Bulalakaw ng pág-asa
Amado, Ismael A, Regalado, Iñigo Ed.

Page  [unnumbered] , - I~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ A A

Page  [unnumbered] o, 0N ~Ti A1 i.N% t v"I V^.. - THE CELLAR BOOKS SHOP It1090 WYOMING oDETOIT. MICH. 48221 '-I~ ~ U.S.A.

Page  [unnumbered] I

Page  [unnumbered] ( i I i:

Page  [unnumbered] * ' ':;- t- ' Y -.kS a -,;s..- ir "o 'atL -, '.f,- - f. 0 ~~~~~~- - I; i -- p 1 eI Bulalakaw i ~ ~Ag iii ~;o c,: ':" c:;~~ f ip*' I~ a: it, I%

Page  [unnumbered]

Page  I Bulalakaw i A: Pag-Asa Sinulat ni Ismael t. lrn)ado noong mga unang araw ng kanyang pagkabinata nang ang kanyang gulang ay lalabing walong ta6n lamang. / Mga Paunang Talata ni. Ifiigo Ed. Regalado

Page  II Mga Paunang Talata Giliw na Mangbabasa: Kung sa pagtunghay mo ng niga akdnng paris nit6' ay wala kang ibaing nais kungdi libafigifn ang iyo'ng kaluiwa sa mga paflgyayaring tinatawidl ng dalawaing pusong naig-ifbigan; dalhin ang panimdinc sa sillid na pinaglalaguyuan lng miga kaluiwang pinagtali ng pag-ibig; mabati'd ang mga hiwaga ng pagmamahalan ng magkasi na karaniwang ibinubuhay ng ating mga mafigafigatha; kung iya'D lamang ang iyong hafig~d, ay huwag ka nang rmagpatuloy ng paghuklat sa mga dahon ng kathang ito6, pagka't pananaktan ka lamang ng ulo at nziaaaksayahan ng panaho'n: ang akiat na ito'y hindi makatutugon sa iyo'ng pita. Jt6'y bulaklak na walaing bafigo6, figUni't bulakiak. 1t6'y parang lafigit nia walang buwanni tala, ni miga bit~uing nakaaaliw sa naninimidimn na puso; figurii't may araw na nakapapaso't nakasusunog sa maninipis na balait. Datapuwa't kung ang layon ~mo'y dumamd ng isaing sugat na dinamdam. ng ating bayan; humanap ng isa'ng buha'y na adhika upang pag-aralla't dilidilihin; inag-aral ng mga mnakabayang- haliinbawa upang ituro sa iba aMangalang sa kapakana'n ng ating Lahi; kung iyain aug iyong Pita ay bukiatifn mong" isa-isa ang

Page  III mga dahon ng kasaysayang it6", matiyaga Inong tunghan ang, kaniyang talata, pagka't titibo'k ang iyong puso at mabubuhay.na lalult lalo ang mga simulaing inaalagaan MO sa dibdib. Ito'y sigin-g nagdirifigas; figuni'T hindi nakatutupok. Ito'y suinog na naglalagablab; figuni't walaing mga alipatong sukat pafiganibang makapagpapalakil ng apoy. Wala; ang layon ng slumulat ay burnuu, hindi guMiba. Sa'pamamagitan ng mga paunang talatang It6' ay sukat nang rnahinuha ng sinonain ang nilalaman ng Bulalcaka~w ng Pag-casa: Pag-asa sa isang Bayang matibay na mapapatayo at hindi sa isang Pag-ibig na balo't ng' rga pagpapakunwari. Jto'y pafigarap; figuni't yao'y: katotohanan. Gayon imin, ang pagkakala'bas figayon ng akiat na ito6 ay nafigafigailaf'igan ng isang paliwanag. Palibhasa'y ak6'-marahil-ang unang sumaksi sa pagkakasulat ng mga unang dahon nit6', kaya siyang napitang tumungkol ng kailafigang pagpapaaninaw kung an6't ang isting akdang limbag na noon pang Agosto ng 1909 ay flgayon lamang natluluyang pqalabasn at ipagbibilli sa, mga akiatan. Ang Bulalakaw ng Pag-asa ay natapos sa limbagan noon pa figang 1909. Inaaklat na lamang ang kaniyang mga salin nang ang kurnathaly tuinanggap ng mahihigpit na ay

Page  IV IV,, bubat sa ma rapaing "nakatata~as' sa kaniya,, at kung bag-ai sa 1Sang Stmisintang ibig magasawva, ang nangyari sa kurn-atba 'y natira sa pana nabik, pagka't ri'arg durnulog Sa rnagk-akast-i, ito'y nagkaift ng tiflong at iminatuwid nia buk6d sa "menor de edad" ay wala pang "4konsentimiento" ang Mga MogUlangr. Ang kasa'l ay naurong. 0 sa lalong mnaliwanag: ang akiat ay hindi lumnabas. Pinigil ang pagpapa'labas. Bakit? Ang sabi rig nah-gagpayo: rnasama ang panahon, sa papawiri'y naglipaid-lipad ang iga, ibong rnangdaragit... ang rnga sisiw ay kailafigang maflgagtago upang huwag ma~pahamak. Nang mga araw na yao'y sariwang-sariwa pa ang, usapin no, "Muling Pausilang", at pinagaalinlafiganan ng mar'ami ang katibayan ng rnalayang paglalathala ng anorming babasahin, mapting ito'y aklat o pahayagan kaya. At... Sa pakikibagay sa panahon-hindi sa takotang kunmatha Dit6'y dinaig ng makatuwirang payo at ang kaniyang akiat ay malaong naulog sa "isang madilm nasilid". Buhat noon, ang pafigalan ng kumatha, na, nang mga araw na sinabi'y hinafigaarn ng Bayang Tagalog dahil sa matatapang niyang lathalang lumalabas sa mga pahayagan, ayv naligpit na rin at di na napagdinig. LSaan notroon Si Ismael A. Amado? LSaan naroon

Page  V V. ang batang manunulat na tubo sa San Mateo? Kasalukuyang hinahanap' ng sumusulat nit6 ang katugunan sa inga- tano'ng na iyan, nang walang anii-an6'y sa sisipoft at inilalahad sa ~-aki~n ang kaniyang palad. -Isang mahigpit na kamaiy at yakap, kaibigan-ang wika niya sa akin;-ak6'y mag1alayaig na patufigo sa Amerika., -At ang IBulctlakaw ng Fag-asa?-aing pamangha kong tanong. -Aywan ko kung saan naparoon, at ay~wan ko rin kung ano6 a-ng kaniyang kahihinatnan. Marahil ay sinunog na nila. Nakaraan anag niga buwan at tao~n. At... patif na akong isai sa matatalik na kaibigan ng naglalayag ay hindi tumanggap ng kahi't anong balita. Parang namataiy sa larafigan ng Pani'tikang Tagalog ang pafigalang Ismael A. Amado! Walang anti-ano6, pagkaraan ng iHang tafn, ay napabalitang ang manunulat na tagfi San~ Mateo ay dumating, matapos, makapag-'aral sa Amerika. Sa tina naming pagkikitaly wala kaming napag-usapan kungdi ang ka. niyang "nakatulog" na, Bulalakaw.-. Ang kaibi gan ko'y napafigiti lamang at nagpha-w yag ug ganito: -Ang Bulcdakaw ng Pag-asa ay dbiatnan ko pal sa. aking sili~d, naroong nagtalak. san; figuni't marahil ipasusunog ko na. Ka

Page  VI VI. sama ng pagkakasulat at ako'ng ito6 ang unaunang nakakakilala figavon rig kasamaan. hincli lamang ng pagkakasulnat, kungdi Ialu't higilt ng ila'ng isipang doo'y aking inilarawan. iSayang na aklat! Gayo'n man, salamat sa, pagpapavo ng mararning kamanunulat sa wikang tagalog, at si Amado'y napilitang sumunod sa kanilang adhika. -Natalo ako6 kaibigan,-ang wika sa akin. Ang Bulalakaw ng Pag-asa ay tila ipaaaklat ko rin; figuni't, hindi na upang masunod ang una kong hafigarin, kungdi upang makatulong na lamang sa pagpapayaman ng mga aklat, na nasusulat sa ating sariling wika. Dapat mong mabati'd na ak6' ang una-unang kumikilala na ang akiat na iya'y hindi nababagay sa panahong it6' ng pagtutuluiga~n at mabuting pagsasama ng sinasakop at nakasasakop. Ang paglalathala ko nit6'y bufiga na lamnang ng aking nais na magkaroon ng kahilt, isa'ng akiat na mnagpapaalala ng mga nangyari ng panahong nakapa-jibabaw rito ang katuwiran ng laka's at di ang laka's ng katuwiran. Alaala sa panaho'ng iyan, at wala... lyfin lamang ang nagbunsod sa akin upang ipaaklat ang maralita kong Bulalakaw. At n~arito't pinaaklat figa at figayo'y buong pusong inihahando'g sa mga giliW na miangbabasa.

Page  VII Gaya nang nasabi na sa dakong unahan nito, ang Bulalakaw ng Pag-asa ay limibag na noon pang Agosto ng 1909. MuI4 noop~ ha ngga figayon- ay mahigit nang siyam na tao'n ang nakararaan. Kung ang naturang aklat ay isa' lamang buftgang kahoy, nanatili man ang magandang kulay, marahil ay tuyo na 't wal~ang katas'. Sukat ng makuro ug mga mangbabasa na ang akiat na ito, dahil sa ganiyang pangyayari, ay wala ng katas na pangkasalukuyan. Gayon man, palibhasa'y buhay ang mga pangyayaring tinutukoy sa akiat, ito'y maaaring pakinabafigan ng' sinomang may ibig maklinabaug LMay katafigian ang akiat na ito? Sa ganang akin ay mayroon, figuni't wala, Datapuwa't may isang dakilanig katafigian: liakahambing siya ni Kristong umano'y nabuhay na muli, matapos malibing sa hukaY. ZMarami kayang kamalian? Sa ganang.akin, ay marami.-rin; figuni't wala. Marami, sapagka't -talagang marami. At wala, sapagka't ang kumatha na rin ang una-tinang-nagsasabing napakasarna ng pagkakayari sa akiat na ito'.4 Nguni't sinabi ko na: kailafigang isaalangalang, natin ang pangyay'aring ang akiat na ito'y sinulat ng kurnatha noong bago si'ya ma~gtufigo sa Estados Unidos at kaya')amang niya 'pinalabas flgayon ay sapagka't siya'y napillitan.

Page  VIII Vill. Gaya nang nasasabi na sa dakorig unahan nito, ang Iayon ng suniulat sa akiat, na it6'ydakila sa lalong dakila: itanim. sa puso ng lahat ng Pilipino ang pag-ibig sa Tinubuang Lupa. Lamang av mapapansing ang sumulat, av wala sa kanyang sarili nang ito'y sulatin. Manapa' y pinapagsasalita siya ni Riza], mmnisa'y sa pamamagitan ni Elias sa "Noli MeTAngere" at ka dalasa'v sa pamamagitan ni Simoun sa "Filibusterismo". Anog wika niya:..kinakailafigano, m~tanim, sa puso at mabatid ng bawa't Pilipino, na ang una at huliug tungkulin n-iya sa iyo (sa, Bayan) ay aug matutong gumiba, gumutay, tunmupok, nang walang kapafigipafigirni, sa dapat igiba, gutayin at tupukin". Nguni't ang kumathaly may katwiran. LAno't hindi iukilkil tuwi na aug makabuluhang aral ni Rizal, hinggil sa Bayan at sa Lahi? Ang mzga giliw na mangbabagsa'y hindi naman dapat mag-isip na ang kathang ito'y nakakatang sa mga pag-iisip ni Rizal. Ni hindi maituturing na bhafgo. Ni plahio! Ni ano pa, man! Kung baga sa paghahasik, ang mga isipang naririya'y tinipon ng ating Bayani sa isang sisidla'n at isinasabog nama'n ni Amado, hindi upang aksayahin, kungdi upang itanim, at nang tuinubo, mamulakliak at manmufiga 4 May isang manigafigathang nakabasa na

Page  IX Ix. nitong Bulalakaw' ng Pag-asa na sa, aki'y nagpahiwatig na karamnihan pang mga isipan ng kumatha ay. hafigo sa ilaing isipan ni Rizal, tu~ngkol sa, Bayan natin., Ako'y hindi naniniwala ea bagay na ito6, pa~gka't kung magkakaganyan ay matitiyd'k nating ang Busabos ng Palad iii Aguilar ay plahio ea Resurreccio'n ni Tolstoy, it6' nama'y plahio rnf sa La Dama de las Camelias ni Dumas... At, it6" namnan, ang Dama de las Gamelias, na, isang kathang' nagtarm6 ng papuri sa sangdaigdig ay isang plabio lamang sa isang dramang hapo'n na pinamagatarig Kami Ya-Giyg. Ang "'argumento" ng mga kathang iyan na aking binanggit ay halos nafigagkakaisa:- si Celso ni Rita ay. siya r~ing si Neelindeff nii Maslova sa Resurrecion; figuni't si Neclindeff ni Maslova a-y siya ring Si Armando ni Margarita sa La Dama de las Camelias; datapwalt ang.Armandong it6' ay siya ri't di iba ang. Giy6 ni O'Hare sa dramang hap 0-ng Kami Ya-Giy6, na, unang di hamak sa La Dama; figuni't. kailan, ma'y walang nafigahas na magsabing ang walang kamatayang kathang iya'n ni Alejandro Dumas (anaik) ay plahio lamang sa& iagdramang hapin. Ang- totoo, sa ganang akin, sa apat na, panulukan ng Sandaigdig, ay di nawawalain ng dalawa kataong nagkakaisa ng isipan sa iisang araw at oras. Ang Mga isipan nii

Page  X Arnado ay may sariling uri at tata'k, kay sa mga pafigcaifgusap ni Rizal sa mga labi ni Ullias at ni Simoun. Sa anu't ano6 man, ang aklat ay narito't yari na. Sa pafigalan kong oarili'y buong pitagarng inihahandog sa mga giliw na mangbabasa at sila na ang bahalang humatol. Opo, hatulan ninyo ang akiat na itong kinalalarawan ng isang pusong pinag-aalaban ng pag-ibig sa Tinubuan'g Lupa, ng isang dibdib na pinatitibok ng dalisay na pagsinta sa Lahi, ng isang kaluluwang pinadadakila ng adhikang mapatayo ang isang Bayan matibay at malinis, sa ibabaw ng mga labi ng isang Bayang bulo'k at pinaghaharian ng mga kasamaan. IRIGO ED. R.EGALADO, Tagapamatnugot ng ANG MITHI, 4

Page  1 7. _ A, I. - Ako'y makapangyarihan dito. "Ang bayang it6 ay akin. "Ang mga bahay na iyan ay akin. "Ang mga bdkid at bund6k na iyon ay akin din. "Ang mga taong iyan ay nanilnuldyan laang dito. Wala silang bayan. Ang bayan nila'y binili ng aking bayan.... Sla ang mga talinang g-gu, ang mga di dapat lumayA at magsarili, sapagka't walang kaya, sapagka't mga mangmang, mga incivilizado, mga tamad, at sapagka't kapag pinalaya, sila at hindt kami ang mar bubus6g sa mga bikid at bund6k na iyan na bawa't kimpil ng kanilang lupa ay isang kimpal na gint6!" Humigit kumulang ay ganitO ang wari baga'y ibig ipahiwatig ng lakad, daguno't ng paa, im1

Page  2 2 BULALAiKAW' NLG PAG-AS-.A bay, galiw ng m~a nagluluwdrinang niatti, at any6 n~r mukha ng isang anaki'y leon na nag.. katawaing tao; isa rnancling Niebola's II; isang tila baga iniatalas na mnata'as na di rnarunong-: yumuko', 6' di nakakakilalla sa ain mang puno. Ang maiginoong ito ay isa riyan sa mga. diyosdiusang ~mister na, laging puputakputaik: sa Pilipinas. Kararating laaug uiyd noo'ng unnilgang iyon sa ba'yan ng Libi-s. Sa walang Ugil na kalalaikad, siya 'y surmapit. sa tapat ng- isaing tindahtin ng tilak. Lurnapit. At pagkatapos niamratingnain nk isang tintinguha'w aug m11a boteng nlaggigila'san sa bo0b, ay sinutsutain pagdaka, ang may-tiring Si Julio at ipinahiwatig dito aug kany'ang ibig. Ibig niya, ay makitang urnifkot aug rnund6', dapwa't sa kasamaing palad ay walang dalang ma-ibabaiyad sa rnagpapai'kot; kaya't. isanamn6 niyang siya y pautapgin. Si Julio ay di pumayag; sapagka't toto('ng malabis aug pag-aalinlaingan niya sa talong ito, na hanggai ng hangga' ay io 'n lamang natarnaan n& kanyang matai. Sa nmkh~i pananamit, m~a any6, pananalit' ng bagong datinfg, ay wala siagsukat mabanaaigang tanda n~ agaalInis na, budhi. Dahil sa. walang mniliw na pagtanggi' ni Julio, nRy biglang umfnit ang tukto'k ng maginoong mister.

Page  3 ISMAEL A. AMADO3 3.. Jpinala'lagaiy daw siyang maSa.Mang tao na di maridnong magbaiy4d ng utang-sa makatwid, tulad na ng magnaIn~kawl! Sa n6ong kuno't nA kausap, ay isang malamig na nIt ang itinugon ni Julio. -"Hindi p6' iyan ang dahil";-anya-"ta*lagal pong naugallan nasag aming tindahan aug hfuwag mnagpaiitang smga. di naninir~ban dito, kayalt inyong ipagpatawad.,~' At hinagisang muli ng isang ngitf aug nalbigO Nguni't hindi naampdt ang dingas. Lalong sumikla'b aug sin.Kumany'nn nn sund-sun6d at walang lag6t,- aug Diyos Bun~ang". Kataoko-taikot na bfia ng- pag-alimur' aug lumnagpalk sa m~a taynga ni Julio! J to'y nakapagpfigil. sandal't, dapwalt sandalt lamang, at di na. nakapagbata' arig kanyang dangal. Aug pala'ngiti niyang mukhA, ay biglaing nagdillfm. Yao'ng tumitib6k sa kabil' ng kanyang dibdib, ay b~iglAng napukaw.. Natikom. aug mga daliri, nanginig aug mga bisig. -' Ginoo! " -aug inihadlaing ni Julio sa nagpiipupuitok-"wika ko sa inyo'y di ko kay6 pauUta~ngin at aug pasyd' kong ito6 ay wakaing- p~agkatinag!.Walang tao sa ibabaw -ng lupaL na may kaagyrhan pum'flit, upan g bagiihin koau aking salitA! Ako baY iny6ug uauunawaban?.... Pagkasabi nit6', si Julio ay. t~umalikod nang

Page  4 4- BULALAKAW SN PAG- SA kaunti. Sinamantala ang pagkakata6ng iyon ng kanyang kaalit. Maliksing hinnigot ang. dalng reb6lber, lumundag sa, lo6b ng tindahan at pinukol ng ta.tangnan ang lilo ni Julio. Ito'y nanghina nang kaunti, gay6n ma'y hinarap niya nang pangatawanan ang mapangahas. Di naglaon at gumi'long kapwa sa sahig; animo'y nililindol ang tindahan; ang mabuway na kinahahanayain ng inga b6te ng alak, ay natagilid; gumuho ang lahat:ng laman. Katakottakot na ingay! Dumal6ng nagtutumili ang dalagang anak ni Julio. Isang sipang ikinasubasob ng binibining nnananngis, ang dito'y isinalfibong ng halimaw. Kahaba.g-habag na Inag-ama! Sa karatig na tindahan ay may ibang nangyayari: Dalawang pulis n, bayan at si Gerardo ang nahandoon. Si Gerardo ay isang binatang magi. labing-siyam ang gilang: Matibay na pus6, maliwanag na isip, katawang malakas, at -mapangahas na loob sa alin mang gawting mapanganib. Mula pa sa mga unang sandaling mabanaaigan ni Gerardo ang masaklap na bunga ng mga sagiitan ni Julio at ng kaniyang kalaban, ay sinimulan na niya ang pagpapaala-ala ng kanilang katungkdilang sa mga pulls na nataunan I

Page  5 ISMAEL A. AMADIO O niyt roon; alalaong baga'y miamagitna' silai sa UmakmAng lalapit ang mga pulls, di ang hindi. Datapwalt sa masaming pagkakatao'n, ay nasabay ang pagla'pit na ito sa pagbunot ng-, lreb6lber. ng kaaway- ni Julio.- Isip yata'y sila na ang susugdirin, kaya't biglalng nankamut1A at, d&H-dAling nangagsiuirong. o -"Ano't tfla kayo'y na'tuka' ng Ahas?"l-ang pagdAka'y itinan6ng ng -binata sa baydning m~a pulls. "AbA," -ang kanila'ng tug'n-"kami ba'y rn~a uI61 at ipapa'inanig aming biihay sa kamat~yan.? Di mo ha:nakikita't nmarrikadmu iyang, may 'ribulber'? Karni'y walaing kaarmais-arma~s, kung kami'y labifnan, ano6 ang aming magagawA?" Nagngitnglft si Ger~irdo sa mnga salit-ing ito. -' 'Mga duwag!!1 "-auigmalaka'sniyang sigaw na sinabayan ng isang matinding ttilak sa m~a pulis n-a kamunti nang ikina'baligta'd nihA; at/ di lamang ito- ang nagaw~: nilabn6t pa sa mga bayaning iyon aug dala-dalaing mga batiita. Singtulin ng kidlat na dumal6' aug binatA sa. -sigal6t.

Page  6 __ BULALA'KAW NG PAG-,k-A -Sak' Kayo MagSis8si!. Si Julio sa in~a. sandaling iyO'n, ay lat-Ang 1at na sa kanyang pakikilarnas; kayalt ang pagdalo ni Gerar'do ay napapanaho'n. Pagpa'sok ng binat't sa loob ng tindadhan ay sinigawan siya ng kala'ban ni Julio na huwag manghimdsok sa kanila'. Hawak nito6 ang rebolber; dapuwa't sa gay6ng anyo ng kaaiway, aug bato'ng lo6b ni Gerardo ay lalong tumiga's mandin, lalong nabuhay ang kanyang dug6. Walng agarn-agam na lumaipit sa nananarnpalh'san, at d'bos lakas na inihaltaw sa ulo nit6' 'aug dalaing kahoy;; n~uni't ang hinataw ay nakapagpaputo'k din, at saka dahan-dahang nahflo, nalugino'k, nawaldin ng -diwA. -" Mang Julio, nakagantif na kay6!! -aug no6y biglang pumnilas sa m~a labi n~r rapdlsok na binath. Turnagifs ang balla saC kaliwang bisig ni Gerardo. Tumutul6' ang kaniyang dug6'; samantalang sa tapat. ng tinda'han ay na'gkakati'pon aug m~a ttiong- palwang pagpuputlaan, nagululwaingan- aug mn~a matd, at naghahabaa'n n9~ lug. Isang laaking mataft's ang di. nagluwat at pumausok; siya ang.sargento n~` nia pulfs. Kasni I

Page  7 BULALAKAW NG PAG-ASA 7 nod niya ang dalawang bayani ng sindak. Nilapitan ang binata at tumanong: — ".Bakit inagaw ninyo ang mga batdta ng mga pulis na iyan?'' Hiriagisan muna ni Gerardo ng isang nagbabagang tingin ang tatlong kawal na iyon ng pamunuan bago tumug6n:-"Sapagka po't aking kinailangan sa pagsugpo sa kapaslangan ng isang taong ganid! Ngay6n na di ko na kinakailangan, sila'y akin nang isinasauli. "-At inaab6t ng binata angtnga batuta sa sargento, na muling tumanong: -"At bakit naman sila'y di man laang ninyo pinagpitaganan?" -"Sapagka't iyang inyong mga pulis ay mga duwag! "-ang napabiglang tugon ng binata. — "Sapagka't sila'y aayaw magsitupad sa kanilang katungkulan; nakfta, ng kanilang mga mata ang gay6ng pagyuirak at paglait sa kanilang mga kabalat, ahg gayong pagluha ng Matwid; at gayon man, sa harap ng karawaldawal na nangyari, ang mga pulis na iya'y ' - di nag-kaloob na kumilos, humalukipkip na lamang, nagpatay-patAyan!... Ganyan po ba ang mag-iingat ng kapayapaan? Sa mga taong gaya nila'y an6 ang mahihintay ng Bayan? r Wala! kundi isang di makakatkat na kahihiyan at pagpula sa kanya ng ibang lahi!......

Page  8 8 ISMAEL A. AMADO Dito'y hinaralp ang nagsisiksikan at nagngaigang mnga tao sa labas ng tindahan; ibinaling muna ang paningin sa lahat ng dako at saka nagpatuloy: -' Sa mga sandaling it6, mga kababayan, huwag lilimutin na ang Mata ng boong Sangdaigdigan ay napapako dito sa Pilipinas. Biwa't kilos, bawa't gawa, pagkakamali 6 pagkakasulong, ay minamasdan nila. Kinukluro, tinitimbAng ang lahat na iyan, upang pagkatapos av pasiyahan kun tayong mga pilipino ay may matwid 6 wala sa paghingi ng Kalayaan! Kaya nga narararpat na sa mga araw na it6 ay magpakaingat tayo sa ating mga kflos. Huwag tutuluitang makasinag dito ang mga tagai ibang lupa, ng an6 mang gawang maipupula sa atin. Iyang kahinaan ng loob, takot sa mga gawang laban sa katwiran, ay di nararapat kailan manl na ipamalas ng isang bayang gaya nito, na naghahangad lumaya. Upang ang bayang iya:y kaalang-alanganan ng iba, ay kailangang ipakita sa lahat nang panah6n, na ang kanyang mga anak ay di natutulog sa hangad ng ibang dungisan at idiwara ang kanyang puri't karanratlan-lyang mahalay na pag-aalaala sa sarili na nababagay liang sa mga loob na ma - rurup6k ay kinakailangang iwaksi sa mga ganitomg pagkakata6o-i sapagka't ang maling pag-aala:latng

Page  9 BULALXAKAW N-( PAG(-ASA 9 iyan ay siyang nagdudulot ng karupukan sa pus6, siyang nagpapatuilog sa dtugo, gunmugu]6 sa isip, at nagpapauirong sa kaluluwa uipalng lumayo at tumalikod sa panganib nha (lapat( saguphin at sugpuin!"'.... Napiltol ang salita ni Gerardo, dahil sa biglang pagkflos ng nalulugrmok. Nasaull na ang pagkata'o, idinllat ang nma mata at titindig sana, nguni't,sino yaong na sa kanyang harap; t pigil sa kamay ang isang rebolber na n akauimang sa kanya?... Napaup6ng muli. Sino ' ito? Si Kamatayan na ba? Kakalawitin na kaya siya? Inaputhap sa lik6d aig kanyang, - sandata: 4:pwa't wala!... Lalong namiutl ang ':- npmkhla,: lal:onge nanginig ang katawan. - 0:Na'sap ang kinatatakfitan sa wika ni )hp::: eare:,ili:k^^ a;u:~ii, i-xngag buhay mo'y iyong pinahahaI:{ l- i lai ay huwag kang kikilos!... Nauunawaan;'.:- bo:-:.a?" 77. ';. '; '* Isa'na lamang tango ng pagayon ang naitug6n ng nangangatal, sapagka't di maibuka ang bibig,, di mabigkas ang ibig sabihin. Nagpatuloy si Gerardo: — Ibig kong mnabatid kung ikaw ay taga saain." -"A-a-amerikano", ang ma[ahang sag6t ng nanglalamig. -Ah!, anme'ikano!... iamerikano!" '-ang Uilit - ** ' ' ' v2 *

Page  10 1U) tISMAM, A. A. MALoT n-, h)inata, na may kahihlong mapaft na ii-:itt.-"At ano ang sullmu6t sa tmerikAi 1long tuktok at ik:iw ay iantainampalaisall dtfito? -"Ang akila mlo ha 'y sapagka't naltraill ka- tl arierikdilio at ang kah1arap mno'y m1ga katyuxnanggt ay' mtaalri mlo nang yurlkan ang kaniilng ka-rapataili at isalak atig kanilailg kal\ni Ala l... "D)i iio la inaaalaulag sila ay, iy6mig kapwa? vna sila ay io6ng kapantaiy? ''Oh, kay6ng uma dayuhang halima w! "Sino kay6ng papariparlto sa isang bayang di inyor at pag-nmhandito na'y walaig kakalasagin kundfvi ang pangdadahdias at paghahiarihlarian? "Iyan baga ang ilnyoIg iglgantil a b)yang ito lna kahima't hirap na'y tiis pa rin nang tifs, lnasunod lang kayo? kahit hapo na'y I hila pa rin h mang hila, kay6 lalmang ay inapagbigya-ng looli? "Ah, minga walang turing!.... Mga puso6g maasasakfm at mapagmataas! "Di na ninyo inisip na doon sa Langit ay nmay isang Diy6s! —I1 ng Diyos a nagnmanasifd sa inyong mna kilos, isalng Diyos na walang kinikilifgan, ang Diyos na huhuk6rm sa iinyV6ng Yin-a gawa!!.. I

Page  11 BULALAKAW NQ PAG-i-SA 11 " viay araw ring kayo6y sasyaran ng Kanyang kamay, may araw ring lalagpaik sa iny6ng rmga ulo ang mabisang sumnpa at higanting kakilakilabot ng isang Bayang dinadaya! "Ah! mga kahabaghabig!... Saka kay6 magsisii!!....77 Hindi nasiyang ang inOa salita ni Gerardo: sa labas ng tindahan ay boong bayan na halos ang sa kanya'y nakikinig. Pagkarian ng ilang sandali ay pinatindig ang amerikano. "Lumabas ka rito"7-aniya,-"at humarap ka ngayon din sa huk6m." Ang inutusan ay nakayukong tumindig, nakayukong lumabas at nakayukong sumapit sa pinto ng hukuman. Sinusundan siya nina Julio,' Gerardo at ng maraming taong bayan. Di nalaon at dumating ang mga nagsasakdal sa tanggapan n, hukom;' nguni't sa masalmang pagkakataon, ito6 noo'y wala sa loob ng bayan. May nagsasabing siya'y napa sa Maynila, at di maalaman kun kaylin babalik. Inaharap ang. sakdal sa pangalawang huk6m, dapwa't ito'y tumangginglumitis sa usapin, sapagka't siya'y kamag-anak ng nagsasakdal na si Julio. Ayon sa kautusan, ang presidente municipal rig isang bayan ay siyang makakahalili ng mga huk6m kapag ang mga ito'y wvalang ka.i 6

Page  12 12 ISMAEL A. AitL>ADO ', rzlIapatat1ng luiitis sa i'sang xZapng <Tnnal. S'ppagka Iga 't ito anllg iptilagutttto>- a:t ing'a ~inlagsa<saklalno noon di(lv agsit.ul io sal". - Ian ull t:l t6 I I1upalg,lut116g lsa l i.:rap - pr l "i,ei dent e. III Si Kapitang MemO. MAlXixiiao S.anl.J6rge (de los Santo:s ang ttunay 1 n ng'alait ni Kdpiptang Memoe, ulo ng yaman at pre sidenlte municipal as:l Ti)f. Siya ay isang lalking may mlatLas na tindig, mukhang bilog nl:t kinTlabl-bainaaga1 nLgr ilang pataLk nZg dug6ng dilaiw illolg tih la na nIapapalaiutfhan g n mapuputing!butik, 1n'a nlataing Iusog na alnimlno'y ipinaglihi sa m-11a mati,, ni Mutsu-Hito, i16ng nta ninnirnii. kla San Mateo, bibig na inbihawig sa bibig —Limllah 6Og at tiyang kauri nI tiyang-Taft. Ang lmginoong it6 ay isa riyan sa rma nilbaaltog na: kapitaii noong inga araw na ang Pilipinas ay kasalukdiyang iniinis ng kmkastilhan: siya' y nIiantog, sapagka't tangi sa -masalapi, a1y lubhhng nialupit sa mga taong bayan, napagbatlaik ng inga masassagwang utos na pawang udyok n11, kaosakimnain, mapagparatanlg at nmapagparusa n mgrna parusang hiyop sa mra -: bimn mahlutang nagktisala. Waflang tumutol sa m nfg.a

Page  13 BULALAKAW NG PAAG-ASA 13 hidwa niyang kaggagawain na di niya sinumbatan 6 pinanlakCia'l Iig ganito 6 gay6ng pagkapahalmak. )r ~ Ibig supilin ang la.halt; paano'y wala siyaing. pinakamimithi kundi ailg samlbahil, kilalanin at tawaging hari-hari sa lahat ng bagay, harl nu.5 lahat ng tia, kung mangyayalri, ng kanilang mia pag-aari, katawaln at damdamin... lyan ang kanyang adhika sa gitna ng gay6ng mga nagyukong niasunurlin, tmga tik6ro na bibig, mga dilang alipin. Iyan ang kanyang pinalngpanlgrap, ang bo0 niyang hangad mula sa sandaling mapasakanya angtungk6d ng kapitan-ang mahiwaga't makapangyalihang tungk6d na siyaing lalong pinagkakautangan ng kanyang pagkamasalapi, pagkama-, lupain, at. pagkamapalalo, Sa harap ng ganyang mga adhika, katakataka: kay'ana nang mabago ang pamahalaan, pagkalaginap dito ng kautusang nagpapahintulot sa mga bayabay ayan ng malayang pagpili sa kanikanilang pinun6; katakitaka kaya na mai-. sipan ni Kapitang Memo6 na samantalahin ang pagkakatoon sa pagbabakasakaling siya ang miAhalal na presidente sa kanyang bayan? Alam rii Kapitang Memo na lubhang marami S.ang kanyang kaaway; na ang kanyang kabanisa.n ng panahong lumipas ay di pa nalilimot

Page  14 14 I.SMAEL A. AM ADO ng inga mangahhalai; na ang takot a.t pa, nin'rilag sa ka. iny ay di pa nakakatkiat sa. m:to a)pdo ng karanmihan; nf ang kanyaing kalupitaii sa panmHuuno ay sariwang-salriwa sai kaunilang;a:atl:. Batid ni Kapitang Merno ang lahat ing iyatl. At iyan ang nga dlahil kung bakit siya'y inalaoil dinig nabalisa. at nagalinlanaln, bago natuluyang limagharlp ngr klyanysng karidid.tutr,'a s nlalalapit na haallal. I)Dpwat't hindi anllg isag Kapitang Memo aug uIlirong. Bakit ba hindi niya titikmian? Ay an6 kun saki'Jli man't siy'y matalo? Hindi ba siyvi dlatilha.n sa pagkatalo...sa mnga temploj ng Sal J6rge at mna. titilaok? — "W'Val! walang uirong-uirong!";' g matigais niyding saibi sa kanyai rin. At hiindi nga. namian umurong. Sinimnulan ixa aung pangatawanang paglakad. Nagkatusak ang kanyang mga leaders na walang humnpay ng talumnpati dini at talumpati doon. Nagpagawt sa Maynila ng libo-libong crirte,,s ua, kinatititikaI nug muga salitang: \'VTAD POR S;. 1). MAXIMt SAN JORGE DE LOS SANTOS. CANDIDIA TO para PRESIDENTE. LIBERTAD, IGTUALDAD, FRATERNIDAD. Sa di kawasa 'y dumating ang araw n hii

Page  15 BULALAKAW NG PAG-ASA 15 lalan. Dumating ang oras ng pagbilang ng mga boto. Napagalaman sa wakas na tatlong-jaan at > lima ang bilang ng boto kay Kapitang Memo; s amantalang dadalawang-daan at anim ang:t tinangap ng kaniyang kapaligsahan. a iTalinghaga n- mga pangakong matatamis! iTalinghaga ng mga ganting-palang makalansing! iTalinghaga ng nma mukhang-hudas na.; nakangiti!... Tigas na tuwa ng Kapitan. Sa tatlong araw na sumunod sa halalan, si r Kaipitang Memo tuwing magiisa, maging sa.pagain, nging sa paghiga hangangia pagtulog, a y- wMahg nabibigkas kundi ang gayari:: — "Sammakatwid, ako-ay presidente na ngayon ha! har iha! At sa makatwid, ak6 ay makapaniiarnha na naman! ha! ha! ha!... Ga-nit6, giani ito; ang mabubuhay... laging na sa itaas,- lagngtintitingala at hindt nasusuway ha! - ha! ha!.' -: Iyan ang st Kapitang Memo. ' 1;11: -::",: * $s ~;

Page  16 16 SISMAEL A. AMA)DO IV Ang ma Maginoo.. Talaga yatang sinasamna ang nmga mnagsa.sakdal. Ang presidenteng sinadya sa bahay-piamu — nuan ay wala rin doon. t Hindi pa dumarating. Ang oras na iyol ay lindi pa oras ng pagdating ni Kapitang Mem sa kan-yang tanggapan. [yon ay oras lamang ng kanyang pagbaingon, ng paghiwalaiy sa ma-' panghalina niyang higaan, ng pagpapaalaim s isang kinawilihang pangarap...... Si Kapitang Memo ay di naraarpat bumanlgon ng maaga; hindi ito nababtigy sa kaihya. Siya'y isang maginoo, isang kpitan, isang presidente na sumasahod buwan-buwIn rg walongpung pisong matunog. Bumanigong i maga ay naababgay laSmang sa mga nahihirap, sa ngal magsasaka, sa kanyang mga kasama, -:aila at mga hindi mnaginoong gaya niya. Tinutugtog ang ikasampung oras nang si Kapitang Memo ay magbaingon noong umagang iyon. Ang mga hikab niy'g sunodsunod at mga matang pipikitpikit ay nagpapakil:ilang di pa nasisiyahan Sa tiilog. At muli sanang mahahandusay ang mahal nating ginoo, 'dangan atnagitla sa ingay ng mara- 4 ming tao na noo6y naghuhugusan sa tapat ng

Page  17 BULALAKAW NG PAG-ASA 17 kanyang bahay. Ang mga taong ito'y siyang kasunodsun6d nina Gerardo mula.ng iwan nila ang tindahan ni Julio; ibig sana nilang mapa) -no6d ang paglilitis, dapwa,t nabukt6t na lahat sa pagiintay sa presidente, kaya't ngayo'y naI0 ngagnuwian na. Salamat sa ingay nila at nabu_ gbog ang masipag na pinuno ng bayan; sa wakas ay natuldyan ding mamulat ang mga namumugtOng mata na animo'y nagsasabing ' "iKaami ay busog na bus6g!' i PagkakAin ng almusalan, ang ating maginoo;ay humilig sa isanig sillon; at dito'y sinimulan ang walang lagct na pagpapauisok sa isang ' ";'Germinal". HlinintAiy pa munang mangalahAti aig sagisag na iy6n ng isa sa mga masasamang hilig ng tao, bago nagbihis si Kapitang Memo upang dumalo sa bahay-pamunuan. Tinutugtog ang ika labing-isang 6ras ng umaga nang siya y sumapit doon. Pagpasok na pagpasok ng pint6, ay isang tuks6 ang kaagad ay sumagupa sa kanya. Sa dakong kaliwa ay may isang malpad na bangk6 at sa ibabaw ng bangk6 ay nakatukm61 ang isang pulls na uuga-uga ang ulo, nakabuka ang bibig, at unti-unting nabababa ang mga balinata6. Sa ganitong any6 na bilang pasalubong sa kanya lg kawal niyang hinihila ni Ant6k, ang makisig na pinuno ay: I 3.:; 3

Page  18 18 fsMAEL A. AMADI) biglang siniglail nI pa-nlgunugpiny6. A6o ba't ang buisit na iyon el, tila ginagagaid ang any6 mliya kanina ng siya'y ba-go lang kagigigsing? Daha ndahlang lunmapit ang nagngingitngit, sin1 unggal>an sa bhtok ang tuks6 at walang sibi'-sdai'y nilugl6g ito nii walang kapattipatunianga. - "Ah, salbahe! dem6nyo! di lnahiuli rin kita!.. {y:il, (s-ttok) iy:n, (sipa) at iyal (dagok) allg baigay sa, iyo, taml1d! walang hiyat I hay(:ip! Kung kaka ka ba binabaytaran ng sampingl pi(so. bnwatn-buwan ay palra magtul6g ka rito? Walaing hiya! Gitlhng gitlA aug pinupog ni Kaipitlang Merin Sa kagulatan ay nakalundag tuloy s1A di oral rig limainng dipa. Samantalang nagbtbububsai.ang bib>g ng Kapitan ang iba namang mina pulls ay pawang nagpuputlaan at nai'ginginig, lahat ay nangagtayo ng tuTwid na tuwid, walang nakahlumain kahit isa. Pagkatapos ng ganitong pagpapakita ng gilas sa silong, ang nmabangis na puno ay dahand(lahang nanhik na nanglilisik ang mna mata. Sina Gerardong inis na inis na sa pagiintiy ay i apabunt6ng-hiningi na lanning ng nritari nldamlaang Fiyat'y dumladating.

Page  19 BI LAIAKAW N<G Pt A(,;- A I 9 ~ Sa Iikod ng kasalukuyan "Aba, mang Julio", ang bigkas ng binata; ''lumruh6d po kay6 at narito na ang ating Cza.r!" Si Julio'y napabulalas ng tawa. 4Angkaip na angkap nga sa kanyai' a:g n;alang iyan!' Hindi lumnawig.ang pagtatawa ni Julio; huilalili sa kanya ang isang pagkamangha, pagkatapos na. maibaling ang paningin,sa d(iakong hagdanan. Pati si Gerardo ay napa-aba... Katakataka nga natma't lubhliag nmahiwag.' alng mapapansin ng isang nagmamasid sa pinainagattang Czar na sa sandaling iy6n ay kapapanhik pa lanmang. Pagkakitang pagkakita sa amerikanong isasakdil (na no6'y nagkataong nakatalikod at kasalukuyagng a[iyiwfl'i sa pagtingin sa isang nakasabit na Ilagandang larawan ng nuno ng mnga Federal,). llg presidente ay natigilan nanbiglg biglla; tullos na tulos sat plin6 ng hagdanan; ang mga mata,a.y pianalnwan ng panglilisik at kuisang napak6 sa likodl ng amerikano. Tumindfg sina Julio at la.gbigay n "nmagandang araw", dapwa't ni O tlgtangO, 'ni tingin man lang, ni ano pa mang talndlla n pagganti, ay di sila nagkamflt.

Page  20 20 MISNIAErL A. AMAlD Paptiano'y ang 1boong pag-iisip ni Kapitang lMelo y lnabbuntnl, isisaak(dil na mula, nalig tamnaan nl kanyalng miati ay pinasikdosikd6 ang lool niyI nang gay6n na lang. i Kanvtya man(lliil inatatandaan ang huibog n1 panglangatawadn n t amerikllanong it6!.. Ttiinay -i Za kaycing ito'y si.,. si... si Stag? Ial)ang natgtatagal ang kanyang paglmaImasi(l vy la11 at lalong nakiklilAla ang pinagmalmasdl. Tsang nmatindling tikfim na kinagalian, at iisang iatgaslwi na kilos nA nakatalikod, at.... ibiglanlg in-imtla ang natutillos sa puno ng hagdan! Ang tikini at kilo)s na iy6n ay kilalang-ki]-lai nliya; wala kundi si Stag lag ang marunong kumilos at tumikfil nl gl1anooln. "At bakit ito'y napaparfto nayo n?... -ang kahi't di sinasadya'y nabulong sa sarili n n nialunutlang pinun6 —" Ako kaya alng talagang ahanap?... Alam kayanlg presidente na ako ngay6n?... MaaSnong huwag ng -niaalaatla...! Hindi man ibig ni Kaipitang TMein- aty khlsang ipinadpad siya ng kanyang gunita sa panah6ng nagd:ian-sa tao6ng 189... -sa isai g hlating-gal)fnlg madilinmn ang silang dalawia n. amerikilnong it6, ay mlaglkasimang lunlansmig sa isang pintong Iakallpat sa lalawigang Tarlalk. Sariwbing sicriwa pa sa kanyiiag atla. la ag

Page  21 B[TLAL.AKAW NG PAG-A SA 21.mnga nangyari noon! Hindi, oh hiiidi niya malilimutan ang pagkaparo61 ng isang ama, isang ama.ng tagalog, na noo'y walang malay na naligo sa sariling dug6-dug6ng pinaagos ng kanyang kamay, kamay niya-ni Kaipitang Memo!n Hindi pa rin nakakatkat sa kanyang gunita ang mga himutok, at pananambitan ng dalagang anak n, amang iyon-anak na sa isang sandali ay inagawan ng magulang, at' pinagnakawan ng tanging kayamanan ng isang dalaga: ang sariling pulri. At ang nagnakaw, ang, naglubalob sa lusaik sa puiring iy6n ay siya rin, siya-si Kapitang Memo! At lalong bhindi pa rin nalilingid sa kanyang guniguni ang kinang at dami lg pilak na sa bahay ding iyon ay kanying nalikom. Ang pilak na ito ay umabot sa halagang -P-10,000-salaping pinagkayariang hatiin nilang dalawa ni Stag na lubhang malaki ang pagod na ginugol sa kapangahasa't katampalasanang iyon. Ang paghahating ito, sapagka't hindi nairing gawin noon din, ay ipinagpaliban sa umaga' ng kinabukasan at sa bahay ni Kapitang Memo sa Tarllk. Dapwa't ang paghahatl ay di natupad: noon ding gabing iyon, ang makisig at tusong kapitan ay nakalipad sa ibang lupalop. Taglay niya ang -P-10,000 piso at isang sariwang kata 4

Page  22 22 hIsrAEL A. AM AD wan. Sa. inirnsang sabi, si Stag ay n,' liinag u iya. Ili Kapitang Mer6l1....-kug KA.pit an ay papanaiog nast sl:aa at ang ~r:i.ngkay uin-'uwi no6n din upang siya'y nmaka_ a);gtago sat pinalngingilagan. DI)apwa't, ihull na! Hindi pa mai lIang ]i:kat ltatliko)d a y hi naalo na siya nang sun6(1dsun6df ug (lati niya.ng kasAkasanma-. Kunt sa pagbati sa Kapitan ang bibig ni Stag atSy nakangiti anlg kaluluwa na,man liya'y nagngingititn'it sa pagsigaw ng: "Hayop, di k:. 1i:t miuling makawawal' sa akin!" Aug kaawa-awaDng presidente ay hindIi tna ia_ kattul6y ng pagpaniog. An6 ang dapat niyang rgawin ng uay6n? Wala, kundi ang mnaglakds loob. finar'p a;ng kanyang daitlng kaibigan:t lhumigkas ng ganit6ng rnga pangung-isap: "iOh, si Mr. Stag! Kayo pala! Hindi ko kay6 nakilalal Ipagpatawad ninyo! Saan kay6 gialing? Ang akal' ko'y uniuwi na ka.y sa Amerika. Nguni't magtuloy, maggtul6y kayo6! Binuksan ang pint6 ng tanggapan ng presidente at silang etalawa ay nagsipasok. MTalawig ang kanilang salithan. Tuwang tuwva, si Stag ng ang aalaman na itong kaibigan niya;ay "umnasenso' na pala. At la16 pa manailng nag-ihbyo ang kanyang pagkatuwa nang niaaainmang ar.g bath niya'y siya palang lhuhuk6o

Page  23 BULALkKAW NG; P~G-A A 23 sa usapin nilanlg (ldalawa ni Julio. Si Kapitang Memo a namall ay1 punouig pun6 ng salitaing "patawad-!" Baiwa't panigunl sap niya ay may kalaikip na isang "patawad!'" Walang nagaslaw na salita s Stag na di iiya tinug6o ng isang nialambing na1i "patiwad!"... Natapi)s ang kanilang lihim ni pagpapanayam pagkarian nll. isang 6ras at kalahati. Binuksin nlg presidente ang pinto ng kanyang opisina at sinigawan ang sargento ng mga pulis. Ang tiniawag ay halos mag-kandarapa sa pagimamadali nang pagharap sa kanyang pinuno. "Papasukin dito iyang mga taong may iha' harap na sakdal", ang utos ng presidente. "0Q)p,,ehor!" -ang tug6n naman ng sargento.

Page  24 24 ISMIAEL A. AMADO VI iTaIagang PalalO! Ik'; isang 6ras ng hapon nang maharap sa. presidente sini Julio at gayon ma'y minlaon pa ring sila'y naghintay na hindi man lang kinikibo. Sinamantala ni Gerardco ang panahon; pinagaralan sandall ang na]alarTwan sa mgat mukha ni Kapitang Memo at ng kanyang kat6to. May isa siyang hinala, na ibig malaman kung tunay 6 hindi. Tiningnang una ang amerikano. Ibang iba ito ngay6n: wala na niay6n ang uilong kanfna'y,nakayuko; wala na rn ang mTa labing kanifna'y lnanangatal; wal' na naga-.y6n ang mga matang duwag na kanina'y di makalaban sa kanya ng titig. Ibaing ibi niga ngay6n si Stag; mistulang harl na naman iha ibig magpasuko sa lahat, pati sa Diyos! Ang bawa't tftig niya kay Kapitang Memo, wari'y naghahatiid ng mna ganit6ng salita: "Ako ang pangin6on mo ngayon. O ako'y ililigtas mo sa. usaping it6, ag o mo'y aking paliliparin! Mamill ka!" Sa bawa't titig ni Stag na may ganitong kahulugan ang kapitan ay may isang magiliw na tug6n:

Page  25 BULALAKAW NG PAG;-ASA 25 "Huwag kang niagalaala kat6to... Madali ang pagliligtas sa iyo." May katwiran si Kapitang Mermo sa kan) yang sinabi: ililigtas niya si Stag at ang paraan na kanyang gagamftin ay madaltng madali. iDadaanin sa bagsik, sa dahas, sa sigaw! Aling kaluluwA sa bo6ng bayang iyon ang di manginginlg sa isa niyang darag, sa isa 'niyang pandidilat?... Sfno do6n ang di niya mapaaayon sa kanyang maibigan? Wala! Sino ang mangangahas na makipagsagutan 6 makipagtalo sa kanya? Wala! Sfno ang humarap sa kanya na di niya napayuk6? 5 Wala! Nguni't... si Gerardo? Si Gerardo! Pshe! Sfno iyan? Isang nagtatapang-tapangan; isang palalo,. hamb6g, walang galang! Iyan ang hangal na laging lumilibak sa kanyang pagkapinun6. Iyan ang nagdudunung-dunungan na tumatawa sa palakad ng kanyang pamahalaan. Iyan ang u161 na malaon nang inifbig niyang masukol sa isang suilok uipang... maalis ang pagka-ulol! Salamat, at ngayo'y nasukol na niya! Ngay6n niya malalasap ang tamis ng pakikipagtalo sa isang Kapitang Mem6. Ngayon sila magkakaalam at ngay6n magba0 b'ayad nr mga 6ltang ang hamb6g na iyan! Pinanglisik ng Kapitan ang kanyang mga 4

Page  26 26 IMMAEL A. A MADO mat', kinun6t na mabuti ang n6oo at saka iminasdan ang binata...... Talagang walaing hiya, talagang hamb6g, tai lagang pala1o! Diyata't ang titig niyiang iy6n a y d man lang iginalang, hindi man lang inino? Diyata it hindi lman lang kumisap, liyata't ang ulo'y hindi inayuko? Ano't ang any6 ng iulo" na ito ay animo'y nanghahanon, animn)y nagtatawa, nanlungutya? Bakit at ang mga kamiy ay hindi nakahalukipkip, bakit hindi namumnutl', hakit hindi nanmininig gay6ng nasa halrap niya-niya, ni Kapitang Mem6?... Nang manalas ito n, mnabalasik na pinlun, *-alug di masaiyod na pagkap6ot nliyya sa dati nang kinapopo6tang binata, ay lalong nagibay. ]a lo siyang ininfs. Sa wakas, ay hindi na nakapagpigil, hindi i;a nakapagbata: inalabas na ang pagka-Kd:apitang Memo6!

Page  27 BULALAKAW NG PAG- iSA 27 VII Halaga fin BIhay Pagkatapos na nmtisfpang makaitl6 ang inupang silla, ang presidente ay hinarap si Gerardo at nanginginig na tuman6ng: -"Ikaw! an6 ang daladala mong iyan?" Lumapit ang binata sa mesa ng huk6m, inilapag doo6n ang rebolber ni Stag, at saka sumag6t: -"Iyan po, G. Presidente, ay...." - 'Sssttt!!... ang putol ni Kapitang MemnO;, "Ang reb6lber na iyan ay aking kilala, kilala ko! Alam ko na ang may ari diyan ay hindi ikaw. Bakit at ngayo'y nasasa iy6? Bakit ayaw mong ibigay sa may ani? Ha? Bakit ka naik'ialam sa ari ng may ari? Ha? Bakit at kabatangbatat mo pa ay lubha kang mapanghimasok? Vamnus d ver!... — "Gin6o!... ang hadlang ng Gerardo. Ang Kapitan ay di napigil: -"O ngay6n di'y isasaulimo iyan sa tunay na may ari, 6 papasok ka sa bilanguan! Mamili ka!... Isang madilng sunt6k sa mesa ang isinunod sa "bilanguan." -— "Magdahandahan, po tayo...! - -"Anong dahandahan!"

Page  28 SMAEL A. A.MA M -"Napakabilis po kay6ng humatol, 0. Presidelnte. Ang fitos mo po"... "Ha'?" ang pakli ng pinuno. "'Ang aking itos? Ay anc ang aking itos? Ang utos ko ay tumpak, nasasalig sa matwidl At an6?O Hindi ba niatwi( ang ipasauli ang ari ng may ari? Kun ayaw kang sumunod, kun ikaw ay lagmramatigas, kun di mo isasauli ang reb)olber na iyan, nlayon di'y papaisok ka sa... " "Kahi't po saain ako'y handang pumasok,' ang matigas ia sag6t ni Gerardo;" ibig ko p( lang dinggin niny6 ako sandall kung mangya?yari. Tingnan ninyo: ako'y inyong pinipilit na isauli ko ang rebolber na it6 sa amerikanong iyan. 'Wika ko po sa inyo'y walang kaila ngang ako'y inyong pilitin, walang kailhngang ako'y iny6 pang balaan at lalong walang kailangang kayo'y magpadinig ng mga'ganganya'ng pangungusap at magpakita ng mga ganganyaing kilos na nula ng likhain ang hukuman ay di nakikita sa alin mang hukom na may iwing dangal. Ang lahat ng iyan ay hindf kailangan, ang sabi ko, sapagka't tantuin mo p6, G. Presidente, na ang isa sa mga dahil ng Aking ikinaiparito, ang isa sa mga dahil kung kayA ko napagtiisan ang halos kalahating araw na pagiintay sa iny6ng kamahalan, ay upang aking maibigay kaagad sa ilAlim ng kapangyarihan

Page  29 BULALAKAW NG PAG-ASA 29 ng hukiman ang sandatang it6 na tinikis kong | kunin sa nagmamayari. At ang dahil po kung;| kaya ko tinikis ito ay sapagka't sa pamama-: gitan ng sandatang iyan, ay munti na niyang t;: basagin ang ulo nitong aking kasamra, at kung: nagkataon ay munti na niyang alisan ako ng.:budhay. Naito p6 ang aking sugat na hangga ngayo'y dumudugo pa".,. — "Sugat!" ang hadlang ng huk6m na may kahalong ingos; "At an6 ang mapatutunayan ng sugat na iyan? Kung kaya ka sinugatan ng iyong kalaban ay sapagka't hinataw mo siya sa ulo!' '-"Kung kaya ko p6 siya ginan6n ay sa-; pagka't lumabag siya sa atas ng matwid, yumurak siya sa kadakilaan ng tahanan at: tinaksil doon ang isa niyang kapwa dahil na dahil ' lang sa di pagpayag nit6 sa hidwa niying nais!"... -"At ikaw ba ang tinaksil, ikaw ba ang tinampalasan?" ang tan6ng ng nandidilat na - Kapitan. -"Hindi p6 ako, nguni't..... — "Ikkw ba'y kamag-anak noon? -"Hindi p6, datapwa't..... — "Ah! gay6n pala, ay ano't ikw ay nang-:| himasok sa kanila? Sino ka baga rito sa bayan?.: Hinagisan ni Kapitang Mem6 ang kaibigan |: niyang noo'y walang kakib6-kib6, ng isang!B *i ' ' "^M~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~-a

Page  30 lSTMA:L A. AIMA )D tingin na wari'y nagsasabinlg: "Ligtas kai navi! PaniwalIng paniwali siyai 'na-a ang inm- hlull niyang salit& ay yuyukflang pilit n IMiwnataiug katalo. An6 pa alng ikakatwirait n binlatlillong uhftging iyo6i? Nabigo aug pag-asa, ni Kapitang Memo. Atg n6ong iniintay na iyuko, ay lalong ipiagtaasan. - 'itinalnOng mo po,' ang marahlang sapdl ni Gerardo, "kung ako'y sin!o sa b)ayalg ito. Hindi ko n1a, po sanSia kailanguang sagutin iyatl sapagka't labis na ninyo1ng talo6s. G-ayvo man ay pagbibigyan loob ko rin kayo. Ai6c po, G. Presidente, ay isang haimak na mannamayan, isang may mababhng url, isang musmos. Datapwa po't sa gitna ng aking pagkamababh, sa gitna nug aking kamusmusaln, ay may isA akong kayanmnang nakikilala at maipagmamalaki-ang mna gigntong karapatain, aug mga katutubong kapangyarihain n l bawa t taviog malaya. 'Karapatan po at kapangyarfhanv ng isaing tao na ipagtanggol ang sariling buihay; kapangyarihan din niya ang itaguyod ang bhihay nu ibai, n isang inaapi at tinatampalasan. "NaitO pO ang dahil kung bAkit ak6, ak6 na isang h'mak, ako na isang mababi, ak6 na isang musmos, ay nanghimisok vna manmagitna sa amerikanong iyan at dfto sa

Page  31 BULALAKAW NTG PAG-ASA 31 tking kasama nang sila'y nagaaway; at niariyan din p6 ang dahil kung b'kit di ako nagalinlangang hatawin no6ng sandalfng iyon iyang inyong katab, na, akagaya ng lahat ng mfa duwag, a-y sinamantala ang isang pagkakaliniat ng kanyang kalaban upang ito'y lub6s na mapiplan, at nang sa gayo'y-umakanya ang pagwawagi." Si Kapitang Memo ay tumung6, nagsalik6d-kamay at lumakad ng paroo't parito. Nagpatuloy ang binata: "Hindi ko nga p6 lang iairing karapatan at kapangyarfhan ang manghimasok at ipagtanggol ang aking kakilala sa mapanga.nib niyang kas -lagaiyang ya6n, kundi ibinflang ko pang isang katungkflan rin sa aking lagay na pagkataongbayan. Iyang inyong mga pnulis na, nangaroon, iyan p6ng mga kawal ninyo na siyang lalong may tungkuling tumupad sa aking tinungk6l, ang mnga iyan na sakdal ng tatapang sa pagdlarag sa kapwa nilang tagalog at pagdahas sa mga mahihina, ng malkitang amerikanong malaki pala at hindi tagalog na maliit ang nanampalasan,-ang mga iyan ay pawang nangagsitangging sumugp6 sa gayong katampalasanan, pawang nangagsidrong na animo'y hinagad ng libolibong kulog. At ang iminatwid ay sapag) ka't may sandata raw ang sinapantahang Anti Kristo, n tgni't sila ay wala!7

Page  32 ISMAEL A. AMADO Biglang tumigil ang pinuno sa kanyang inraiakad-lakad; hinarap si Gerardo at di magkaltutuito sa pagsigaw ng: — "Pu,-pu —pue, may katwiral sila! May katwiran silang magingat; at, at, at, ikung sila nza nama'y harilir? Hindi ha't ikaw rili ang may sabing karapatan n. isang tao alng itaguyod ang sariling buhay?" — "Tunay nLa p6, dapwa't ang taal 1;a pusolg alaki-ang pisonlg tinatangkflik ng kara1 -g-alan-ang pulsong nananalig at ulniirog sa rratwid-ang pusong napopoo6t sa rma hidwallg a;sal, ay huling nagaala-ala sa kaniyang sarili, oTililimot ang halagat ng sariling buhay at inifbig pang ito'y maparool maipagtangg6l laimang allg katwiran ng isang kapwang niluluipig!' -"'Ha?" -ang pItol ni Kapitang Memr,"di yata't pipilftin mo silang magpakamatay, mailigtas lang ang buhay ng iba?" -"Ang lahat p6, G. Presidente, ay dapat pangahasan kapag kailangan." -' ' Kaululan! ' ang sigaw ng pinuno na muling tnmungo, nagsalikod kamay at nagyao't dito —"Ang mga ulol na nagsasawa sa buhay atg tangi lang makasusun6d sa mga arral na iyan! Aug mga pulis ko ay hindi mga ulo6! Kung kayIa sila nangagsiurong na gaya ng sabi tmo 4 ay hindi sapagka't sila'y mga duwag, kundi

Page  33 BULALAKAW NG PAG-iASA 3)3,-) i sapagka't sila'y natutong gumamit n1 ulo, natutong gulmamlit g seatido comuin. Alaim nila ang halaga ni buhay; sila ay mga padres de fam.ilia; may mg:a:nak, asawa, mnagulang na sa kanilang-kanila lang umaa'sa; bakin kaya at hihinting sila'y. magpatiwakalI?' -at dito'y hinarap na haman ang binata.-"Bakit sasawifn ang buhay nila sa walang katuturan? At ang kanilang rlga magulang, mtga asawa, mga anak? Maappantayan mo ba ang luha at dalitang sasapitin ng mga ulilang iyan?" -"Kung-sakali man po, G. Presidente, "-ang banayad na sagot niGerardo-"sakali mnan p at, sinapit sila ng pagkasawi, ang mga kamag-inak nilang maiiwan ay hindi dapat manghinayang iii di dapat ipaghinagpis ang kanilang kama' tayan, sapagka't kagaya ng mga tunay na lalaki, sila'y nagpakamatay sa pagtupad ng katungkillan! NTibaon man ang mga katawdan nila sa ilalim nig lup?, anlg kanilang alaala ang kanilang mga ngalan, ang kanilang kabayanihan ay makikintal sa diwa't pus6 ng kanip" lang lahi upang kailan. ma'y manariwa do6n. Ang mga anak nila, ang kanilang kaapu-apuhan, at lahat kamiing mga bagong slbol ay laging aawitin ang -kadakilanu ng kanilang gawa, v pipintuhdin namin at igagalang ang kanilang alaala, at,sisikaping tularan ang inihasfk nilang

Page  34 3 4 IST AELL A. AMADuO halimbawia. Ang Inaing Bayan, aig pinakaifrog t:na Inalng Biyan ay yayalkapin ang kanilaing mgia bangkaiy, hahanduglin sild ng matatalmIf niyaing halik, at pagkatapos na Iuaistilat ang sagisag na "''MrtyrT sa kanilng mfra noo, ay ituturO siai sa boong Sangsinuikob, kasabay ang sabing: -'Ang mnga anak ako ay mIa bayniT nia MatTid!' —AMay kanatayaun po bang diya'y dadakila pa?' -'"Pshe!"' —ang ifnos ng presidente; -' qrf iayauni ni qve bul'ati... que bayani in m atwivd! -Bayani ng kaululin!'' At pagkatapos na makaimut ang ulo ay nagpattiloy: - N uni't... pero ikaw ba namnan ay wal nang kaisip-isip, at di mo makdrong ang pinagsasabi mong iyain ay pulos na kahibangan? Sino baga ang iy6ng mnapaniniwala na... Jesfis Maria y Jose! -ako lang ay pilagtatawai mo! Diyata't ako'y inagpapakamatay mailigtas ko lang ang isd kong alila, ang isang ita, ang isang insik? Diyata? 'Laking kabulastugan!... Ha,a, ha!, a'... — "Ang isapong magliligt.as:'-ani Gerardo"ay hindi sinisino ang sinasakllolhang napapan-..anib hindi inuusisa kung ang ililigtas niya ay kamag-anak, katiri 6 hindi, hindi siya tumitingfil sa kfilay ng balat; ang kinukur6 niya ay kung nararapat na iligtas ang napapangnib: alalaong baga'y kung ito'y kinakandili ng katwiran".

Page  35 BULALAKAW NG PAC4-ASA Muling napahalakhak si Kapitang AMeno; ang pagkapoot niya kay Gerardo at pagkatigagal sa mga pinagsasabi nito ay nagtatalo sa kanyang ) loob.-Iilng-iling na sumagot: -" Mga haling na pag-iisip! ma haling!... Palibhasa't ikaw'y bata pa, ay hindi mo kinukuro ang iyong pinagsasabi." Napangiti si Gerardo; munti na siyang ma pa-Ehem! -"Pero... Ibig mo baging ipakita ko sa iy6 ang kaululan ng iy6n teori.?-ang dagdag na Kapitan na ngayo'y nagboses-pare. -"Ipagkakapuri ko po, kung iny6ng mamarapatin. " -' Bueno '!..... Si Kapitang Mem6o ay nagsindi muna ng, Ssang tabako, bago nagpatuloy: -"Makinig ka: "Sa kanino mang taong may gadaling no6 ang sariling buhay ay siyang lalong pinakamahalaga, siyang pinakamamahal niya higit sa alni mang bagay at sa kanino man. "Ito'y isang katotohanang di mo mapupuwfng sa aking harap; ako'y matanda na,... at kilala ko ang lakad ng mundo. "At sa katunayan ng aking sinabi ay nariyan ang libolibong taong napa-aalipin upang magkar6oon lang ng maipagtatawid bdihay; nariyan A 2 *..,.

Page  36 ISMAEL A. A-MAiO ang daan-daagng habahe sa Maynila na ipinagbfbili sa bailana ang kanilang mga katawin at pdri ipang magkaro6n lang ng maikabublihay! Nariyain ang mga ta'ong taga-labas na nanghaUiranlg at pumapatavyng kapw5 ulpang inagkaroon lang ng ikabubilhay! Ano pa't lalat ay ginagawva upang mabuhay lang! Samakatwfd, lah'it ay bththay at illhay ang hanap! "N'gayon" —at dito'y ipinaglakaisatl ang staliti-' Ng'ay6n, an6 iydng katungakang ipinipilit mn na katungkfilan nr isaing taio lna sagipint ailg napapaniganib kahi't na masa wi ang kalyatig bilhay? Diytta't lahat na'y ginagawa tlpang lunmawig lang ang bufhay at, sakal nlayo,y ipagangala ndtkan ti) moa di kailangang nLamlataly mnailigtis lang ang iba? "'Ano ang iy6ng lnapapala sa pagliligtA-s na iyar?-Aakvat ka bta nlg 1angit? "Oh, dking tinatawanall tang 1naa isipaing iyain na waalang ka'llo-ulol "Isipin mo na lang ang nangyari sa iyo( kalnna. Magtanda ka at madala ka na sa napala mnong iyan sa panghihimasok sa di mo idapat panghimasuikan. Mabiting mabuit i na lang at sa bisig ka tinamaan ng bala... at kung sa tiyain?.... marahil kung nagkataon, ha 1 ha! ha! ay inaagunyas ka na ngayon! " Napaniti si Gerardo ng isang mralungkot nlt

Page  37 BU'LALA KAW NG PA G-\SA 37 l~giti. Pagkartian n ilHang sandali ay ba-niyad I1m1 as1ILagg6t - '"Kung aki mman po ay. nagkadr'6g-durog, ang g gayon av walaing kailn angn sa akin Hihimlda-yako sa, lilbill)ga n11 walang pagsisfsi, kakaulayawinl ko roon ang tanli kong TIigya-ang ligayang pilit na sasaakin sapagka't ako'y namiatay sa pagtupad rL aking katungkulan, sapagka't ako'y iamiatay sa pagpupunyaging igalang ang wat:irwt ng wagis at katutufbong Matwid! Sa gay(n.ay di na ako mnasisisi ng aking Bayan!... -"Puff! Mga panrairap!" aung sabad ni K:apitang Memo, at muling kinamot ang kanyang tukt6k — ' n'ma malfng pangarap! Oh! hanggAing saAn nakikilalang ikaw ay bata pn nZa lang! Hanggang saan mo ipinakikita na F wala kang kamuwang muwang sa pamumuhay!... An6 iyang ligatyang sinasabi rpo? Bunga ng kahibangtin! Ibig mo bang ituro ko sa iyo ang tlnay na ligaya-ang ligayang daipat mong sikaipin?" Itina.s n1t nanlgangaral ang kaliwa niyang lkatiay, pinag-abot ang nga dulo ng hintuturl at rg1 hinlalaki, at sa.ka nagpattloy: "Ang salapi!! Ag salapi! Kapag ang tao ay lnlyro(ong sa. lapi, sa kanya ay wwalang hindi 4 maaar l 'Sa panlatagitan nJiya, at niyin lang, ma

Page  38 lSMIAE:L A. AMADO) kakarilnas ka nlt tunay na ligaiya; ivan la ng angg maaapagl)ibgay sa, iyo ng kariwastlan sa p)aUnm iUhayt... Ka ya, n IV, wika kao sa iyo, ay' huw\g mong siIyangiin ang iyong })ihay sa mn'a~ hilbang nat panlgarap. Saan talahfil m) atlg pal.nud6'ng itinadlhan' ng Diy6s palra sa iy6 dito sa rmund6, Ha1-bang ikliaw ay nablublihay, pues' Milgpasasa ka soa tanifs nlg bihay. Iyaing biy:yang sinasaili lmo na dadating sa, iyo pai ikalw ay nalilibing na, ay hindi mo mnaaaslihan... Moabiti na lang kung ikaiw ay papasukin sa pint6 n lan1,it, at kung hindi?, at kung doon:r, isang pint6 ka mapasuot?... Ha! ha! ha! -"Hindi p6oako dapat inagtakha, G. Pr'esidlente" —ang satl n;g binat —" hindi p6 ako lapat magtakha sa mga sinasabi ninyo. Ang ngat ganyang paghahakang bulok ay palaisak na palasak pa nga dito sa atin. ''Para sa mnga gaya ninyo, ang bufhay ng taio ay dlapat gfiguUnl sa lo6h ng isafig palasyong ginto, sa ]Iaot ng kariwasa'an at lubos lna ginhwva. "PI'Lra sa iny6, ang layong dapat sika.pin ng lahat:.y ang nmakapagtayo ng nmga kamailig ng salapi. "'Ang salapi, sa mga gaiya niny6, ay katumibas ng lahat; salapi ang una, at salapi ang katapustapilisan; kung walang salapi ay walang ligaya. 'Paira sa iny6, ang tao a.y dapat tumalikod -<a lhahat, dapat isataibi ang mnga katungktlanl t

Page  39 BULALAKAW CG PAG-ASA 39 isalinmot ang pag-ibig sa baiyan, ahll, matwid, at karangalan, kung ito ay kakailanganin upang lumtgi sa, pagkamasalalpi". -- 'Talaga! "-ang saba d ni Kapitang Memei. -"Ako po"'-ang patuloy ni Gerardo- "ay nmay ibang paghahaka ukol sa halaga nh buhaypaghahakang di ko ikamamangha kung sakali ma't inyong tawanan. Sa akin p6, ang buhay nat araw at gabi ay ibinabbabad sa pulot ng kaginhawahan —ang buhay na walang pinipintuh6 kundi ang Diyos Salap —ang buhay na walang hanap kundi ang kagalingan ng sarili, ay isang buhay na mababa, walang halaga, karumaldumal!".... Tumalikod ang presidente sa binata at anino'y di nadidinig ang sinasabi nito. Si Gerardo ay nagpatuloy: "Ang buhay p6 kung ibig inagkahalaga, ay kailangang ilaan at gugulin sa isang adhikang mataas, sa isang layong marangal... Ang yaman na kinahahalingan ng bo6ng Sangdaigdig halos ay hindi makapagpapadakila sa buihay n, tao: maaari siyang magpaginhawa, 'magdulot ng kasaganaa n sa lahat ng bagay; dapwa7't hindi kasaganaan, hindi kaginhawa han ang nagliahatid sa tao sa pagkadakila. "Ang karunlinngan man, liban na lang kung siya'y y ginuguigol sa ikagagalfiug ng bayan, lalii,

Page  40 40 tISMAL A. L AMAI Sangsiintkob, ay di k(o rin nlmai;t, sbiing <:a:lt 1;1. n.akapagpadakil sa s btl1ay... A-\ng ta) p6, (' Presidente. ay kaildhatng gullawa para sat lahait; kailanalllg lnagbata, i n suso1l-sus6og pagtitiis, dlisa. pighati, para sa I;i it;; kailanl-ang sumlagup sa lii-lifbo mang kanmiatuiryan patra sa lahat; kaillagang siyivay inalging isaing taga-hasfk ng kalay-an,, tLag;lt;tgLiyo, sa dlangnal] n- tinubtialg 1upYh, taga.kandtili a: puri n mnatwft i i.alf i t lup[gil...... Kappag a)ng isalng taio ay uakasun6d s-a:.2r;a galyaing katungkuilan, mayaii man man 6 mahfrap, niarlnong man 6 hindi, siya ay may karapatai:)ang;ipagtalaki ang.sariling bihay, at hl-i itlmilllay sa piling ng mcga lalong dtakilhng kaiu1lwai sa boong Sangsinulkob!) Hindi na nakasagot si Kapitang lMemno noong sanflaling iyon ay siyaing pagpasok ng tunay na hnk6ni nr1g 1)ayan. Ito ang sa wakas' ay sumurl sa naaantalang usa-pin Lat pagkatapos na miadinig ang mga, pan'gangatwiran n1g bIawa't isa ay inilagda:lag i ktanlang maayos na hdtol. Si Stag ay nagkaimt ni mabigat. nti parllslisa intullt at billanggo. I)apwa't, t 611 pang parusa! Mainong alpatninrlig ang bala:ti)io ni Stag!

Page  41 BULALEAKAW NG PAG-ASA 41 Papaano6y mayroon siyang isang kristo-kristuhang inaasahan! Si Kapitang Memo ang nanag6t sa multa. At sa bilanggo? Aywan pa iltin...... Vil Ktlabatan kayong Lahat! Pagkaraan ng dalawang araw, ang isang malaganap na pahayagang pilipino ay kinabasaihan n mga ganit6ng balita: "MGA PUNONG MAKIKISIG "Isang amerikanong nagngangalang JJohn Stag ^na nabilanggo sa bayan ng Libis, ay naka"takas no6ng gabi ng ika 7 ng kasalukuyan. "Hangga ngayon ay di pa naaalaman kung saan "nagtatago ang umalpas. "Hindt lang it6 ang nangyayari sa Libis. "Ang bayang iyan ay isa pa mandin sa mga "matitibay na kuta at matalinghagang pugad '"n Bisyo sa Pilipinas. Nagkakatusak doon "ang nagkikisigang mga sabungan. Sa bawa't "sulok, maging araw at maging gabf, ay may "mnte, tupada, hweteng at kung an6an6 "pang mna lar6ng bawal.:! - 1~~~~~~~6,~~~~~~~.

Page  42 42 42ISMAEL A. AMADO "Ang mainam nit6, ay kundti pa dumayo "doon ang mga sekretang-Maynila, ang m1rga iya'y di matutut6p! "At ang maginoong Presidente? at a'ng.imai pules? 'Nangaghihilikan bang lahat?" Ang balitang tumutukoy sa pagtataanan ni Stag ay inamin ni Ka.pitang Meemo; ngunit lubhang malakf ang pagkapo6t niya sa tumutikoy sa sugll at sabong. Ito'y- kanyang tinutulang inahigpit kahiman't ci nalilihis sa katotohanan; datapwa't tutol bibig lamang naman, pagtutol na kung kaya lang ganapin ay pag nisasa habrap ng matitinong tao,.. Talagang gayon si Kapitang Memlo. Kaaway kunwa ng bisyo, dapwa't siya ang nagpalag6 sa kanyang bayan ng sugal at sabqngiyang rmga lar6ng walang tumatangkilik kundi ang lahat ng mga tamad, ang lahat nang ibig mabuhay nang nakanganga, ang mnza nanghihinaiyang na gamitin ang utak, magpatulo ng pawis at batakin ang but6, ang mnia u161 at mga duwag na natatakot yumapak sa mrga baitang ng hagdanang matarik na patuingio sa karangalan at katinuan ng taio sa pamumuihay... Nguni't hindi ang mahalay na pagkaguinlong sa mga hilig na iyang kariapatddpat pakaisurmpain, ang siyang tanuing maibabalita' ng mna 1

Page  43 BULALAKAW NG PAG-ASA 43 pahayagan tungk'l sa ba'yan nc- Libis. May17001 pang ibai na lalong mahalagai. Kung surling mabulti aug pamun Ulan ni Ka'pitang Memo, amapagkiki'tang ang mga pa-Wk nit6' sa bayan, rnga pangakogsgn h~ingin at pulo'tpukyutan, ay untiuntin nangaunsiyaimli. Ang m~a tungkiiling nmabibigalt na ikinalpit sa, kanya' rg kautusain ay maingat na iniwvasan hanggaing maaarl. Kung ain yaong kanyang napagtutubu'an n1g walang paigqd, kung aiii ang di nararaipat gawifn ay slyang pinagubusan n1g kaya. Sa maiksing sa'bi, aug pamahala'ang umiral ay isang pamnahala'ang kailain ma'y hindif nakasunold sa tunay na niloloo'b ng bayan, sa itinatadhan'i n mga utos-pamahal'in walang nakapangya'ri kundi anig isaing Kalpitang Mem6;. Na ito'y di maaarl sapagka't may Konselho Munisipal? Kabulaa'nan! Ttinay n~l na. ang konse~ho, sa, pagkakinatawain niya, ng bayan, ay di narara~pat buma'lak 6' iim~yon sa ain mang ba'lak na salungat ~,a ika'giginhaiwa ng mga malmamayan; na. ang, mga, konsehal ay kailangang magpakatalfno, inamuhtinan ng sipag at pagiingat sa paglikha ng mga kautusan; na sila'y dalpat gumallang' surnuno'd- at'ipagmalasaikit ang mga damdamin at naiis ng blyn sa kanila'y -naghahl'.

Page  44 44 ISMAEL A. AM-ADO Tunay ang ]ahat ng iyan dapwa't sa kasaliwaang palad ay di siyang nangyari. Sa loob ng konseho sa Libis ay dadaladalawa ang miga konsehal na natutong gnmaimit n, talfno, da — daladalawda ang nagkalo6b na tumtitol, at kailan mna'y di napatangay sa nma lisya't walang: wastong panukala ni Kapitang Mem6. Datapwa't an6 ang kanilang magagawa sa sila'y ladaladalawa? /Paanong magkakabisa ang matwid nilang pagtitol sa harap n, anim na kalabang bingi sa sigiw ng Katwfran? Anim na konsehal na sunudsunuran saan man batakin ni Kapitang Memn; anim na konsehal na tuwing Inagpupiilong ay har ng tamad sa pakikitunggall sa mnga bagay na tumutuikoy sa baiyan; animn na konsehal na kung kaya lamang gumising nang gisfng na gising ay kung ang paguusapa'y ang pagpapahintulot sa malayang pagsamba kay "San Sabong" a't. "San Sugal", nuni't pag iba' nang bagay na may kahirapang suriin, ay daig pa ang ipinatda ang mga dila sa ngalangala! Iyan ang mga taong may mga mata aay di makakita, may mga taynga ay di makadinig. Kapag hiningan ng pasiya sa isang panukilang binalak 6 inayunan ni Kapitang Mem6, silang lahat ay pawang mga ayon; nguni't hindi sila 4 sangayon kapag nakitang iiling-iling ang kani

Page  45 BULALAKAW N-G PAC, kSA 4 45 laing panginolon, ang kanilanig Diyos! Madnong magisip-isip; niadnong haraplin at kilalanin ang Matwifd!.... Oh, alliping asal na, u1irain sa kabalaiyan! Oh, n~a. talong wa1ang sariling danindamin! Salaimat at ang inga konse'hong gaya nig inyo'ng kinaanf ban ay jifin-ilan 'la mnang. At kung hindi, ano'ng talas na sandditang makakalasa~g ng rn~a hikaaway n~r Pagsatiarilling pinakami, ithi ng Ba'yan! Malinaw n~ang lum'labas na dahil sa pagkauring busa'bos ng konse'ho ay patiiloy pa rin ssi Kaipitang Memo6 sa kanyang ugailing paghahariharian; na dahil din diya'y ang bawa't ibigin niya, matwicl 6 baluktot, ay slyang IIangyairi. Dapwa't salaimat at sa mabtiting kapa1aran ay di nia ang lahat doo 'y natuttilog, gaya n panaho'ng nagdaan; hindi na n~ay6n ang lahalt ay kampon nila "Talaga ng Diyos;"I hindi na ngayoln pawang pipi ang mnad1a. Sa bayang iyon ay mayroo'n nang naglitaw na, ilang kaiwal n~ Ba'gong Panahon. Si Gerardo ayisa sa kanila. Sa haralp nang gayorigpady nit isang pinun6. sa kanyang mna nasasa~k6p, ay siya aug ka-undunnhanig gumamit ng karapatan; sa kanya unang nadinig ang maka)pangyari-hang sigaw, n& katwifrang niyuyurdkan. Si Gerardo ay di nagalinlaingan munti man. Sa 4 1 f.1 X I I f I.41. I I L I t - I. I X W

Page  46 ISMAEL A. AMADO isang malaking papilong l n kanyang nmga kapanalig ay maayos na, tinuliga aag kabulukain ng pamnunuian. Bumanggit siya ng mga nangyari, ilihayg ang ng ga tiwaling gawa ni KIapitang Meme, atng mga, palakad nito na pa-, wa ng salungat sa mrga kautusan. Ipinakilala niya sa lmadla ang ttinay hna Kapitang MernmO isinalaysay ang bo6ng kabuhayan nito, na pinagarlang mafngat ni Gerardo nnla sa pun6 hanggang dulo. Inalarawan niya ang pagkawalang-kaya, ang pagkatanmad, ang pagkawal]angmalasakit sa pinamumunulan, ang pagka-di(dapat na mamuno, ang pagkamagnanakaw, ang pagkamtnamamitay-ano pa't sa mninsang sabi, ang boong lihim at tfinay na katauihan ni Kapitang Memro, na, sapagka't natutong magbalat kayo, ay nangingibabaw ngayon sa kanilang Iahat. Upang mapatunayan ang lahat ng ito, si Gerardo ay nagharap sa papfilong na iy6n 1: ng maraming saksf. Natatangi sa mga it6 ang i, isang babaeng may apat na puing taon na mara ihil. Dukhang-dukha ang kanyang pananamit na bukod sa nanglilimahid na, ay punit punit: pa. Sa harap ng ma taong doo'y natitipon,! ay isinalaysay ng babaeeng ito ang napakalungk6t niyang ikabuhayan. "Bihira sa iny6o' -anya — ang di nakakakilala

Page  47 BULAL-kAW NG PAG-CASA 47 sa akin. Dapwa't lahat kayo ay pawang di aakababatid sa napakaabang pailad na ikinapadpa6d ko sa ganit6ng kalagayann "Ak6'y inaanaik sa isang malayong bayandoon sa gitna ng lalawfgang Tarlak. Ang akipg mga magiulang ay rnga tAong payapa't rmararangal. "Mayayaman sila, dapwa't noong nangahubdthay, ay mga kaibigang tapat ng bayang' maralita. "Wala pa ak6ng sampfung ta6n nang ako'y maulila sa ina. Palibhasa't nangamatay ang lahat ng aking kalatid, nagtamasa ako ng boong layaw at kasaganaan sa piling ni am. "Hindl naman ako pangit noong mga airaw na 4iyon, kaya't sabihin pa ba, hindi kakaunti ang mga binatang nagnasang maglingk6d sa akin. "Dumatlng ang sandall na ako'y natfitong umnibig. Dapwa't ay! Pagkatapos na aking maihand6g ang iisa kong pag-irog sa nahirang ni Bathalang panginoonin niyaring pus6, pagkatapos na aking maasamasam ang ligayang pilit kong lalasapin sa kanyang kanddngan, ay saka ako sinikil ng pagkalupitlupit kong kapalaran..... "Isang hating gabi, noong panahon ng paghihimagsik, ako ay nagulangtang sa aking

Page  48 48 I4SMAEL A. AMADO pagtulog. Sa mga tinang sandall, 'aking hininalang yaon marahil ay bangingot tang. N'uni't isa aba ko! Nang mnarmilat ang aking mgfa mati, ianlg luminiaw ang aking pag-iisip, ay napagmaltas kong yao'y di pala bangulngot kundi isang tiunay na kataksilaln!... Isang lilo, isang tampalasan, isang plsong hayop, alng noo'y pumipigilsa sawing palad kong katawan sa pagkagupiling! Ako'y mahina at siya ay malakas! Tinawagan ko ang Diyos; dapwa't ang Diyo6 na iy6n ay di ako cininig! Ang Diyos na iyon ay di tuniulong! Ako'y nasawl! iNadungisanl ang aking puri! Ang hayopvay nagtagumpy...... " Nagbanuon ako at hilhnap ang aking magulang, Pinasok ko ang kanyang silid. Dapwa't i oh! i Mahabaging Langit! Ang aking pinakaiirog na anma, ang pinagkakautangan ko niring buhay, ang tangi kong kasakasama araw at gibi, ay naroon sa kanyang higaan, nakababad sa dugo, put61 ang illo! "Ako'y naglugmok at nawalan ng diwa. "Nang masauli ang aking pagkatao, ako'y nasa saloob ng iblng bahay. "Yaon ang tahanan ng tampalasang sumukab sa aming mag-ama. Ibig kong tumnkas, dapwa't ako'y nakiukulong. Ibig kong magpatiwakai dapwa 't may nakabantay sa akin draw at gabi. 4 An6 ang minarapat kong gawfn?... Ang Diyos

Page  49 BIILAL.AKAW NG PAG-A^A 49 ay di ko na tinawagan! Hindi ko na siya hiningan ng abuloy!... Ako'y nadala. na!... Wala akong tfilong na inaasahan no6n kundi ang kabayaqiPan ng; kasumpaan ko sa paq-irog. Dapwa't iay!si Fidel na aking minahal higit sa buhay, ay hindi ko na nlkita hanggang sa sandaling ito! Siy mnan yata'y tinikis na ang magwalang bahala sa aking pagtingis! Siya man yata'y nawalAn din ng habag- sa mapait na pagdadalamhati niyaring kalulwal!... "Sa harap ng mga ganit6ng kalagiyan an6 pa ang sa aiki'y nalalabing gawin? Wala nang iba kundi ang makibagay sa aking palad. Yaring pus6 ay'dahandahang tumigas, untiunting nasabik sa kaputikan, untfunting natutong umibig sa isang lilo, sa pumatay sa, akin ding ama! "Malaon din na kami'y nagsama ng tampalasan. "Datapwa't pagkatapos na niasalanta niya ang a.king katawan, pagkatapos na mabusog sa akin ang kanyang kahayupan, pagkatapos na makapagpasasa sa aking laman, ang ganid na iyon ay di na nakitungo sa akin; ginutom na ako, ipinagbili ang mahuhusay kong damit, binawi ang mga alahas na bigay niya sa akin, at di nagkasiya sa ganit6, ako'y ipinagtulakan [ sa kusina ng bahay upang doon gumawa, doon kumain, at matuilog sa ibabaw n, mga pangga7 -i:. '.. 2 "' ^. -..I -;.00.. W::;^,,^ ^.:....;.^ *

Page  50 50 ISMAEL A. AMADO( tong na kahoy, kahalubilo n. mn2a pusa 't i soI Sa i insan sabi, ginawa akong isang alfpirn, isang busalbs! "Ganit6 ang aking lagagy nl kalmi ay mialipat sa baiyang ito. "Pagdating na pagdat-ig namin, ako'y sinulmbatan ng tampalasan kong panginoon. Ipapapatay daw niya ako kapag di ko ininga4tan ang lihim ng pagkasawi naming n'mag-ama. "Sapagka't pusong-babae, ako'y malaong nadala ng takot at kahinaan: ininiatan ko nga ang lihim. "Dapwa't ngayon, nzayo6 ay sumapit 1a,. ang sandali na sa. lot ng aking pagkaaba ay di na ako napangingilabot ng knamatatyan; ang. kahinaan ay wala na sa akin!... Tuparfn kung ibig ng pangin6on ko ang kanyang sumbat!... Ang kanyang lihim ay nasisiwalat na!...."Nguni't, bigo ko wakasan ang aking saliti,' ay ipahintulot na aking maitanong: "Aluam ba niny6, mga taong bayan, alam ba ninyo kung sino ang napakabiti kong pantin6ong iyan, kung sino ang tumaksil sa kaawa-awa kong maguilang, nagnakaw sa puri ko't dangal at nagbulid sa akin sa bangift ng pagkabusabos? " i iKilabutan kay6ng lahat, oh mia taong walang malay!!..."

Page  51 BULALIKAW NG PAG-ASA 51 "Siya ay yaong sa iny6 ngayo'y nanmumuno ang pinagkatiwalaan ninyo ng mga kautusan, fangal at kabuhayan ng isang bayan!!...' Ang mga pinagtahl-tahi at pinagaralang kabulanann, ay madaling makikilala ng isang naalam magmasid. Nguni't sa kabuhayang isinalaysay ng babaeng iy6n, ay walang nakadarna nang kahi't gabahid na kasinungalingan. Bawa't any6 ng kanyaing mukha, bawa't galaw ng mga mata, bawa't salita ng maayos niyang salaysay, ay isang tatak ng katotohanan, isang matibay na panghikayat sa lalong di mapaniwalaing kalulwa. Kaya't napangilabot ng, ng, ababeng iy6n ang madlang sa kanya'y nakikinig!... Nang sa wakas ay imungkahi ni Geraido ang paghingi kay Kapitang Memo na magbitiw ng tungkol, lahat n. nangaroon ay kumatig sa kanya; lahat, hanggang ang mga dating kapanalig ni Kapitang Memo, ay naniwalang sila'y nalinlang. Gay6n na lang ang kanilang pagsisisi! /

Page  52 =?i~;-: i MA -EL A. AMADO IX Kay 8e~u~ng Pagkakataou! Nanl matlpos ang paptilong, si Gerardo ay ilatnJft n isang pulls. — pinalta wag p6 kay6 nk presidente' - -"San siya nroon?" — "Sa bhay-pamundan p6". oon di'y lumakad si Gerardo. Dinatinang kAs ang tanggApan ni Kaipitang Mem6, kaIt ageda slyang pumasok. Masiglang hinati ig dinatnan: - aganding paraw p6 -Ag binati ay walang itinug6n kund isang S 1g ':nagbabga sa poot. ' —Gnio6, akona p 6.ba'y inyong ipinasu6it "-Qng pabulalas na tanong ng binatA. n ntincdig ang mabangis na KApitatt: vg isulyapan ang nakananng pint, -nlapf:tn ito at inalipat sa pamamagitail }is sikad. Kumalab6g ang pint6 na ikibhhaw ng boong bahay. Pagkatapos ay siGe o at nagngingitnit na tuman6ng: *ang s umuot sa walang hiyA mong at nakaisip kang gumaw ng ganitong ka q

Page  53 BULALAKAW NG PAG-ASA 53. -"Kaultlan? An6 pong kaululan?... Aling gawa ko ang iny6ng tinutukoy?" Tumalikod si K(apitang MIema.at pagkatapos n a maibalabaig sa. sahig ang tangang aklit ay iingos-ingos na sumagot: -"Pshei Magnmaiaangmlaanigan ka pa!' -"Kapitang Memo," —ang pakli ng binat — "di ko kayo maunawaan. Ang tinutukoy ba niny6 ay ang pagrnumungkahi ko sa aking mga kapanalig na kayo'y pagbitiwin nk tungkol sapagka't di kay6 tumutupad sa mga itinatachana ng mga kautusang isinumpa niny6ng tutuparin? Kung iyan ang tinatawag niny6ng kaululan, kay6 po'y namamali!" — " At an6 ang mayroon sa iy6 kung di ko Inan tinuitupad ang aking sumpa? Sino la, bang makikialam sa akin? Bakit mo imumungkahing alisan ako ng tungkol?7 — "Ah, sapagkat kay6 ay di nararapat mamuno!"7-ang maliksing tug6n ng binata na ikinasugod muli sa kanya ni Kapitang Mem6. Ang dagok na iyon ay lubhang malakas.,, — "Napakalabis kang tot6o! "-ang ngitngit ng nandididilat-' wal ka nang kagalanggAlang sa iy6ng kaulsap! Nawalan ka na ba ng pagiisip at nalinutan mo na kung sino ak6, l0 ak6 na iy6ng kaharap?" -"Hindi p6 ak6 nakalili'mot: kay6 po'y

Page  54 IBM AEL A. AMADO isang himak na t~ong. gayat ko rin, na so -kasam&Jang palad ng bayang it6, ay ntihalal na rnagpun6 sa kanyl." Ah"ang samh6t ni Kalpitang IMemo- "kinikilgla mo pala' ak6ng pinuni6ng itithal(LI, aty bAkit at ganyAn kung ikaw'y mangusap sa fiking harAp? Bakit Ayaw mo ak6ng igAlang?" -"Sapagka p6't hindi kailiniran!"l -"Hindi kaildngan? Hirrdf kaihingang igilan~g nio ak6', ako6 na iy6ng pinunO? Nauu1lI ka iia a" -"Ndmainali pO^ kay6"-ang tugon ni Gerardo-"ang isAng pinun6 na dumaday& sa kanyAng bayan sa pamnamagitani ng m~a pangakong di tinutupad, nagalkay sa inga na-sasakop sa ma1hahllay na hilig at Asal-ang is~ng pinun6 na kinatAtatakin sa n6o ng tatAk nA m~a magnana~kaw at mamamitay nA kapwA-'ang pinidnong ganyin ay hindi dapat kaalang-alangAnan ngmga tiong matitinOP" -"Waldng hiy&!. I... At aug mga bfintAng bang iyf~n ang ipararAtang 'no sa, Akin? At ang is.4ng niusm6s n a gAya mo ang mangang-ahis?" -"Oo p6,ak6!"1 -"DiyAta't ikdw ang mangangahAs? ikAw? ikAw? ikAw?" Nilunddg ni 'KApitang Memb aug isAng tali- b6ng na nakasabit sa, dingdfng.

Page  55 BULALKAAW NG PAG-ASA Sa sumunod na sandali, nang sila ay nagkakasunggaban na, ay siyang paFbuka nt pint6ng nakalapat. Sumungaw ang isang kalb6ng tukt6k, > isang mukhang nagkakangngingiwi, at isang tiyang mataba. Si Kapitang Memo ay parang tinamaan ng kulog, kundi man parang isang bath na nakakita ng nuno.... Nguni't, sino ang nunbng ito? /Sino ang naghihintay?... Siya, ang mapaglagalag sa automobil, ang mapagama-amahan, ang kataastaasang pun6 sa Sangkapuluan, na kung bakit sa kanyang pagdalaw kay Kapitang Memo, ay tina6n yatang talaga ang pangyayaring iy6n! * Si Gerardo ay nasugatan na naman. iSi Kapitang Menro, ay animo'y kinakalambre. Papaano ang pakikiharap niyang gagawin sa kanyang puno? Kay laki nga namang kahihiyan nito! Isang mahigpit na pagudsig ng Gobernador ang sumun6d. Inahayag sa kanya ni Gerardo ang hangad ng bayan na pinagkaisahan sa ( papdlong na idinaos sa umaga ng araw na iy6n. Noon di'y natiwalag sa katungkuilan si Ka" ': r-. - & * - * - 00 F f f. -,. f. -.0 *..

Page  56 ISMXAEL A. AA:IDO pitang Memoi6. Walang in flk na tinangga-p -1iy'a ang gay6ng pagkapahabiak s. ina t:A n ladli; dapswa't oh! atng kalnyanrg p6ot!... Siya'y un\uw na: anakiiy isang ul.61 Ang kanyvdag bihay,- at liwa'tt san5a, bawa't, tih,-llt awa.;it bunlga;i kanynlhg mga, hatlainlaa, wari bagaXy ipinagsisigawanl sa kanyi aig m^a s-alitang "MAGHIG(ANTI KA, 0 KUN HINDI) lKAW AY DUWA(!'.... /

Page  57 i3 ULALAKAW NG 1AG- \SA x 3r)~ Si Eling It6 ang nlalan nig dalagarig anak ni Julio. AMaging sa ganda, at maging sa katalinuhan man, si Eling ay hindi maitatanging. lubos sa mga bulaklak ng kanyang baya'n. Ang hiwaga, ang lihim n, kanyang pagkainapanghalina ng-kanyang makapangyarihang pagkamapanghalina-ay di natin masusumpungan sa dilag nA nllkha, ni sa ningning ng kanyang 'itak, hindi. Atg hiwaga at lihim na iy6n, upang madama, ay kailangang makipagkilala kay Eling; kailangang kaulayawin siya nang malaon; kailingang tawagan ang kanyang puso; tarukin ang pagkamababa, ang pagkamasunuirin, ang pagkaginto ng kanyang lo6b; kailangang titigan ang nga titg ni Eling, ang mga titig niyang nagpapakilala sa isang kalulwang malambing at napangambihin, isang kalulwang masintahin at mahabagin, isang kalulwang puspos ng linis, ng ganda at kahinhinan. Nariyan ang lihim, ang hiwagang bumibiloti sa katauihan ni Eling. Nariyan ang talang naikkintal sa maalind6g niyang no6. Nariyan ang

Page  58 * 8S [SMALe A. AMA ka:ya mnina ng ma ipagrmmai lakt n1 kanying ka~ Si Eling, mul a sa pagkabaatt, ay tmahiligii sa pagaflral. MIartinong ng kastilt, gayon (ldi 1,g inggles. Isang ta6n na siya' y nagtira s-a Colegio de Stal. Isabel, at dalawang taonl nantilk sa Dormitory School. Dito sa hull, siya ay nagaral ni g71 _ing, ang nmahlsay at tumpak na pagaatigta sat may sakit. Panggagaling sa DormiiftorY, siya'y tuntirit sa Hos'pital de Sattn Pablo 1ipang isagawa doon ang kanyang napagaralait. Maty ilaIfg buwVan din ang kanyiang nagtlgol sa pagsastanay nak ito, sa piling ng' tf1ha amerikainang enfernmera. Nguni't hwiag isiksfk sa gunigunf ng bumab}as-a ang hilnal, na, sapagka't naturang taga dotinr1itry, at sapagka't mralaong nakahalubilo ng mnia amerikana, si Eling marahil ay pinanrawan nta ng m'ga katutuibong kilos, at rnga katuttibong ugali sa panananmit at pakikipagkapwA. Hindi gutmawi nangg ganyan ang binmibining ito; hindi siya pumnapara, sa mgla nagsalasalambay diyang miss, a na di na nanging ipailalim ang pagka-pilipfna sa kanilang pagaw26melneriktanchan di lang sa gayaik, di lang sa kilos, kundi ang lalong kasakitsalkit at kahinahinaiyatg ay pati ang bvdhi, ang:aluiwa't

Page  59 BULALKAW NG PAG-ASA 59 miga paghahaka ay pinipilit na igaya't ipabusabos sa mga dlayuhang iyain.... na siyang nagnalkaw sa kalayaan ng kanilang bayan at unti-unting humihigpit sa tanikalang madali 6 malaon ay siyang ikabubulusok ng Kapilipinuhan sa bangfn ng pagka-aba!. Nasusuklanm si Eling sa mga baigay na ito, kaya't mahigpit na iniingatan ang pagka-pilipina. Tanda no pag-iinnat niyang iyan at paglay6 niya sa mga ugaling dayo, ang kanyang madalas na di pagpanaog sa kanilang tindahan, kapag ang dumudulog doon ay mga amerikanong magagaslaw. Ugali ito ni Eling, hindi sapagka't binubulag siya ng "prejuicio de raza"' (alalaong baga'y ang pagtingin sa kdlay ng balat at di sa katauhan ng isang tao,) kundi, sapagka't ang kanyang kahinhinan ay hindi makababatang malasin ang magagaspang at mahahalay na kilos na karaniwang gawiin dito ng di iilang amerikano. Si Eling n1 a ay hindi kapara ng m3a ibang dalaginding diyan, na, pagkagat na nang dilim, h, ay nagpupulahan ng damit sa loob ng kanikanilang kantina, nagkakapalan ng palabok sa mukha, nagddadaihan at nagpapalaluan ng uri ng mga mister na sa kanila'y nakaliligid,? na anaki'y mga asong kakawkaw-k-Awkaw, aamoy am6y at didila-dila.... i.,;.;-;..;.:: ' -I -

Page  60 60 ISLSAEL A. AMAiXY Si Eling ay poot lna poot sa mna asal na iyang lubha nia. namlng nakaririmarim. Minsan siyang mlanginmg sa galit at mninsarng nripaiyak sa habaig sa rmta kadalaga niyang haling na haling sa ganganyang gawa, na kadalasan at sa tuwirang sabi, ay luimalabts na, isairg nmalinaw na pagtitindia n1- daniftl at pdri! Magsabi, kung hindi, iyang nmia kinasasadlakain ngayonl nI pulai ng balana. Magsabi, iyang mta nakatikir ng buhaykaintinera sa ating imnga baydanbayan, lIan na sa kanili, ang ipang mapawili lang sa tindahan ang isang amerikanong manglalasing, ay tutulUtan n ang sila'y kutya-kutyain nit6 sa lik6d ng mta, salitang ",Sweetheart, give me at kiss!7?.". Ilan na sa kanilanl ag nratulityan niat nflang mahagkan nt mia lang6? Ilan nasa akanila ang ngayo'y liinikilabiita;n sa hiya sa ibang tao, sapagka't sa ganit6 6 gayong gabi, sila ay nayapus ng mga ganito 6 gay6ng legro? At humahangga ba rito ang mnfta nangyayari? Bakit at may mna kantinerat diyang ngayo'y kaabra-abrasete 6 kaya'y kaluilan sa bag6ol ng mga itim? Maaairing, sapagka't nrarahiyo sa pilak nig nga ito; dapwa't kadalasa'y sapagka't sa

Page  61 BULALAKAW NG PAG-ASA 61 ganito 6 gayong pagkakataon sa loob ng kantina, ay may isang milagrong n-angyari.. Mga sawing palad!... May kat\virang laumuha ang isang Eillig (dat-. hil sa, iny!,.) XI "Ano sabi iyon eo?" Si Gerardo ay hindi sant6. Anak din siya ni Eva't ni A&an na kapwa makasalanan. Totor nga na, para kay Gerardo, Biayan ang uuma at Bayan ang huli; na, ang pagkamakabayan, hindi sa salita kundi sa gawa, ay siyang damdaming pinakamahalagai at nangapgaibabaw sa tbo niyang kataauhan. Totoo rin namnan na wala siyang pinakamnamahai na pangarap mula sa pagkabata kundi ang maihand6og ang iisa niyang puso sa daimbana ng kanytang lahi. Dapwa't hind] dahil sa lahat nang ito, ay wala nang maiisip si Gerardo sa bo6 niyang buihay kundi "bayarn' Mamiinsanminsan din namang rmasubukan niya ang kanyang sarili na.

Page  62 2) ISM.xAEL A. AIAuDO nang1angarap hindi sa kandunglan nl. I:iyan, kundi sa kandungan niynli g mina a.taki'y ta-lang nagantiantilaw sa ldnglit n' Pilipinas... Katak:itakai kayl na;ng (:erardong iyanl y maakit sa l blan,6ng humalbhalinlmtyak ng isaing saiilp;: gita.lg i.tlnaiiar:liw na: giya ni Eling? Oh, si Eling! Sa kanydng hU rap si Gernrdo a:y agigiug iuakita, nagiging nanI'angaarap, at inagiliwin tsa "it bulakldk, par6-paro, tala, bituin.. Ang mabait niyaSng puso sa liarip ni Eling ay kung lbikit nagiging maunuuks6o; ang mat pay;ap;tt maaamno niying sulyap ay kung baikit nagiging malilikot at mnga m nagnanakaw!... Silang daalawa any nalaon nang magkaib)ig-l. Haibang lumalaion ang kanilang pagkikilala,a ay lalo at lalong nasasabik si (Geardo sa pagnalas sa dilag ni Elfng, sa g pagdinig sa m.na mahihiwaghat matataris niytang salita, sa pagptikaw sa unla ngiting mangbibihag ng binibining yaoln na ipinaglihi yata sa dako pa roon ng hinhin ni Maria Clara... Nguni't hanggali diyan lang si (-erardo. HinhanghaaIn niya ang- ga(nda ni Eling, dapwa't di pa sumasaniba. Siya lang ay natutwa, naiigayang malasin ang himalang yaon n, Kalikasan.;f

Page  63 BULALAAKAW NG PAG-ASA 63 Noong mangyari ang sigalot sa bahay-pamunian, si Eling ay nakaupo at nannanhi n, isang panyo sa loob ng kanyang tindahan. Ang ) mukha niyang kaaya-aya, ay minsaing magningning sa lugod, at minsang mangulimlim sa panglaw. Bakit? Ang kanyaing paningin ay ]aging nakapako sa malayo, bihfrang matigil sa tinatahi. tBawa't taong magdaian ay kinikilalang mabuti malayo pa. Si Eling ay may inaantabayanan; hinihintay niya ang pagdaan sa kanyang tapat noong mainit sa sinag nR Bagong Araw na kabatangbath pa ay bayani nq, Para kay Eling, ang blindtang yaon na laging nahahandang iparam ang lahat maitaguyod lang ang dinuduha.ging Matwid, ang binatang yaon na nagsanggalang sa dangal ni Julio na. kanyang ama, ay isa nang Krfsto na dapat niyang igalang, mahalin, itangi, pagukuilan ng bawa't patak ng kanyang pagibig, at pagha.ndugan ng bawa't tibok ng kanyang pus! OF * ~O Hindi nainip si Eling sa pagaantay kay Gerardo, na sinapantaha niyang sa paguwi mula sa presidencia ay dadaan sa tapat ng kanyang tindahan. Malayo pa ay nakillal na ng binibini ang ma

Page  64 64 ISMAEL A. AMA.xD glicas t tindfg nang lilThm niya!ng kinakaul1avyAw sa kaibuttlran n- kanytarng puso. -"Eling! "-ang pagdakan'y ibinati; i }hinata paigkalapit sa1 tindl dhan. -'Gerardo, halika s-andal1i!" Si (lerardo'y lumnapit tt oong gatalk na kiinman.yan anlg I)ini!bini na- noo'y singpulia dn,'?,!tijumel'l, taywarn kung dahil sa pagaalaaling siya'y lurnai1s sa k anyling nipakalanmbfing loi "HIalka! -"I'pagpat-wad mo, Eling, ang pakikikamlay k-) sca iy6 ngaZ kaliwS." -iBakit? an6ng mayrln ka sa, iyollg khil'tnl?' Si Gerardo'y nagkllay sagta. Inakal' niya n a isang pagbunbunyi sa sarfili kung ipagtatapat ang tunay na dahlil; kaya't l0umiti na lang at nasiyahan sa ifsag mnari}haang: " Wala!" — "', ay baikit at may tiali?" -"Walang ano niBn; nankagat lang ak6 vn putakte (loon ah... sa ptinong bayabias ninal Tikik6o. Si Eling ay alangang niapangiting alalntng -.;agalit. Alam niya, gaiya ng pa.gkailan: sa k.antyng A. B. K,... na ang mIga salitang iyon,'y isall kinmpal 11a kabulaanan. Hinagisa.n munal aig atinalta 1g isalng tingin na wari'y lnagsiisigiwl n r '"Si zn alin9g itd ah!,' bgo suwinagot:

Page  65 7 BULALA.KAW NG' PAG-ASA 65) -"PutaktV? ay bakit at may dug6?" Si Gerardo'y lalong namulai. -- 'Diyat&, Gerardo, ' '-ang dugtong ni Elena'diyata nama't iyan lang ay ipagkakaila mo pa sa akin?... Sapagka ba namna't ang tumatanong ay... ah! siya nga pala naman!.. [saing walang kabuluhang gaya ko, ay di nga niararapat... ' Ang binatang tigagal na tigagal sa m.ga salita rig kanyang kaharap, ay walang naihumaI kundi isang: — 'Hinding hindi, Eling, oh, hindi ngA!" -"S6long' na, maaabala ka langsa akin.-:;ag patuiloy ng binibini na may kahalong wari'y hinamp6. -"Patawad, Eling!... Binibir6 lang kita.... Hluwag mong damdamin ang Aking pagkukiilang... at sasabihin ko na sa iy6ng lahatl" Isang ngiti, isang ngiting malambing na 'kapilas ng langit' ang nagpahiwatig kay Gerardo ta ang pinangambahan niyang nagtamp6 ngang tilnay, ay nagtamputampuihan pala lang. -"An6 iyon? Sabihin mo na." "Isa lang munting sugat, Eling.'. -"Na naman!'- -ang may padaop kanlay pang sag6t ng dalaga, na animo'y noon lang nabatid ang nangyari kay Gerardo, gay6ng sa katunayan ay nagmnmaangmaangaa n siya. Pagdaka'y kuxiuiha ng isang palanggana, 9

Page  66 66 ISMAETL A. AlmADO isang boteng may lamnang gamot at saka isang kahitang punt n1 bIillak at pangtal ng sliga:t -"(Gerarldo '-ang bigkas ng binibini; —nakatupad ka na ng iyong katungktilan; bayaa:li mo namang tupari) k)o atg akili. Lilinisin ko ang iy6ng sigat." -"'Oh Eling! Kay gandaci iyong i lob!... 1)ipwa 't ikaw, mutya ng aking bayan, linisin ang sigat n1 isang abaig dukha na gaya ko?... -"Kung an6-ao6 ang pinagsasabi ng Ge-;ardong it6! '-aug tugon ng dalaga, pagkatipos na miahagisan ang kausap ng isang napakalagkit na titig.-" Tilgnuni ko nga ang iyong kamay.7 -At umakmang aabutin ang 'sugatring kamay ni Gerardo na dalididal nitong inaurong. — "Huwag na,, Eling; maraming salamat." -"0 tingnau mo siya!' -"Hindi nababagay. Bayaan mo na't...' -" Bayaang ano? hindi ba't tuwi kang magtatalumpatl ay ipinangangaral nmo na ang lahat ng tiao ay dlapat tumupad sa kkanianilang katungkulan. Hindi ba't ito'y katungktilan ko? Ako ba'y hindi tao sa iyo? Hindi ba.... 7 — "Silkat na, Eling, sukat na; dapwa't iyalng mga siutia -nong daliri ay di dapat marunhan ri.... -— ")iyat' ainalat ako'y iy6ng bibiguin?'' -"Oh! Hindi sa, ibig kitang biguin...

Page  67 BULAL:.KAW NG PAG-ASA 67 — Ah, ayoko nga nang maraming salita. Ipa- linis mo sa akin ang iyong sugat at tapuis!" Si Gerardo'y di na tumutol sa pagaala-alang baka ang anghel na iyon ay magtanmp6 na naman. Samantalang hinuhugasan ng binibini ang kamay ng binata, it6 nama'y walang tahan ng panunukso: -"Oh Eling! Sa pinakamalalinm kong mga pangarap, sa pinakamalayang galaw ng aking gunita, kailan ma'y di ko nasumpungan ang an6 mang pahiwtig sa raw na it6 ay aking mapapalaran ang pagklakawang-gawa niyang mga daliri mong bawa't isa ay katumbas ng boo kong buhay!" -"Pala16!" — "Eling, kausap mo yaring puso!7' -" Sinungailing! — "Eling, dinggin mo ang isang katotohanan!" -"An6 iyon?" '-"Isang damdaming iniingat-ingatan ko at malaon ng' tinitimpi-timpi?" — "Sabihin mo kung an6." -"Huwag kang magagalit?" — "Bakit kaya ak6 nagagalit?" -"Tatanggapm mo?' — "An6 sabi iy6n eh?" - "Ipangako mo muna!"....

Page  68 iS6 iSSMAELi A. \:AMmibi -"Na:an67' -"Na iyontg tartatliggtapiul! -'RKung hindi masam.'y.... t:hi.tgapiS k." — "Eling, fItifbig kita!' -"Ha?"-ang paiatighallig sal n2, anLgk:i rii Venus. - "I Iiibig kiti!... -''I)'ahahlnl-da:ihal. (T eraxnio! I kAiw a; rnai gIiitni mur i." -— 'Walang kailan'gan, kita'y kila-iiag ima,1i:att na... Ako rin inaniia.'y kilali nmo:,l:-tniagot ka. Eling, inifbig mo ba ak6o? — "Ay! ang pus6 ko, (GerarduI. axy i i1; akiu e kinlsh ko siyang ihaundog s:ta d:tipat kong mnx - halin; lumingap sa, i}-ba ay di na mangyay:iri. 1" Ang binata'y sandalling lna pipi. Kininltalfinl ig isang titig ang litfing kalaliyaw Ibago> tnlumugon: - -"E'ling, (di ko Imawataisn an tg iy6n{g tslit.S big tna 'h agtng s al)bihin na ko'y waivti ag,1I pag-asa? — I'yol ha. ang kalhiulnga,.t?'' -''Aywtn ko-." -- Aywan ko d law! -iAbaI" — "ik. mo oy di na mIangyayairing ltlningap ka1 pa sa ibai? An6 ang kahblugJnl al

Page  69 BulLA~IKAW NG PAG-kAA kangino tumutiikoy a~ng ibav,q iyan? Sa, a'ki r -kayl, Elling?" "Aywan,ko!" -"4Si Elg nman I Bakit. flu kay' pina'umhay an g kaluiwal ka sta pangatigamib~? Sagutifn ma sana ak6'. Sa, akin ba tumutd~koy? -"Hindi.. -ang wari'y walA. sa, lob na, IagI ng binibuin. -"Oh, ElI ng ko!1 At ang ibig mong sablihini ay di -ka na makalilingap- kanino pa, man, lib~an. sa akin?" Tsaing busilak na langit ang nabuksan, kay G(ierardo. Pagdaka'y hinawakan ang kamay ni, Elena at inalapit sa lumulundag niyanlg pus6'. -Ab'a! hindi!... aywain ko! hind'!... aba! 1 - aug sunod-sunod na pagbabang-ong-puri ing dalagang nagpcipumigla's. -'"Ah, Eling! Huwa'g mo nang, ikaft sa akinaug tibo'k niyang iyong pus6". Ipagtapa't mo na! flindi mo ba ako inilfbig, -Elinfg?" la~ng sandali na napipi ang binibinil. Walang nuala'aug isago't. Kundang-a'y napasukol, siya' kaagad! Gayon na lang ang kanya'ng pagsiL sisi. Manganf —n~anling kaLgatin aug tukso'ng dila' na sa pamnamagiftan ng. isang "Hindi", ay/isiniwailat ang -boo'ng lihim ng kanya'ng puso!.-' Eli'ng ko',-ang muling sam6 ng binatak. "Hindi 'ma ha a'ko inji'big?"

Page  70 <)0 I[SMAEL A. Am AADAO iKatulwait na ni Eling ang tuniugoin: --- -"'Oo, ('Gerardo, t ) ilifbig kitai!' Panglahas na lalaki! lIs —.ig matiulillg halik at isang inahigpit na yaikap ang pagdaka'y nina'kaw sa bulaklak ana yaoni n Kasilan'liI. nalI Mabuti na lan'g at wala silang saksi! Si (Gerardo'y umuwl 10011 na taglay ang dalawng:i pagwa waging nagkaiba ng uri: Tagumnpay latbai sa k. t-iki.simo ngL isang pinunl( at tagumlpay lalban sa pulut6ng ng iAna naggigilsanlg kat,-7d7idil, sa karnmy ni Eling,

Page  71 'BULALAKAW NG PAG-ASA 71 X1I:i...At ang Justicia? Kulong na kulong sa kanyang silid. Walang humpay nang kayayao't dito. Nakayayanig sa boong bahay ang madadalas niyang yabag na ipinagdidiinan sa sahig na tabla. Ang mga lagutok ng kanyang mga abellanang sapatos na nanggigipalpal sa putik ay nakabubulahaw hanggang sa mga nagtutuluigang kapitb-ahay ---hanggang sa mga manok na namamahinga sa isang piunong kamatsileng nakatanod sa trangkahan. Ang mga binti at bisig, ay paraparang naninigas; ang mga daliri ay tikom na tiko6m, na animo'y may isang sasagupaing kalaban. Minsan baltakin nang paibaba ang kamiseta niyang pute na pigta ng pawis; mihsang pag-itingan nang higpit ang bigkis na nakakabit sa pantalong kake na dahandahang dumadausd6s sa kaluwangan ng baywang. Walang pumupulas sa nakangiwl niyang mga labl kundi pawang pagngingitngft, pawang buntong-hininga, pawang rnga "huhm! hnm! huhm! hm!'" Walang an6-an6'y lumapit sa ising mesa at umupo; pinagabot ang mga; kilay na puma^ ^ f *;.*. i '';,&-!^s,0 0 94.;-;' '0,. *'*:., - ' *,*;..s;,;'.,.*,',, 0, _.1 '. j' J; s

Page  72 72 ISMAPIA - A. AMADO palamlliti sa imt.t uaglalalimancg mrata nai nlagP:ap-lahiwatig n, tat6ong gabing di pagkatul6og.:tAnia llltnot rang nmga mlapupute niyang biuholk tin atl. gal ang isa5ng larawang nakasctiit sa dindinlg; kinagat ang a1,bi, tagbunto6ng-hilninga..-mulnnt tk npg boong diin, pumalrdyak, tumllitldig tt nagyaot dito na namanl. -"IHu h hm! l h nl '! ---ang muli niyatlg Ii lgit. —' Papatavyi- ko papatayin ko hu hrmI l' m k!... Noong araw, noong draw iu hm!... tak ang alri sla btayang it6, 6o hari! harl!... Sa Taking hardp lahat ay nanunuyo, lahat ayv lulmululhd, lahalt ay 6'o p6'' sa Akin, wa.lgng "hindi" ni "'ay6ko'! Noong araw, i hul h akowy isaing don, isang mnahal na maginoo;a mlatai n mladla... ihnl hmrn Lahat ay atliwal& na ako'y imay'aman sa lahat; na ang ya-nan ko( ay dking nakamtdn sa tulo ngT sarili kong piwis! ihu hm.... Lahlt a aat.niwala. na matalinis yariug budhi ihu lhmI. "Ang mga lihim na pinakatagotago kong l'ahigpit, nlool0 1 ay wala kundi akong ak6 lang nag nakababatid! f iHu hrn!... "Nguni't ngayo6n! ngavon! oh nguay6n! ihIt hm!... Sa Akin, ay walang di umiiring, wala'ng li kumunkutya, wallng di lumilib.k. bawa't mati ay nasusuklian sa katadhan ko, bawa,t dillt a:t3ko ang isinnsnumpa bawa't daliri nay sl akin

Page  73 BULALAKAiW NG PAG-iSA 74 nakatur —sa akin na' kung tawagin ngayon ay di na "ang kapitan' "ang presidente; " kundi ang mragnanakaw, ang magdaraya, ang imdmanadtay! iHu hu! hu hm!... At bakit ako'y nagkaganit6 -? ngay6n? Bakit ako ngayo'y hamak na hamak, dustng dustdust, mababang mababa? Sino, sinang gumanit6 sa akin?... iHu hu! hm! "Oh! Pagpapapatayfn ko ang mga iyan!... "Oh Gerardo! Oh Rustica! Magsipagtago na kay6, mga walanghiya!... Sayang ang aking pagkamamamatay kapag kayo'y pinatawad ng aking patalim!!Hu hml!" At lalong dinalasan ang hakbang, lalong ipinagdiinan ang yabag. Walang an6-ano'y bignlang tumigil. ' -"Dapwa't... ako'y papatay?" —ang kanyang patuloy.- Diyata'tP ppatay na naman ak?... Iba na ngayon ang pamahalaan!.,. Hindi na ito panahon ng kastila! Diyata't papatay na naman ako?... At ang Justicia? ang Justicia?'"At muling nag yao't dito ang mistdlang u161; at sa katatanong'ng "ang Justicia?" ay naala-ala tuloy ang pagtatalo ng isang huklubang pederal at isang hinatang ihdependista. -. Justicia?' '-anitong huli sa pagtatalong nabanggit.-'"Sa ating Bayan ay wala pang Justicia! 3 Ni noong panah6n ng kastila, ni sa mga sandaling ito ay walang taal at wagas na Justi10 I,s~.

Page  74 74 ISMAEL A. AM ADh) diang umifral 6 umlifral dito. Ang dito'y tina,tawag nla Justicia, ay.ustieiang kalbilanin: Ang isa niyang imatai avy dil]it, dapwa^t ang isa, ay bullg. Yaonlg uina ay siyang ginagiinit kapag an:g dapat tangkiliki sa isang usapin ay alnerikino laban sa pilipino. Kapag Lang dapat taingkilikin ay pilipino labant sa amerikaino, ang nmalirit hifigan ng pasiya ay ng natiang bulag!.. Ayaw kay6ng maniwala?... Ibig niny6ng patunayan ko ang pagkakdibilanin ng tinatawag tn Justicia ng kasalukliyang pamahalaa.n?... Na'riyan ang huling pagkakabilanggo ni Dr. G(6mnez. Bakit siya hinatulang mabilibid?... Tanungin ang Kagailanggalang Ina huk6om na hutiatol sa kalnyl', at sari-saring kuskosbaltingos, ang imaniatwid, dapwa't snumanguni kayo sat isang -malayang pagfisip na walalng kinikilintgan, at inyong mababatid na ang tunay a,t tanging dahil ng pagkabilanggo6 i Dr. (Go6ez, ay sapagka't si Dr. GComez, ni isang pili:piuo,;ay imninungkahin agsia ng agsia s ang ma maggawa, iwa mgla pilipino din, sa isang Samahan ng tnga puhuinang amerikano!... Iydin ba, ang tinatawag na Justicia?... "At 7Justicia, baga ang lnaguutdyok sa, pamiahalaang iyan la kupkupln at panatilihin sa kanyangi tungkol ang isang "Ibong Mangdaragit, na upang lalo't lalong makapagsamantala

Page  75 BULALAkKAW NG PAG —kSA 7 at magtubo' Sa kaiiyang kapangyarihfan, ay nanghihima'sok sa di dapat panghiinasiikan, iiagpapasasa nang lihima sa yaiMan ng may? ayman at umaangkin sa arl ng may arP'.... An'ng Justicia, iya'n? "At an o"ng Justicia lyan na pumapatnulbay dito: sa bawa't hakbang ng pamluntiang amerikaino?....Justicia ba ang sakiipin ang alyaw pasako'p? Zpagharlan ang ayaw paharl kan'ino pa. man, tangi na lang sa. sariling loob?.... Justicia ha ang, di pagtup6ad 1g pamahala'an sa. kanyang pangak6N sa. pinamumunilian? Di balt niangako6 ang pamahaliang iya'n na palalay 'i ang ating Bayan? An6' ang ginagaw' niya ngayo'n? Ipinagbaba'wal ang ating Bandila'; pinandinatifli ang pagkakatangltangl; hinahalmak ang pagkakapanta'ypant~y nly amerika'no at pilipino; ipinagbaba'wal sa kabat~a'n ang kumatig sa Pagsasarill; tinatawainan, tinata'wag -na u161l ang Ba'yang ito tuwing magbubuka~s ng dibdib, towing ipagtatapa't ang kanyalng pinakadalisay na damdamin, aug wagas at katuLtubong pag-irog sat isang malayang biihay-pag-irog na. dl magmanaliw ni matitinag sa kanyang pus', bumagsaik man ang if boll'bong un6s at buhawi!... "At humahanggab a rito ang m~a matalingha'gang panukala' na isinasagawA ng Pamunuiang amerika'no sa Pilipinas?... At ang Bill Payne.? Ang a

Page  76 7 t) Al M:AEL A. AMADiO Bill Payne na madali 6 malalon, ka:pag nagkat;a 6n,; y magiging isa nang makapan-gyarhantlg utos nal kailangan yukilan at sundin nl Bayang Pilipiino? Ah, ang Bill Paynle! Ivan y ang pinakatutso at pinakadakila sai lahlt nl m1a ltnalak Hna ka.lltustin ii. [Paintnilllan! Talglay ng Bill Payne a.ng LdalawaWlng )inhii: B'libay at kamlandag!... B3ibha y para sa: blayang naniumun6, at kamandaig sa alyang nasas;ak6p! Blihay sa mnga uatrst, sa niga puhbina:ig;atnerikalno Hat diito'y inagsisidagsa upang sakmaln;t.lg yaIman n1g ating liupa, hititfn alg kahulihulihang patak u1n a.ting dug6 hanggang wa-laing natitiri sa tBatyan kundli ang kanyaing balat at maT, buto 1.. Kapag ang Bayan ay maging buto't balt na lang, kapag nabungkal ita aung ating Inlpa, kapag natibag ra ang ating mnga bund6k, kapag wala nang masasakmlal at nmlhihitft, ay sa1:(t,, SAKA, SAKA tayo( iilwan ng mta 7Tr' na iyain, saka tayo bibigyan ng Pagsasarili, saks ipagsisigawan nm mgan angkan ni Taft nta ang Bayyang Pilipino ay HANDA, IAND)ANG ITANDA NA sA KALAYAAN!...,.. 'Ngayon, sabfihin sa akin kun dito sa Pilipinas ay nay Justicia! Itur6 sa akin kun saa', naroon ang Justiciang iyan! '.... Humigit kumiulang ay ganit6 ang mga salitang umuukilkil sa alaala ni walang tigil ng kayayao't dito at katatanong ng "ang Justicia? r

Page  77 BULALAKAW NG PAG,-isA 77 Pederal man siya, ay kun bakit nahihikayat siyang paniwalaan ang mga salitang iy6n ng isang independista. Sa di kawasa'y lumapit sa higaan, inabot sa karatig na lamensa ang isang b6teng kinadidikitan ng isang larawan ng ungg6y, at itinungga ang nangangalingasaw na lanmn. Tumikim muna ng makalima na sinabayan ng lima. ring tapik sa dibdib bago nahiga. Aywan kung natulog 6 hindi. Pagkaraan ng may kalahating 6ras ay muling binulahaw ang katahimikan ng kanyang silid. -"Ha! ha! ha! "-ang kanyang halakhak na pairing mulasa higaan.-"Ha! ha! ha! Napatay na kita, Gerardo, napatay na?kita! Ha! ha! ha! Si nasirang Gerardo ka na ngay6n! Ma-. dali ang umutang, mahirap ang magbayad! ha! ha! ha! Sulong, takbo, humanap ka ng Justicia, sulong! Di ak6 natatakot sa justiciang bulag!,. "Ha, Stag? Handiyan ka na pala. Tina^ mnaan ka ng..... An6 ka? At bakit ka nagtatawa, u161? Nasunod mo na ang ipinagagawa ko sa iy6? Napatay mo na ba? Hindi? Sayang ang salapi ko! U161 ako't pinawalan pa kita... Ha? At napatay mo ba? Siya nga ba?. Saan mo inabtitan ang walanghiya't dalahirang ba-;.::

Page  78 74 ImtSAL A.- ASMADC bae?... MJabfiti, mabuiti kang blath!... Ang kzpupunain?.... Huwag ka bang ap:'rddo... "Juloaneho! JLunclhol! Gising, gising-ka, taltlnad Dilat ka na a? Halika rini't ikaw avy rmakinig.. Susunod ka, ha?,... Pag hindi, basfig: ng iy6ng ulo; hale, lumukoluko ka... Ikaw:ay mang-aaga-w ha? aagidwin mo ha?... AlAS Mo ItI kun bakit?... kun bakit di ka m'aibig ini Elena?... DSlhil kay Gerardo! Si QGerardo'y pinlatay k,, ikaw ang umagaw sa kanycng katipin?.. Ha? at naagaw mno ilna ha?.. Malatit kang baita, ganylan ang lalaki! "Ha! ha! ha! Busog na. busog ako...! Usigiin ipauntw, mamataiy, val na na.ay6ng kailangall sa akiln! Ha! ha! ha! Gan'p na ganap ang paghihiganti koa..."

Page  79 BULALAKAW NG PAG-ASA 7-, X11I > Sa bahay i Pepe Utang sa sikap ni Gerardo at ng ilang kabinata niya, sa di kawasa'y natatag sa Libis ang isang kapisanan na pinamagatang "Dakilang Mithi." Kagaya ng lahat ng mga samahang pilipino, ang "Dakilang Mithi" ay uliran sa gilas at sigla noong kanydcng rzga znang buwdan. Noong mga unang buwin, ang- kapisanan ay makalawa sanglinggo kung magpulQng, at ang bilang ng mga nagsisidalo sa mga pfiling na ito ay di lumiliit sa tatlongpu. Noong mga iinang buudna, ang mga talumpati, pagtatalo at ang mga balak na inihaharap tuwing magpupfilong ay pun6ng-pun6 ng mahahalagang layon at madlang kapara.nang magagamit upang lalong mapalusog at mapadakil ang kapisanan. Nariyan ang pagtatay6 ng isang aklatan (biblioteca); nariyan ang pagbubukas ng isang paaralan sagabi, na walang dpa; nariyan ang pagpapalabas ng isang pahayaganglingguhan; nariyan ang pagdadaos ng mga pap pulong; nariyan ang mga sari-saring campana laban sa Bisyo-laban sa sugal at sabong-laban t>.;

Page  80 X 0 [StMAEL A. AMAADO() sa nma Iralia-lllay at di wasting kaugalaili, hflig, latb): at nariyan ang kung ano16-~.ano6- pangll:atlatiiyog na panukala. Ang lahat n1 kasiglahaing it6 it naIipagmlulas: sa loob nI. "'Dakilang Mithli,",no6aog mga n'tn(l bitarda ay lubhang ikinaallw ni mgna nagsiipatgtatig sa kapisanang iyon, Naaikit silaing tm-asan-aslam sa isang maligiyang lhikas at iapanibilos silai sa pag-asang nadali 6 Imalaoil ay tmallalasap nild ang msaasaganang btinga n~ kanilang nmga pinuhilnang pagod. Dapwa't iay! Katuilad ng isang kilipal;l: kugon, na pagsinilabain ay minsan siklaib lang at wala1 na, ang kapisainang iyon n mgra n1lturang pa.g-asa ni Rizal (pa naman-!), pagkaraitll n1-8 ma' zinangq butwcaln, paglaittlpos na akapagdios nl ilang sayii.iwang malalakf, nang isasagaw- na. a ng mgna panukalang binaliangk:is ng bo6ng sfpag at talfno, —ang kapisianatlg iyt6 ay biglang dinatalan sa no6 ng karumnald timal na kamandaig n, pag ilan pngllag, pagkahap at pagwawalang ba hala in hallos lahait n. mtal ka ti nib! Sinimulnan in ang isang bil hay kapisAnlang kl-ukutaipkutap, kagaya n~ isang flaw na nauub-)san ng langis. Ano6 mang pagsusunlakit ang kalasagin ln Pan'urtlo at Kalihim, ang bahay-kapisaian ay

Page  81 BUILALKAW NG PAG-S A 81 1aging aalog-al6g tuwing tataiwag ng pulong. Lahat ay nangangak6ng dadal6, dapwa't pagsapit ng 6ras ay palad na palad na kung sumip6t: ng sampu. "Ano ang dapat gawin upang maipon ang mnga iyan?-" It6 ang pabuntong-hiningang tan6ng ng pangulo ng kapisanan. -'IJpang maipon?" -ang samb6t ni Gerardo na kanyang kaharap, -''kung upang maipon lang ay may isang paraang madali. Buikas pista din lang ay ikAlat natin ang balita na sa kinagabihan ay magkakaro6n sa inyo ng isang malaking sayawang hand6g sa Samahan. Anyayahan ang mga kinalilituhan diyang binibini, ang lahat ng mga makikisig sumayaw, at maniwala ka, kat6to, na mamumun6 ang iyong bahay... Pag hando6n ng lahat ay paalisin arg ork&6ta at simulan ang pulong." At ganit6 nga ang kanilang ginawA. Madilimdilim pa kabukga.n, ay sumabog na sa impapawfd ang balita r:a sa ika 7 oras ng gabi ay magdadaos sa bahay7 nina Pepe ng isang maringal, at mahabang.saySlwan na hand6g ng pangulo sa masisipag na m',ga ginoo at binibinlng bumubuO sa "Dakilaing Mithi." Hindi nagkabula ang hui 1a ni Gerardo. Orasy6n pa lang ay puldpulut6 ng na ang mga pa11

Page  82 2SMAEL A. AMADO a.aftlhing nagsisiratffng. Ika 7 6ras la agauip ay:attitipoll doo6n ang apatnapfi ssa lihmangpUing iKlaiiu} sa 'Dakilang Miittl."' L[aht ty gali k ma gallak alubh a mt ang lmn:a iinuta. Walang [abti na di nakangiti, walang Qmataig di rnagninignling, waldang kilos na rmvimgal. At sino ngga namamn ang di magaigalaik, alinlg pusO ang di Ilalkasairn n tiblk, kamnolng damdaminl ang di mapupfikaw sa lilim ng mapanghalina't malalagkit na titig, at: sa halkli gr bclanrolg nunukal sa mrga sutlang talilot i,: mia: gay-ng "bulaklak ng bfihay' na doo\e isaliligo sat mahinhing liwanag ng rnia "Reimr de lags Ilties^ At sinong mahiligin a sa ayaw a-tig nimlkukuhang magtulug-tulugan, kaninong iaga paa ang mapapakali sa gayong idinul'asdulas nl sahig na binudburan ng pirdipirasong ballenta, sa inihaba-haba't inaluwang-luPwang ng pagsasayawaing salas, sa anyaya nrg mrala-ambmg na tugt giging hlandrg ng orkesta? 00 [ka 7:15 ia nt g gabi, nguniit ang aayaw.an ay di pa pinasfsii ulan. Halos lahat ay u inip lta inip na. DAnga n lang at sila'y nadadaig Ig hiya, marami fia sana ang naguumikit noon sandaling iy6n, ka'ii ht na walafg anyrya 6 pahintfilot ng may bahay.

Page  83 BULALAKAW NC PAG-ASA 83 Samantalang naghihintay ay makinig tayo sa mga sali-salitaan. Sa isang sitlok ng salas, ay nakaupong magkaharap ang dalawang binibini na kung mamasdan ang kanilang mta mukha, ay mapaghuhiilong sila'y may isang mahalagang bagay na pinaguusapan. r -"Bakit, Pacita,-ang bigkas ng isa,-"bakit wika mo'y di ka na makapagaaral?... Saya ng na sayang pag nagkataon!" Si Pacita'y isang bulaklak na kabubuka pa iang. Lalabing-apat na taon ang kanyang gulang — "Wala akong magagawa, Eling. Ang mga tatay ang siyanl ayaw pumayag na ako'y magpatuloy. -"Ayaw pumayag?... Diyata't ayaw puaamayag? At an6 naman ang dahil?" -A 'ng sabi nila'y sapat na sapat na ang kaunti kong natutuhan sa Primary grade; na ang' isang babae raw ay di kailangang mag-aral nang matagal, sdkat na lang ang siya'y matutong sumillat at bumasa; wala raw siyang katungkfilan kundi ang maglinis, maghusay at tumao sa bahay; maglingk6d sa kanyang* mga magulang at asawa, at mag-alaga sa, mga anak kun sakali't magkaroon." — At pati ba naman ang mga'tatay mo, Pacita, ay napadAdaig sa mga ganyang bufig na:.

Page  84 M "4 fISMAEIL A. AMAD( pantliwai l nta adipat su.tpaill n. ltathat Diayati naman at tay6ng nmga ibaae ay di kaitiangaig rtag-aral nig anomain miailiban na lang sa pagsdlat a:t paghbssa n. kaunti? At ang karunflgiSalt sa isasng wasto at ginhawang pamumlhay, atIg ima mararangal at tumnpak nat paguugal, a ig mna katungktilan natin sa Kapisanai, si ating bayan, at sa Sangkataiuhan-taug mga b-agayL bang iyin ay pagpipikit.n na natiat n.Ti viatA, di na natin paguukillan nl panah6n? "Laking karnalfan "Tiinay nga na katungkdilan ng isaing inai ang imag-ailaga sa kalnyang mga anak; datatwa't ang pag-aalaga sa isang ariak ay di basta t siya'y palakihin, padamitan, pakanin, iligtas sa mnga sakit, sundin ang bawat nmaibigan at palakasin ang kanyang katawan- Hindl, hindi hlumahangga riycin ang mga katungkulan nI in5 sa anak. May ibA pa siyang tungkilin ni: ailong dakila! Itala sa noo at puso nug anak, sa pamnamagitan ng halimbawa, ang katotohanan nra siya ay taong malaya, may piri, dangal at mga ka.rapatain; na wala siyang Diy6s 6 pangin6on-l sa iblbaaw ng lupa kundi ang sariling Bayau, ang dakilang Matwid, ang Katotohanan at ang Katungkulan; na ang tao ay dapat muinang iragpakamratay bago siya manakaiwan n k an

Page  85 IBUIALkKAW NG PAG4ASA yang. ka-lay~a'a, bago madungi'san aug kanya'Dg dangall, bago, siy mahubdain nr kanyng mgaka rapatain, bago tuniwas sa isaiug katungkulan, bago rtnamalas na au'g Bayan inya'y talu'Inan at aba, bdigo makitang aug matwi'd ay niluliupig at bi - niabalukto't ang katotohainan... IkintOi sa kania yang diw' apamgitan n, halimbaw',n aug panahon ay ginto', at dahil dit6'y di dapat, sayangin sa mga haling na pangarap kundi' gdgulin sa: ma. abaigay na pakikinaba'ngan niyai at ng kanyanl'g mga kapwh; nang ta'o ay di nilalaing upang mabuihay' at pagkataipos ay maniatay,. tulad. sa mga gamogam6 kundi upang sa pamamagi'tan ng kanya-ng laka's ay makatulong siyrd, kahima't gabuhangin lang, sa, IalOng kasust'long at ikadadakil' ng Saylgkatadhan. lya'n at maraini pang Katulad uiya'n, ang mabibigat na ugulnn in" saank. At ngayon ay aking itina'tanong: ~An6 ang inagagawA uig isang inang hangail sa hara'p ng m-ga gan — anig katungkiilan? "Sinasaibing katungktilaii ng i~ang babaie ang inaglingko'd sa kanya'ng mga magtilang at kabya-k ng dibdi-b. Mabt-Iti! Ngnni't di masasabi na ito6 aung hangga'n ng katungkiilan niyang paglilingko'd. Bakit? Sapagka'.'t gaya rin ng mga lalaki'si'ya'y may isaing Inang Ba'yan na dapat niyang lin;gapin. — May isang LuphLng sinilaingAn

Page  86 tSMAEL A. AMAIXD Lupal na kanyang pinagkukinan ng lahait n, ikabubiihay ---Lutp na tinubuan at kinalibingan iig kanyang mga nun6! Di kayt manipat na lang Bayang iyain ay kanya ring paglingkurian, -ti paka-ibiging higit sa sariling buhay, higit sa kanino man, higit sa kanyang nga ma,gulang, asawa't mlga anak? "Oh Pacita! nlarlmi pa sa ating mnga matatandl an g di nakababati'd sa di mapnpuwing na katotohanan na ang katubuisan ng Lahl ay na sasakarnay din natin na magiging mra in a sa araw ng bfikas!....' May ilan pa sanhaug paghahakha tia inulat si Elena; dapwat sa lalapit noon sa dalawang magkaibig-an;-ag isang binata na nanlg masulyapan ni. Eling ay biglang nagpapula sa kanya nang gayon na lang at, ikin:ipntol tluloy n salitaan nila ni Pacita. iwan n.atin silang tato1, at: tayo'y nakinig sa bulungbhuluingan sa kabilang panig ng salas. Putos na lalaki ang nahandoon. Pinagkakalipumpunan nila ang isang malapad na papel na nakapako sa dindfng at kinatititikan ng 'salitang programa. Sa ibaba.nito ay ipinaaalar na ang sayawan ay bubuofn ng labinganim na Waltz, labindalawang two-steps at dalawAng rigqodon.

Page  87 RUprTATr.AKAW v1a PAP-A,%SA A7 -"Ano't may rigodon pa?"'-ang payam6t na tan6ng ng isang naka-dana sa kanying kalapit —' Qae torpe! AnOng mahihita sa rigodon?... Wala kundi.... kamaiy. Mapapagod ka ng walang... saysay. Nakaaaksiya ng pana.h6n! Kalukihan sa akin iyan!", -"Masarna namnin ang walng rigodon, katoto,"'-ang sagot ng isaing naka-ternong-itinm. -"At si 'Choy?"' — 'Que Choy ni que bachoy! "-ang angfl ng naka-lana, at hinagisan ng dalawang ingos ang isang naka-kakeng kulot ang.buh6k na sa pagka't lubhang mahiluhfn ay walang inaabangan sa aimn mang sayawan kundi ang pasimulang-tugtog ng mga rigodon. Ito ang si Choy na noo'y kasalukuiyang nagpapanting ang mga;taynga, sapagka't malay6lay6 man siya'y kanyang naulinigan ang salitaan ng dalawa. Manganinganifg sugurin ang naka-lana at sikangan ang walAng pitagang bungang nit6. At kamunti na ngang manugod noon ang ating si Choy, kundi niya naala-alang gagawa siya ng malaking kahiyahiya, at kundi niya nataunan ang isang malambing na titig ni Mameng -titig na wari'y inahihimok sa ikanya ang, "Pacencia, Choy ko!"'... -— "Pero,' demqnyo!" —ang muling put6k ngnaka-lana —"An6 ang hinihintay nit6ng si

Page  88 ISM'AML A. AMADO Pepe?... Bakit diyaw pang simulan ang sayawa rn, dintre?.... Co-! naglhiintay ang rnga 7,imta. -pu —!" --- ' Huwag ka-tIg lnainip, katt6 t ' ---alnang naka-itinm —"huwag kang mainip at [sAsapnulan na raw! ' — "Saisapulan! pero kailan pa? idemaonyo!"' Isang binath ang no6n ay pumagitnal sa karanmhan, at pagkatapos na mapaupo ang lahat, ay bumigk&s n~ ganit: — *___, 000 --00- tizzyl

Page  89 BULALAKAW NG PAG-ASA 89 XIV Ako'y Nangan amba!... "Mga binibini at gino6ng kaanib sa 'Dakilang Mithi' - "Kay6ng lahat ay pumarito na taglay sa puso ang masarap na pag-asa, na tAyo'y unmagahing pra-para sa pagpapatasa sa isang malambing na sayawan. Hindi kay6 mabibigo mga ginoong magigitlng. "Sayawan at walang iba kundi sayawan ang inyong ipinarito, kaya't sayawan at walang iba kundi sayawan ang dito'y ating pagdudumugan. "Akin lang dipinagpapauna na ang sayawang it6 ay kakaiba sa lahat nn sayawan na iny6ng alam. Wik^ nga'y, bagong sistema; mapapalad kayo sapagka't kayo ang unang makakakilala sa kanya! "Sapagka nga't ba' ay kailingang siya'y ating ipaaninaw na uti. Sa sayawan pong it6, mga ginoo at bi ini, ay hindi mga paa, kamay at baywang anu magsisiindak; Ang dito po'y magpapakitian ng gflas at kisig, 'ay ang mga dila'at ngala-n.,ala; kaya,t sayawan ng ' ma dila't ngala-ngala ang sa ngay6ng gabf ay siyAng yayanfg sa bahay ng ating pangfilo!" 12

Page  90 90 ISMAEL A. AMArfX - "iN i.nt.....,na.!! ---anang naka-itilm. -'"Pero qo brvfto" -ang tugol- namil- n6: galit sa rigodonv, -"Batid niny6ng lahat mga )inibinil at gin6o, ang platuloy n'i Gerardo ---"na dito sa ating bayaan ay may isang kapisanang di pa. nalalaon ay itinay nlg kabataan. Bat id din ninyong lahat n't sa mnga sandaling it6 ang kapisainang iyan ay kasalukuyang naghihilik sa lalini ng pagkahimbing. "Ang di tna yat t makasanglibong pa.gtawag lt, pulong na laging nabibig6, ay labis na nagtulat sa katotohanang it6. Ang pagkakabitiit sa impapawid ng lahat ng mnga panukalang inaharap at pinag tibay sa loob ng kapisanan, ang pagkabig6 ng aklatang itatatag, ang pagkabigo n, pahayagang paldlabasin, ang pagkabigo ng nga papuilong, ng paaralan sa gabf, at ng mga kung ano-anong campalr., na sagant sa hangin ---ang lahat ng iyaln mla binibini at gin6o, ay isa pang di mapupuwing na saksi ng pagkauring nmantikang-tul6g ng ating Kapisanang kagulatgu'lat noong kanyaTg mga unang araw! "Sa gitna ng ganit6ng kalaglyang dapat ikahiya ng kabataang Libis, sino ang aiting dapat sisihin? "Ang mga nangungulo sa kapisainan?

Page  91 BULALAKAW NG PAG-ASA 91 "Ak6 na malaon nang jhagmamasid sa ginagawa nilang pagtupad sa kanikanilang tungkulin, ay walang ulikulik ha makakapagsibi na ang mga ginoong iyan ay nagawa na ang lahat ng ab6t ng kanilang kaya. "Ipinatutuipad ng pangulo sa 'ting mga kaanib, ang palatuntuinan at mga alituntunin, dpwa't dayaw tayong magsisunod! Kanilang iminum'ungkahi na isagawa ang mnga, panukala't batas na pinagkayarian natin, dapwa't aayaw tayong magsikilos! Tumatawag apg kalihim ng pulong araw-araw halos dapwa't aayaw tayong magsidal6! "Mahuisay na hinihingi ng Ingat-yaman ang ambag sa bawa't buwan ng bawa't isa, nguni't atin siyang pinagtataguan! "Sino ngay6n ang dapat manag6t sa 'pagkadiwara ng kapisanang it6? "Sino ang dapat lagpakan ng ating pagsisisi kuidi tayo rin-tayo na bubuo ng isang kautusan at pagkatapos ay tayo rin ang sa kanya'y susuay? "Sino ang dapat nating sumpain kundi ang atin ding mga katawan-Tayo, na lilikha ng isang matayog na panukala para sa ikabubuti ng bayan at pagkatapos kapag isasagawa ni, ay tayo rin ang kaunaunahang malulula, ang kaunaunahang uurong? I

Page  92 1 0 4; 2 ISMAEL A. AMADO 'Smo ang dapat managot sa lahat ng it6, mgna gin6o, kundi tayo rin —tayo na. kadalasa'y dahil lang sa kaunting sakft ng ulo, 6 kaya'y ng ngipin, 6 dulo ng kuko; dahil lang sa kauntfng ulan, sa katuntig init n adraw, sa kaunting antok, sa kaunting layo ng pagp6pulungan, sa pagkawalang makasama, 6 sa pagkawallng mabbuwftta n-dahil na dahil lang diya'y di na tayo nmagsisidalo sa pulong?...,i Saimantalang kapag -sang sayawan ang atiig dcdaytihin, ay sumasagasa t'ayo sa n1116s at buhawi, nawawala ang sakft ng ulo, napapawi ang ant6k, di iniinda:ng mit ng araw ni sinusukat ang lay6 ng pagdaraanan!! "Sino ang dapat kilabuitan sa hiya kundi tayo) Tin na kung makaisip mang dumalo6 sa piulong, ay panayon na lang nma huli-panayon na lang animro'y mga kuhol? —Tayo na munitng nmaantig ang bulsa, munting mahingan ng maipagtatawid bilhay ang kapisanan, ay magppakalayayo-ay na di na maaapuihap kahi't na nakakayanan ang halagang hinihingl? i iSaman-.talang kapag ang isang sayawan- ang paguukfilan, ay maluwag na maliwag at galak na galak tayong nagkakalo6b ng piso, piso't isang salapi, at kung minsan pa'y hanggang dalawa!! "iAh, mga kababayan!... Kung ang mga katotohanang it6 na sakdal ng papalt ay na

Page  93 BUTLALAkKAW NG IPAG-A'SA 9 93 kasussigat sa inyo'ng m~a damdarn-iin, ako'y di nagsisisi! i Tinutupa'd ko ang alking katungku'lan. "Karlaipatdaipat at, kaili~ngang mabati'd nating lah at ang ~huba'd at waga's na, katotohainan, na, ang kabata'an sa bayang it6' ay kiilang pa ng laka's, kulang pa, ng tyaga', pagtitiis, at sig1~ng.wala'ng ma'iw! Wala' pa, ditong tunay na kalakasan ng loob na kinakailan~an upang maisagawa ang isang adhik~ng mataas! "fAh, Kabata~an, Kabata'an! Kay laka's mong mangarap, dapwa't kay dali' mong masawan, kay daling, manglum6' ng iyong piis6, kay dlali kang panghirnaan ng tiihod!.. "Jy~n ba aug kahatalang pinangapangarap ng Dakila'ng Rizal? "Jy~n ha ang kabata'ang inaasahang ti'tub6s sa Riyang it6 na ngayo.'y na'bibingit sa bangin ng kamatalyan? "1yain ha. ang mga icawal n.~ tagurnpay Bukas? "I Ah, Kabata'an!1 kung ang mga mAlilf'it na kapisanan ay di mo mapagtiyagaang buhaiyin, papaaino kayan ahiang gyogdggawin sa is'ng Bayang' malay"? ".Kaunti pang paghuhunosdifli, kaunti pang paglingap sa dangal n.g katungk-ulan!; Kaunti pang pag a alalla sa- kin-bukasan! Samant6ilang ikAw, Kabataan ay walanDg hanap

Page  94 94 ISMAEL A. AMAJM kundi' sayd' at Iigaya, sarnantalang di ka inatutiitong umibig sa wa a g ikalt na. pagpapago(1, pagbabata' nA hirap, at pagsusuno'g nti~ kiflay; samantalang, di ka, natuttitong tumalikod sa mapanghalinang kawaiy n1g in~a bulaklik, sa ma. tatamis na awit ng iii~a sirena, dpang makatupid sa isaing kfttungkd'lan; samantalang ika'w ay nabdlbuhay sa himnpapawf'd iuig m~a pangairap at -di sa palrang ng paggaWa; samantalang ikaw ay walalng loob na fukol sa sarili mnong bayan aug bawa't galaw ng iyong isip, bawa't tibo'k n,~ pus6', hawa't sandalli nO- iyong panaho'n, bawa't patdk ng iyong dug6'; samantalang na nanatili, ka sa m~a ganya'ng kalag'yan, ikdw, kabataan, ikaw ay di dapat tawaging PAG-ASA ng tinubuan mong lup';an d, Pat it-a'wag sa iyo ay HAMPAs ng Diyo's sa iy'iig Lah'i! Pinm'tol dito ni Gerardo aug kanyding talumpatil. Daiti-daiti tuwil siyain'g magsasalita' nang haya'g, ay di matibos-tibos aug papuri sa kanyd ng madla.; ng-uni't ngay6n; madnong nagtamo6.siya' nang kahi't gaput6k na palakpaik! Sa m~a. binata' inaralmi aug sa kanya'y nguDn9us6-ngus6 at ilfrap-irap; may ilaing dadaibog-(IAbog at biibulong-bulo'ng. Si Choy ay tuwa'ng-tuwa nang maalamang di ma'tutulo'y aug ipinangakong sayaiwan. Kamunti na siyating makala'pit sa naka-lana upang

Page  95 BULALiKAW NG PAG-,iSA 9 95 ito'y maibigyan ng isaing mabinIng " Hiil~tt!" Ang mukhq 11g naka-lana ay di maipintai noo'n Hindi nagka'siya sa isinimalsiimangot at ipinisepshe. Sa b-lling bahalgi ng talumpati ni Gerardo ay Olng ibinubuga' ang nagkakang-' ngingiwi niyang mcra lab", kungdi payak na: bang ado Hambug!- Hi...! Palal'!, Yabn!..Para ka riyang isang le'long na nangan~aral. sa amin ah! Cu...! Pabulo'ng kun bigkasi'n ang nmga salitaing it6, na anopa't wal'n natririnfg kun'dl yaon'g mga malalapit sa kanya'! Hind'i lang ang bibig ng naka-lana' ang nangungusap: ang mga mata' niya ay may lalong mahalag~ng baigay na inihahaya'g. Ang m~a namumute'ng miat~ng iy'n kun titigan si Gerardo, nang si~ya'y nagsasalitA ay parang tumnititig sa isang -nag-papaa'am na bibitayin, kundi.man sa isang kabaong na, -sa isang~ tigmak na sa dug6! Ang naka-lana'ay si Juancho!-si Juanchong masidhing kaaway ni Gerardo sa lahat ng bag'ay; ang Inabig-6ng kandidato sa kamay ni Elena, ang bunso-ng kapatid Ini Ka']pita-ng Mem6 na kanyang kinasapakat sa madug' niyping paghihiganti kay Gerardo! -paghihiganting galganapin nila' sa gabi ding iyo'n. 0

Page  96 9 1A6 ISMAELA. A.MADO Nang matapos ang talumpati ni (4erardo, ang pangulo naman ng "Dakilang Mithi" ang pumagitna. Siya ay isang tao na (li-masalita; at kung magsalita man siya ay banayad, parang tinitimbang ang mga sinasabi; hindi siya gumagamit ng n ia salitang labis at di kailangan; walang bula-bulaklak, walang paha-pahangin, gaya ng daan-daan diyang mga nmannaaluinpati na, tuwing magsasalita ay walang nagagawa kundi lunurin sa hangin ang sa kanila'y nakikinig. Ang pangulo ng "Dakilang Mithi" (kun ibig ng bumibasa na siya'y lalong makilala) ay isanlg nagaaral ng Derecho sa isang bantog na, paaralan sa Maynila; ilang ta6n na ]ang at siya'y tutupad na sa dakilang tungkuling pagtatanggol sa kapwa. — "Hindi bagay sa iy6 ang mag-abogado, Abraham! "-ang laging iginigiit sa kanya ng mga kaibigan —Ang dapat mag-abogado ay yaong mga taong masalita, hindi ang nmga valang kibo na gaya mo! " Labis na batid ni Abraham ang kaululan at kahangalang isinisiwalat ng mga gayong pangungusap; kaya't lalo niyang tinikis. Samantalang hinihigpitan ang kapit niya sa pagaaral ng Derecho ay lalong pinagibayo niya anl pagtitipid ng salita. Sa paninikis na ito ni Abraham, ay ibig mandin niyang ipamata'sa mnga bulag na pag-iisip ng kanyang mga kakihula na upang maging isang

Page  97 BULALALKAW NG PAG-AiSA 97 mapagwaging abogado ay di kailangan na maging isang daldalero!... Kay rumami ngi naman ang nagkakamali sa bahaging ito ng KarunV ngan, ang akal' nila'y. sa pamamiag"tan ng isang bungangang walang tahin ng kabubuga, Afy mapasusuk5 ing isang abogado, sa alin mang usapin, ang kanyang kalhban; at ang isang taong bungangero ay pilit na magiging isang u maningning na abogado. Kung ga-yo'y dapat manding imungkahl sa pamahalaan, na magtatag ng isang Esetiela de Derecho sa lo6b ng Hospifio de San Jose para sa mrna nakukul6ng do6n, na kahi't nagiisa ay... iusip pa rin ng usap!... Oh, magsipagtahan kayo mga uilong marurupok! / Hindi pa niny6 batid yaqng' mga palasak na kasabihang: "Anyq pantas ay walang kibo"' alalaong baga'y hindi daldalero ni daldalera. (He who. is wise, keeps still.) (Hombre de poco habla mucho piensa) At,' 'ang salita ay PILAK (I nuni't!) angpananahimik ay GINTO!" (Speech is SILVER, silence is GOLD!) \ Hindi pa rin nilny6 batid ang mga katotohbanang sumusun6d: 1.-Na, upang maging pantas sa alin mang haS napbuhay, maging sa pag-aabogado at maging sa pag-melPedico, atb., ay doaawtng 'bagay ang 13

Page  98 9'-8 IS.MAEL A. AMADO kailanan: Una, Mal gmasid; ikalawva, Klnvmro. Naayon, ako'y nagtatanong, sino ang lalong malll-aw mcagrma.sid at k.rnzro: ang isang walang humpay nu. k:atatlttu'ttut, 6 ang isang tahfmik na nakfkinig at umiisip, maingat na tumntinmin at tumitimbang sa bawa't tamaan ng matfa? 2-Ang abogado, 6 sinol mang to(ng di masalita, tangi na lang ang mga mangmang, ay may panahon upang pagaralan at lubahing ma - huti sa kanyaing ulo, ang isang pagkukur6, bago ihayag; nakapipili siya ng mga salitang -ngk6p at imatitibay; napipill niya ang lalong mnatibay na paglalahad sa ibig sabflin. Ano ang ibinubunga? Kaliwanagan! Lakas! Ang kaliwanaigan ng pangungusap ay kapangyarihtan:-a isang pagtatalo! Samantalang sa,kabilang clako, ang isang walang pahinga n. daldal, ti;gi pa sa nakayyaym6t at naaaaaksaya ng panah6n (hindi lang ng kanyang panahon kundi pati ng painah6n ng kausap) ay di nagagaiwing timbanin at kuruing mabuti ang isang bagay bago ihayag; di napipili ang maa salitang dapat gamftin; walang mahusay at mrakatwirang pagkakasun6sun6d ang kanyang isinasalaysay; naillalh6k ang mga bagay na waling kabuluhami it di kaflngana at kun minsan pa'y sa kadalasan ng salita ay di naiisip ni naaalaman ang

Page  99 BULALA'KAW, NG PAG-kSA 919 n~a inagasab! An ang na-pa-pala? Kahin'an! Kagusutaln! Kalabuan! At ang isang atbogaclong mahinang mangatwfran, magusiilt kung umisip at mala'bong' mI-anku'sap ay isang abogadong..". I kahabaig-hab alg! 3-Ang n~a abogado na kapag nagtatanggol sa isaing paglili'tis, ay walang nalaiakasain kund'i paya'k na pahangin at daldal, m~a paikot-ikot at wala'ng katutu'ra'ng panwun-90sap, ay paraparang kinasi'isunukain, kinaririmarinian at hindi pinagdcldidinf'g sa 1o0b n~r mnga hukudmang ina'abot ng- 1ivainag n?& siglo XX..., Ang tinatangkflik, ang kinasasabikkin, ang dinf'dinig,,ang kinlikilingan, di man sinasadydl, 11g hiya'ng6 simpatta ng isang taM" at panta's na hukom, ay yaong abogado na di nagahksalya ng sa~i yao'ng di nagsasalit' kundi kailaingan, yaong mraalam ihaya'g ang ibig sabihin sa ifilan, atpinillng salit', yao'ng malumainay, bana'yad, (lapwa't matibay. at miatalinfong mnangangatwi'ran', yaong bawa't bigkaslin ay may -kahulugan, bawa't isalaysa'y ay malifnaw at mahu'say-iy an aug tuinay,na abogadong dapat kilalhihin ng lahat. -Da'pwa't, giliw na, bumabasa, tayo mandin. ay lubhang niapapaka'lulong sa pagkakalayo sa, sinullid ng ating kasaysa'yan. Tayo'y bu'malik at pakingga-n natin' kunig ano6 ang salsabibin ng

Page  100 100 ISMAEL A. AMACD pangulo ng "Dakilang Mithi'" sa ktanyang mgia kasamahain. "Mga kasima: "Upang tayo'y magkatipon, at rmakapagdaos nig pulong, ako'y nayag na kayo'y day.ain. "Ang pagdadaya ay masana. "Nguni't kung minsan ay kailangang gumnawa i: masamn upang mataumo ang isang kabutihan. "Kailangang barilin ng isang pinun6 ang suntdlo niyang tumatakb6 sa labanan upang ang ibia ay huwag magayang umuirong. "Kailangang sugatan ang bato upang mnapalabas ang kanyang apoy. "Ngayon: alam na niny6 kung bakit kayo'y aming dinaya. "Ay6kong aksayahin pa ang nahalaga ninyong panah6n. "Pasimulan natin ang pulong. "Mga ginoo: ano ang iny6ng pasiya? Sa:iking akala'y ang kapisanang it6 ay dapaeinang lansagin. "Dapat lansagil ang sabi ko sapagka't walang kabutihan siyang nililikha; bagkus pa ngang payak na kasamaan ang kanyang ibinubunga. "Sa kapisanang ito nagbubuhat ang pagbibigatan ng lo6b, dito nababanaag ang lahat ng Ima ugaling karumaldumal ng kabataang Libis; dito nadadama ang maraming katotohanang

Page  101 BULALA'KAW NLG PAG-A'SA 10 101 masasakli a' d'pat ikahiy' ng ating m~a nun6 sa kabilt'ng bi~hay. "Hindi kay' a~ptn lansagi'n nal aug kapi'sanang iya'n? "Hint~ ko ag pasiy a ng kapulu'ngan. Aug kapulhingan, ay di suna'sagot. Ang bana'yad n~uni't matitinding pangungusap ng pan~ulo, aug nanginginig niy'ing bo'ses, ang kanyang n'agbabagang paningin, ay nagpayuk6' sa lahat.. Ni si Juan~ho, li. si Choy, ni ang naka-itim ay wala'ng naihuma'. Naghahari sa bolng b.'hay au pipig kata.himikan. Nakaraan aug limang minuto; wala pa ring sagO't. Walang kamailai-mala'k ay nangagtilian, aug mga babaie. "Demo'nyo! Tatay ko! Demo'nyo! Nanay ko! Demo'nyong sungayan! Demnonyong may buntot! -aug sigaw nilaing d magkam'yw At demonyo n~a nama'n!.. (Noon ay kasalukuiyang nagdadaos ng Karnaba'l sa Maynila'.) Sinaltibong ing pangulo sa hagdainan ang niakabalat-kay,IJsaing liham para kay. Gerardo aug taglay nlya'. -' Sin kaa it 6'? -anaiuig naka-itim at pagdaka'y luma'pit sa demonyo na nakatingin kay Gerardo" samantalang binabasa, nito aug tinanggap na, liham.

Page  102 102 IsSMAEL A. AMIADO -"Sin, ka baga, lha '?-ang mulng tanong n.2 l aka-itim, in t pagdak:t'y sinult)t sa tagiliIfral ang nakabalatkayo. -Aral/! Tinnamlml ka n.'.... - Ang it'aru! ay ibinunga ng isang tablig nlg tiemnonyolng nakiliti-tabig na tumiamn sa sikinui'a ng pangahas. Dali-daling umupo a.ng naka-itim na. tut6p ang tiydin. Hunmulgong sa tawa alng boong bahay. Ang paniulo) ay pulmukp6k sa kanyang lamensa. Naputol ang tawanan dapwa't di ang hulugngbuluingan, di ang pagsulyapsa demonyo at s:a tinabig niyang napanOgiwi't silkat. -Sfno nlga kaya iyan?'" a ng muling usisa nlg ba/lana. — "Ah, killlala ko na! iya i a y si Tunyo''-.-anang isa. -"Hindi, si Ba.sio) iy-an! "-anang isa pa"tingInin mlo't ang katawta ay Basiongbasio! -'-Hindi; maniwala kay6, "-ang sabail nauman ni Choy-" iyan eh si kumparing Kulas. Mali silang lahat. Si Juancho laimang a,ng nakababatid kun sino ang demonyong iyon! — "Pagsalitain nga natin' '-ang bigkas nisang pingkaw- Hoy delmonyo! denmonyo! magsalita ka ngas..

Page  103 BULALAKAW NIG PAG-ASA O Ang demo'nyo'y parang bingf. Hindi ina'alis Zing fingin- kay Gerardo na pagkata'pos na maha'sa. anig sulat ay lumnapit sa may dalai at tumano'ng: -"Sino kayo?" Anig demonyo'y parang pipi. Kumumpa's~kumpa's na lang at iginala'igala'w aiig ulo na' tila ang ibig sabihi'y "andiog ka, sa lupa't doo'n taiyo. iagkakaalam! Si Gerardo ay Da pangit' na- lang sa ikinumpais-kumpa's ng nakabalatkay6'. Dapat kay' Siyang sumamna? Tiningnain ang liham at. sandaling nag-alinlaingan; pagkwa'y, Ta' 'yo! "-anya, at inakbayain pa mandfnl ng 4lenionyo, balgo silh naniog. -Naku!Si Gerardo! -ang di man kinukusa'y nalagla'g sa mga lab' ni Pacita n1a malakinfg totoo6 aug talkot sa dernonyo, palibhasa't noo'n lang i~ nakakita ng gay6ng ga y ak. Si Elena nama'n ay putla'ng-putla'; ka'kabA-. kaba' aug kanya'ng dibdib. * "Kilala' mo ba iyo'n?"-ang pankatail Da tanlong kay Florante na kanyalhg kaibigan, at no6'y kasiping sa. up6. -'>'asama aug kutob ng Aking lo0b.' Nag

Page  104 104 ISMAEL A. AMADO iisa si Gerardo-Baka siya'yv kung anhii!.. Ako'y nangangamba!!".. — 'Susundani ko! " -"Para mo nang awa F]orante."' Noon di'y nauaog ang binataf. YV "Gerardo, Nasaan ka?" Ang plilong na binagabag nug ldeonlyo ay muling pumayapa. Maging ang mga ]alaki at mnaging ang mga habAe ay aayaw sumuko; aayaw pumayag na lansagin ang kapisanan. Ayein kung dahil sa an6ng kababalaghan, aywan kung dahil sa talumpati ni Gerardo 6 kung dahil sa pagsipot ng demonyo, ang lahat n mlga taga-"Dakilang Mithi" ay nakitaan noong mga sandaling iy6n n, isang kagilat-gilat na pagbabigo. Katulad sila nina Adan at Eva na nang lmapagkuro ang kanilang pagka-hubad ay nangahiya't dalidaling nagsipagtapi; katulad sila ni San Lazaro na nang patindigin ni Kristo, sa kanyang libing ay tumindfg nOa't muling nabtihay. Anopa't sa min

Page  105 BUILALAKAAW NG tA-ASA - G lOA sairg s-i,,a' ang ntaunsiyaming sigl ar ' Dakililng M hithti wa ri tbga'y muling nanariwa. Pinagkaisalha na ipatutufloy ang lahat at l-adwa't - isii nima panuka- lng nabibitin; iiala6ng ma.gi'-y ang fikol sa paarala, aklatali papulong, Inma c(lUpaof l, ath. At no6n ding gabiug iy6n ay nag-armbaiganl ang lahat, mafliban na lang aig ilan na talagiang ibig nang, tumiwahlg sa sanmaliln; kaya't walang kamalaik-malak ay nakatipon at siikat ang, ingat-yamnan ng salaping sapat at katamtaman upang maisagawa tang kanilang mga mnatatayog na pangairap na munti, -ang mabul6k.,, & o ** Sa huling bahatgi n puilong ay nagkaro6n ngkaunting pagtatalo; pinagtalunan ang kung nalarapat 6 hindi na ang kapisanan ay manghinimsok sa politika. Si Faure ay nagsasabing nararapat; at siya ang nagpalagay na ang kapisanan ay: maaaring lumahok sa politika; samantalang sa kabilang panig si Juancho naman ay naggmamatigas gra di nararapat. Itong hull ay bumigkAs ng isang mahabkng talumpati na dinuluthan ng mga ganit6ng pangungusap: "IManghirnasok tayo sa politika?... Kay samiang palagay!... Tayo na mga bat&ng-batA 14

Page  106 106 ISH*AEL M, A. AMADO pa, ian6 ang ating massasapit sa gAwaing iyan?... Huwag tayong pakasulong, mga kabinata, huwaig mangahais sa di natin kaya... Kailanlan. dito'y mahaba.ng pag-aaral, mna maalaBlim na pagkukur6 at pag-iisip na. hin6g -at di hilvw..na gayai ng iatin. Ipaubaya iyan sa n ma m-atatand'; iya,'y di nhabaagay sa kabatahan".... Si Juancho ay numupO; pagdaka nama'y tumindig sa dakoing likod niya si Faure. -- "G. Pangulo'"-anya-"di ako namnalanghla sa pagsalungat ni ginoong Santos sa aking palagay; karni ay liging magkalayo ig damdimin; siya'y isa. sa mna sumasaipba sa, bandlilang ayaw hiwalayAin ng mga Pederal; ang noaflan ko nama'y nakatitik sa plataforma 1' Parltido Nacionalista.... Wrik niya'y di tayo dapat manghimasok sa politika, sapagka't tayo raw ay mia batingbata pa, sapagka't t.ayo'y wala pang kaya.... Di ko hinahanapan ang gino6 ng ibing paghahaka.... Walang kaya! Iyan ang bukang-bibigng n ma gaya niyang Pederal at ng kaniling mga ama-amahan; iyan aung kaniling pangarap araw gabi, iyan ang lagi nilang naguguni-gunita, dinadasal-dasal, ibinibul6ng-bulong... Ipinahihiwatig ko sa aking katalo na sa pagnanaasa kong pumasok ang kapisanan sa bakuiran ng politika, ay walA ak6ng minimithi kundi ang pagsikapang liwanaigan ang

Page  107 BULALNKAW NG PAG-.;SA 107 mga tungkltlin ng mgra mi'mainaiyan sa kanihing Tinubuan; bakahin iyallg ativlg namamalas ngIay6ng mga kahi-laly hialay na pagwawalang bahall, nmga kasagwan ng il in sa ating mla pinunl, at ang mga duwaig na pagyuyurk ng ulo sa harnp ng nmga mapaghari-harian. Hilahin sa liwanag ng araw at ihantid sa mata.' ng Bayan ang mga kaaway niying lihim, sina Masasakim, sina Mapagbalatkay6, sinat Kukong-lawin. Pukaiwin ang lakais ng lahi upang palayasin dito ang nga dayilhang magdaraya na sumasalungat sa kanyaing pinakamaibmahal na damdamin at nais, at yumuyurak nang ihim sa karapatin it kalayaan na pamtina ng Diy6s sa kanyai. Ipaala-ala sa kanyaing lagi na ang BAyang di kumikilos ng ganit6, ang Bayang nagtitiis sa pagwawalang kib"6 at nagkakasya na lamang sa lihim na panananais, kapag siya'y dinudusta, ang bayang iya'y alipin, busabos, duwag... Ito, mga kaababayan, ang pinakamimithi kong layunin nD ating kapisanan. At alin ang kaluluwing may dan gal, matanda man 6 bath, na makapagsasabing siya'y walang lakas at kaya na tumupad sa ganitong dakilang katungklilan? - "RMga bath pa raw tayo! Angisip yata'y pulos na matatandang hukluban lamang ang mariunong S sumuri sa ma bgay na iyan!... Sa ising binata ay walang dapat makasindlak, walang dapat ma I. s..::. S -

Page  108 WIS ISMA,AL A. AMAn IX) kapigil Ia kanyaing paglakad, wal8i'ng dapia IraLka-hadlAing sa kaniyalg inifbig; kaya't tvwa-l sa. mnatwid ang isang inagsabing tayo'y walaing kaya n.a naghimasok sa, polftika." Si.Juanclho noo'y kasalukuyang,ia.ieer lhyos, I)i nlmgk.antutututo sa pagsigaw 11g: - "t. Palfgulo; hilndi ko maaiayunan aung inga ipiialtayag ng hulfng nagsalita, hindi nga po, at. iakaksanglihong hindi!..." (at dito'y pinangitig pa inaudin.ang boses na. ubos-diin) 'lIpinalilagay lko pong ipaliban ang pagtatalo sa...' Isang Ilia.lakas lna pukpok sa lamesa l ng Panulo alng ikinlapttol. -"Di mattatanggapl nu mesa ang ilyoing paltgay,:-anya-"sapagka't di pa napasisiyahan ng pulong ang pa.llagay ni (4. Faure na kinatigaln ni (-4. Lautro.* )ali-daling ulnup6 si Juanchb. Nagpatuloy a lg Pangulo: -"AMay roon pia bang pagtatalo tunngk6] sa )I;bgay na; ito?... IKung wala, lahat nu umaayom sa rnmugka}bi na ang kapisanan ay maaa ring na.nghimliasok sa. politika, ay imagsitindig." Sa1 apat. 1a pu't tatlong kaanjib a na nro(on)1, t aninin aig! aug di tumindig. -- -l)(inong Pangul,)"-ang niuln)g lhigk's ni 'Faure- '"Ipinall. al1agay k,) p 1n1 aan g 'I)akilhialg Mithi' sa pa:nI.'ln:gitan nig kaniyang pranm]ulo,

Page  109 BULALAKAW.NG P(A-AS A 109 -at kalihim ay magpadala ig isanig kalatas,a bawa't kapisanan ng kabataang natatatag sa Sangkapuluan, upang sila'y anyayahan na umanib sa atin sa' paghingi sa Bayang amerikano ng lalong iadali at karakarakang Pagsasarili ng, Filipinas." -"Kinakatigan ko p6 ang palagay ni G. Faure'-ang pagdaka'y isinunod ni Pacita. Lahat nh mata ay nakasulyap kay Juancho, na sapagka't leader ng mga pederal sa "Dakilang Mithi" ay siyang lalong may katungkUlatng sumalungat sa gay6ng mungkahi. Nakaraan ang ilang sandali. Si Juancho ay di umifmik! Nakapako aug paningin sa kanyang orasan na para bagang binibilang ang mna itiktak-tiktak! nit6. Manaka-nakang tinaalain at pakiram daman ang, bubong na pawid ng bahay. Ang bo6ng any6 niya ay gaya ng sa isang inangangaso, na mnula sa malay6 ay nakikinig sa takbuhan n1 mga usa. Sa gay6ng lagay ni Juanciho, ay di niyai napapansin ang ikinindat-kindat sa kanya ng kanyaing mga nzan6k na ang ibig sabihi'y 'La'ntakan mo!'; di niya nararamdaman ang nga kalabit sa kanya ng mga nasalikod; di niya alumana ang pangungunot ng noo n~g naka-itim na nang di na makapagbata' ay bi- ^ 4 *A- *.

Page  110 S 110 ISMAKL A. AfAH. glang luinundAg at tilos Il'ak-is ua' inathiyaw alg-:isalng Imatiapang lna.... -"G-. Pan.ulo!!"I (-"G. K1ahiyas"-alng tugon t iainI lti. pangul. Si Ka.huyas ay nagiligis liuna kay J uan(cl i. i isang nanglilisik Xna tingin, bago nagpat.uloy: -"Sa ngalan po6 lg( dangal nt ' 'Dakilang AMithi' ay tinututtilan kong nmahigpit ang itung-:.i:: I-li ni (;. Faure. "Hindi ko inapagkur6 kung bakit ang isaillg iragitilng na ginoong gaya ni (. Faure ay nia(aflsip na in.agharaip d(ito n i isang palagay nla -walanlg kauilo-dilo at watlang nmaibubunira kundt libo-li-)bong pula sa katalinuhan n1 'Dakilang M itli!'7 " -BR; o Bo! Brav'o!!7'-ang di inagkamtiyaw 'na sigfiw ngl tInga pederal. Ito'y lal pa mlanding i agpainit kay Ka.b-iyas. -"'Oo nga p~, mIa hbinibini at gino6, kapag anRg kapisanlang ito ay tinangtip ang palagigy I:i G. Faure, ang kakamtan natin ay di lang libo-libo, kundi yuth-yutang pula!!' - An6 p6 anig ting mahihitfi sakali ni tt tnianib sa attiln ang ibling nga Kapisainanl sa; paghingi nglm kairakalrakang pagsasarili sa Biyang amerikano? '"Diadinggii bagt tayo ng palmahalaaf i? Mi A

Page  111 BULALAKAW NG PAG-ASA 111 kikitilngo ba ang paimahalaalg iyan sa, -mia gaya nating musm6s? "Kung ang Kapulunnang Bayai nii ay dli pinakitunguhanl nlang huminti it6 n:2 Pagsasarili; itaiyo pa kaya?;'NMalaking katiwalialn:ang nilalayon ni (. Faure! ' "Kung ang kapisaiinan ay may talino at danial, ang palagay naito'y di niya sasang-ayu)inan Si Kabuiyas ay naup6 sa gitna n. boong kasiyahang lo6b. Si Faure naman ang tumindig. -"Mga kasamahan, — any a-" itinatanong ni G. Kahtiyas kun an6 raw ang mahihit. ng kabattaan sa paghingi ng karakarakang Pagsasarili. Hindi pula -gaya ng maling hinagap ng aking katalo kundi pagpilii pa nga ng a.ting bayan, sa ganitong pagkilos. "Hindi man tayo dinggin ng Bayang amerikano i.ay. an? '"Makagagan ap tayo sa isang katungkuilan! Katungkulan ng bawa't tdo na hingin ang Kalayaan ng kanyang Lupa kapag ito'y handa hang lumaya. Mga busabos lang ang ayaw humingin ng Kalayaan. Ang Pilipinas ay malaon nag handa sa isang Malayhng Buhay, Ibig ba natin na ang kabataang Pilipino ay panganlang m nma busabos? "Hindl lang pagganap sa isang lkatungkfilan I ang nilalayon n. ikig mungkahi. Ibig ko ring t-; * i7,

Page  112 112 1\Ai:JL A. AMADf ipantlata sa P 'tnll ui ag amerikt i to aing katotohainanl ti -eli lang ang mtnga!i't.-atalndalng pilipino, kundi pati ang kahatataii ay IIagkikais-i s-a paianlalig iia ang pagsasarili ng Pilipinas ay dalpat hang ibigAyV sa kanlvi at dAhil sa katctotohanang ito( ay panatotl inF nga.yo6ng 1ang Pnahniaalaaing iyal'y magbago ii0 kilos; d(apat na n-gayo6ng nmanamlna at mag-aral gumtinlang sa daland-lcling isinisigaw ng Kailuluwlai nig Bayang naniamanhik sa gitnla In (i d'sat Paiah6io 1na ng'ayong dapat ipamailas ng Aimerika, di lamlang sa harlp ng Kapilipirnihan kul11li pati sa harap ng' Sangsiniikob, Ia siyai ay may isa'vgg lpuison(g t.ullay na bayIni nig Kalayaian. Panaho6n na tigayogng dapat isagawa.:an-g panlg'ltgdisap lni lMcKinley, na ang hangad nrg Baiyang armerikanO, sa. kanilang panghihimasok dfto, ay di ang pagslpil kundi ang pagpapalaya sa 11lga pilipino, (not as a conquering, but rather ns a liberating nation.) At panah6n na rin igayo6ng dapat ipagsigai wan sa mapagbingf}ingfhang Amerika ang di maitatakwf] na katotohanan, na isaing panglulupig at waala kundi panglultipig ang rmaghari. sa ayaw pahari; lta is:ang asal-ganid ang pagsikil sa buhay nti: may karapatang mahllbhy nang mlalyta; na isaig asal-hayop ang pagsasamantala f Malakfi sa Mahinh!...

Page  113 BULALAKAW NG PAG-ASA 113 "An6 pa ang hinihintay rig Pamahalaang nakassaakop? Ibig ba ng Pamahalaang iyan na si Washington at ang kanyang mga kapanah6ng -namuhunan ng dugo, sa pagtatagUiyod sa hangad rig byan nila nang maghimiksik; ibig ba ng Pamahalaang amerikano, aking inuulit, na magsibalikwas ang mabubunying kaluluwang ito sa kaniling libingan at siya ay sisihin sa!di pagtupad sa kanyang tungkulin? Alin pang araw ang ibig dumating? Kun kailan ba pumuti ang uwak?"... Napfitol dito ang talumpati ni Faure. Si Juancho no6n ay biglang lumundag mula sa kanyang up6 at nagsisigaw nug- -Sunog! Sunog!! Sunog!!!".At siya ta namang totoo! Nagliliab ang palupo ng bahay! Nangamutla ang lahat. Di magkamayaw ang mga "tubig!" at "Diyos ko!" Nangagtilifan ang mga babae. Nangag-iytkan ang mga bata. Takb6 rini at takb6 ro6n; sigaw dini at sigaw do6n. Nangag-unahan ang lahat sa pagpanaog. Lumalaki ang ap6y! Tupok na ang bub6ng n, bahay. Samantala.ng nagkakagulo ang lahat sa lupi, f- idoon naman sa itaas ay may ibang nang-?; yayari..::? 15

Page  114 114 ISMAEIL A. AMADO Dalaw:ing ta1o aung nakatay6 sa pun6 nt hagdan: isang babae na pinipigil ng isang lalaki. -'"Elena,' -ang nabangis na wika nitong hul — sasalma ka a akin 6 ikawi ayv Tmamalnatay! — "1'll! at sine kang sasanlhan ko?" -"iAn g katawan mo 6 ang iyong buhay!ang mulinlg sigaw ng lalaki at lalong hinigpit.in ang pigil sa kamay ni Elena. -"Hayop! bitiwan mo ak6!' — "Di maaari!' Sa kapipitlaig ni Elena ay nabitawan ng pmmipigil ang kanyang kamaiy. Halos palundag na nanlog. Nguni't di pa halos nararating ang kalahatian ng hagdan, siya'y inibot na nanmda Ig& taksil. Ang pangingibabaw ng Malakas s<;t Mahina ay muling napatunayan. Sinapuipo ng lalaki ang binibining nanglalarnb6t; ipinanhfk muli, at saka ipinanaiog do6o sa kabilang hagdain, sa bandang lik6d ng bahay. Wala doo6n ni isang tao, sapagka't ang lahat ay nagkakatfpon sa harapan. -"Gerardo, oh Gerardo! nasaan ka?"7-ang tanging naisigaw ni Elena. -" Gerardo?, an6ng Gerardo?" —ang pairing na tugon ng lalaki.-"An6 pa ang Gegerarduhin mo ngay6n? Si Gerardo'y patay na';! -"Tampalasang tao!!"

Page  115 IBULALAKAW NG PAG-ASA 115 -"Ya6ng nanhik kaninang su6t demonyo ang siyang umutas sa kanya!" -"Oh rnga tampalasan!!.,, Si Elena ay hinimatay. — "Lalong mabuti! " —ang sa sarili'y nawija ni Juancho, at pagdaka'y inaldlan ang abang si Eling sa kalesa niyang doo'y inihandang talaga.- "Kutsero, pika!!". K s. ),;,..^:,,.: _;..,.

Page  116 f 1 ISMAEL A. A3MADO XVI Sa iHang nH m a Aswang Allg liham na tinangap ni Gerardo ay labis nang Ilag-dultat kaiy sa kaya gabing iy6n ay pilit siyang makasasagupa ng isang kataksilan. I-jabis din niyang alaim na ang pagpayag nia suminria sa demo6nyo ay lubhang rnapanginib. Dapwa't rumurong sa panganib ay ugali lang nr, mga pusong marurupok, hindi ng miga gaya niyang walang takot na kinikilala kundi ang takot sa kaniling Diy6s at Bayan; hindi nr "Mapagbirong lagi sa tamp6 ng buhay "MNapaglaro kahi't sa labi ng hukay.' * '. Ang gabi no6rl ay smkdal ng dilim. Sa,maulap at masungit na, langit, ay wala ni isai rnang bituin. Nang sind Gerardo ay mapalaot na sa gayong kadiliman, a.ng demonryo ay nagtumudiin ng lakad. Si Gerardo naman ay nagliksi din. -"Sabihin na, pare, kung kayo'y sino;" — ang patawang wika ng binata sa kanyang kasamla.

Page  117 BULALA.KAW NG PAG- AiSA 17 117 Ang pagkapfpi 11g dernonyo ay pattiloy pa rin. Walang itinug'n 'ka'y Gerardo kundir~t&,a di mawata'sang bulo'ng; at lal'ng binilisain ang hakba'ng., Saa'n sili patd ngo? It6' mara'hil ang ibig na rnaala'man ng bumabasa. Dapat rnunang unawain na ang ba'hay nina Pe'pe na kanilang pinanggalingan ay nagfi'sang nakatay6 sa laba's n5~ bdyan ng Libis, sa tabi. 1g isang mahabang da'an na patungo x s-a Maynila'. Mula' sa bahay na iy6n, ang isang mnaglalakbay sa Mayni1l a kailan -ang lunlakad ng m~a is Ang 06ras, bago dumating sakapw' baillay. Ang da'ang ito6 n~a patungo sa Maynila', ay siya'ng tinatalakta'k nina Gerardo. Kalahating 6'ras, na silaing naglfilakad nguni't di pa turnitigil. N-aiinip na si Gerardo, dapwa't gayon na lang yata ang kagandahan.ng kanyalng ugali na kahi't ang isang pagka'inip ay Aayaw.ipahalat' kahi't sa isding 'demonyo. Buk6d sa rito'y talaga' namaing In'tiga~ niy ang ai kipagtag~lan sa kanying kas~ma saan man siya d~dhin palibhasa't malaki ang nais nlya'ng ma-~ batid kung tunay ngang matutupad aug mg-a sumbat sa kanyd na natatall sa, tinangga'p na liham. Sa di kawasa'y lumik-6 ang demonyo sa isang 7~landa's. Aug binat& nama'Y. lumiko din.

Page  118 118 ISMAEL A. AMADO " Di nalaon at sila'y sumaipit sa isang ilang, nla dahil sa kasukalan, ay matatawag nang gubat. Isang bahagi ng ilang na ito ay pinangingi-lagang lubll n mnla. matatakuting taga-Libis tOilad ng pangingilag nila sa isang libingan. Di umano'y may mga lungga do6n ang mng aswang. Di umano'y ang mangahas na maglagalag doon sa kalalfman ng gabi ay nawawala't gstikat. May ma baboy daw na sunnayan, Inga katlabaw na parang baga ang mca mata,, at mna asong singlalaak ng kabayo, na paraparang inanghaharang do6n. It6 ang lugal na tinutungo1 ng dem6nyo. -"Aba pare,"'-ang biro ng binata-"ibaka tayo'y harangin diyan ng aswang!" Lalong nagtumunlin n- l^kad ang dem6nyo at saka tumigil ng biglang-bigla." Dinukot sa bulsa ang isang aywan kung an6, bago inalapit sa mga labl. Hinipan. Ang turi6g a* katdlad ng huni ng ahas. Noon di'y pahangos na tumatakbo sa kanilang kinatatayuan ang isang... I aswang nai ka.y?... put6t na put6t ng damit na itim-tulad sa itim ng gabf. Ang bagong-dating at saka ang dem6nyo ay lUmayo sa binats ng ilang dipa, at nagbulungan. Sandali lamang at ang demonyo'y pasugod na lumapit kay Gerardo. Sinaklot it6 sa liig, at saka nagnai-ngitsgit na tumanong:

Page  119 BULALiKAW NG PAcG-,-.isA 119 -"WXalang-hiya, Gkilala mo ba ako6? Kumulo ang dug6 ni Gerardo sa ginawang iyn sa kanya. Isang sunt6k na ubos diin sa sikmura ng demony6 ang kanyang iginanti. Ang liig niya'y nabitiwan at sukat ng pangahis lia ngatal na ngatal sa poot, at di magkantutuito sa pagsigaw ng sun6dsun6d na.- "Walang-hiya!! magsisi ka na ng iy6ng kasalanan! ngay6n, ngayon mo ak6 makikilala!! i Sa sasal ng galit, at sa gitnA ng pagngi-ngitngit, ay di nabata ang di damukusin ang mukhA ni Gerardo. Si Gerardo na no6'y pigil sa bisig ng kasapakat nl, kanyng kaaway, palibhasa't nadaig siya noon sa lakas, ay walang naitugon kundi mga sipa. -"'Ulup6ng!! nm a duwag!! Ganyan ang mga dulwag!!" "Papatayin, papatayin kita, salbahe!!... Umuirong ang demonyo ng isang hakbang; itinaas ang kanang kamay, at nagpatuiloy: -Nakikita mo ito, anak ng....?"-No6n ay kumidlat; at sa pamamagitan ng liwanag nito, ay.napagmalas ng binata ang kakilakilabot na talibong ng kaaway.-"Ito, it6, ang sa iyo - ngay6y uutas! Uutas! nauunawaan m6 ba?" - -"Sa mga duwag ako'y di natatakot!" —aig nakabibinging sigaw ni Gerardo; at uibos lakas i * ':.'...:

Page  120 I2(0 ISMAEL A. AMADO na nagpumilit makakulagp6s sa pumipigil sai -kanya WralAng nasapit ang abtng binat& sa mga bakal na bisig nl yumlyapos sa kanyang katawan iIsa pang saksi ng panrgingib):abaw ng Lakas sa HinA! — "Binagabag mo ang mapayapa kong buhay;? -ang dugt6ng ng demonyo —"isiniwalat mo ang mga lihim na pinakaiingat-ingatan ko, ginising mo ang poot sa akin nt isang bayang dati'y liakayukO sa aking bawa't maitigan, pil-akalaitlait mo ako, pinakadustadusta sa mata' ng liahat,-ano ang sa aki'y nalalabi? Ano6 ang dapat kong gawin? i Hindi ak6 isang babiae il: sa gitnll ng pagkasawi, ay nmasisiyahalnl Ha pagtutukmnol, sa pananambitan, at pananain-is! i Hindi ako ang u161 nva magsisisi sa aking ifna nagawa; hindl ako batang musmos na map'alItluhod sa aking mga ipinahamnak upang sila7'y hingan ng tawad! Ah, hindi!... IAk6 ay ialng tunay nia lalAki-isaing lalaking buhay na lagi ang lo6b! -Ako ang bant6g na si Kapitang AMeTo na di nagugulat kahima't sa kamatayan! i Ak6 ang lalaki nva maruinong mlaghiganti!!... Ah, walang hiya! Talastasini mo mn1 isinumpa ko ang ikaw ay patayin! patayin! pataylin!!! UnawAin mo PATAYIN!!!!NaTrito, 'nrito ako, ndrito si Kapitang Menio upang tumu pad sa kanyaing sumpA!!"

Page  121 BULALAKAW NG PAG —SA 121 Muling itinaas ng sukaib ang kanang kamry; idptpwa't ang karawaldawal na nais ay di nagwag!!... Isang sing-hills ng kidlat ang noo'y namagitnA, pumigil sa nakayambang kamnay, at umagaw sa matulis na patalim. Sa sumun6d na sandali, si Kapitang Mermo ay nAbulagtA. Si Gerardo'y ligtas; iniligtas siya ni Florante, na sa gitnA ng gay6ng kabayanihan at pagwawagi, di kinukusa'y napasigaw n- "Ohmngaswail!! Ang Diyos ay hindi natutulog!" Nang mamalas aug pagkakatimbuwing ni Kapitang Memo, ang kanina'y pumipigil kay Gerardo ay kumaripas ng takb6. Sinundan siya ng dalawang magkatoto, dapwa't di inabutan. Biglang nawala. Kinupk6p ng dilim!... Oh ang nagagawA nug dilim ng gabi! Ang kadiliman,bagang iya'y nilalang na talaga dpang makatiilong sa mga karimaldumal na adhika, at mapagtagdan ng mga sukab? Kung tunay na ang Diy6s ay siyang lumalang sa kadilimang iyan,.... ang katotohanang it6, kung katotohanan nga, ay nakapagpapaalinlangang lubha sa pagka-makatwiran ng Diy6s na iyAn!... S.' r,' 16 iitl.^fe!;,?: I ',.,..

Page  122 1 22 2ISMAEL A. AMADO XVII Diyata't b ubay ka pa? D)lulmating ang rnagkatoto sa mahabang d;aan ia patungo sa Ma.ynila. Kaginsaginsa'y naulinigan nilar mula sa malayo ang isang sasakyang humahagunot... Lumnalaon ay lumalakas, sa kanilang pakinig, ang kalugkog ng mgna gulong; lumalaon ay tunmitingkad, sa: kanilang paninuin, ang dalawang ilaw ng sasakyan. Di nagtagal at na.lapit ang kalesa sa nagkaibigan.. Tuminrin ang dalawang binata sa loob. Nakilala nila ang lulan: si Elena at ang taksil! Nagulamzihanan si Gerardo. Natigilan sandalt, it... kagaya ng isang ulol na hinagad ang:sasakyang lumilipad. Sinundan siya ni Florante. Sino ang makatatatap sa makamandalg nIa mga damcdaning noo'y gumigiyagis at sumasakal sa puso ni Gerardo?... Oh! Diyata? Ang kanyang kasi sa piling ng iba, sa piling ng isang kaaway? Diyata? At sa gayong dilim ng gabi? At sa gay6ng mga pook?... Oh! Kataksilan!... At yaong mabilis na takbong iyon, i.an6 ang kahulugan?... Paniinibugh6, poot, pagka-awa sa katlyang

Page  123 BLULAL-AKAW- NG PAG-L(A 12A 1 23' irog, ay sunod-sunod na durnatail sa bo6 niyang katauhan. Ang sigaw ng kanyang dangal, ncr dangal ng kanyang pagkalalaki, ay dgIg pinukaw ang bangis- at imit n19 silangan niyang dug', pinawl ang pagkahap' n~n kanyang katawan, at nagdulot n& ibayong laka's at sigla, sa nianglulumo'ng dibdib. W~a1ang tugot ng katatakbo6 aug dalawang magkatoto. Lunialaon ay lumalaki aug pagit'an nlila at ng' sa'sakyan. Sa~sabihin nA m~a pus~ng mahihina~, na sila'y wala nang pag-asa. Dapwa't di gayon. Sa. m~a kawal na iyon -ng- kabayanihan, aug pag-asa, sa isang pagwawagif ay lalong kurnikinang -at nagbabaga, habang napapabiufiit sa panganib, pagkasawi at kamatayan.. Ta~a~ng ganyan ang m~abaai Talagang gany6dn aug m~a naghahabol at urnuusig sa n alan n& M9twid, sa alan ng Dang'1, sa ugalan ng isding ~"dalisay na Pag-ibig! Parating buhaiy aug Pag-asa! Papaano'y buhaly na lagi aug pananalig na,' sapagka't katwiran. aug hainap, ay may isahg makatwirang Bathala sa, Langit na sa kanila'y tutulong at magdu4ulot ng tagumpay.

Page  124 12j4 ISMAEL A. AlMAI) Pagkariaal ng ilang sandali, ang sa1sakyang hinahabol ay sumapit sa isang tnlay na lumh. Sa isang dulo ng tuldy na iyon ay may isang ialaking butas na, sapagka't di pa natatagalan ay di alim ni nu Juancho, ni ng kutse'ong si Kik6, ni n~ kanilang kabaiyo. Nangyari ang di hinihintay: Ang mnga paang llnahln ilg hayop ay tunmamn sa butas,-kaya't latgling napatigil. Ang kabayo ay di makabia11 tonbangonl sa pagkasubasob. Nagkangbabali tlng latiko at nagkangmamalat si Kiko sa pagsigaw, dapwa't inaaulong natinaggalng hayop sa pagkapangaw! Si Jualcho ay galit na gallt sa kanyang kutsero. Bumaba sa kalega at pagdaka'y binattnkan lang makalawa ang abang si Kiko. -"Torpe! animal! bruto! Mangutsero lang ay di ka marunong!... Bakit di kalagin ang tir'.ate, e abr6n?) Si Kiko nama'y susukot-sukot na isinauli;iug latiko sa lalagyan, at saka susukot-sukot ding kinalag ang tirante. iKay bait na tao! Pagkababababa ng loob! iKay gandang ugali! Mga taong gaya- niya' y dapat pagkawang-gawaaao nig lahlat n, nga nangangarap at nagmamaaisakit sa isang maligayang bukas ng Bayang Pilipino! Dapat patulugin ang mga taong gan-:tyan s isang palasio na may isang dinamit.f

Page  125 BULAUkKAW ING PAG-ASA sa ilalirn!.. Ang busabos ay busabos lang ang iaana'k!.. Kung kaya' m ay mapanghusabols pau~rinolon, ay sapagka't may napa1~ubusabos! 0 0 Samantalaitg tinutupad ni Kiko6 aug banal' Ila utos 11g kanyang mahal na arno, ay siyang pagdating n-w dalawang. binatang hang6s- i'a hango's. Lumapit ang isa. kay Elena na noo'ly nakahilig.; sa loob ng sasakyan at kasalukuyang hinihi-. Inatay na naman, samantalang ang isa na ma ~y sinugod si Juancho at pasiga'w na tumanong:' -' SI-no ka?" "At ikaw, sino ka?" Si Juanceholy biglang napaurong ng mama;lsagtindig ng nangangalit na si Grro '"Ha? Gerardo? " ang kanyang parnanghiang tan6ng.' 'Diyata't si Gerardo ka? Di-~ yata't buha'y ka pa?" Inaunat, ni Gerardo aug kanang kamay n may pigil na isang patalim at nanginginig na liangusap,, - Taksil, an6' aug ginaw' mo kay. Elena?. Siumagot kaagad 6 ikaw ay marnamatay" Si Elfung noo'y nasaulian na *n - diwA.Ndi (nig niya aug boses. ni Gerardo; at nakilp-ala.,, ang kanyang irog na ibinalitang namatay. L

Page  126 126 ISMAEL A. AMATDO mukso ang binibini sa kalesa at hhiiklbi-hikbiilg niyakap ang binata. — "Oh, Elena!"'-ang nmapanglaw na jaigkas ni Gerardo; —"An6 ang ibig sabihin nr lahat Dr ito?-Ako'y nmiamanngha!... Bakit k: napaparito?' — Ginahas ak6 ng taong iyan!'' -"Oh tampalasang lalaki! Walang pus! Di mo na inalaalang ako ay may kamay!" Ang mapusok na binata ay biglang luimundtag sa kinatatayuan ni Juancho. Tangka niyang itarak sa dibdib ng sukab ang hawak na patalim. Dapwa't di ito nangyari. Si Elena:y namagitna. -" Gerardo, oh Gerardo! "-ang kanyang hibik; —'huwag kang papatay ng iyong kapwa, tanging pamanhik!" -"Bayaan ako, Elena! -Alam ko ang aking ginagawa! —Pumatay ng kapwa ay di laging kasalanan!-Ang kamay ko ay di nangingiming iagpatul sa dug6ng maitim!-Inibig nF lalaking it6 na ilukso-ang iyong puni, at nang sa gayo'y madungisan ang aking karangaanJ?u -"Ha! ha! ha! "-ang pairing na halakhak ni aancho-"TinataTwanan kita, Gerardong hambog! ha! ha! ha!" Muling sinugod ni Gerardo ang kaaway, dapwa't namagitnang mul si Elena.

Page  127 BULALA'KAW NG PAG-AiSA 127 -"Giliw ko, nalalabuan ka n~ -isip, napadadaig ka sa kainitan ng iyong dug';- huwag oh, huwag! Maghunn's diii ka! "Bayaan mo ak6' Elena!" '"Gerard'o, ma a hukuman, may Justicia, may Diyo's!" -" At 'may Juancho na di nagugulat sa; sanglibong gaya mo, palal6'! I-ang pagdaka'y isinabad n 9 swail" - Diyata"L, Elena, at ipagtatanggol mo pa ang isa kong kaaway?" -_.- "HindI ko ibig na Siya'y ipagtanggol. Aug kalulwa mo ang siya kong aladla. Ayokong Madungisan ang kanyang linis; ayokong suM'Uway siya sa bilm at utos ni Batha'1a." L''alayo6, Elena Malay6 sa akin!' Ni Dios, ni ikaw, ni sino paman ay di ako dapat si~hin sa aking ghgawin!..Malay6!". Nagpumigla's Si Gerardo; nabitiwan ni Elena. ang kanya'ng katawan, dapwa't hindi aug kamay na may ha,'wak sa sandata. - Pumayapa ka' Gerardo! "Huwag mong ikikilos ang -iyong kamay, kung ibig mong a huwag akong masugatan. Bitiwan ffo iy'ang patalim, 6 mahihiwa' ang m;01a daliri ko! Bitfw, aking irog, bitifw!" Sumuk6' din sa waka's ang kapusudkan' n~ binata.,

Page  128 128s IS.MAEL A. AMADO -"Duwag! ha! ha! ha! talaga kang duwag!" -ang sigaw ni Juanoho na anaki'y isang bukod na matapang. Si Florante na mula nang dumating sa tulay ay di umi-imik, ngayo'y hurmarap kay Juaincho at banayad na nangusap: -"Ang tao ay malaya hanggall siya'y guniamgalang sa matwid; kapag binaluktot niya ang katwiran, kapag siya'y lumabag sa makatwirang iga utos, ang kanyang kalayaan ay dapat hawiin. Ikaw ay sumalansang sa inaiaatas nv -matwid. Kami ay may karapatang kumatawan sa Justicia. Isuko mo sa ami- ang iyong kalayaan. -"Ha! maginoong Florante! At sino p6 kayo [ta aking susukuan?" -'Walang maraming salita!" Saisama ka sa hukuinan 6 hindi?" -'"At sino p6 kayo na aking sasamnahan?* -"Mga kapantay mo, na ngayo'y may karapatang makapangyari sa iy6!... Sasama ka 6 hindi? -"Baka ikaw ay nahihilo!"' -"Sumagot ka ng tapat, sasama ka 6 hindli? -"Hindl!!' — "Ulol! Ibig mo pang ikaw ay ganitant nm5 lakas? -- 'Hitsura ninyong iyan ang aking uurungan!

Page  129 BULALXKAW NG PAkG-A'SA.129 Si., Juancho ay naglili's ngo' manggai at Jnawas fwas aD g kanya'ng sundang. Si Florante Inama'y biglang inalantaci ang dalai-clalang talibo~ng. na- inalgaw kanginfa kay Kapitang Memo. -"Haling!' '-ang kanyang sigaw- 'Naki.kita mo ito?". Tiningnan ni Juancho aug. sandata., Napaurong. Nangdididilat. 'Nakilala aug talibong._ -'Bakit iya' n rasa sa. iy6'? At bakit iya'y mydugO6?-alng pahiyaw na usis' 'Jnlan4O mIo ang aking kapatid?" -' Ginaw0 ko sa kanya ang gagawin ko sa iyo kapag di ka sumunoci ssa amin!" -' Ano6 ang4 ginawva mo sa. kanya?" -Siya'y pmnatay, k'!" Isang pailaifm Inna saksa'k sa. sikmura' ni Florante ang itinugon ni Juancho. Si Florante sa laka's ng saksalk'ay dagli'ng nabaligtad, dapwa 't noon -sandaling iyon ang kanyang kaaway a-fy dinaluhong ni Gerardo, nagka'gulong-gulong sa tulay at sa wakas ay nahulog sa ilog. Aug tubig,ng ilog na iyon ay may labinglimlang dipa' aug lalim; at si Juancho ay di marunong lu'mangoy. Si KikO" na may kaunting pagkabinabae ay npkurii nag makalaw'i, pagkukurtis na sinaliwan. nr sun6d-suno'd na. "Susmariosep" atI "Kaawaian ka ng Diyo's!" Sa kalakiha'n ng 17

Page  130 130 IC ISMAEL A. AMA-DO takot ay dali-daling lumulan sa kalesa at talagalng tangka niya'y patakbuhing muli ang kabdyong nakawala na sa pagkakasilat, dapwa't nang hahagkisin na ang hayop ay siyang pagsigaw sa kanydi ni Gerardo nR: "Hoy!! Saan ka paparoon?" Si Kiko'y kinilig at parang tulfg na burrulalas ng di mawawaang mna: -"Aba hindi p6, dine p6 lang, wala p6! Pagdaka'y inalulan ni Gerardo sa kalesa ang sugatang si Florante at si Eling, na noo'y putlangputla, nanginginig, at nanghihina. Nilisan nila ang tulay na iyon, na ayou kay Kiko ay lubhang kakilakilabot. /

Page  131 BULALAKAW NG PAG-ASA 131 BULALJ(KAW G PAG-kSA 131 XVIII Pahimakas ni Florante. Sa sumunod na sanglinggong singkad, sa bo6ng bhyan ng Libis, ay walang napaguusapan ang sino-stio man, saan mang sulok mag. katatagp6 kundi ang matalinghagang gabi na sumaksi sa gay6ng mga pangyayaring nakapanghihilakbot na lubhai, at halos di mapaniniwalaan ng mga di mapaniwalaing taga-Libls, dangan lang at may isang Gerardo, isang Elena, at isang Floranteng sugatan, na nagpapatuinay sa mg nangyari. Lahat ng makadinig sa kasaysayan n, gabing iy6n ay nagkakaisa na ang sinipit ni Kapitang Memo at ng kanyang kapatid ay "isang marapat na ganting pala ng Langtit sa kaniT lang mga inasal." Subali, an6 ang nangyari kay Kapitang Memo? WalA tayong nababatid kundi ang katotoh&nan na siya'y nasugatan. Dapwa't namatay kaya ang bantog na mamamatay? Ni si Florante, ni si Gerardo ay di it6 masag6t nang tahasan. At tila nga di matitiyak nino man ang bagay na it6, sapagka't kung tuinay man na mabisa ang pagkakasaksak ni Florante, —bgay na pinatotohanan nang

Page  132 :132 ISMAEL A. AMADO pagka-walang Imalayta'o ni Kapitang Mem6 n4 siya'y iwan nina Gerardo-ay tinay t din nanali na dahil sa kadilima'y di matiyak ngi binata kung saaing bahaigi ng katawan tuniama agl patalfm, kung sa dibdib, kung sa sikmurla 6 kung sa tiyain. Tangf rito nang dalawin kabukasan ang mga pook na iyon ay walang napagkita kundi ang namumu6ng dugo ng nasawing pinuni. Maaari nla siya'y naniatay noon ding gabing iy6n, at ang kanyang bangkay ay dinala sa ibang pook at ibinaon ng kasavama niyang nakataanadn kina Florante. Maaairi ina hindi siya nagtuloy sa pagkamatay; na langa m-asaulfan na ng diwa ay nakapag-inot na lumakad at tumungo sa isaing kubll at malayong bahagi ng ilang. Sa dalawang "maaarlng" ito, alfn kaya ang tdnay na nangyari? Mag-gawad ng pasiya ang bumabasa. * e Iniaatas ng kahnsayan na usigin kaagad rn hukuman ang madugong sigalot, upang sa gayo'y mapatunlyan kun sino ang may sala sa bo6ng kasiyahang-lo6b ng lahalt, at sa ibayo ng lahat ng mga pag-aalinlngan. Tatlong draw na ang nakararaan. May mn.a higing na sina Gerardo'y ipadadakip, dapwa't

Page  133 BuL'ALA'KAWN. NG PAG-,kS'A 1')') higing lang.;Kundanga'y sa. boo'ng bayan ing Lihis, sina Kapitaing Memo6 ay wala' ni isang karnag-aThakang mala'pit nii kaibigan na nagkalo6b na purniikaw sa' kapangyarihfang nagwawala'ng-bahala. Nguni't.saan uitang ang pagwawal~ng-bahailang it6' ng m~a pinun'? Aywa~n natin. Lubh' siyang katakdi-taka'. Hindi m-asasdbing mahifrap dakpin sina Gerardo; sapagka't ang m~la it' awalang aills sa Libis. Si Gerardo'y wal'n iintay 6ras-oras kundi atg siya'y -ipata'wag lig huki'man.; samnantalang si Florante nanain... oh, si Florante! Lalo'ng madal'i siyafing hulihin! Kahabaghabag na binath! Pagkatapos na masagip sa panganib 'ang isaing kaibigan, pagkatapos na masuno'd ang Atas ng matwid,, ay siya' pa n ayn agpapagdu'dus'hin sa gitn' gising. mapaf't na kapalairan!1 Ang kanya'ng ~silgat ay lumulubh'.I Waling lag-t hd'los ang di maampait na tulo6 ng dugo. Arawairaw ay humihina' ang dati'y inaluso'g, sariwa~, at malaka's niya~ng katawain; tumatamla'y ang m~a -mata'na dati'y maningning na Magi pumapangla'w ang dati'y mnasayal at palangitfng mukha. Si Gerardo ay balisaingbalisa' sa paglubhang ~>it.6 no mahAl na kaibigang nagligtas sa buhay A~iya'. Hindi siya humihiwalay kahilt sumandalI

Page  134 ISMAEL A. AIMADO a. piling ni Florante, tangi na lamang kung kailanfanga totoo. Siya ang nagpapakain, siya ang umaal1w, siyi aung nagbibihis, siyai ang tumnatanod sat jnay sakit araw-gabf. Kusang nilimot, isinatabif lna ntuna ang ligayang tuwl na'y hinihinli ng kanylng puso, ang pakikiulayaw, ang matamis na pakikipagtitigan, ang paghalik sa, h aug6, at pagtatamasa ng I)ong luwalhati at iayaw sa kandunanr ng kanyang Julieta. I)apwa't sayang na pagpapaigod ang kay Gerardi! Sa lik6d n, nmaingat niyang pagaalaga sa maysakit, ay wala siyang namalas kundi ang lalo pa manding paglubha nito, ang lalong panghi-.hina nI1 katawan, a ng lalong pagdalang ng tib6k n hbuhay, hanggang sa wakas ay suniapit ang nmapait na sandalang ang mga mangagamot sa gitln ng di masayod na panuganuaniba nl, lahat ay tahasang nagpahayag na sila'y wala. nalug pag-asang nlailigtas pa ang may sakit. — "Ginamit na namin ang lahat ng, paraang saklaiw n, aming kaya" -ang wika nila-" 'Wala na kaming magagawa. Gay6n ma'y magsidul6g kayo sa ibang manggagamot na lalong pantas kay sa amin, - sina Valdez, Angeles, halimbawa.' Hating gabing malalim nang ang pagsukong it6 ay ipahayag. Minabuti ni Gerardo ang pagtawag ng

Page  135 BULALkKAW NG PAG-&A 135. ibaing manggagainot.. sa Maynilah. Tinangkaing luinuwa's, nguni't kailin? Pagbubukcahg liwayway? Makasanglibong hindii! Si Gerardo- ay isaing ttio na kapag inlibig na. gawffn ang isa'ng bagay, ay di -marunong magpabuka's. Noon din s11andaling iyon. siya'y napa-Maynila'. Ni ~tren, Yi bapor, ni kalesa ay wala"; kaya't nan~abayo, nnakiiong sumagupa sa gayon dii ingn gab'! Sa pagda'an niyva sa tapat. ng balhay nii Elena, ay nagkataion'g nakadung-aw ang ka'nya'ng kasi. Turnigil sandall, ipinahiwaitig sa tatlo'ng Salita' aug lagayxni Florante,, at dagling. nawala': parang palas' na lumipid. sa Kamaynilhan. Si -Elfng ay, balisaing-balis.4; nagbihis, at no6n din ay napasarna. sa. bahai ni Florante%. Nang siaydumat'n agmy sakit a *kasalukuyang nagsasalita'. -''Nanay' '-aug wik' sa ind, kay aling Tinay. -(Si Florantely wala nang ama'.) "Ayoko nang nakahig', ibig ko'y nakasandal."I Nang inasunod ang hiling ay tinitigan ang lahat nig nangairoon. Bukod kay E~lena at sa kanyang ina ay nakilala, ng may sakit ang mnga katoto niyulng si Faure, Si Lauro, si Baltazar, at saka' aug- magagandaung Pacita, Nena, at Milfing. - Elena, si eadang pagdaka'y itinanong ng makitang wala roon aug tani I niyang kaisding-lo6b.

Page  136 1 6t ) S6IMAEL A. AMAnDO "-'Lumuwas siyv, upalng tunlmwag ng manggagAgmot.' -"Para sa a:kin?i ' Nagbuntong-hinin6ga ang may sakft. -'Oh! ' -anya,-' bakit kayli at nagpapakapagod ng ganit6 si Gerardo? Papaano kayla:ang dapat kong gawin fipang makaganti sa, kanyai?" -'Florante, malaki ang utang ng loob ni (erardo) sa iy6. Iniligtas rmo ang kanyang buhay! -"O, ay an6o iyon? Bakit siya kikilala n1g litang ng lo6b sa akin gay6ng wala akong ginagawa kundi tuinupad ng katungkulan?... Para namang siya'y di si Gerardo! ' -"Kung gayon, Florante, ni ikaw ay di rin dlapat kumilala ng utang sa kanya, sapagka't ang pagpapagod niyalng ginugtgol sa iy6 ay isang katungkulang nagbubuihat sa alin mang mabuting pagtitinglinan ng mga magkakaibigan, mnagkakasaia, at magkakapatid sa isang adhikA.' Si Florante ay napangiti nang maunawaang siya'y nadaig sa pangangatwiran ni Elena. -" Talo o moako, Eling" —ang kanyang wika -"At ako'y sunmusuko... Sabihin mo kay G(erardo na maraming salamat!" Pumikft ang may sakit at may kalahating6ors na di kumibo.

Page  137 BULALAKAW NG PAG-ASA 137 WalAng ano-ano'y dumilat, at pagkatapos na Imibaling ang paningin sa lahat ng dako ay binigkas ng halos pautal-utal ang sumusunod: -"'Mga- kaibigan,-an6 bagang bagay ~ na mahalaga... ang umipon sa iny6... sa aming m-aralitang tahanan? Batid ba ninyo... na dito'y iny6ng madadama... ang mga huling galaw n n isip... na dito'y iny6ng imadidinig ang mga < hullng anis ng kalulwa... ang mga huling tibok ng pusO,,. ng isang sawing palad na gaya ko? "Oo, sawing palad! Iyan ang dapat itawag... sa akin na manmaatay nang wala man lang nagagawa... sa kanyang Bayan! "Sawing, palad ang gaya kong... hihimlay sa libing.. na taglay ang alaalang masungit... na inaangkin ng isang bandilang dayuhan... ang Lilpang sa kanya'y paglilibingan! "Sawing palad ako, na walang napaglita... sa ho6 niyang buhay.. kundi mga ulap, mgau luha, ma patak... ng dugong ninFlakaw! Ah! mamamatay ako... nang di ko nakikita.... ang paghihiganti ng sugatangpuso ngisang Api! Mamamatay ako ng di ko namamalas... ang pagbabangong puri ng isang Dinuduhagi!i Mamamatay ako ng di ko naitataas yaring kamay... sa ngalan ng Ka-; layaan! Mamamatay ako... ng di ko mamamalas yaong alapaap... na lilitaw-n ng Dakilang Lintik... |:r na tutuipok sa lahat.'.. ng mga pusbng duwag i 18

Page  138 IMAEL A. ASMiADO mahfihina't walang dai-al.. ulnig a Li'ttfi k tnai llaigpapalubOg... sa 1ahait ng Kifpangyarih:ng dy (i, itt Imalgpapasikat n11g bo g dil2atl sa: is-.l.. ARA\W AT TATLONG BITUIN!! KinapO6s; g 1hiin:ia ang nay sakit. lbig pa)(g imagsalita, dapwa't dti i:na llaarli. Tintwag nllg ilia, hinagklan at niyakap. Tuimahinlik. Itinirik ang mg'a niatt. Aka:l tg' lalhait ay pata:y ni. Dapwa't hindi. Muling iangusap sa isaiig mahina at pa6os ila i}oe: — "Nanay, halhtin ang aking kataw:lti... at a(tail sa ba ng Bayan...! "Pailai na l... giliw kong PilipinaS... [fang n alayang... Btgong Bihay!..."? Tumigil ang tib6k ng pus6; naptitol:1 ang galaw nu isip; pumaitais ra-g kalulwa, 6ipalng kailin ma'y huwag nang niagbalik. Walang inaiwan k-undi isiing bangkay, isaing nga1a l, isang halinbawa, isang alaala, isaing binhlll II katapangan....

Page  139 BULALAKAW NG PAG-A.SA 139 XIX Paghihiganti ng.Dan lA Gay6n ina lang ang pagmamahal ni aling Tinay sa kanyang anak, gay6n,-na lang ang pagkablilag ng kanyang pag-ibig; na kahi ma't alam niyang siya'y sasalansang sa isang nmahigpit na utos, kahi ma't alam niyang siya'y pilit na uusigin, at magdurusa sa bilangguan, ay hindi nangyaring huwag pagbigyan-lo6b ang kahulihulihang, bilin ng tanging bulaklak ng kanyang pag-ibig, ang katapustapusang hibik ng isang pus6ng bayani ---ng isang pus6ng makabayan, ang pahimakas na hiling ng pinag lagakain ng boo niyang pag-asa, ang kahullhulihang tibok ng buhay niyaong masunurin, masipag, mabait, at magalang na anak, na.sa. gitna n -gay6ng katandaan, ay siyang ligaya ng kanyang mata, paraluman ng mga pangarap,. at dangal ng kanyang pagka-ina. Lahat halos ng mlga kamag-anak at mga kaibigan ni aling Tinay ay nagkakaisang di mabuti ang kanyang inaakalang pagsunod sa I:-.bilin ni Florante. - ': — "Alalahanin mo, Tinay"-anila-' na tayy ynasasakop ng ibang kapangyarihan. Ang

Page  140 140 ISMAEL A. AMADO I;::1:;' gagawin mo ay isang malinaw 1na pagliapastangan, isang talampakang paghamo-n sa pa-!'! munuiang amerikano '! -::; -"Ay an6 sa akin?"'-ang tugonh nannnl ni aling Tinay sa gitnat ng pagpipighati — 'An6 sa akin ang kapangyarihang iyan, an6 ang.-a? lakas ng pamunlan, ano ang bisa nlr isng mnabangis na 1itos, anong kailangang magduisa sa harap ng tagubilin n' mahal kong anakl?: — 'Timay, maghlinos dili ka; ikaw ay lna bubulaigan.' — "Masasaibi niny6 iyan sapagka't siya ay di 9 niny6 anak,.sapagka't kayo ay di naghirap sa kanya, sapagka't di ninyo alalm ang halagi ng;i aking Florante!" Si aling Tinay ay humagulhol ng iy;ak kaggaya ng isang batang musmos. — "Ang nakakahirap sa iyo, Tinay" —anang isang matandang lalaki-"ay napadadaig ka sa mnma udyok ng puso: ayaw kang inangatwiran nang mahinfihon. Makinig ka sumandali. Si Floirante ay naghihingalo na nlang hilingin ang tungkol sa bandila, hindi ba?... Kung gayo'y dapat mong tantuin na kapag ang tao ay naghihingalo, ang pag-fisip niya'y humihin', lumalab6, nakalilimot, at..." — "Siyana na, tio Kulas'" -ang biglang putol ni afing Tinay -"Masasayang lang ang inyong

Page  141 BULAL&KAW -NG PAG-ASA 141 mga salita sa akin. Dapat niryong matalastas na n6on pa mang araw, ay nabanggit na rin' sa akin ng anak ko, ang kanyang nais na kapag siya'y namatay, ay huwag papalamutihan ang kanyang ataul ng an6 pa man maliban na nA Ilang sa isang bandilang pilipino... "Ah, magpahinga kay6, mna pusong maihiina! Di niny6 batid ang linalayon ni Florant e!... Ibig ipakfta ngi anak ko na walang bandila siyang iginagalang, at walang kapangyarihan siyang niyuyukuan kundi ang bandila't kapangyarfhan ng Tinubuang Lupa! Ibig niyang ipahiwatig na di ang lahat ng utos ng pamunuian ay dapat sundin; na kaplag ang isang kautusan ay wala sa matwid, ang magtaas ng noo, ang magmatigas, ang tumutol, ay di isang kasalanan, kundi isang atas ng kabayanihan, isang tanda ng katinuan, isang tatak ng karangalanl"... Si tandang Kulas ay napanganga't sukat. Kailan mi'y di niya naapuhap sa kanyang gunita; ni natunghan sa lalong malalim niyang panaginip ang laurawan ng isang babae na pinupulasan sa mga labi ng gayong mga salitang sakdal ng titigas! Iiling-iling i" lumay6 sa harap ni aling Tinay.;.

Page  142 142 1)SMxAErL A. AMADI)O: -"E l, eh! Kattakot-takot lna babiae it.6!"ang ta ni~g naibul6ng sa kanyang -arili. I bi)g ni aling Tinay, aywan kun 1bakit, i:a katpag naimatay ang isanig tao, aIy mlialibing kaaga.d; ayaw nlg bi'rol-burol. Dithil dito'y kaunyting inihayaIg na aimg libing ni Floranitso;,y idada-) sa ika, laim na oras n umaga nti a;l raw (ing iyo)n n-" pagkamta.y. Nagbubukang liwaywaiy. Sa taplit nig naatayang bdhlay ay may isdlg illnat.ng luksaIg-luksa, nakatung6o, natkasalikod kamlay, at walang tigil ng kayaya6't dit,). Banayad ang mll3a. hakbalng. Kagaya n.l isang mnay iniisip na malallim. W\alang kainalaklni,lak ay higl;ag napatigil. Tiningiala ang isang kimpal na. a}lapaap sa mnukha ng langit, at pinagal\aw-galaw ang dilo na auimo'y may kinikausap doon. Sino ang binatlng ito? Si Faure. Pa.kinggan na tin ang tibok ng kanyang damdtamin: "Florante, kay ligaya mo g1,ayon!-Nilisan mo ulna ito.ng Lupang maligalig-at nayo'y nariyan knt na sa Bayan ng kapayapaan, sa Bayaln nt pagkaka'pantaypantiay, diyta sa walang

Page  143 BULALiKAWV NG PAG-ASA' 14'3 uaghahari kundi ang isang Bathalang sumasagisag sa. banal na Katwviran... "Oh, laki ng kaibhan n~ iy6ng kalagaiyan, kay sa aniin dito sa lupa. "Kayo diyan ay tahimik, walang iringafi, walang paghihiganti, iisa ang pananampalataya, iisa ang damdamin, walang sinusunod kungdi iisang bandila, walang iginagalang kungdi iisang dambana: ang. bandila ng Matwid at ang dam.bana ng Katotohanan... "Samantalang kami sa bahaging', it6 ng Sangdaigdig, ay walang nalalasap sa tuwituwi.na, kungdi ang mapait na latak ng buhay. Sa lahat ng dako ay himutok, pananangis, painambitan, hinagpis ng m0a inaapf, ng mga.tinaksil na sawing palad, ng mga isinilang sa banfig ng hirap, na kahima:'t may katutubong -karapata't dacnal ay lagi na lang niyuyurakan, dinadaya, hinahamakhamak, dinulustadusta... n- ma palalnng maapagmataas na nangbubulag at nang-aalipin... '"Ah! sinong nagbabata ng ganitong kalagayan namin ang dimakapagsasahing kay6ng naririyan ay mapapalad? " Kung gayon... "Bakit itatangis ang inyong pagpanaw?.'. Bakit ipagluluksa ang iny6ng paglipat sa kabilang buihay?.......

Page  144 144 ISMAEL A. AMADO '"Mahanga'y-ipagsaya, pagka't nariyan kayo sa lukbs na kapayapaan. ''Niuni t i sinungaling! -- -Bakit di mnapigil ang pagluha niyaring pus6 tuwi kong magugunita ang mapanglaw na tinig niyaong batingiw? "Ah! Sapagka't ang tinig na iyon ay nagsasa.bing si Florante na giliw kong kaibigan ay punumaaw sa akin. Sapagka't ang tinig na iyon ay nagsasabing nalagasan na naaman ng ising kawal ang kabinataan —iyynig kabinat ang sa araw ng bukas ay siyang mnagtataguiyod at magsasanggalang sa isang Bayang mahinai't hap6o upang huwag Imuling nahulog sa liukay nl pagkaaba. "Nguni't... "Kung dini sa Lupa'y nagkakaiangan ang ating lahi ng hukb6 ngg nga bayani upa!g nakapagtanggol sa kanyang KaranLalan, Kalayaan at Buhay, diyan naian sa Langit ay nagkakailaaan siya ngn mna kinatawian upang idaladngin sa hardp ni Bathala ang kanyang ganap na Katdbusan! "Idalangin ang Katubusan! —ang Kattlbusan ng isang Bayang laging nanglulum6 ang puso sa hapis at uhaw sa tunay na ginhawa; ang katubusan n, isang lahing pinipilit n walang karapatan sa isang kalagayang salungat sa kanyang ninanasa at lagi nang pangarap.

Page  145 BULALA KAW NG PAG-ASA 145 "Idalangin ang Katubtisan! "Sa dakilAng tungkuling ito, ay huwag nawang makalimot ang mga kaluluwang pilipino na lumuluwalhati sa kabilangbuihay..." Ang binata'y muling tumung6, lumakad nang kaunti, bago dinuikot sa bulsa ang kanyang orasan. Mag-iikaanim na ng umaga. Si Faure ay nanhik. i Kay panglaw doon sa bahay! Bihiring mnatA ang walAng patak n, luha; bawa't mukha ay larawan ng isang di masayod na lumbay ng kalulwa; sa bawa't labi ay walang pumupulas kundi pawang pagkahabag, panghihiunayang, panalangin, mga buntong-hininga... i Kay kapal ng nmga makikipaglifng! Ang malaking bahay ni Florant- ay lumfit sa karamihan ng tao. Lahat halos ng mga kaanib sa "DakilAng Mithi" ay nahandoon. Si Gerardo lang ang walA, papaano'y noon mra sandaling iyon ay karArating lang niya sa Maynil,. Ika anim na ganap ng umaga nang ipanAog ang ataul, na pinapalamutihan ng isang matandA at malApad na Bandilang Pilipino. Sa sambahan muna dinala ang bangkay. -Nang muling mAlabas, at nang tutungfihin na. ' ang libingan, ay siyang pagdating ng... (isinasabi na nga ba ni tandang Kulas!)... liming kayumangging kawal ng konstabulario at isang 19

Page  146 ! U46 ISMAIEL A. AMAI]i:) putevng pifli1l1o, na taglay sa b:aywang ang jsiang ku,,nnkinAin.g lna. sanldata. a sa kahilmaan ay 1iii lli aihol l a ] lnpa,! Nagdidilin anlg m1nkha ng, piili<l{u. Ntang n, tlapit.at ataul a-y lagling timigil, nil}abnt, illiwailat at nliyurlakan ang B.3,andiil! I-'aiig gaslfg l-ils ng lintik tang no1n dlil aty liularap sa walang-pitagang pilunl, at wallang sabi-sabi'y ikinintal paghaik-.l a mn Ilh-, nito ang dalawvang sampl na sud. iKinilabfitan ang aihat! i G-lllonlg katakot-taikotl iAng gayong ka.pa ngalhasdn i, isa-g kaytai-rn;tgi sa isang nakamosal!e ay pulte, hanggia nang 1hangga ay noon lang nasaksilan n mia t:aong iyon! Sa suimun6d na salidali, ang Lakis at a;ng Kapangyarihan nai, ang siyang naghari. Ang kayumnanggfng pallngahais ay pinagsunggal}atnan n1 mnga kawal n pamlahaltan. Ma. diagok, tadyak, tunllgyaw, pa.glait, anlg nghtati(d sa kanyt sa bilangguan. iKataka-taka ang kapal n11 tao n1a lnatfpol sa sigalot na it6! Bo6ng bayian hilos! Karamnihlan sa kanilia ay mga hiltaki —n labltlki l ng may mga, lb)fsig at pag-iisip!... Gay6n ma'y lahat ay walang ginawa kundt i alng tumnaallli, man6od! manlinfg!! manlutia!!! nataikot!!!

Page  147 BULALAKAnW G PAG-ASA 147 Untl-unting naayos ang gu16. Aulg nabagabag na lihing ay naipatilloy din. Noong gabifg iyon, ang pinunti ng "Konstable" ay dinalaw iig isang- kakilakilabot na panaginip. Isang bangkay ang napaginipan niyang tumiay6 nang dahan-dahan, lumakad, humarap sa kanyd, itinaas ang dalawang-kamay at nagkakangdidilat sa pagsigaw ng: "Mane, Thecel, Phares!" Sa katakutan yata at pagkagulantang ang makisig na pinuno ay kamunti nang makalundag sa dungawian ng kanyang silid.

Page  148 148 ISMAEL A. AMADO XX Si Eling at si Gerardo. Katanghaliang tapat. Sa isang bahay na maliit at sa tabi ng isang duntawan, ay nakaupong magkahar.ip si Elena at ang bathala ng kanyang pusO, na no6n lamang durmating. Ang biiniini'y walang kakibokib6; nakatitig sa lidibb ni Gerardo ang mapupungay niyang mata, na palra bagang pinipilit na mahulaan ang mga damdaming doo'y nakukul6ng. Ang binath nama'y nakatung6, kagt ang ]abi, sappo ng mllalapad na n6o ng kanang kamay, at... wala ding imik; ang maminsan-minsang pagbunt6ng-hininga, ang nagsisiklib na paningin, ang nagdidilin na mukha, ang noong kun6t ay nagkakaisa sa pagpapahiwatig na hindi kaligayahan ang itinitib6k ng pus6. An6 ang nangyayari sa taong it6? Dinadalaw kaya ng panibugho? Nagsisisi kaya sa isAng nagawang 'kasalanan? -"Ang mga taksil! " ---It6 ang nawikI ni Gerardo pagkaraan ng ilang sandalt.-' Nagawa nila iyon, at,.. diyata nama't ang bayang iya'y nakatiis?... Wala na namang ginawA kungdi

Page  149 BULALAKAW NG PAG-ASA 149 ang humalukipkip? Diyatk. ba nama't wala niisang tunulong, wala ni isang nagsanggalang kay Faure? Wala ba ro6n sina Leon, sina Marcelo? Wala ba ni isang lalaki?" Si Elena ay filing-iling na sumagot: -"Pusong laliki?... Ay, Gerardo! Ni isa'y wala! Sina Leon ay handoong lahat.' -"Nguni't sa ngalan ng Diyos, an6 ang kaniling ginawA?" — "Walng wala kundi ang tuminin!" -"Oh, tumingfn I tumingin! -ang mapangIaw na tilit ng binat.- -"At pati bagA sina Leon ay nakitingin? Diyata't angmnga ginarng iyan na kung tawagi'y mga makabayan-silI na sa tuwing magtatalumpati'y walAng ipinangangalandakan kundi dugo hcngga't kailanigan! -dfyata't ang mga gino5ng iya'y nakitingin pati? Oh, tumingin! MangalandAkan! TalagA bagang tiyo'y hanggan diyan na lang? Pul6s na dila at mata na lamang ang gagamftin? Ang ating bagang mga bfsig sa habang panahon ay pananatilihin sa pagkakahalukipkip? Di na bagA tayo magkakaloob na sila'y igalAw?... "Oh bAyan! bAyan! NAsaan ang iy6ng - dangal?... NAsaan ang iy6ng lakas? -Makapangyarihan ka sa: laht, nguni't,' 1 - -"Diy6s lang ang makapangyayari sa kanyA; — angkaagad ay ipindtol ni Elfng.-"Ang mga

Page  150 15 O0 ISMAEL A. AMADO mapanglhipig na taio at ibing biyanl ay hinii! Di ba gay6n, G(erardc?'" -"Tdunay ang sAbi rno, dapwa't di siyaln ianlgyayLri.' -- Sawing palad nat lahi ang atiin!'' Ang hinata'y mnuling tumung6 at mulilg.napipi. Nakartian ang ilang sandali. Kagins; — g tsa'y itinads ang il0o, at tuiaindig. — "Bakit, Gerardo?'"-ang usisa ni Elilg"Al6 ang nangyayiri sa iyo? Bakit ka nagk-Akagany an? ' -"''ala, Elena! Ak6 muna'y magpaptalanm.'i -''TBakit, saan ka paparo6n?" -"W- ala, may gagawin lang ako.' — ' 'Matutultunan ba kita? — "Maraming salamat, Eling!l — Ano ang gagawin mo?" -"Tuitupad ng isang katungkulan.' -'-Mlay miting ka bang dadaluhan?" -"Wala."J -"Alfng katungkulan ang sinasabi mlo?" -"Si Faure ay hahanguin ko sa bilanglan! -"Hahangiin mo?... sa bilangtan?" — "Oo, Elena, ililigtas ko, ililigtas kong pilit tag may loob na nagtanggol sa Dakilang Wata.wat!... Isang kautusang di tumpak sapagka't ucdyk ng simbuy6 ng loob, ang naghabawal sa paggamit ng Bandilang Pilipino;

Page  151 BULALAKAW NGT PAG- iSA 151 nixuni't hindi dahil sa pagababwal na iydn, ay rnaaari nang siya'y yuraikyurakan at dustadustain 1ng sino mang hari-hariang ganid... Oh hiiidi!.. Iyan ang watawat na pinagkamatayang sagipif ni Rizal, ni Bonifaeio, at n, libo-libo pang bayani ni ating Kalay'an. Dahil sa watawat na iyan nagpakamatay ang aking nun6, ang aking inahal na ama, at mula kapatid!... At sakai lgayo'y hahaniakin? Ah!... Ang pagtatangg6l ni Faure ay isang gawang dakila! isang kabayanihan!... Dapat ko siyang abuluyan. Palalayain ko at palalaydin ko kaagad ang bayaning lalaki!" — "At papano ang iy6ng grigawin?" -"Kun hindl siya makuha sa pamamagitan ng rnalulumnanay at mapayapang pangangatwiran,... dadadnin ko sa dahas! Dahas ang sa kanya'y nagpasok doon, mnaalring dahas lamalng ang sa kanya'y magpapalabas!" - Ang boses ni Gerardo ay nanginginig. Ang nfga mata niya ay nakapangingilabot. Si Elena'y kagyat namntla at wan baga!'y nangliliit sa kanyang pagkakaupo6. -"Diy6s ko! "-anya- 'Ano ang iyong gagawin, Gerardo? Ako'y nahihintakuitan!" — '"Bakit, Elena? Hindi ha matwic ang aking i.us igin? — "Ipagpalagay ko naug matwid, subali'y bakit ka gagamit n, daha.s?"

Page  152 152 ISMAEL A. AMADO -"Hindi ak6 gagamit kundi kailnan;a at ang lahat, kapag kailanuan ay dapat pangahasan! ' -"Dapat pa.ngahasan hanggang di nalaladiag sa mga fitos! " -— "Oo, kung ang mga utos na iya'y nasasalig na lahat sa katwiran!... "Matwid ba ang ginawang pag-lipig at ang pagkabilanggo kay Faure?" -"Siya'y nagbfihat ng kamay sa kanyang kapwh!" -"T6nay! Dapwa't bakit? Ah! Sapagka't ang ganid na iy6n sa kanyang pagyirak sa Dakilang Wataiwat, ay niyurakan ang pdri, ang danigal, ang kalulwa ng bo6ng Kapilipinuhan!. "Ah! Hinid mga sampal ang sa kanya'y dapat iganti! Oh, dapat siyang magpasalanmat at siya'y nasa sa gitnA ng mga taong mnatiisit at mababaiit. Dapat siyAng magpasalamat at.... Kung nagkataon, oh! i ang bayang iyan na binubulag ng kaduwagan, ay nakamalas ng mga patak... niring dug6! ' -"Oh, Gerardo! Ikaw, kung minsan, ay. kakilakilabot? Pinanglalamig mo ak6!" -— "Bakit, Elena? Natatakot ka bang ma — matay ak6 sa. pagtataguyod sa puri ng mahial na Bandila??" -"Oh hindi, Gerardo! Alam mo nang ang

Page  153 BULALAKAW NG PAG-ASA 153 pinakamafalrms kong pangrap, ang pinakamaalib na nails iiring puso na sa iy6ng iy6 a lang -umaasa, ay ang makita kang namamayani sa ikatutub6s at ikalalaya ng tinubuang lupa, ang makita kang bangkay sa piling ng Sagisag ng ating Bbhay!... Hindi kailangang ako'y maulila sa iy i hindi kailangang ako'y magduisa, hindi kailangang ako'y magluksA, tuiningis, at mag-isa sa habang panahon! Titiisin ko ang lahat alang-alaqg sa Inang-Bayan!" -Napangiti si Gerardo. Ang mga pangungusap a:ijy6n ay sum.agad hanggang pus6 niya. Kinirntalang i,ang halfk sa n6o ahg-kanyang paraluiman, bago tinabanan ang nanglaemGig na kamay nit6. - -" aralming salamat, Eling, -anya —' 'Nayon ay tulutan nmo nang ako'y yumao" ' - Hintay munia, Ardig'angang magiliw na sam6 ng biniBni —"Hindi mo pa nasasag6t ang tanong ko sa iy6 kanina.' -"Al-in iyon?" - 'Ang pagpapalaya kay Faure. Sakali't di mo matam6o ang iyong hangad sa pamamagitan." ni mabuting salitaan, papano ang iyong, gag- ingv, -. — -:.'"A:K'saka - mo na r^aaalAman!'' &. -- "Sabhin mo ngay6n sa Akin!" - 1S ' -"Saka. n..., 2.

Page  154 154 ISMAEL A. AMADx Si Gerardo ay hindi na napapfgil at Inanllog agadl. Si Eling nanma'y walang nagawa kungdi ang dumtlingaw, sundan ng tingin ang binath, bilangin ang kanyang mna haklang, at nmas-lfi kung saan siya tutungo. Nang si Gerardo'y hindi na maab6t nr kanlyang mata, ang inibinitiy nmuling humflig sa ddyan at inahaigis ang ala-ala sa salitaan kanifna nilang dalawa. -''May katwiran si Arding!7'!-ang pabulltong-hiningang nabigkas sa sarili, pagkarlial ng ilang sandali.-"Kay hirap nga naman nW walang. kalayhan! Kung ang Pilipinas ay malayaj, ang mga gayong panglulupig, at pagalipusta sa ating danugal ty hindi mangyayari... "KasiAkitsakit at pagkapait-pait na kalagiyan itong atin. "Nguni't lagi na ba lang tayo — sa ganit6,lagi na ba lang sustikot-sfikot sa ilalim ng isaing watawat lna hindl atin? Lagi na ba lang talunan at api it6ng ating bayan?... "Oh, hindi! Hindi, hindi nmangyayari ang gayon! Nang lalangin ang Pilipinas ay hindi isinulat sa kanyang mukhai ang pamagat na' alipin. Hindi nilalang ang taio upang bunmusabos 6 pabusabos sa iba! Ang pagka-kayumanggi ng ating balat ay hindi tanda ng isang ka

Page  155 _DULALAKAW NG PAG-_iSA 15 155 paldraiig mababat; iyah! ay b'in,.4a ng singaw.ng ating n-iia kapar~irg-an at bundo'k! "Oh, di mangyatyaring ang ka~laga'yan nating i to ay sa habang panaho'n na'! Ang Ko sayISayan ng Sangsinulkob ay bo'ng linaw na ina-,udlat ang katotohainan na., kap)ag ang isang Mayang nasasaku'pan ay natdltong humingif ng kalay'an at pa'gsasarili, kapag ang balyang iyan ay napatunayan sa gawd ang karapata'n niya' sa m-inimithing inga biyay",a-ang ba'yang iyan miadal'i 6' mado n, sa. pamamiagitan. 6 ng kapayap an 6 1 paghihimagsfk, ay pilit na kakamta'n ang kanyang nilala'yon.... "May nagsas'bing nagkakail'ngan mulil ng.isa'ng paghihimagsi'k sa Pilipinas, upang ma'tamno ang pagsasariling pinipita'. "Hind' ak6' sang-ayon sa gayong madugong pagbahaka'. Hindi nararapat, hindi napapanah'n, ni hindi kailaingan ang isaing paghihinigsik. Ang patafim ay dapat lamang hawa kari kapaig napadiwalra ma ang kahulihulihang patak ng pag-asa sa mapayapat at makatwirang pamlam anhik sa 'balyang nakasasakop. Ang Pilipinas ay may pag-asa pa... Ako'y nananalig na, may isang dakil1"ng Amerika na, sapagka't maypuri at da~ngal ay di papdyag iiagpakailan man na siya 'y sumpA-sumpdin ng isang bayang lnamis, at tawag-tamaiging inagdaraya! bid aan!

Page  156 156 ISNIAEL A. AMADO t.,,:.il! -Yagna, a ikt.a vw!.. Ako'y nanlat ialig ira, satpagka't siya'y nainayani at nlaguhos ti r (ugo6lg sarili sa dmbanl ng Ka]ayiai, ang b}ayatg Amerikaino ay di malilinla.ng ang isang lahing sa ti-twi na'y uhaaw sa isang lnalayTng uIIhayt, Ako'y nananalig na, sapagka't siya'y matalinlo at hindi nIangmanlg ang Amln6rika ay hindi magpapakfiulOl n11a magbibingibingiharl sa m2I i pinagsisigaiwang dr;al, 1bal at saml)t Is l Jk Kasaysayan ng Sangdaigdig. Ako,'y nnaanllllig na hidli siya nlagpappakiul6l nra papairis sa ipin:amalas Ia mga hid7wag kaasailan n11 mlapangtl'pig na Inglaterra at n. n'apangi)usai)bs nat Espafna! "Oo, ang Pilipinas, ay mayroon pa ngang pag-asa! At dahil dito'y isang katiwaliang di Inapatataiwad ang bumanaon nlayon at maghimagsik!. "'Nuni't... sa hariap ng mar pagdaya, paglait' at pagdusta sa dangal ng bayan, sa harap ni mga panglulupigat mnga kaasalang hidwa na ginagawt dito ng mga hariharian,.ay sino kayia ang di mangangaamba, sino kaya ang di sasagian sa gunita ng nmaiitim na gunfgunf tat madudugoling ala-ala?... "Ah!... Pag ganyain nang ganydn, kapag di napdtol ang mga ganyang gawa, kapag ang inga nasaitaas ay di susugpuin ang kanild ding

Page  157 I3ULALLKAW NG PAG-Ak,!A 1557 kasagwaan, kapag aug m,&a daing, hibik at Sigaw ng nan5'a saihaba' ay di didinggifn...' oh! 4,sino. aug inakapag.,sasabi, kapaig nagkagayokn nP...Maatirl na, ang Bayang iyan na. ulirtin sa pagtitiis, ay di makabatdi sa ant~k n~r Sugat!!... IMaadirl na ang Bayang iyan ay-ma-, bullag sa laot n 9 kanyang pag kaarnis!..i Maair A nia siya'y makalimnot s,-a sarili, n~akalimot sa Diyos, makalirnot na siya'y mahin'!..., 1IMaaarl na aug mabangis niyang dug6 ay maigising at... kuinulo'!!I Maadring sumipolt diyanaug m~a Bonifacio, ang M.,Fa Elias, aug mn~a Simoun, aug maa Matanglawin, \ang mesa K abisang Tales!!. "Oh! Kapag nagka'ta'n!! "Pagkasaklapsakla~p na dilidilihin!.. "Oh huwag!' huwag, makatwirang Langit! huwag Aulutang rmangyari aug gayonug pagkaGa-nit6 aug rnapghahakang suncol-unod na sunmagI sa pag-iisip ni Elena-crna paghaha-:ka~ng kaipala'y dulot sa kanya ng ta'n0ang akl~t na kinababasahan sa likod no' m~a, salit~ng: "Noli me, Tan gere at El. Filibusterismo." 4 -

Page  158 !58 I1SMAEL A. AMADO XXI Matwid 0 BaluktOt? Hauting-gabi. Kinlikubkob ang boong bayan nlg isfing kadilimang nakapanghihilakbot. _lap na sakdal ng itim ang nagpapasunfit 1s4a mnukha 'ng langit. Wala ni buwan, ni bitdil, ni tala. Ang lahat ng mgai: kaiga-igayang hiyas na iyan ng kalangitaln ay aayaw pasilay, nagtatagOng parapara na anaki'y nagtatamp6, nagsasawa at nasusuklam na sa mapagkunwvari, at magdarayang Sangkatalihan... Maaliban sa manaka-nakang tablulan ng m1ga aso, maliban sa mga idinahak-dahak at iniuboub6 ng mlia natutuy6, maliban sa huni ni sari-sAring ibong nagdapo sa mga piinong kahoy, maliban diya'y wa]a ng in~ay na madidinig. Lahat ay katahimikan, dilim, kapanglawain. Sa isaing siilok ng pinakaplaza 6 liwasan ng Libfs, ay may isang taong nakatay6, Sino siya? Aywan. Ang kanyang n6o, mrga mata' at hanggang il6ng aYy natataklubAn n- malapad na.

Page  159 BULALAKAW NG PAG-ASA 159 pardyas ng sambalilo; samantalang ang baba nama'y nakukublif sa mahabang pangliig' ng kanyang kapote. Ang panginginig n l katawain, ang pangangatal ng mga labi, ang hawak na balar&w, ay paraparang nagpapahiwatig na ang taong it6 ay may gagaw;in! may g.gagaing isang bagay na kakilakilabot!... Nagkakanghahaba ang liig ng lalaki sa pagtanaw sa isang bahay na nakatay6 sa kabilang panig ng liwasan. Ang pinto ng bahay ay nakabukas at sa lo6b ng silong ay may isang ilaw na maliit. Sino ang nasa bahay na iyon? Ang kasintahan kaya ng lalaki? Nguni't bakit anglalaking ito ay may taglay na sandata, bakit gay6n na lang ang panginginig ng kanyang katafihan? Naglilo kaya ang iniibigl At it6 baga apg gabifg napili ni3a upang idaos ang paghihiganti?,.. Baka namn hindl, baka naman hindi nagliklfng kanyang sinisinta, kundi may isang taksil na ibig maglugso no6ng gabing iy6n sa ptri ng buhay ng kanyang blhay? Aywan din nga. Samantala'y ating masdan ang mga kilos ng lalaki. Hindi na siya ngayon nakatigil, lumalakad nat at tinutungo ang bahay. A Ang bahay na it6 ay may tanod pala! isang nakabaril na ngayo'y lumabas sa silong at: '. s, ~..* ' '

Page  160 1U03 ISIIAEIL A. AMIADO lumuki6k sa isang bangk' na:a. a 1 abis p pintUan. ilandali natgtiang mtvaganang t.nod. Siya'y -maly katandlalll n a. Btuk6d pa sa palndak, aung katawtin uiya'y huk6t at payAt na payait. eAng -m,'a matai, ay di lang nagpapahiwatig na ang katawing iy6n ay pinanawan na nl lahat ng sigli, nI lahatt nr init; inihahayig din naman nila ang katotohamntanan na, ang kahaba.ghahabag na t'anod ay imay dalawang gabf nang di nakatitikinm n, tuilog. Sabihin pa; ba! Sa gay6ngptg ptat tahimik na pagkakaup6 ay wala siyang nararandamain kundc ang sa kanyang balintataw, ay ikinulbit-kulbit ni aling Ant6k; wala siyang nauulinigan kundi ang mahinhing awit ni Antok din; wala siyang nakikita kundi ang kanya ring kunaring Antok na sasaya.wsayaw at pupuniaypiungay sa kanyang harap. Ang bayaning bantay ay huniikab * nang sunod-sunod; unti-unting nalito; unti-unting umamin kay Antok; unti-unting nayukayok... Na siya'y gzardia at dahil dito'y di dapat yrmurkayok? Ay ano naman kun siya'y gulardiat, sa ang pinag-guguardiahan namann eh, iisa-isa at nakukul6ng sa isang kulungan-isang kulungang bakal ang mga rlhas, at nakasusi pa, at ang susl, ay nasa loob ng kanyang bulsa?

Page  161 BULALAKAW NG P]AG-ASA 161 Na, baka siya'y lusubin ng mga kaaway, samantalang nayuyukayok? Hus! Ay an6 iyon? Gasino na ang kalabitin ang kanyang baril at gasino na ang humiyaw ng M'agnanakaw!!" Na, baka siya'y masubukan ng teniente —ng tenienteng mabangis?... Pshe! Sino ang masusubuikan-siya? siyya na kung matulog eh kay babaw-babaw, na sa isang kalusk6s ng dagA, sa isang ingit ng bubwit, ay nagigising? At sino ang susubok? ang teniente?-ang tenienteng lumakad lang eh, nayayanig ang lupa,-ang tenienteng walAng tigil ng ka-uubo at kadadahak, ang tenienteng paglakad eh, humihilahod sa lupa ang sable-paghilahod na kay ingay-ingay -ingay na bumubAlahaw sa mga aso, hanggang ' mga man6k-mga man6k at aso na kapag nagpuputak at nagtatahol ay pilit na ikagigising ng lalong matakaw sa pagtulog?-Iyan ang tenienteng makasusubok sa kanya?... Malayong malay6, sing-layb ng langit sa lupa! At saka, buk6d sa rito, mayukayok man siya, ay hindi naman tangkA niya ang matulog ah! i I Kundi ang umiglip lang ah!!,Ay an6o ang iglip?... Sa di'lo ng mga ganit6ng paghahaka ang bibig ng bantay ay dahandahang nabuka, dng mondo'y dahanddhang nalimot at dahandahang tumul6 ang... aywan kung an6.... nmla as... aywan kung saan.

Page  162 1I 6 ISIMAEL A. AMAID At sa gitnait ng gay6g pagkfibuka in!iiifg, c i gitna 1n gay6ng pagkalimot sa iOiud,, sa gitnla ng g1ay6ng pagtul6 nI... aywan kung anll-ay siyang pagsilp6t sa liwniag n i ilaw, at paglundaig sa kanying harnp ng, lalaking kanina'y tattay6tayo sa isang suilok n, liwasanir tlalaking may hawak na balarlw-Ialarawn nta niayo'y nakattiin sa sikmura ng tanod! Ang nagulantang sa kanyang pakikiulayaw kay Antok, ay walAng nagawa kundi ang unlugtad sa pagkakaup6, ipagngangahtang lao1 anng hibig at pandilatin ang mnga matd! Ang salitang "Mgagnanlakaw! ' ay hindi lutailgaw! Ang baril ay hindi mrakalabit! -"Isang kilos, isang sigaw, at ikaiw ay pata'y! -ang pasalubong ng kanyang panauhin... -"Naku p6!" ang marahang tug6n, -"Ibibigay mo ang bilanggo 6 hindi? - "Naku p6! ' — Ssttt!... Sagutin ak6... at madali! -"Ay papano p6 bti... ang gagawin ko sa iya'y... itiniwala... sa akin!" -'Huwag mnag-alaala... Ililigtds kita... ako'y nangangak6 sa ilalini ng aking dangal6. -"Ay baka p6 ako'y iny6ng ululin.. ay kaaw'h-aw P pO..." -"Ha? at ipinalalagay m-o akong magdaraya??'

Page  163 BULALAKANW NG PAG-iSA -163 -"Naku p6! hindi p6! patawad p6!" -"A1n6? Ibibigay nm ang bilangg6 6 hindi?" -"Ay inakii p6! Huwag mo pong ididifn ang sundang, at parang hinahaltikay ang aking tiyain! ' -"Maulit ka! Ibibigay mo 6 hindi?" -"Ibibigay p6!" No6n din ay lumaya si Faure! Sa bugs6 ng ligaya, at pagmamahalan ang dalawalng magkatoto ay walang naigawad na pasalubong sa bawa't isai kuli ang piping pagyayakapan. Kasanma ang tanod na kagyait nilisan nl dalawav ang bilangguan. Kinabukasan ang tenienteng yumirak nang walang patumangga sa Bandilang Pilipino, ay nabalitang patay. I sang talibong daw ang nakatarak sa dibdib ng kahabaghabag na lumalang sa kanya ring pagkasawl... Si Faure ay nakatakas sa ibang lupain. Do6n sa mga kaparanga't bund6k ng mga bayang malalaya —do6n sa di kilala ang kapangyarihan ng tao sa kapwa tao,-doon sa di ab6t ng mapanglupig na mga utos ng isang pamahalaang mapagbusabos-dool siyai nanirahan,

Page  164 64 ISMA I A. AM ADO sa pilinngng mgla Tel], nang pamattag aung puso, payapa ang kalulwa't pagiisip,-malayiL ka.ltulad ng ibon sa himpapawid, ---maligaya katulal n,-j bul]akla'k na, hinahagkain vrz, ham6og.. NG a VI1 a a?

Page  [unnumbered] i

Page  [unnumbered] Hlalaga: 40 Centimos. V9~ 2 I4

Page  [unnumbered] C

Page  [unnumbered]

Page  [unnumbered] 9015 02400 1235 3 9015 02400 1235 DO NOT REMOVE OR MUTILATE CARD

Page  [unnumbered]