagsipagsadya sa bago niyang tahanan upang ipahayag ang pAgkalug6d nila sa mnaligayang pagdating nk mag-asawa, 'at upang bumati naman'sa. kipaladpalarang si Rojalde dahil sa maluwalkating pagkdsilang sa maliwanag ng kdunaunakang bunga ng- kanilang parg-zibigian ni Danding. At, siyl nka namfin, kapangankanaik lamang ni Danding ng isfing sang6l na lalaki, sang6l-lu na ataba' at malakfis na sa I-o6b n- silid nk, baha ayns na 'pskip nk kanying ipinaghi-. hiyt xguha, kailan ma't mnisasala"ng, kailan mna't m~sasai~aha n1 ing paugahis na lam6k., 6 N~yo' tunay ka ~.napg napalad. Ang naigi

Page  376 376 -FA'U STINqo AGUILAR ging kulang, na kali'gayahan sa buhay ninyong magasawa,' njay6n ay inyo nang nitamo. Kabataan, 8alapi, ait aug, ganying pagkakaro6n pa nk an~k, ay siyaug kahuli'hulihiang -baytang- ti- aliw sa buhay na" ito. Pinagpala ka Roj~alde, Imapalad ka sa dilang mapalad-ang boong kasiglahing loob na sabi ni Barrientos, sa kanying kausap. Si' Rojalde ay walang kibo at hawak na mahigpit aug isa'ng kopang may lamnang alak, na siyanangikaanim ng nafinomn upang lunuri'n ang pag-aalinlang-ang- nIakapako sa kanyfing isip. -Siyva nlka naman-ang pakiayvon ~ni Balaniwala -ka nang mahihinging kaligayahan set panah6n na hindi na, sa iyo-at pagytulad bilang kay Rojalde na duniampot. n-g isa' sa mga kopang puno na matapang na wisking siya niling kaharip. Pati si Don Nicanor na may kaunti pang lihim na sama n- loob sa manulga'ng, dahil sa n' pakadaling pagbabalik nito sa, Mayni'la, at aiyang ikinfiudlot, nk ginagawa pa naman niyang kaba-balaghfin sa pantankasiwa ng- marami't mahahaIaging kayamanang i'pinagkatiwala sa kanya' ni Rojalde bago pa sa Hap6n; ay nakiayon din unman an mga nagsalita at nagpahayag pa ng kasiyah~ngy lob daw niya sapagka't hindi an ibang lupa inabot na talaga n6' Diyos aug kanying minimahal na anilk. -Kung nangkaftaong sa malayong bayan n-ilang pinarunan nlpaanak si Danding,:ay minamana niyong pag-aalaala namin ni Titay sa-Mrasasapit n~ dalawang ito6-ang may kulay amfiog salita n'~ nting _.Don. -Di kasi, bakit ayaw na ayaw pa nama ak6 sat kanfibo pak~aro~ at iyat na' n~a anakg

Page  377 PINAGLAHOAN 377 - invtlaala -aug dugt6ng ni flora Titay, na pinapaayos ayos ang ising ngiting ipinatanaw; sa mka kausap, at sana'y finilitin n& lalo pang mhaayos kay sat unit upang pabulaanan ang palaging sabi ni Barrientos' na si' fiora Titay ay inatanda na, kundi narinig aug 'fi~ng marahang: 'nantay nk ua' sa silid,na bagong pankana'k. Si nlora Titay ay madaling nasok. Si Rojalde, maya maya, ay nasok, d-in naman: ibig niyang mas — dang -mabuti aug sang6l nit iyong kung bakit tinufitutulan nk sarili nit kanygng tawagiug anfik. MatAy mang pakfinuynu'yin, ay ikapiton'g buwan lainang iyon n6, kanilang pagkJikasal at lutbhang ipinagtataka" ang pagkakapanganik agad ni 'Danding, ng isi pa namang sangol ua, mataba at alankang magrkapitong buwan lamnaug. Walang pa'gsalang di doo'y may lihim, at lihimn na kakilakilabo't na, nlagpa'pahayag n- kaayiyng kasaliwitang- palad, nkuni' t sino an'g makapagsasabi' ng- katotohanan. Aug tanking rmakadudurog n& bat6ng n6papataw sa kanying dibdib ay si Dandiug, aug babaying may ini~at n~ kanyfing kapuri~ha't dan-a1, aug pinagkatiwalaan n,& ng ala't paigkalalaki', datap wa't aug magtanong kay Danding ay ruagiging katimbang n- pagkukulaug tiwala, rito, gayong ganap aug kany~ing pananalig sa kalinisan ng asawa. Pagtatapdt ng6 isdng asawa baga mna't di pag-ibigang inyong mnahsahan sa akin-aug sabi ni Danding noong 'araw, kailiin ma't sasamuan niya nk - pag-ibig, at aug pahayag ua ito 'ay ti'natandatan ni Rojalde. Hlindi mangyayaring ang sngnan-ako nu& gayon aty, pagkulan'ang tiwala. pa. Datapwa't naro6n "aug sangol, aug sn~k n - kanying asawa, na kung, bakit' pinag-aalinlankanang

Page  378 378 FAUSTINO AGUILAR tawaging kanyi rin namang anlk. Ang tabas ng mukha, ang hiwa ng mati, ang ilong, ang bibig ng bagong labis na bata, ay siya niyang minamasdan tuwing papasok sa silid, na tila ang ibig ay makfpagtamo ng kaunting liwanag na masasandata laban sa pag-aalinlankang 'nakasapot sa kanyi sa bawa't sandali. Nguni't ang mga mating iyon, bibig, ang ilong, ay lalo pang. inilalal& nr kanyang hinagpis. Sa bawa't pagsusuring ginigawa ay nakapagsasapalad ng mga lalo at lalo pang katotohanan ng kanyang mga hinala. Sa pit6ng buwang pagsasama, ay di niya inasahan ang magkaanfik at sukat, at saka ngayoiy ise nang sangol ang umuuha sa kanyang bahay at naghihiwatig sa kalahatang siya'y ami na* Amfi nal Ito ang di niya mapayagpayagan, ipagpilitan man sa sarili. Naghahanap g liwanag nuni't pawang dilim ang nfitutuklasan. Kun di sana dapat ipagmakahiya ang karnying pag-aalinlankang taglay, ay sumanguni na sa kahit sino sa mga panauhin, dapwa't may mg;a bagay na dapat sarilinir, at ang lihim na iyo'y di niya mnipamamalay kahit sa hangin. Oh kung malalaman ng mna kaibigan niya ang nangyayari.............. Pagpasok sa silid na kasunod ni n-ora Titay, ay walang kibong minasdin na namfin ang sangol. -Sa mga sandaling iyo'y namfimagitna sa kanila nito ang ising malaking hadlang na pinagpipilitan niyang: maalis. Nguni't kailangan munang matugnaw ang kanyuing hinala, dapat munsng madurog ang pag-aalinlan ang aumlsakmal sakanying isip, at it6 pa naman ang mahirtp mangyari. Nakaha-lulipkip, tulad sa ising nagkasalang napaawa, na

Page  379 P INAGLAHUAN37 379 aug mata'y nakapako sa, mukha ng' saugol na na-, tu tulog at walang kamalayfin sa pasakit na -dahil sa kanyfi'y ti'nitiis, ni Rojalde. Sa malijt niyang no6 ay walang mababasa kundi aug kawalanig malay at sa- tahimik na pagtulog ay waring humahanap- nk lakis na pandugt6ng hinin-a. NMpakalii't at napakamusmos aug nagf'ging dahil n- pakikitungali ni Rojalde- sai mabangis na pag-aalinlankan. Si Dandin'g man naman say natutulog at, nakayungyong sa, bats. Tahimik ding paris nito ait wahiang ma'lay na' naghihulik pa, nk marahan. Aug datin mgadng kulay n,& kany~ug, mgS pisn~i ay" nan~kamumutlamutla, at pati n - kany~ing mgra labing" singkulay~ ng saga ay may pagkakalp~s, n~u'~t ang kaunting pamumutlang ito'y lalo pang nagpagandi sa kanya, lalo pang ipiusging kaayaaya ni 'Danding. Sa kutunaya'y nahuhulaan sa likod nk nakapikit uiyang m-a mate aug dati.ng- matatamis na titig na tila may kahalong pagirog. Sil Danding ay di nagbabago, masaughayli pa rin, at nag-aari' n- mg-a kayamauang ipinagling masaki'm ni R-ojalde. Sandaliug nakalimutan nito aug kanyfing' hinala sa harap nang ganda nk asawa at kawalang malay 7ng sangol,, aug amfing nagr-galiulanka'y naging tubig n.,a maamio nk isfing tahimik na sapa. Nakaligtaaug I7si'Ya'y si Ro'jaldeng maIasns puso, at aug naghari* sa satrili'y aug pagkaami't asawa nang dalawaug magkapiliug na jyongl]amfin n,~ lamij3, at buhay n, ay ug-bhy -Go, hi'ndi ako0 da"a agkrisala,-ang sa lita sa sarili.,-I"-S Dandiug ko_',y isfifg banal' at aug1~ 8aug01 na toy akin nmUg aniki",At tulad Aal'

Page  380 380 FAUSTINo AGuiLAR pinagalaw n~g isfing lakfis nit di matangihan, waring' ibinunsod nk ising -makapangyarihang Mion OR dinaluhong ang batang na'tutulog at sinisi" nF) hal'ik.' -a a ngising, baka, mlgising-ang mrhn:awat ni" n-ora Titay. Nkuui't si Rojalde'y walang tainga nk mks sandaling iyon, wala siyang naririnig na ano6 man at lalo pang hinigpjitgn ang paghalik sa sangol, na, waring aug nasa'y hugasan naug. hali'k ang pagkaniapaghinala niya n5-,di dapat. Ang bats~ naiing nga at sabay sa' pag —uhang itinaas aug ising kamay na, napatampal ng marahan sa, mukha ni Rojalde,- pagtutol marahil sa kapankahasung ginawa nlit6. Tuinag6s sa puso n~ naninibughong m ang gayong tampal nk musmo's na biglaug naglarawan sa kanying gunita, nk pagsalinlankang kinakabaka, at sinusumpa ng- gayon na. lamuang ang sarilhig palad, na himabas sa silid:at ganit6 aug sina'sabi. -Ah, hindi ko nka siya anfik, hindi, hindi, hindi.-at walang piinag-iban sa is~ng ulol na nagtuloy, sa kinalalagyin nk mka kaibigan niyang nagsisipaglango. Si Rojalde'y umupo at nagpak~iuboglubog~sa isfing silyon, bago hunmawak na naman nk is~ing -kepa at..tinunga so isfing' pikit MAte aug lama'ng wisky. 'Lal na-ng nalasing si Rojal-de, gayon -ma'y alak pa 'rin ang hinfihanap,.alak pa-rin aug hinihin-i. Sa, paglalang6'y iWi Ihnutin ang lpaghhinala, pasabugin aug ulap na nagpapadilim' sa 'kafnyang isip, datapwa't na sat,kabillaug silid lamaubg aug s9augol, na sa ttiwing uuha'ynagdudro nau sn g karaomsa kanyang naduso.og 'A rao

Page  381 PINAGLA HL'AN38 381 Sikip na siki'p n'a Isa kanyang malaking bahay aug mka dalamhatingk dali, nan -angai'lan 9a'n- nanisfing katotong inapaghihinkahfin nang n~sasaloob, nkuni't sa m- a nalilip'ong kanyfing kaharaip ay walang. ma'pisil na isa man lamnang magIging, dapat sa. gayo ng pagtitiwala. Silang lahat ay naro6n upnng pumuri at magsu6b ng kamanying sa kaibigang tuwi'na 'y may bukis, na, pinto't kaban. -Sa mula mula pa'y wala nang sinabi ang m-a labing iyonu kundi pawang pagpuri at paran-al, pawang pagbibigay n- maligayang oras sat mapalad na am& at walang kamnalaygn sa ginggawang pag-iwa sa puso ni Rojalde, sa bawa't salita, nilang bigkasin-Ali, pagkabulabulaan ng m-a kaparaanan sa, pakikipagkapwa,-ang sa sari'li'y minumnuni muni ni Rojalde, sAnantalang pi akikiramdaman ang paguuminit n- kanyfing dugo dahil sa karamihan n,& alak na nafinom.-Hangfing kanina ay wala akong, naririnig kundi paunl6ik sa akin, at sa akin daw pagkakapalad. Nguni't di nila nalalamang sa ka'suluksulukan ng aking puso ay nakatutupok ang pa — nibughong namumugad, aug apoy nangt paghihinalang pumuipugnaw sa m~ra Ilao kong magagandang~ pankArap, hindi nila nakukuro man lamang nw ang kaharap nila'y ising Rojaldeng ganid sa mka& sandaling ito, at nan-ankailan-'an na ising fi~si-, sila, at hindi, hindi rin nami~n nila natftalast~a' na sumusugat sa akin ang bawa't sabihin nilang aug tun;(o'y papurihan ak6'. Ganit6 ma'y wala, namin akon'g Matwid na sila'y hiliing makipagdamddgn sa akin, bagkus katungkulan ko pang makibagay makitawa at matwA sa har6p ng, bangkay 'nk aking mga pag-asa. Kakaibang buhay it6ng pati. nk mga -may la'son sa puso ay

Page  382 382 382 ~FAUIS'TiNo AGUILAR dapa-t n-9umit~i at, makihalakha-k 8a MUa nagtatawanan, sa Mga nagsasaYA t ~marahil. may ~ nihili'mot din namang pait -n- kabuhayan.-4 Nanini bugho ako asa aking asawa, may pananalig ak6ng hindi aking anifk aug nag-uuuhang lyan sa silid sapagka't pipitong, buwa~n kaming nagsasama, at gayon ma'y-di ko maipagtapat' sa kahit, kanino sag aking- dinaramdamn, kung ibig ko rnfl lamarig huwag tawaging -musm&s 6 kaya'y sunnaygn Kay dami nk kabulaanan sa buhay!- at s-i' Rojalde'y napabuntong hininka. Ang buntong hining'ang ito'y n~pansin ni Barrentos, kaya, na'patinkin kay Rojalde, b Aga_ mat di nagsali'ta nk kahit kaputok. Sari saring bagay ang nipag-usapan n,' magkakaharip." Pagkatapos ng isang mahigpilt nat pagtaotalo tungkol sa ~apat na. kaharian at sa Im~Iakasang paglalaro- sa Sampiro na halos gabigabi at kung mnay araw pang idinaday'o ni Balani,- ay, n~ipauwi ang sali'taan sa pagbubuka's na inaakala nk ilang mamumuliunang dayo nk gawaan n,& papel. -Sa ganing akin, ang sabi ni Barrientos, aly mabuti- aug pagbubukis- na, iyan at ang, dapat gawin ~m-a, may -salapi natin ay mamuhunan sa ititayong gaanat hu'Wag paris nk nangyayari' na pawan'g puhunang labios aug- nakikinabang at stiniipm u Atin dugo. DahilI s a ating pagpapabayac at kalamiging lo6b ay wala pang puh-unang pilipino hanga nkay6n nais may, matatig na kabuhay'an-. -Si Ba- lan'y, tumutol, au 'sinabi ni Barrientos ay hi-ndi -katotohanan, bumwangit nang dalaw'ang bahay kalakal pilip"'ino na m"Iay sari'ling bfihay at kataag~n bgay, na napptoto6ngo hindi

Page  383 PINAGLA HUAN38 300 3 namin nipakapabhya na ang puhuxnang tagarito. 7-Hindi ko itin~tanging mayro6n n~a. Ang -magkaro6n' man nk sanmpu 6' labinlima kaya ay wala ring" kahulugfin sa n1a'laapit' na pagtutungali nk puhunang di sasalang man'gyayari rito sa atin. Auig araw -na idating dito, n- mka trust, -an'g panah6n~g ipagtarn6 ng- m~a dayuhan ng lahat na kaluwagang ipinagkakalo6b n,& pamahalaan natin, ay siy~i nang paginbog at pagkukulimllm. nk m - puhunan, mong sinabi, na' kung nabaibuhay man nkayon ng sagana ay sapatgka'.t napag-fisi't walang kalaban. An6 aug katuturin nang limang ankaw na piso $a harip n~ 5 00 an gaw na ipankangalakal at piipuhunanin nili~, sa- pagbubuka's nk mg-a daang b~ka1 at pagawaan? Maniwala ka sa akin Balani, ang puhunarig pilipino, sa' mka araw na dgrating~ ay matutulad lamang sa, ising patak na tubig sa gitna nk isgng malawak- na karagatan. SinglakiI nit6"-at ang~ itinuturo ni' Barrientos ay aug kiduladuluhan n;,,kany~ng kuk6' sa kalingking-an. -Ay an6 ang 'dapa-t gawin kung gano6n? Ang ngipankahas na itanong ni Don Nicanor na noon lamnang nagbuka' nk" bibig. -Magsapisapi,mgla'pft.laplt,_nukayon pa, magisfi ni damdamin, at tibok' nk puso sa harap ng kapn~aib~g um~rat1,magban-on ng mka kaPisanang kal1akal na pakikinabangan. Maraming kaparaanan" sa ganito, kailankang. tayo'y, humandal, magpakatibay sa darating na pan,&anib kung ibig ding lanang huwag- M-awalI~n n- isutsubo ea hinahar~p na mgnoa laraw., Ang atim ay dapat nang ipagmasakit at 'huwag, ipagpaubaya Aa i'ba. Kasakitsakit di n anAnabutin tayong paupo nk sigwA

Page  384 ->04 IKJ 384 FAUSTINo AGUTILAR At saka pa ba mageusuhay, saka pa kikilos? Isaung m~arunong aug nagsabi na pinakatuntunin ng- buhay aug pagsila- n- malalaki ~sa malijiit. Kundi tayo magpupumilit na maging malaki ay sa'pilitangmas~isila~ at malalamon-ang may tindig pa't suntok sa mesang tapos ni Barrientos. Aug Mga kopa'y nagsiyanig, aug' malilinis na, bote nk whisky ay nagsayawan dahil sa pagkakalindol -na- iyong tila -gawa nang' ising kaluiwangy palabiro, ayon sa mta espiritista. Si 'Don Nicanor ay n~patinkin sa, nagtindi'g, at sinundan ito, nk tinking, may kahalong pagtatakk, Hindi~ niya akalaing si IBarrientos palu'y marunong," at hindi naman niya napag-abot kundi noon Inmang na si Barrientos pali ay palabangit n~ sinabi nk ganito 6 gayong pantis at waling pinag.. ibhan sa m~a protestante na sa bawa't kilos ay may bangit na agad sa m-a banal na kasulatan. Si "Balani ay untiunti pal" lamang pinagsasaulan nk lo'b sa pagkakagulat, agsuntok.ni Barrientos ay inakalang sa kanyi na ipinatatama, at bagal man di nagpahalata sa mka kaha/rap, aug totoo'4y nupailag din. siya nang magtaa's na iyon nk kamay, kaya upang mlikubli aug gAy6ng pa9gkak~bihud -nang kanying miisapoapilit tumawa a, aug sabi:-Kay init naman ng- ulo nit6, pati m-a ko — pang, di namau puhunan ni maumumulhunang nukakatulog at nagwawalang bahala, apf'-pinayan'ig~ Mnott ginising sa sunt6k. TIsng malakis na tawanan aug naging pala sa ganitong sinabi, attawanang ikinugising tuloy ng natutulog na sang'ol ~a' loob n' silid.; Si Rojalde man, aypangiti rinm- dapwra't~ n 6ritdg aug pig~

Page  385 PINAGLAHOAN38.31 00 5 uha -ng batang g-ay6ng an~k n' kanygng asawa'y kung bakit di masaing-ayunang kanya rnf namang an&-k, at sa kanyang puso'y nasalang na namain ang sugat na likha n~v paninibugho..Aug iyak naijyon ay kung bakit nagiging patali'm na umiiwa sa kanyang lam~n, kung bakit tila along lumunod sa kanya at ipinag-sisikip nk gayon na lamang nang kanyiing loob. -Oh, ang pagkcalapangana'k ng- isa'ng babaying pilpito'ng buwan pa- lamang na nag-aasawa 6y kanyang ikina'mamnangha. Marami na rin naman siyang na'pagbasaing mka. AkMU, n~uni't lahat ay nagsasabing sa pitong buwan ay di mangyayaring maganip aug lakM ng isaing sangol. Kailankan aug. matagaltagal na panah6n kay sa rito upang matupad aug m~a tadhana n- katalagahin na may kany~ing palakad at katutubong galaw na di mua'aring salunkat'in. Si Danding nga'y naglilo sa kanya at ito'y di na dapat ipag-alinlangan. May ising marahil siyang di maniamang mapan~ahasa'ng bangit'in kahit sa sarili', at siyang ka'paitpaitang lasong kuma'kamandag sa boo niyang katauhan. Nguni't sa harap n& marahil. na ito ay napat~tanaw a~ng kagalang-galang na anyo ni Danding, aug,mukha nitong malinis na di man k6sinagin n- kahit bahid-sala at sa'ka aug m-a ngiti' niyang tulad sa bulakiak na kalinisan na kailan ma't, mikikita ni Rojalde ay ikinapaparanm n~, mka hinala at pag-aalinlank-an. Kapag ito aug sumasaisip ni Rojalde ay nahuhubd~in nk panibugho at palbh6d na dumudulog aug kany-6ng puso sa asawang minahal niya't minamahal n- mahiggit kay, sa- sarili'. Nuni't aug nmga nkiping bakal na ntiraram'da25

Page  386 386 386 ~FAUSTINO AGUILAR mang nakapako sa kanyaing ulo ay kung bakit,siya, nang siyang ngsasaling, at sa tuwing 'iiya-k aug sangol na na sa silid. ay bago at bagong mga tinik ang nanunuut sa kanya'ng mga 1amn~n, at ipi'nagdidili'm tuloy ng kalan-itan n- kanya'ng pag-asa. Kay lungkot nP, mabuhay sa pag-aalinlangan-ang na-sasabisabi, nguni't palaging pagaalinlang-an ang taglay, pawang paghihinala aug katulaulayaw, at sa kanyaing isipan sy di na makatkat aug marahi"l na, iyo'ng makamandag pa kay sa lason, mapait pa kay sa makabuhay. ~-Kung ako lamang ay may salapi, ang. patuloy ni Barrientos, na umali's na sa durunkawfin at nakihalo na naman sa mka nag-uus'ap, ay luna, una akong miagbibigay halimbawa. Ikaw Rojabde-aRng tukoy rito-na nabubuhay sa pamumuhunan, ang dapat magmunukala n- lalong magaling. Ikaw ay bata, pa, mapalad sa pangankalakal at may puhunan natmang di na, masasabing maliit. Dapat na ikaw aug magpauna sa paghakbang at magturo sa natutulog nating mg-a may salapi ng katungkulan nila, sa, m~a araw na it. Sa paano't paano man ay malaking bagay aug magagawa,. mo, ikaw na nakarat'ing pa, naman sa Europa't nakaabot na, kung sagn~ saa'n bayang mulit at bihasa' sa pangang-alakal. Oo Rojalde dapat kang magpakitang halim - bawa! -Nalalaman ko aug kabutihan ng- gany~ing panukala-ang tug6u ni Rojalde, n~guni't hindi ak6ng may sapat na, sa buhay aug unang dapat kumilos. Marami aug dapat magsiuna. Sa bagay na, iyan, paris d'in naman sa iba pa, ay ibig kong gumawi ng tunay na. gawi ng- -mga bago humakbang ay nagkukuro muna: ea nagiging hanga at kingsasit

Page  387 PIN AGLAHCIAN37 00 387 pitan n g ano mang panukala, hinahanko ko kung dapat 6 hinding makial~m. Sa ganito'y wala ni pagod ni panah6ng nagaksaya'. -Siya'naa nam~in, iyan ang tamA-ang katlo ni Balani-paris ko- rin' naman kung nakikipaglaro. Kung sa monte, ay minamasdain muna kung malabis ang sota c$ kabayo at kung sa sabong nama' y pinipili ang balahibong palawagi, at siyang sinfisundan. Sa gayo' y hindi ako napagtatalo'ng palagif. Sa paglalaro at pan-angalakal ay kailang-an ang pagkatuso, kaya ako'y sang-ayon kay Rojalde. -Ang m~a taong ito pali-sing pakli ni Ba-' rrientos-s'a makatwid ay walang halaga, sa iny6' ang kagal~ingan nk lahit? Si Rojalde at si, Balani ay kapwa. nagpako nry tig-isa'ng tinging makahulug~n sa nagsalita. Tila ibig suruin kung ano ang pakahuluggn ng notario sa salitang kagalingani ng lahtat. An g salitaacy magi ging masigal6t sana, At sa' katunaya'y nfitatolaga, na si' Balaning tumutol sa, maling pagpapalagay ni Barrientos na tila siya, at si Rojalde ay di naka~alam nk kagalin-an n- lahat, na, ayon sa, kany~ng pagkaalam ay dapat ipagpahuli sa, kagaling-an naman n19 sarisari'li. Salamat na lamang at dumating ang mangagamot na, dadalaw sa, nan~an~ik at siyiing ikinitigil ng kanila'ng pageasalitaan. -Magandang hapon po sa 'kanilang lahat-ang bating magalang n,& bagong dating sa nankagkakalipon. Ang mg-a dinatna,'y nagtindigang lahat at isi is-Ang nakikamay sa bagong panhik na kinata-, wan ng isgftg karunungang, bago nagi'ng dunong, ay 'nanglailangan, munang lumagot ng maraming buhay.

Page  388 388 388 ~FA~uSTINo AGUILAR — An6 aug ating may sakit? ang usi'sa nk man-~ gagamot. -Mabuti po, mabuti po-aug di magkantututone, sagot ni Don Nicanor na talaga uamaug hindi ut~ll,, at kung baga ma'y pinapagigiug har6s ua lamangug ma'raming whiski~ng nain6m. Si Rojalde na, siy~nug dapat sanang sumago't sa tano'ng na ito6, -— y hindi kumibo. Isang panukala, kapagkaraka ang binuko sa sarili ng miikita aug mangagamot. Hindi kaya laloug mabuti na augpag-aalinlang-ang nagpapasikilp sa kauygn~g kalooban ay dito i'sauguni? Siya'y marunoug at mata — g'1 na nag-aral, maraming akl't na n~pagbasa at di sasalang siyaug makapagpapaliwanag uk tanaing kai'langau. Aug di masabi sa asawa, ni sa isa man lamang sa mka kaibigaug kahara'p, ay sa, -rangagamot, niya, tinalagfing isauguui. Ikalawa nang pagpanhik i't6 sat maghapon nu~ miaugagamnot. Aug maugagamot ay si Dr. Reina, na sa hapong iyo 'y sa bahay ni Rojalde k~iunaunahang dumalaw, baga ma't may ishig maralitaug znalubha sa Tand6' ua halos maghinkalo na lamiang at urnaga_ pa nk itawag sa kanya. Talagaug ugali ito ni Dr. Reina: aug mayaman n~a, uama'y di matitiising gaya n- mahi'rap na matiariug.maghintgy. Sumali'salita muna sa dinatn'n- bago uasok sa, silid na kinailalagyran ui Dandiug. Si Rojalde'y nasok din. Aug pagkakadating ng maugagamot ay naka-pagpaluwag nk katlnti sa kany~ng klalooban.wari'y ~,naka'kita sa kan'yaing 'pagkalunod nk kahoy na niapaninlimbulanan kaya't di na nag'lahayo at puuiungipungi kay' Dr-. Reiina. Pagkapasok nito sa silid ay walaug sin'abi kundi ang lahat r~iaai ~bgu an~uik. lang.

Page  389 PINAGLAIJUAN38 389 caraw lamang at aug katawgng ma'hina ay M~akas pa kay sa dati,- salamat sa mabibisang gamot na kanying ipaiinom. Aung sinakitsakit nk ulo at pangankal6g kung minsan ng m~ga tuhod ay wala~ng anoma~n. Gano6ng talaga aug nagd~raan sa is~ing mahirap na pangankiana'k. Bakit aug bata, iiy malaki at matabA pa. Sabihin pa ba, si DanATiug ay hindi paris n- ibAng kung an6-an6 aug kin~kain. Siya y may k~gya at dahil dito'y gauoo'n iia aug laka's at -kabutihan n- katawin nP bata. SaR mga pinagsabing- ito ni Dr. Reina ay itinapos iung pagtatagubilin sa, maysakit na filagan aug pagkabinat. Kung may na'papansin manag di minfimabuti ay ipagwalang bahala. na, alang-alang sa, kanya'ng lagay at katayuan. At aug sangol namtin aug tinudla ng kanying -dilang walang pagod. Naipakabuting mag-aahaga si flora Titay. Kay gandang lalaki't kay bilog ug& -batang iyong halos masasabing sa huling limang,ta6n n& kanya'ng pangagamft ay'noo'h lamang naka'kita na pipituhing buwang ba'ta na n~ipakalaking Paris ng ana'k ni IRojalde, at hinipohipo pa mandin iang natutulog na sanggol. An6ng il6nfg ng kanya. ma wari'y sadyang ginawa. Palibhasa'y anfik ug mnagaudang inai, aug dugtong pang MOy ug-iti at kay Danding nakatitig. -At saka aug batang 'Ito, anys, ay mapalad. NMpatingin sa kauya si' Rojaldel't si Dandiug. Ang sinabiiig iyon ni Dr. Reina, ay di nila mg-,wawaau, ito nama'y nagpaiwanag a u ia -Aug mna batang lAlai a tihaya' 1UMab6s ay mapalad ua talag6, maging sa, kamusmusain at 'hangan, sa magsilalaki. Mikikita' ninyo at maig,kakabuha'y rna tayo. Ang uo6ug iyan ug it~y6ng

Page  390 390 390 ~FA UsT1No AGUJILAR anfik ay sa isfing matalinoug ulo. Iya'y magi1ging mnarunong at daki'la. At nasubok ko' na aug katotohanan n- aking sabi sa isang baitang akin ding pinalab~s na may sampung taon na nkayon. Jyan n,&a lamang, aug mga 'batang patihaya kung Iumab~is -ay mahira'p mabuhay. -Ano po? ang may' halbung kaunting' tili na, usisa ni Danding-mnamamatay po ba aug anafik ko? -At di kinuikusa'y niyunyungan aug sangol na tahimik- at walang kamalay~n sa nangynyari. Naipan -iti sji- Dr. Reina nang maimasdan aug gayong katunayan naug pag-ibig inti, at ang pangpatahimiik na sabi sa nagulumihanang si Danding: -Pagsubok ko lamang iyon sa iny6. Ito n~2a namang m a babayi-aug salita pang- kay' Rojalde nakatinain-ay nakftpagtatakai. Saka pa Ia-, rungntututong uiuibig kung mau-agkaanaik na, at pag-ibig pa namang masarilin'ln ang na~tututuhan. Sa kani'la'y wala naug i'ba kun di aug ana'k, wala nang kagifltwgiliw ckundi ang anak, ano pa't ang lahat ay sa an~lk na lamang at pati n~ isinumpang pag-irog sa asawa, ay sa antlk na lamang uapapabunt6-. Kung- gany~in kayo aling Danding ay dapat manibugho aug kaibigan kong si Rojalde-ang tapos na may kaunti pang tawa. Si Rojalde ay di umimik, datapwa't dalawang mata'ng nag-uusisa aug ipinako sa mangagamot. Aug mRA huling sinalita nito'y tunay uiyang ikinabakha'. Aywa~n kung nakapauna~naamin" Si Dr. Reina sa nangyayari sa kanyang puso at gayon aug sinabi, n- uni't aug totoo ay nagfing kidlait na pangising sa utihihimlay niyang paghihinala aug mgfa salitang binigka's nang mangagamot, Pagkapagalis 'nk titig dito ay kay Danding naman tu

Page  391 P1INAGLAH UAN39 391 ming-In nang tinging nagsisiyasiat at waring ipinan~nanglaw sa budhi ng~ aswa Datapwa't walang n~kita kundi isa'ng noong malinis, dalawang mataing may mapupunkay n~a sulyap at saka mga labi't pisnging may tila hiram, na ganda sa mka bulaklak. Walang gaanong lakas ang nag-uusisa niyang mga titig sa har~p nang gayong tipon ng kagandahan. Kaya dalidaling na'patung6 si Rojalde at sin'arili' na lamang ang mga hinagpis at hirap, lo ob na ibinubun-a ngr kanyang hinala at paninibugho. Sa harap ni Danding ay kung bakit na'papatulad siya sa, is~ng ibig manisi sa kinatatakutang may kapangyarihan. Lahat ay naigising sa kanya'ng lo6b: ang nakatutupok na apoy ng paninibugho ay naramdaniang pumupugnaw sa, kan'ya'ng m~a pang-arap, at ang makapangyarihaing alon ng pag-aalinlangan sa katapataing loob n~, asawa att pagkanialinis nito, ay lurnulunod sa kanyang puso, naglulubog sa kanyang palad at ikinasasawi nea kanyang pag-asa. Nang sandaling iyon' at sa- harap ni Dr. Reina na salita, pa rin ng. salita, ay ibig nang isiwalat ang kany~ng mga darndamin. Noon din at huwag — na sa iba pang sandali ay ibig talastasin' sa bibig n~ asawa ang bopng katotohanan: 6 siya'y mapalad 6' talaging sungayfin. Thing ito man ang maging bunga ngo kanya'ng pag-uusisa ay hindi kailankan, nmabuti pa ang mabuhay nang walang pag-asa, kay s a mamalagi sa, isa'ng pagaalinlang-ang ni~pakalupit at di magpatantin kahit sumandali. Handang handa, na si Rojalde, kinailankang kalasagin pati n-9 k~hubihuli'hung lak~s ng kanying loob upang matuklas lamang ang katotohanan, ng-uni't n'gunita, ang bili ni Dr. Reina

Page  392 392 392 ~IFA U ST INo AG UIL AR na dapat ingatan aug ikabibinat ng maysakilt. Nag-isip saudali at napatigil sa ibig gawin. Minabuti nang hint'in atig ikapagsasarili nilaing Inag-asawa. Sasanguni inuna kay Dr. Reina, ~a'aanin dito kung mangyayari ngang sa lo6b n& pitong buwang pagsasama ay magkaanlk Dg is~lng sang6l na pari's noosn ay mataba at malaki, at pagkatapos ay gawin-ang lalong marapat. Nang saudaling iyo'y mga paragng lalon~g mabuti sa pag-aalaga sa sang6l aug ipinahahayag n~ mangagamot kay flora Titay, na taimtim namang nakikinig. Sinabi nk Doctor ang mga unang gamot kung, sinusubaan, ang paraiin ng pagpaposuso upang huwag ma'samid, aug 1inakailankang linis at libo libo pang maa pahiwatig s~a isa'ng pinapanhik'na pari's n- tinak na iyo'y magaring pagbaunan uP; nP-ipin hbanga't ibig na ibaon. Ang supot, ni Rjdeydmappipis kung ni~a lima 6 anim na piso' lamang aug sisinPailin'sa bawa't dalaw, at si- Dr. Reina'y, nitatalagang huwag magpatawad kahit bahagya. Aug mP~a tagubilin at pahiwatig un; mangagamot ay mina'makarami naman ni.inora, Titay, na sa pagkakaupong patag na patag sa katre, ay inagalaala aug m-~ 'panah6ng n~agdaan na di ipinagmamasusing totoo un; mPka maugag'amot at kadalasgn''pa'y sa mPqa tapal tapal lamau-g kinuikuha aug, alin mang sakit, matanda man 6 bata aug magkaramdairn. -Kay butiug mg-a araw no-6ng bindi makabasag-ulo aug 'm' a hatol-ang may himutok na sinabi, ni fiora Titay, na, nagtitiyagang tuag-alagga sa, anik, hindi s apag.ka't ito'y kutungkulanu uiya lamaang, -kundi dahil di aa akpuripuring

Page  393 PI NA GLA H A N33 393 nais ayon kay Don Nicanor, na Waong m~pamshal sa, matgalaping manugang, is~sa' $,m~a ulo na yaman sa Maynila, at m'araming bahay na malalaki. IsAng tugtog na orasang nakasabi't sa may. ulunfin n- katre nk bagong pan~aauak aug ikingitindig na' bigla, nr Doctor. Nfigunitang gabi na nka palAy di pa niya napaparunan aung may sakit sa Tundo na umaga, pa, lamang nk araw na iyo'y itinawag na, sa kanya'. Ang may sak'it na ito'y -maralita, nka, n,&uni't hindi namin, dapat na huwag nang dalawin, una,'y sayang din ang dalawa 6 apa't na panhik na magagawa, at ikalalwa'y kailangan namang sa mati nk tana'n ay mapalagay na, siya'y maibigin sa dukha, at di tumitingin sa kalagayang matags 6 mababa n6, &nay sakit bagkus walang -pinipili sa paggam6t. Si Dr. Reina'y nagtindig at pagkatapos magpaalam ay lumabas. Aalis na nka sana, datapwa't hindi tinulutan ni Rojalde. Hininki nit6ng sila'y mag-usap na sirilinan at may itatanong lamang na iHang bagay. Si Dr. Reina'y nayag at ang may sak'it sa, Tundo'y muling tinipanan' hangang sa ika fiima na n~ hapon. $a wari niya'y mahalaga n~a ang sisabibin -ni Rojalde-, pagka't aug mukha nito aug ~nagsis~iwalat, at minagaliug na malabi na inuna sa isa'ng bahay na, pari's noo'y di' niya kalulugihad suminkil man naug gaAno. Siya ay nfiroong hindi kaibigan kundi maugagamot, na may dieadalaw na' may sakft, at aug maa sandaling kanyang ikinaa'bala'y sadyang dapat sinailin. Ilniisi p ni' Dr. Rleina kulng magka~ano sisingilin aug bawa't ising oras na ilagi ro6n sa pagkamangagamnot. na hindi naman.. pulp6l, kundi isi sa mko.

Page  394 . 394 394 ~FAtISTINo AGUMIAR lalong tanyag -sa boong Maynila, ng suinunod kay Rojalde sa is~ng bukod na silfid. Doo'n, pagkatapos na makaupo sila at makainom nang tigisang kopang Alak, na siyang inialay ni Rojalde sa Doctor ay sini'mulin nang naninibugho ang kanyang pag-nusisa. Sisikdosikdo6 ang dibdib, madalis ang tibok n;gc puso at halos pautgluta'l na nagpahayag n~~ kanying mgsa nisasaloo'b.,-Sinabi ko sa inyong mahalaggng bagay ang ating pag-uusapan at ito ang siyang totoo-ang wika ni Rojaldeng dala's dalis ang pananalita't waring ibig na imakatapos agad.-Nguni't kailankan munang ipaaninaw ko sa inyo, na hindi sa mangagamot, hjndi sa bantog na Dr. IReina ibig kong ipagtapat ang aking mga sasabihin; kundi sa kaibigang Reina, sa ganaing aming pagkikilalang matagil at pagsasama n~g mabuti. Ang Doctor ay walang ni'isagot sa -ganito, kundi isaing tango, lamang, na ayw~n kung pakikiayon 6 hindi, bagama't nagtapon ng- isa'ng titig na may pagtataki sa kanya'ng kausap. Jto'y.nagpatuloy. -Angy sasabihin ko sa inyo'y isai riyan sa mga pag-aalinlangang kapagnaniyal sa i'sfng puso'y umaagaw rito ng ligaya at pumapAtay n- walangawa sa m~ga paniwala at pag-asa ng ising tao, -hangang sa lugasing isi isa ang lalo niyang mahahalagang daindamin sa buhay. klan pang araw na ang pag-aalinlankang, iya'y nasok sa isip ko, at sa dating uigali kong masaya't mapagwalang bahala,.ay na'Pahali'li ang kalungkutan, ang nais na lumayo, kun saan 'may tawanan at alfw. Noo"ng araw ay nagpapalagay akong kiipaladpalaran na

Page  395 PINAGLAHC2AN 39 395 sa lahat ang aking~tayo. Bawa't ibigin ko'y nastisunod, ang kaban ko'y puno n- uo huwag man akong kumilo's ay ipinaghahanap na aking pulinnang n~kakala't sa iba't ibang gawaan at maa hanap-buhay, sa rndalaking bahay kalakal at sa lahat na n,. mga ka~paraanang ikinikita ko nk libolibo, nauni't naging sukat ang aga1iann upang kasuyaan ko ang mka alilw na idinudulot, ng ganya'ng tayo, at ipalagay n~yayong ako ang k~sawisawian sit lahat. Kuruin na ninyo kundi mahalagaing bagaff na talaga ang aking sa'sabihin. Si Rojald e'y tumigil sandali at tila nagpahinga, samantalang si Dr. Reina ny pasandig sa uupgng nakamata sa kausap' at nakalarawan sa rnukha ang pagtatakti sa lahat ng kanyaing naririnig. Hindi akalaing si Rojalde pala', na palaging may matamis na ng-iti sa labi, ay masugat sa puso, at maa'linlankan sa isip na siyang ipinangun~ulimlim tuloy uk kanyang palad. Sa kay Dr. Reina si Rojalde'y puspos ng mn~a kaligayahan sa buhay, sapagkai kay Dr. Reina ang salatpi ay. kahulihulihang blaytango, n_~ pagkamnapalad. Pagtataka't pagkahabag na nii~a sandal'ing iyon n~l pakikinig kay Rojalde, ang naghari sa kalooban ni' Dr. Reina. -,Doctor-ahg sal'ita makasandali ni Rojalde,bagama't di ko nat kailangang ipagtagubilin sa iny6, ay akin lamang ipahihiwatig ngay6n. pa na an'g,pag-uusapan ~natin ay ibig kong imapali'himt habang Ipanahon. Is~ng: sa aki'y wala kayong galatahaning an6' nian-ng nitugon nk mangagamot. Si Rojalde'y nagpa~tu~oy na halos ibulong lamang sa kausapang kanyang mPasinfisabi. Ang bibig ng nagsa

Page  396 3% 396 PFAtST[No AGUILAR salita, mayamaya'y napadikit na nka sa tayn,,a uk Doctor na nagkakandi'dilat ang math, naan~)ia uk kaunti ang bibig at halos pigilin ang paghinga Sa taimnt'im na pakikinig sa mg-a sinasabi ii Rojalde. Sa m-a saindaling iyon. ang nakatulad — ng Doctor ay isfing paring buong buong taynga Sa maa kasalanang lipinhahaliygn is'n mamfinmatity na lamaug, na sa kaibiging makarating uk walang kapasin' pasfing ano mang mabigat sa pinto n,& Ian-it, dito pa Sa lupa'y nagsasalin na nang kanyang mg-a dala', sa' pari, na sapagka't taong banal ay di tinatablin ng gay6n gay6n. lamang tuks6. Si Rojalde'y noatagal na bumulong, n~pakarami ang kanyting, sasabihin unang'una n~a aug -kung bakit sa pitong buwan lamaiig nilang pagsasama niDanding ay magkakaanak na agad, gayong n~ dalaga pa -ito'y wala naman siyang n~itamong alilw, MR'liban s'a mka- sag6t na ipinagdalita pa ng-ang mnadalas ng~ kanyang puso. -Hindi ninyo dapat pagtakhan aug m~a nangyani-ang sa wak~s ay nasalita ni Dr;-Reina.' Kun sa bagay ay di nka karaniwan sa pipituhinfg buwan aug lumaba's na singlaki. n- ipinan-an~k ng in-,yong mahal na asawa, upang magiiig tunay at ganasp na sangol. ay kailang-an aug' siyam 6 samp~ung buwan man lamang Rapg.sm, datapwa't 6iulitin kong di ninyo dapat ipagtaka aug nang-At balkit hindi?. ang naipaagap na pasubali ni 'Rojalde. -Una ay sapagka't may m~a lihi'm aug katalagahin- n m,&a bagay 'na hanga n-ayop'y sinifskikp, pa lamuang matal6s n tao. MagAring na

Page  397 ,,PINAGLAHULAN39 397 sasaloob ng- m''a lihim na iyan ang pagkakapanaanay nk iny'6ng asawa. -Oo na ng-a, datapwa't ang paliwanag ninyo'y isi lamang palagay, hindi isfing katotohanang Mapagbabatayan n6- pagkukuro tungkol sa bagay Da. ito-ang tug6ng tila, pakikitalo ni Rojalde, na nakahahalata sa mga salita nk Doctor nk Dais Iamagntong maibsan siya ng kaunting hinagpis Si Dr, Reina'y ntipating-in sa kausap at sa pagmamasid Da walaug kakisapkisap aug mka mate., ay, ipinahalata aug pagkahabag kung wawalatiug pfiminsanan aug pusoug iyong nag-aalinlaug'an at naghi'hinala. Katungkulan ni'ya aug gumamot~ sa m~a -maysakit, at ibig lunasan si Rojalde na baga ma't walang dinfiramdam, ay maysaki't. na lalo pang malublia kay sa asawa niyang, bagong pnank -Isl n~a lamang palagay ang akiug sinabiaug tugo'n-datapwa't matibay at sadyang siyaugsanhi' n~ maraming mga pangyayari na di natinv mawawaan. Ang rn-a kababalaghain sa halim~-Iaaklakaya ninyonig isa' rin namanag kababalaghain ang naugyari kay Dauding? —ang usisa ni Rojalde. -Hindi naman lubos na aug aking pag-aakala ng gay6n, datapwa't manugysyari. At saka an6`faug inyong ipag-hihinala? Ba9go kayo, naghaisang pa — lad 'ay nagk~iibigan na muna at aug n agkakaibigan. kung minsa'y,.... Sabihin pa-aug patuloy makasandali at pagkatapos makapagpahid ng palwis. Ka'yo namay lalaki rin at lalakiug hindi banal na gaya ni San Antonio. No6ug araw mnarahil...Sa_ m'akatwid ay sisihin ninyo aug

Page  398 398 398 ~FAUSTINo AGUILAR pag-ibig na~ siyang may sala at kagsgawgn nk lahat. -Go na n5'a ang paput6l put6l na sag6t ni Rojalde, n-uni't pipitong buwan pa kaming nagsasama at di ko akli... -ang tinapos na larnang sa isa'ng buntong hinin-ang, salita. -Pit6ng buwan mula ng kayo'y makasa.l, nkuni't isfing taon 6' mahigit pa marahil na nagkaiibigan kayo, at sa loob ng- gayong panaho'y sukat mangyari aug lahat-ang gift n'i Dr. Reina. Si Rojalde'y di na umimik. Sapat na, labis pa marahul ang kanying nalaman. Upang mamunga ng gay6ng kalus6g ang is~ng halamang pi~pit6ng buwan sa pagkakatanim ay kailangan -munang mapahanda ang lupa 6' kaya'y nalining na at napatabagn. At ganip n-aman ang paniniwala na siya, si Victorino Rojalde, ay hindi siyang naglinfing ni nagpatab~a sa lupang iyon. Iba'* ang nanungkol nito at ang mg3a hinala ng kanying guniguni'y siyang nagsasabi kung sino, Oh, si Danding na sakdal ng ganda, puspos n- dilag at ulirain 'sa pagkamabait ay di ni'ya akalaing magk~igayon! Pagkatayog-tayog na dati at n~ayo'y pagkababa-baba naman! -Danding, Danding, ng-ayo'n kita pi'naniwalaaang di mo n-a palti malilimutan si Luis-ag nahiMutok na marahan ni Rojalde samantalang pinipilit na sa pagkakahar-Ap nilang iyon ng Doctor Reina ay huwag nitong mahalata ang unti-unting pagkaagnfis ng kanyfing' puso. Makas-andali'y nagpaalain na ang Doctor. -Inihatid pniRojalde hangang sa hipa at dooy panipinasalamatan ang, maru-nong na "mangagamot na Tjang nagpapanauli n', kanygng katahurikAn".

Page  399 PINAGLAIJIZAN39 399 Sa pagsasabi ng ganit6 'Si Rojalde'y nagbubulaan: ibfing bagay aug laimin ng ka nyting dibdib. Lalonfg nabuo a~ng paghihinala sa kanyfing pagjisip. Aug batang lyon ay di n-a niya anu'k. Sinabi ni Dr. Reina, at itong talaga, aug inahahangong kalinawan sa ka'nilang pag-uusap na, ginawa. Mapanglaw pa kay sa, dati at alao nang di palagyiln na paninibugho n& umakya't uli sa bahay. Nakipagharip na. sandali sa mg~a nag-uusap sa, salas na kanygng iniwan. Si ',Don Nicanor ay siya narnang nagsasalita. Si flora Titay aiy naro6n din at 'sa pakikitawa sa, mg-a nagh~halakhakan ay ipinahahalata aug tagla'y niyang kasiyahing loob. Sa tain-a ni Rojalde ay makaiilan nang makapaglagos aug gayo't gayon din nga, salita, ngkanyfing biyanang lalaki, at sapagka't suya na siyang talaga' bukod pa, sa dinfiramdam ng mnga sandaling iy6n, ay nagtindig na mnadali at nagbalik sa silbid na pinag-usapan nila ni Dr. Reina. Do6n, at Sa gitna, no mga, palarnuting mahahalaga' na nagsabit sa lahat n- dako, do6n at sa harfip ng isa'ng larawan, ng- giliw. niyang inn, ay tinimbang ni Rojalde aug kanyfing kasawiang palad. -Ipinagpuputok n~o kanyfing- kalooban aug katot'ohanang n~siyasat. Nang mg-a unang sandali'y inakaba, na, maalarnan lamang aug totoo, ay mIapapawi na'aug sama niya n-a bob datapwa't aug' nangyari ay h~indi gan~it6: kunug bagA sa isfing sugat ay Waong kumi'r6t, kung sa sunog ay baong bumaki. Kailan ma'y di naghintay sa ising dung-is na paris noo y mag~lilibing sa dau -al n - mka Rojalde

Page  400 400 400 ~FAUSTINo AGUILAR Da sa lahat n,& panaho'y hinangaan at ipinagpui 'dahil sa kanilang pagkatmalinis. Ang pag-aalinlankan at pagsisisi'y kapwa nag — papahirap sa, kanya at sa paghihinagpi's ay wa — lang na'pagbubuntuhan nug lahat kundi ang kanYang pagkakapagpumilit imaging asawa si- Danding. Ganit6' ma'y siya na rnf aug nagsasabi na alang-alang man Iamang sa kany~ing mka pagpapagod at lalong lalo na sa pag-ibig niy'ang dakila, ay di naman dapat na iyon ang iganti, ni Danding. -Go,- sawing palad ako-ang na'wikang tila may kina'kausap-lahat nk aking -mka pang-arap at ka-. ligayahan ay isa'-isa'ng ni~lugas -at plinapangiuoy nk dagok na ito n;5 kapalaran. INgay6n, ako na-nin'iwalang hindii salapi lamang ang 'kailan~gan sa buhay na it6, lalong mahal an~g kapuribfin, lalong mahalaga aug dan,&al ng is~ng lalaki. Oh, hin~diko inakalang ganito n'a aug higanting itatambing sa akin ni' Danding, siya na -aking nilalan-it at pinagiananan nk boo kongy pag-irog. Wala nang sasakiap,Pang lason sa aking, nilalago'k. Alam ~kong ako'y walang ulo, alam kong i'siing kapwa, ko rin. lalaki ang tumatawa ng-ayon at -nahahabag, sa akin, nguini't wala namang magawa, wala namang maisin -il at inapag-iting-an man la~mang. Ngay6n ay labo ko nlang di pinagsisisihan aug aking ginawa.kay Lui's. Talagang kami'y magkaawaly at k'ailan mang-' panaho'y,di na magaring mag~kasund~o pa. Iftagkaan~k.,c ako n - hindi: akin, magkaatsawat nk is~ingr par'is~ ni 'Danding.. at rnagtils namang sgpillitan,' magbulag'-bulagain kahit 'may malinawana matA, it6 ang kapaitpai 006g ditft nra M-Aipala

Page  401 PINAGLAHC~AN40. 401 gok sa isa'ng paris ko ng maban,,,,Is na kapalaran. At %panibago, na namang m~aa pagkukuro na lalong. mapanglaw kay sa dati ang naggumii't sa kanyaing kalooban. Nagtatalo ang isip tungkol sa dapat gawin -sa hairap n& gay6ng pagkasawi. Ang sugat na kanya'ng puso ay malaki', maiaring k~Iibipgan hindi lamang na pag-irog knndi pati pa ng pagmamahal sa buhay na sarili. Ang pagpapatiwakal ay unti-unting naisipa~n. Ang buhay ay nag-anyong mapanglaw sa kanya at nagtila isa'ng pahirap na, walahig katimbang. Unti-. unting nagiging gabi ang lahat sa, kanying masid, gabing malungkot at sing-itim n~o duhat na di man kaisinagan ng- kahit, isa'ng' bahid, na putt. Waring siy4j'y nalulunod sa gitna n g isa~ng karaga - tang dugo na sinisigwa' at bawa't along dumating ay nagpapapalubog na lalo sa kanya. Lahat ay mapanglaw. Safin man magtapon' n- 'tinkin a y walang nakikita kundi panibugho, at walang matanaw kundi lungkot-li'bingan. Ang mnga bulakiak sa kanya ay wala nang nkiti, at 'ang mabining simoy nk han -in ay patalim pang umiiwa sa kanyang katawtin. Pati nk pagkaka-, tuwa ng mZ~a nasasalabas, kung mirinig' ni'ya'y nagtitila tawag nk kamatayan. At ang Larawan n~r inai niyang n~roroon, may malungkot na, titig at anyong kagalang-galang, kung mnasdin 'ni Rojalde'y tila nag-aanyaya sa pagpakabilanig buhay. Sa sirnbuy6 na kany~ing kaloobang sikip na sikip, sapaibugho, ang in-a kalungkuta,'t pagsasav~a sa buhay ay nahalinha'n na p'oot, kay Danding, sa babaying.di,nanghin yangsa, kanying mnga paQunuyo at pagpapakai,atay halos. Ang pagkalalaki aiying hinamak nkP pinagkitiwalaan pa naman n. 26

Page  402 402 FAUSTINo AG.UILAR kanyang puri, ay tumututol at nagsasabing hindi sa lalaki aug padala' sa. udyO'k nk hinagpis. # Ang pagkidustang iyon sa kanyaing pank2alan, ay di mahuhugasan Ikundi n' dugo, kaya wala nang inisip kundi aug paghihiganti. Nfigising kay Rojalde aug asal ganid. Uusisain niya si Danding, at ibaikit hindi'y 4a ito aug makapagsasabi n- lahat, aug makahahawi n& tabing-~sa sigalot na iyong di uiya ikatahimik sandali man laman-g! Aug akalang ito'y siyang nabuo sa kanyang guni1fa. Aug lalaking nawalan ng danaal at kapuriha'y Mag-uusisa sa, asawang nag-, lilo at di nagtapa't. Kay Rojalde ay isa'ng karapatin aug, ganito, na di mai~a'lis ng sino man, at tUla sa kabilisa'n na lintik. kung gumuguhit sa ising makapal ua ulap, na si Rojalde'y nagtindig sa pagkaupo at napatun,5o sa silid ni Danding. Nang na sa pinto na ay na'patigil sandali', pinagmunimuni aug gagawin at uiitanong sa sarili kung may katwiran siyang mag-usisa sa isfing paris ni Danding ay di naman naiikako ng pag-libig. -Hindi n~a nan~ako dapwa't akin siyang asawa at makapangyarihan ako sa aino maug maibig-ang sabing tuloy pasok sa silid na tila may hinahaboi. Si Dapiding ay nakakatulog. Nang na s'a silid na'y kaiunaunahang sumilid sa isip na sakalin, pata'yin sa inis aug' sangol na natutulog ngi tahimik upang huwag nang sa kinaiuuhs, ay magpagunita pa nP& kanygng kasawia'ng palad, n- kanyang pagkaamaing walangr puri. Bago pagkatapos ay idamay aug ining tampalasan, aug mnasamang asawa 't lilong si Danding' at saka istunod aug kanya naming sarili,,magpatiwakal pagkatapos malang-o sa dugo yamang wala na, ring

Page  403 PINAGLARUAN40 403 kahalahalaga' aug kanying pagkatao. Lahat n~r ito'y p~minsanitng sumilid sa isip ni Victorino na walang na'kikitang ano man maliban -sa kanyfing infisip na paghi'higantil. Nilapi'tan aug sangol, tinignang m'atagal ua tin,&ing walang kapikitpiki't, bago si Danding aug tinapunan n~, isi pa ring titig na la long maluwat. Ang pagka'titig na iyo'y lubliang maraming sinasabi. Tulad sa pagmamalas n~, iss'ng hukom na sa kawala'n n- matwid na mapagbabatayan na paghatol s'a isaiug pinararatan~aw, ay ibig makatarok sa budhing sarili nito:- yao'y, i'sang tinging kinipapalamna'n n,& higanti at panghihinayang. Sa dibdib ni Rojalde ay nakipanuluyan u- sandaling iyon aug nais na mnaninkiIl at aug pagkahabag. NMgunitaug kung patayin. ang sangol at idamay si Danding ay magilging ganid siya, at kung inagpatawad nama'y mawawalain na, danu&aI. Lumap'it lap'it sa sangol, dinaluhong itong gulong gulo6 aug tibok n,~ puso, at hinipong mara-.han' sa mukha. Minasdang mataimtim aug liatutulog na walang malay, hinagkin ng- isa' 9i" Danding, waring nagpapahimakas', at inihanda na ang mcra kanay'. Ititituloy rin ang kanyang bauta. Nauni't si Danding, ay napamulat. Aug halik na durnampi sa kanyang pisngi ay ikin~gulat nj~ bahagya, naginulat n4 m;nYa mati at aug n~lin~gapa'y si Rojalde,, -Ikaw Pali, akala ko'y, kung sino-ang *alitang tin~apos sa isa'ng n~iting maligaya. Biglang natubigan si Victorino. Aug lahat n~ kaban-isin niya, aug pagnanais na magpakalanko sa -dugo ay dagling naparam. Napatulad sa m,&&a

Page  404 404 404 ~FAUSTIN'o AGUILAR ulap kung umaga na madaling nawawala pagtag.s n~r araw. Wala siyang itinagal sa n~iti at~ Matatamis na salitang ito. Kinasuklamain augkanya' ring sarili' sapagka't Daghinala sa isa'ngasawang paris ini Dandiug, at halos walang kama — layain sa ginagawa, na napaluhod, 'duo'p aug da — lawang kamay at aug sabing may pao's na tinig: -Dandiug, Danding, iniibig mo ba ako? Ang, tinanong ay hindi nakahum6 agad. Ipinag-. taka- ang anyo at katanungran n~ kanying asawa.. Inisip kung ano't iyon pa naman aug napitang matal6s ni iRojalde. Naumid na lanmang at nagtun~ro nk matA, walang nasabing ano man, at augPU80OY sumikd6-sikd6'. -Dandiug, magsabi ka, i'niibig mo ba ako?-, aug pamuliug samo, ni Rojalde na di rintminag sa pagkakaluhod. Sa pagkakaulit na i'to'y isa'ng bangkay aug nag-, uling nabuhay sa dibdib ni Danding. Aug larawan ui Luis na kanya~ng sinumpaan ng pag-i-big, na diemalililo, ay tila pumagitna sa kanilang paguusap at tulad din ng~ sila'y ika'sal. ay waring na'roon nakikinig ng kanyang sasabihin at isasagot. Ayaw si Dandiug na madun orisan aug kany~angm~a labi n~ is'ng kabulaanan', at ang sinunod-;ay aug sigaw ng sari'liug. budhi. -Victori'no-ang wikang nang-angatal.-Malaon nang aug pag-ibig ay patay sa aking puso. Ako'ydi na makaiibig kahit kanino at ito rin naman aug aking sinabi no6ng araw. Alalahanin m.ong wala akong ipinan-ako Ikundi isl lamang pagtotapat n,5 babaying may asawa-at aung mka salitang ito'y dahan dahang ipinasnaw sa labi na tile. aug nasa'y niaunawaing mabuti ng kausap.

Page  405 PINAGLAHUANN40 405 -Ah,-ang na'pabigla't bula1a's 'na sagot ni Rojaldeng sabay tindig-wala kang awa-at u161 na mistlanglumabas sa silid na nagtuloy sa is~ng Aduruni~awa't doo'y sumagap, n- hanging makapagpapaluwag sa kanlyang nagsisikilp na kalooban. Dahli sa yabag n~ kanyang paa ang -natuitulogz na sangol ay nagisi'ng. Si Dandi'ng ay nasindak sa kany~ng n~kita. Kttikailan ma'y Ai nag-aanyo n- paris noon si Rojalde, bagrkus tuwi na'y 'naikitaan n& matarnis na pakikisamna. Babayi palibhasa, si Danding ay Umiyak na lamang, at ang mapungay niyang mat & y naigbiilong sa mapapa'it na luhting namnalisb'is sa1 magand6 niyang pisn(Yi. At sa panggigipuspos n~ kanyang pu~so, ay walang hinahagkanhagkan kundi ang ana'k na sa minsan mlinsang pagtingin,sa Inai'y tila nagta-tanong kung an6 ang luha at kung bakit mayroo~ng lumuluha. -Marahil naninibugho siya-ang naisaloob agad.,Ang gayong anyo, ang tila nagagah6l nliyang kilos at kamadali'anan sa pagtalastfis nP, isti pa namang bagay na hindi mimninsang nadinig na pinakatangitangihan ni Danding noong ito'y dalaga pa, ay siyangr ikinabuo agad sa isi'pan nito n.~ hi-,nalang marahil n~a'y naninibugho ang. asawa. At si Danding ay nahintakutan sa wari'y nakikita -niyang naglalagablab na siga sa puso ni Rojalde, naunti unting iniiagnas ng~) walang awa'ng simbuyO6 ng- kapootan. Hininalang marahil ang kanyang irog na bunso ang dahil1in n- gayo~ng panDinibugho, hininalang marahil karanmaydamay rin -naman' si Luis sa gayong pagguho nk m~a kali-,gayaha't pag-asa- ng isfing lalaking nag-aakalang wala na siyang dang-al. Nguni't malini 'ang kan

Page  406 406 406 PAUSTINo AGUILAR yaing pakiki'sarha, at walang ma'isusurot sa sari'li na ano mang pagkukulang. -Hindi ko kasalanan aug di mo pagkamialig'aya. Wala akong isinumpa sa iyo kundi ang pagtatapat lamafig n~o is~ing asawa, at sa aki'y di ka makaliahanap nk pag-ibig. Kung nanluibugho ka man, kung ibig n~o ang manisi at maninu5i1; ay singilin at paghigantihan aug mga nag-akalaing makakalakal aug puso at aug pag-irogo~ nk isa'n'g may tapat na dibdib. Inakala mong aug puso ay isa'ng, kasangkapang nabibil'i ngy supot nk salapi, at ako'y hindi mo masisisi. Wala akong ginawa kundi sumunod lamiang sa hinatas 'sa akin~, pata'y ako n~v jyong pakikamayan sa harap n~ altar, at, n~ayo'y walang katungkulang man agot sa anong an.6 man. Sa is~ng kasaugkapan ay an6 aug iyong mahahanap? Wala akong sala, wal'ang wala-ang tapo& ni Danding na may luba pa rin sa matai at "ang kalong na kanyang bunso ay nilagakan sa pisn~,i nZ' ising matunog na halik. Aug larawang iyon no) kiawalang malay ay di man lamaug nabahala. Hindi nalalamang sa piling niya'y isa'ng sigalkt ng buhay aug walang awangpumipiyapis sa dalawang kalooban. Patuloy sa pagtulog na lubliang tahimik. Si Rojalde' ay wala namang tinag sa p)agkakadunkaw: matama'ng minumuni aug kanya'ng palad., Ising mabankis na sunog aug noo'y nangyayari. Mula sa maliit na daan ng A.., aug tila gumugulong na apoy, ay n-akatutupok na uk di kakaunting bahay na pawid. Sa mabilis uiyang lakad ay di fisang Ainak aug inagawan n"R tahanan. Langkay langkay na babaying kalong aug kanilang' maa aniik at pawaug may m~,a luha'sa mati, aug,

Page  407 PIN AGLAHU A N40 407 *, lumalayo, sa apoy na tila inuutusan sa paglaganap. Ang m~a balangkas n~r, malijiit na bahay na, paw'id, sa pagkatugnaw sa gitna n- naalilnpuyplig usok na tumatkip halos sa sikat ng- araw, ay kinariringan n~ mc)'a putok na hulirig pagtututol laban sa gayong kasakimang hindi na gurnalang ni 88 pagtawag sa Diyos n~ marami, ni sa' pagpupumailit n 5m'a bomberong nagsasainpUng katawan sa pagkaibig masugpo ang apoy. Patuloy na inaaYunan n& han,~-in at balang bahay, balang halamang mitagpuan sa nagUgUtom Diyang lakad, ay pinapagiging ab6'. Sa maluwang na lansang-an, aug apoy ay nagtatago'p, at aug mga pullis na sumasawatA- sa mcy'a may bahay sa pook na nasusunog, ay di na igalang ng daa'ndaa'n taong nankagpupumilit mnakalampas upang' umabuloy 'sa kanilang mg,)a ~Inak at kaibigan. Ang kaguluhang ito'y siyang na'dunghalan agad nii Rojalde sa pagdun~aw. Is~bg hanging mainit, waring inaydaling kapootan n~v apoy, aug kapAgkaraka'y ibinati su kany6 ng, durun~awan, nguni't hindi man lamnang pixiansin. Aung pag-iiyakan n5 -rn~a tao, ang pananakb6' ng marami, aug pagbubuha't n(- m~ra balutan, at aug pagbagsak n~ nan,,ag-liliyab pang balangkas, na, natatanaw sa di rin naman nialayo. ay di man nakabakla' sa kanyai, kahit sandalli. Mana pa'y ikinaliba'ng at inaring isaing pa'nooring marikit ang kan'yang naftatanaw. Bulag na, bulag siya, sa mga nangyayari sa kanYang palibid, wal ang 'mata' at. damdamin 88, ibang' bagay malil~an na lamang sa kanying paninibugho. Si Danding na nfiroroon sa silid ay siya na, ring nagwalat n& kanykng puso,. Habang nakapanungaw si Rojalde ay WRalang hba'ugunitu, kundi

Page  408 0 408 * 408 FAUSTINo AGUILAR ang kany~ng pagkas awi, walang na'kikita kundi si Luis, ang kanyaing kaaway. Jialong tuniutulini ang pagkalat ng- apoy., Tupo'k na ang ilang lansan,&an 'at ang alipatong tan~,ay ng- han~in ay nakalilipat na sa malayo., Doon man nama'y nakapupugnaw na n~ di kakaunting ba-. hay. Yao'y hindi na apoy lamang kundi tumlatakbong apoy. Nguni't si IRojalde'y di rin tumitinag: minumunimuni, aug -kanyang kapalaran at saka ang higanting gagawin samantalang nakapanungaw at nagmamasf'd sa pagtatakbuhan sa malayo ng m~a tao. Si Danding ay walang malay sa nangyayaring' sunog. Na sa silid, nag-iisf' at walang kaul'ayaw kundi aug sama na loob, na madalas hagkan ang bunso niyang nakaniata lamang, at sa tuwing pagia, masda'y kina'kikitaan niya n- labi't mg-a mat6i, n& tabas n~ mukha't noong tulad na tulad kay Luis. -Ang aking anaik, ang aking anaik-ang palaging gambi samantalang pina'pahid ang kanyang niga luha. Sa lansangan nama y malaktis pa~ katy sa dati ang humihihip na hangin. Waring sina'sadya -n,5 malakas na amihan at nk apoy ang pagsasabog ng, kapighatian. Wala nang magawa ang ynP~a bombero. Ang m'a kabayo nilang masisighi at walang' k-apaguran ay nangaglalawit ina ng dila. Pati tubig na lumalabas' sa, naghahabaang bituka na pamatay sunog, ay nawawala~n n& bisa. Ang. apoy ay mnalayo us, nagkapulupultitong, nagkagalamay sa lahat ng dako lumipat na sa daang M. at doo~n naman nagbunton na kanyang poot. Ang usok na puma~pailanlang ay ni~g'ng tabing na makapal at nagpa

Page  409 14 PINAGLAHC2AN 409 kulay nk malamlam, sa dating maningning na araw.' Ang bahay ni Rojalde ay napapan- anib nang ma-,damay. May m~a isging daang dipa na lamang ang layo, n~ sunog. Ang nankawiwili sa pag-ijl'uinan ay nan~aligalig na pati. Hangan sa kinatlalagyan nila'y umabot na ang alin-awnkaw sa pag-tatakbuban n_~,nagugulong bayang mahirap. Sa taing-a nila'y umabot na ang dagundong nk maragasa'ng pagpapatakbo, n- m~a bombero. Maliwanag na nilang na'uulinigan ang sigawan niula sa. ibaba na: sunog! eunog! Si Barrientos ay walang kaunaunahang ginawa kundi hanapin ang kanyang sombrero' at marmog, si Balani ay nfipatakbo sa loob, si Don Nicanor ay napapako sa pagkakatayong di makapagsabi "n'g ano man, at si' ffora Titay, ay nasok na madaling madali sa silid upang iayos at~ mailayo agad si Danding at ang kanyang ap6. -Rojalde, sunog-ang may tapik pa sat balikat na sinabi ni Balani sa kanyang kaibigang nakaPanunkaw. -Ikaw palai-ang marahan at banayad na tuCon ng pinagsabihan-ay ano kung m-ay sunog? Ang sagot na iyo'y ikinfidilat n,& m~a matg ni Balani. Hindi akalaing si Rojalde pala'y gano6n ea harap n- pan-anib. Papakli pa sana, n~uni't tiaroon na ang apoy, na sa pangatlong, bahay na lamang at si Balani ay matuling nanaog tulad sa ising palasong bininit. Noo'y Ium~1abas naman 8 flora Titay sa silid at ng- maramdamang hangang oa 'kin1a'laagyan niya'y nakadadaring na ang init, ay napaluhod na lamang at ang wika:, -Dios ko, Dios ko, iligtas mo po kami. Sabay sa pakakakaadiyo8 ko ni n-ora Titay ang I#

Page  410 410 FAUSTIrNo AGUILAR is! nanaang ti'li ni Danding, mula sa silid. Sa loob n~o bahay ay gul6ng gul6' na: ang mga alila'y naagpapanaog no; lalong mahahalaging kasangkapan, si Barrientos ay nagpapasingkaw sa di magkantututo nk dadampu~ting kotsero, at si Don Nicanor ay naipatinag na pati sa pagkakamulala. Si Rojalde lamang ang walang kibo: tila plinutl1in nk dila at inagawan ng sariling loob na7 apoy na pinapagmamadali n,& hangin sa panunupok at pag-Nakasingkaw na, nakasingkaw na!-ang malakas na sigaw mula sa lupa nk matandang notario. Isfing 'mesedorang kin~ilalagyan ni Danding ang tila nagbintay larnang na hudya~t na ito U-pang ipanaog. At panahon na naa, ilang sandali pa'6y ang malaki't mainani namang bahay nif Rojalde ang siyang naglalagablab. Ang pagkatupok ng& bahay na ito'y nagpalaking lalo sa sunog, ang m~ga alipatong pinatitilandis nk apoy at tinatankay naman ng han-in, ay nakarating sa lalo pang malayo-at doo'y nagpak~ban-is bangis. Apoy magkabila kabila. Saa'n inan magpako nk, ting-in ay pawang lagablab ang makikita. Waring napupugnaw ang. kamaynilaang dati'y masaya't may niga bahay na nagpapalaluan sa tatayog at pagkamnaganda. Walang lakdaw ang. apoy na di, paninira au~g ginawa. Tila may isfing karnay na makapangyari'hang nagtutulak sa kanya, na ga'yong marami nang natutupok atr hindi pa rin inasisiyaba'n. Patuloy sa takbong matulin at kunwa'y bagong Atilang nanggagasak. Gaano ~karamning finak na walang tahanan., Ang tao,'y ~walang maalamang sulinkan,, saan mang padakio'y apoy, at ang nakalulunos na pagka

Page  411 PIN AG LAHfYA-N 1 411 silab nk maraming kayama~a ty lumtilaganap, palakil at di naghihiglaw m'unti man. Pati langit nai di karaniwang mantbot n- siga'w nk katwi-. 'rang naaapi, ay pinapagkulimlim ng, usok. Sa har'p, n,& gayong pagkasawi'y walang pusong di nalunos, bihirang matai ang di niipaluha. Isa'ng tao lamang ang mula sa isting mataH' na burol sa Sampiro, hawak ang barreta, sa kam~ay atsan damit bilangong da1'a'y kinaititikan nbilang na 5i.740 ang nagmamiasid na nakangyiti pa sa, gayong malupit na sunog. Sa piling niya'y may isi" pa. ring bilango, na samantalang nakaluhod at gurnagawa na i~ang butas sa bat6, ay napilitang mag-unat nk ulo at tumanaw sa, dakong itinuturo ngr kanyaing kasama. -Tignain mo-ang wika ng- maybilang na, 5J740 -Sunog sanMayitila, sunogr na-malaki fit sa anyo'y tila tumutupok sa, sanglibutain.' Ganya'n ang buhawing aking pina'panigarap, ang araw ng, singilagaking ninanais na, ipagkakapantaypantay nr~ unadfa at iguguho nk masasamang palakad san ina baIya't kapisanan. Mistulang larawan ang ~sunog na iyan nk pagtutuos na, darating bukas, iyang bagong araw na minirnithing m~silayan n& m67a api't nagtitil's, ng mka dinuduhagi at inaalipin. -Hintay 'ka' Luis-ang sabi nk nakaluhodkung" g'anyan aug laraw na, iyong sinasabi, ako'y nan~inkilabot at nahihintakutan. Kay dami palang luha, kay darning pagkaiawi nk kinaka'ilaug~ang puhunanin. -Sapagka'.t san ikapagtatagumpay ng ain mang iayon, sa ikabibihis ngf katauhang dinudusta, at san ipagwawaigi ni- Katwiran laban san Lakas ay

Page  412 412. 412 FAUSTiNo AGUILAR kailang'an aug dugo,, kailang-an aug buhay,, kailan~aa ang luha, aug;apoy na panunog. Maggiba muna saka magbuo pagkatapos: nariyan aug tun-go ng- aking pan,&arap. -Luis, Luis, nakapankingilabot ka-at pagkasabi ni'to ng kausap ay n~patinkin sa binata na sa pagkakatayong walang tinag, hawak ang barreta sa kamay at nakapako aug m~a mati sa sunogo; ay tila isa'ng bagong Diyos na sa m~a huling sandaliug iyon n~ hapon at sa gitna n~ malamlam na sinag ng araw, ay nagpapakita n-5' boong kapangyarihan. Ibig pa sanaug magrsalita ng kausap ni Luis, ibig' pa sanang taruki'n aug ubod nk gayong in~,a sabin g tila liwanag n~ liutik nua tuma'tangla'w sa isa'ng gabfing madil'im, datapwa't isfing hugong na parang kulo'g, iisaing puto'k na ikiuayan'ig n& lupa aug n~rinig' uoon diu. Tipfik tipfik ua bat6, saboy nu& lupa at m5-a faming dumudugo pa aug nagkahalohajo sa pagiland~ing: is~ing na'kaligtaang di~namita aug nagpahamak sa maraming buhay. Nang tipunin aug mhga bilango ay marami, aug wala. Nan~aroo'n aug kaui1a'ug 'katawa'n, aug kanilang mg-a bisig,- datapwa't -dur6g dur6g, dugua'n fit biwahiwalay. Aug may bilang nu 5.740 sy may' isa'ng malalim ua sugat sa di~bdib, J11n pa ang nagkasugat diu. Aug araw ay sumisibsib: naghiihingalo sa naging banig uiyang makapal'na pang-inorin na bahagyang matalo nu- nagpapaalam niyauig liwanag. Aug nakalulunos na hapoug iyon ay siyaug tumanglaw sa kalumbay-l'ambay na anyo n'O- i's~ng

Page  413 PINAGLAHUAN41 413 lalaking sa may dulo n~ daang, C. ay nakatayoDnr halukipkip ang mka kamay sa t~pat na isa~ng bahay na malaking sunog at lansag lansag na. Siya'y si Rojalde,' na walang kibong nagmamasi'd sa in~a abo at uling nk kayamanan Diiyagnilamon nk apoy. Naroong may n-itn~it pa rin sa puso, taglay ang panibughong di ika'tahirnik at nagtatanong kung bakit iginalang pa ng apoy ang ba~bayi at sangol na kapwa naglalarawan ng kanying kasawiang palad. Sa harap Da mga abo at uling na nagbabaga ay minumuni muni ang kanyaing higanti, samantalang sa bahay' na pinagtakbuhan muna, kay Danding ito'y pina'g-uukulan ni Dr. Reina ng lalo niyang mabibisang gamot. Si Danding, ay walang malay tao, aywain kun sa pagkabinat 6 pagkasinda'k naman kaya. -Salamat, may tibok na aug puso-ang natu-. tuatmay pagtatagumpay na salita ni Dr. Reins, pagkarain n~ maa unang sandali. Lahat ng nakalilibid sa may saki't ay 'pinagsaulan na mka kulay sa mukha at si flora Titay ka di pa natatagalang naghihinagpis at balong ang dalawang mata', una'y sa pighati at lalo na s8 pag-aabaalang kung mani,atay si Da'nding ay di na siya tatawaghig biyanan ng pinakaulo n& yaman Oa b~oong Maynila; ay pinamilaylayani sa labi n~r isacng~ naiting masaya, na kung nakita marahul' ni Barrientos ay ikinapagsabiing m~aganda pa rin n~a, si nora Titay. Nk2uni't si Danding ay di nagdidilat n& matag at si Dr. Rei'na ay nag-ia'ainlangan, p~a rin sa sarili. Mayamaya'y dumirating si Ro-~ jalde at n- mfibalita aug 'naiagyayari ay dalidabing lumapit sa kinghihigan ni Danding. Ang lahat,

Page  414 414 414 ~FAUJST1No AGUILAR ng- kapootang naghahari sa kanyang puso, ang nais na paghihiganting kaulanlayaw pa rin hangang sa nang umaakyat na lamang n', hagdanan, ay isinuko at ipinang-ayupapa sa har'p, ng- kaawaawang anyo n~g asawa na sa pamumutla ngmukha, sa pagpanaw na dugong nagiging pangtina sa maputi niyang balat, ay, tila is~ng ba'ng-ka'y na, mistula, Nalirnutang lahat pati ng -kanyang panibugho, pati, ng kany ang pagkaapil at ang naghari sa dibdib ay ang, habag sa asawang naroon at di makapagsalita. Mga mate na lamang ang pi'napagtatan6ng sa kaharap na. Doctor n6,uni't sa, di man nagbabagong kulay at anyo ng mukha nito, ay wala siyang mabasa kundi aug di pa pagwawaging lubusan ng dunong sa kalubhaan ng maysaklft. Nagdairaan aug m~a. sandali at si Dr. Reina ay di lumalayo sa ulunan nito6. Walang panagot sa mga naninabik na tanun~rang mnamins-an-miDSa'y ninasnaw sa 'bibig ng in-a nairoon kundi aug tingnan pa itating. sa "bibig n6 is~ng mangagamot ay mahirap, pakahuluganan': kung kawala'n ng pag-asa, 6 kaya'y isa'ng hatol na di na matu" tutulain. Nang mg~fa sandaling iye.'y isa'ng mahabang hanay n&r m~a. bilango na galing sa pag-gawa ang ipinapasok sa tualuwang na pinto ng Bilibid.,$a mga mukha. nila'y maka'kakita nk king~a'larawvanan nk pagkasawi, nk niaga naghihiwatig nk kapoota't pagngingitngit na kumakamandag sa kani'lang puso. Ilin sa kanilang m~oa kasama aug dinfiduyan, pagkat nanagkaugat sas pagsabo - dinamnita. Nang i'papasok na laffang sa pinto, aug isi sa mga may sugat ay napatin~ala sa kalawakaug

Page  415 PIN AGL ALHAN41 415 walang hanga, at ang walang buhay niyang titig ay doon pinahanap s9a Diyos na dito, sa lupa'y nagtatago at hindi makita. Nagwawagil namiin ang araw sa kalunuran. Isgng sinag niya, ang nakapunit sa niakapal na panginoring nag-anyong tao muna bago nagkadalawang b~isig pagkata-pos, saka, nagtila ising malaking Cristong nakadipa, tulad sa, bago'ng Cristo nk Katauhang araw araw ay ipinapako n- Katauhan din. WAK&S. maalat, 25 'Se~ptiembre 1906.

Page  [unnumbered] i~~~~~~~~~~~~! 1;0 ~~ ~~ ~~ ~~ ~~ ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~i #~~~~~~~~~~~~~~~~ i, I~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ z~~~~~~ "I~~~ ~ ~ ~ ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~:'*.~* ^.. ''* e, -. ^~~;: ".~ * '-. ^ M 1; -.. *-*^ ' "

Page  [unnumbered] i. F R J

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] UNIVERSITY OF MICHIGAN 3 90111I04878 I4212 3 9015 04878 4212

Page  [unnumbered]